საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი: შუალედური ანგარიში

OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights Election Observation Mission Georgia Parliamentary Elections, 26 October 2024

INTERIM REPORT 11 September – 9 October 2024

11 October 2024

I. EXECUTIVE SUMMARY

• On 26 October, Georgia will hold its first parliamentary elections under a fully proportional system. The elections take place in the context of entrenched political polarization, continued political tension, opposition distrust in state institutions and concerns about protection of the right to association and expression. These are also the first elections since Georgia was granted EU candidacy status in 2023, a process according to EU Council conclusions of June 2024 de facto halted following the adoption of the Law on Transparency of Foreign Influence. The lead up to and the actual adoption of the law led to large-scale public protests.

• Since the last parliamentary elections, the Election Code has been amended over 20 times. The 2022 and 2023 amendments followed public discussions garnering broad support and although they did not provide the recommended comprehensive reform, addressed several previous ODIHR recommendations. The 2024 changes, however, were adopted without sufficient public consultation or consensus, and raised concerns about their impact. Moreover, several ODIHR recommendations remain outstanding, including those related to impartiality of election administration, misuse of administrative resources, campaign and campaign finance, media-related campaign regulations, and strengthening the framework for electoral dispute resolution.

• Preparations for the elections are ongoing, and the election administration has complied with all legal deadlines to date, has held training for various stakeholders and initiated a large-scale voter information campaign. Many ODIHR EOM interlocutors expressed trust in the election administration’s technical and organizational capacities, but some ODIHR EOM interlocutors raised concerns that the simplified decision-making process of the CEC, the removal of the opposition-appointed deputy chairperson and the new appointment method of its members, could negatively impact the impartiality of the election administration.

• For the first time, electronic devices will be used in most polling stations for voter identification, counting, establishing and transmitting preliminary results. While introduction of these technologies has been supported by most stakeholders, some have expressed concerns about the capacity of Precinct Election Commissions (PECs) to manage the increased number of registered voters per polling station, which has doubled since the last elections, and underlined the need for further transparent auditing of the technology, and voter education to address misconceptions that the devices may be used to breach vote secrecy.

• There are some 3.4 million registered voters. The CEC has offered a number of options for verifying voter registration information and requesting corrections, both in-person and online. Most ODIHR EOM interlocutors did not raise significant concerns about the inclusiveness of the voter lists, but some noted inaccuracies mainly stemming from the potential presence of deceased voters and citizens de facto residing abroad on the list.

• Out of 40 applications received from parties, the CEC registered 27 electoral subjects, of which 19 submitted candidate lists, with 18 of them eventually registered as contestants. Political parties are not permitted to run in pre-electoral blocs, leading some political parties to form de facto coalitions Election Observation Mission Page: 2 Georgia, Parliamentary Elections, 26 October 2024 Interim Report (11 September – 9 October 2024)

by registering their candidates on the lists of the leading parties within their coalitions. ODIHR EOM interlocutors did not raise concerns regarding the candidate registration process.

• Women’s representation in elected positions remains low, despite constitutional provisions requiring the state to take special measures to ensure gender equality. The 2024 amendments abolished the mandatory gender quota, along with other temporary special measures, for candidate lists and other legislative measures aimed at increasing women’s political participation, a measure criticised by several ODIHR EOM interlocutors for its potential negative impact on gender representation in politics. According to the CEC as of 11 October, there were 1,185 candidates. Women led 3 lists and some 29 per cent of candidates are women.

• Campaign messaging observed so far employs highly polarized rhetoric. The ruling party has framed the elections as a choice between peace and war, while most opposition parties present the elections as a referendum on country’s geopolitical position. Some ODIHR EOM interlocutors raised concerns related to intimidation tactics allegedly directed against their campaign activities, as well as voters, by ruling party supporters and state authorities. Isolated instances of verbal attacks, destruction of campaign materials and physical altercations were reported by both ruling and opposition parties. Despite the existing regulations, several ODIHR EOM interlocutors highlighted shortcomings in the legislation and its implementation concerning the potential misuse of administrative resources.

• Political party income and expenditure are overseen by the newly established Anti-Corruption Bureau (ACB), which began scrutinizing parties’ finances during the campaign period and has taken ex-officio actions to request additional reporting. All contestants submitted their first interim reports. The ACB published them online, but the law does not require it to scrutinize and publish its conclusions on these reports before election day. The ACB initially designated several civil society organizations (CSOs), including a citizen observer group as a ‘subject with declared electoral goals’ bound by campaign finance regulations, but reversed its decisions following the request of the government.

• The media landscape is diverse but highly polarized, reflecting political and business interests. Media faces a high number of civil defamation cases and threats to journalists’ safety persist. The law guarantees contestants free airtime on most broadcasters, depending on their results in the previous parliamentary elections, the right to purchase airtime under equal prices, and participation in debates. Television stations are liable for the content of party advertising. In the campaign period, some nine media outlets have been sanctioned for breaching the free airtime provisions.

• To date, the election administration and the courts have received some 120 complaints, primarily concerning the appointment of lower-level election commission members, misuse of administrative resources, and violations of campaign rules; most complaints were dismissed after being reviewed on substance. Several ODIHR EOM interlocutors noted a low level of trust in the ability of law- enforcement, the election administration and the judiciary to effectively and impartially examine and adjudicate politically sensitive matters.

• As of 10 October, the CEC accredited 68 citizen observer organizations with 2,602 observers, and 51 international observer groups with 512 observers. Several CSOs have launched long-term observation activities, and many noted a more challenging operating environment resulting from their public stigmatization following the adoption of the Law on Transparency of Foreign Influence. Election Observation Mission Page: 3 Georgia, Parliamentary Elections, 26 October 2024 Interim Report (11 September – 9 October 2024)

II. INTRODUCTION

Following an invitation from the authorities of Georgia to observe the parliamentary elections, and in accordance with its mandate, the OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR) deployed an Election Observation Mission (EOM) on 11 September. 1 The EOM, led by Eoghan Murphy, consists of a 12-member core team based in Tbilisi and 30 long-term observers deployed throughout the country from 19 September. Mission members are drawn from 22 OSCE participating States, and 48 per cent of mission members are women. ODIHR has requested participating States to second 350 short-term observers to observe the proceedings on election day.

III. BACKGROUND AND POLITICAL CONTEXT

On 27 August, in line with the Constitution, the president called parliamentary elections for 26 October. Following the 2017 constitutional amendments, these will be the first elections held under a fully proportional election system. 2 They also mark the first elections since Georgia was granted European Union (EU) candidacy status in December 2023; the accession has been de facto halted since June 2024. 3

The political landscape is dominated by the ruling Georgian Dream (GD), in power since 2012. Following the 2020 parliamentary elections, nine political parties and coalitions won mandates with 90 of 150 seats obtained by GD. The United National Movement (UNM)-led coalition became the largest opposition faction with 36 mandates. 4 In the following years, the opposition remained fragmented and intra-party instability led to the emergence of new political parties. 5 Ahead of the upcoming elections, a number of opposition parties have united into three coalitions: Coalition for Change (composed of Ahali, Girchi – More Freedom, Droa!, and Republican Party), Strong Georgia (Lelo, For the People, Freedom Square, and Citizens), and Unity – to Save Georgia (UNM, European Georgia [EG] and Strategy Aghmashenebeli [SA]). 6

The elections are being held amidst entrenched political polarization, and deep antagonism between the government and the president, and social discontent due to adoption of various legislation. 7 In 2023 and 2024, large-scale protests emerged against the adoption of the Law on Transparency of Foreign Influence, initially withdrawn in 2023, but reintroduced and adopted on 28 May 2024. 8 During and immediately

1 See previous ODIHR election observation reports on Georgia. 2 In the 2020 elections, members of parliament (MPs) were elected through a mixed system, with 120 proportionally elected in a single nationwide constituency, through closed party lists, and 30 in single-member constituencies. 3 Georgia applied for EU membership in March 2022 and received candidate status in December 2023, contingent on taking the steps outlined in the European Commission’s (EC) recommendations. The June 2024 conclusions of the European Commission state that the adoption of the Law on Transparency of Foreign Influence represents backsliding on these steps, de facto leading to a halt of the process. 4 Other parties that won seats were: European Georgia (EG) with 5 seats; Lelo with 4; Strategy Aghmashenebeli (SA) with 4; Alliance of Patriots (AoP) with 4; Girchi with 4; Citizens with 2; and the Labour Party (LP) with 1. 5 Most notably, former Prime Minister Giorgi Gakharia left the GD to form the “For Georgia” party, while Girchi split into two factions: Girchi – New Political Centre (Girchi–NPC) and Girchi – More Freedom (Girchi–MF). Additionally, prominent UNM leaders Nikanor Melia and Nika Gvaramia formed a new party called Ahali. 6 As pre-electoral coalitions are prohibited by law, coalitions registered their candidates under the lists of their leading parties: “Coalition for Change” with Ahali, “Strong Georgia” with Lelo, and “Unity – to Save Georgia” with UNM. Other parties, such as Alliance of Patriots (AoP), “For Georgia”, and Girchi – New Political Centre (Girchi – NPC), decided not to enter into coalitions. 7 Following the 2017 constitutional amendments, which concluded the shift from a presidential to a parliamentary system initiated in 2010, the current President Salome Zourabichvili is the last directly elected president. In October 2023, GD made an unsuccessful attempt to impeach the president for unauthorized foreign visits. On 7 October, the ruling party announced its intention to initiate another impeachment procedure against the president. 8 The law introduces new registration, reporting, and public disclosure requirements for civil society organizations (CSOs) and media that receive more than 20 per cent of their non-commercial revenue from foreign sources, labelling them as “organizations pursuing the interests of a foreign power”. By 8 October, out of 476 applicants, 27 CSOs were officially registered as such by the Ministry of Justice. Election Observation Mission Page: 4 Georgia, Parliamentary Elections, 26 October 2024 Interim Report (11 September – 9 October 2024)

following these events, many ODIHR EOM interlocutors reported violence and intimidation against the protesters, civil society and journalists In July, the president, along with 38 MPs, and over 120 civil society and media organizations, challenged the constitutionality of the law with the Constitutional Court and requested provisional measures to suspend enforcement of the law. On 9 October, the Court ruled the case to be admissible but did not grant the request to suspend applicability of the law until its final decision. Many national and international organizations, including ODIHR, have voiced concerns about the potential negative impact on freedom of association and expression following the adoption of the law. 9 On 17 September, the parliament adopted the “Law on Protection of Family Values and Minors”, which has been strongly criticized by a number of international organizations as well as several ODIHR EOM interlocutors for introducing measures that limit fundamental freedoms and stigmatize the LGBTI community. 10

Women’s representation in elected positions remains low, despite constitutional provisions requiring the state to take special measures to ensure gender equality. Women hold 19.3 per cent of seats in the outgoing parliament, and only three out of 64 mayoral positions. In April 2024, the parliament abolished mandatory gender quotas on parliamentary candidate lists, along with other temporary measures to enhance women’s participation in public life, with some arguing that gender quotas are a form of positive discrimination and have already achieved their main task. 11 ODIHR negatively assessed the amendments and called “urgent action to put in place effective temporary measures to eliminate discrimination against women in public and political life”. 12 Moreover, several ODIHR EOM interlocutors stated that this represents a step back and might negatively impact gender representation in politics.

IV. LEGAL FRAMEWORK AND ELECTORAL SYSTEM

The elections are governed by the 1995 Constitution, the 2011 Election Code, the 1997 Law on Political Unions of Citizens (LPU), and regulations of the Central Election Commission (CEC). 13 Since the last parliamentary elections, the law has been amended over 20 times, with the latest changes adopted in June 2024. Several ODIHR EOM interlocutors raised concerns about the stability of the legal framework due to the frequent amendments and the adoption of numerous changes in close proximity to the election.

9 Several CSOs informed the ODIHR EOM that at the time of the adoption of the law they saw an alarming rise in pressure, physical as well as verbal attacks towards them, including by representatives of the ruling party. See ODIHR’s Urgent Opinion on the Law On Transparency of Foreign Influence and the Council of Europe (CoE) Venice Commission Urgent Opinion. 10 The Law addresses issues related to marriage, adoption, and medical procedures for gender reassignment, and bans gatherings and provision of information at schools that “aims to popularize” non-heterosexual relationships, gender reassignment, or adoption by non-heterosexual persons. See the 17 September statement by the UN Human Rights Office spokesperson, which concludes that the law “contains provisions that present risks to a wide range of human rights [and i]t also contains vague formulations and perpetuates negative stereotypes about LGBTIQ+ people”. The CoE Venice Commission, in its opinion from 26 June 2024, called on the Georgian government to “reconsider this legislative proposal entirely and not proceed with its adoption”. On 4 September, the EU deplored the “rushed adoption” of the law. 11 Gender quotas, introduced in 2020, mandated every fourth candidate on candidate lists to be of the opposite gender. In 2023, the parliament extended these quotas until the 2032 parliamentary elections. In April 2024, Girchi MPs, who initiated the amendments, obtained the support of the ruling party in exchange of their votes for the GD-proposed candidate for the CEC chairperson. See the ODIHR opinion of June 2024, which states that “the abolition of electoral gender quotas does not appear consistent with the constitutional obligation to adopt special measures to ensure the substantial equality of men and women and to eliminate inequality”. See also the 9 April statement by the United Nations in Georgia, which states that “[t]he abolition of quotas is a step back for gender equality”, and called on the country to “rake all the necessary steps to avoid actions that run counter to Georgia’s international obligations and that risk having a chilling effect on Georgian democracy”. 12 See the June 2024 ODIHR “Opinion on Two Organic Laws of Georgia Amending the Election Code and the Law on Political Unions of Citizens in Relation to Gender Quotas”. 13 Other relevant laws include the 2004 Law on Broadcasting, 1997 Law on Fighting Corruption, 1999 Criminal Code, 1984 Administrative Offences Code, 1999 Code of Administrative Procedure, and 1999 General Administrative Code. Election Observation Mission Page: 5 Georgia, Parliamentary Elections, 26 October 2024 Interim Report (11 September – 9 October 2024)

The 2022 amendments were adopted following broad consultations and cross-party support, and although they did not provide the recommended comprehensive reform, some of the changes addressed previous ODIHR recommendations, including measures to enhance the impartiality of members of lower-level election bodies and citizen observers, additional grounds for triggering an automatic recount, and adjusted deadlines in the election dispute resolution process. 14 The 2024 amendments altered the decision-making process of the CEC, cancelled the position of the opposition-represented deputy CEC chairperson, and revised the procedure of nomination and selection of CEC members. The authorities stated that a majority of these changes aimed to improve the legislation and align it with the EU accession requirements; however, many other ODIHR EOM interlocutors noted that their adoption lacked public consultations or consensus and raised concerns about their impact (See Election Administration). 15 The president vetoed most changes, but these vetoes were overridden by the parliament. 16

Several ODIHR recommendations remain unaddressed, including those related to the appointment and nomination of election administration members, comprehensive regulations to prevent the misuse of administrative resources, enhancing campaign finance regulations and oversight, improving media-related campaign regulations, and strengthening the framework for electoral dispute resolution. Moreover, despite frequent revisions, the legislation contains some inconsistencies and lacks clarity due to repetitive and transitory nature of many of the provisions. 17

The parliament, comprising 150 members (MPs), is directly elected for a four-year term. Parties compete under a fully proportional system in a single countrywide constituency with closed candidate lists. Contestants must surpass a five per cent threshold to qualify for seat allocation. The formation of pre- electoral coalitions is not permitted.

V. ELECTION ADMINISTRATION

The election administration consists of the CEC, 73 District Election Commissions (DECs), 3,031 in- country and 60 out-of-country Precinct Election Commissions (PECs). 18 At each level, commissions are composed of eight non-partisan members and up to nine members appointed by parties represented in parliament. Non-partisan members must hold professional certificates and meet additional legal requirements aimed at ensuring their impartiality. 19

Members of the CEC are appointed for five-year terms. Four of the current 17 CEC members (24 per cent) are women. Recent amendments shifted the responsibility for the nomination of non-partisan members, including the chairperson, from the president to the speaker of parliament, and abolished the position of the opposition-nominated deputy chairperson. Several ODIHR EOM interlocutors voiced concerns that

14 See the 2022 Joint Opinion of ODIHR and Venice Commission. 15 Only one amendment, which included the removal of the gender quota, was supported by one opposition party. 16 Out of five packages adopted in 2024, the president vetoed three: related to the removal of gender quotas, the removal of the opposition-appointed CEC deputy chairperson and the revision of CEC decision-making procedures. 17 The Election Code and other laws also contain references to no longer existing provisions. 18 Elections will not be held in Abkhazia and South Ossetia, territories currently not under the control of the government of Georgia. See the European Court of Human Rights (ECtHR) 2024 judgement in case of Georgia v. Russia. Out-of- country voting will be organized in 42 countries. Additional in-country PECs may be appointed by DECs in electoral precincts established in penal institutions, and in-patient facilities for more than 50 registered voters. 19 Non-partisan PEC members cannot be election contestants, their representatives, observers, media representatives, or individuals who, in any of the last two general elections, were appointed by a party as a commission member or representative, served as contestants, or have been political party donors since the last general elections. For the first time in these elections, following December 2022 legal amendments non-partisan PEC members are also required to obtain certificates. Election Observation Mission Page: 6 Georgia, Parliamentary Elections, 26 October 2024 Interim Report (11 September – 9 October 2024)

these changes vest full control over the selection and nomination process of the CEC in the ruling party and eliminate the need to build trust across political platforms, required by previous legislation. 20

For the election period, the five permanent DEC members were joined by up to nine party-nominated and three temporary non-partisan members. 21 Most PECs, which are temporary bodies formed ahead of each election, were established within the legal deadline of 26 September. Some DECs and political parties, reported difficulties in securing nominees for all PEC positions, due to low remuneration, as well as concerns over potential pressure from local authorities and political parties. Within a four-day period, DECs selected 24,047 non-partisan PEC members from 24,425 applicants, with a surplus of less than one per cent of applications, effectively limiting the competition. 22 Women constitute 67 per cent of DEC members and 74 per cent of PEC members, presiding over 41 per cent of DECs and 69 per cent of PECs.

To date, the election administration has met all legal deadlines. The CEC has adopted or amended several regulations, held regular, live-streamed sessions, and published all decisions in a timely manner. Under the June 2024 amendments, CEC decisions can now be adopted by simple majority in a second vote at the same session if the required two-thirds majority is not reached, reducing the need for broader consensus. While many ODIHR EOM interlocutors expressed trust in the election administration’s technical and organizational capacities, some ODIHR EOM interlocutors raised concerns that these changes along with the new appointment method of the CEC members might negatively impact the impartiality of the election administration. Since the elections were called, the CEC has issued 13 statements to counter misinformation related to the electoral process and what it perceives as attacks on the integrity of the election administration. 23

The election administration has concluded training for DECs, contestants, and representatives of media and CSOs. In September, a multistage training programme was launched for PEC members, focused on election-day procedures. The election administration also initiated a large-scale voter information and education campaign, consisting of in-person meetings, mock election days, and audio-visual materials broadcast in the media and online, with an emphasis on the verification of voter registration data, the use of election technologies, and ballot validity.

The CEC informed the ODIHR EOM of its continued efforts to improve the accessibility of the electoral process for persons with various types of disabilities, including through adjustments to its website and the provision of assistive tools in polling stations. Voter education materials include sign-language interpretation, and videos for citizens with hearing impairments. According to the CEC, some 40 per cent of the polling stations have been specifically adjusted to the needs of voters with physical disabilities.

VI. ELECTION TECHNOLOGIES

The 2022 legal amendments introduced the use of election technologies on election day with the stated aim to reduce the risk of manipulation and human error. In August 2023, a private vendor, Smartmatic, was identified to provide 4,865 optical vote-counting scanners and 7,526 voter identification devices. In these elections, a total of 2,263 polling stations (75 per cent) will be equipped with electronic devices for voter

20 Eight non-partisan CEC members, including the chairperson, are selected by the parliament from candidates nominated by the speaker through an open competition. They are elected by a three-fifths majority of all MPs, or by a simple majority if no agreement is reached in the first vote. The current chairperson was appointed for six months in August 2021, with the term later extended following legal amendments aimed at unblocking the appointment process, which was deemed controversial by some opposition parties. In April 2024, four non-partisan CEC members, including the chairperson, were re-elected, while the mandates of the remaining non-partisan members are set to expire in 2025. 21 The CEC received 263 applications to fill in 219 vacant positions temporary non-partisan DEC members. For temporary non-partisan positions in 41 of 73 DECs, the CEC received the exact number of applications as vacancies. 22 Due to the insufficient number of candidacies, the competition for 193 vacancies was relaunched. For 9,090 PEC leadership positions, the DECs received 9,111 applications. 23 See CEC press releases here. Election Observation Mission Page: 7 Georgia, Parliamentary Elections, 26 October 2024 Interim Report (11 September – 9 October 2024)

identification, ballot scanning, and results transmission. 24 According to projections by the CEC, some 90 per cent of the votes will be counted electronically. By law, these results will be considered preliminary, with only manually counted votes included in the final results protocols. Countrywide mock elections were conducted on 11 September in 598 electoral precincts, allowing 122,864 voters to experience the new technologies. 25

Most ODIHR EOM interlocutors support the introduction of election technologies as a way of enhancing confidence in election-day procedures. 26 However, some stakeholders expressed concerns over the increase in the maximum number of voters registered at polling stations with election technologies, from 1,500 to 3,000, asserting that PECs’ limited experience with the devices, combined with larger voter numbers, could cause overcrowding. Several ODIHR EOM interlocutors also emphasized the need for voter education to address misconceptions that the devices could be used to breach vote secrecy, as well as the need for further auditing of the system. 27

VII. VOTER RIGHTS AND REGISTRATION

The right to vote is granted to citizens of at least 18 years old on election day, except those serving a prison sentence for a particularly grave crime, and those declared legally incapacitated by a court decision and placed in institutional care. The CEC compiles and maintains the unified voter list (UVL), based on the data from the civil register managed by the Public Service Development Agency (PSDA), and other state institutions. 28

Voters with valid identification documents are automatically included in a voter list based on their registered address, while voters with expired documents are excluded from the UVL until their documents are renewed. Following the 2023 legal amendments, ID cards issued prior to July 2011 with no expiration date ceased to be valid in July 2024. To ensure timely renewal of documents, the PSDA launched a large- scale campaign to issue new ID cards free of charge. 29 The PSDA informed the ODIHR EOM that between 12 September and 8 October, some 1,400 citizens, previously without valid documents or registered address, were included in the UVL. 30

Citizens could verify the accuracy of their registration data online, at government service centres, PSDA offices and PEC premises, and request corrections until 8 October. According to the CEC, five political parties and one observer organization requested copies of the UVL for verification. Special voter lists will be compiled of those unable to attend their regular polling stations, including citizens requiring mobile

24 Voter identification and vote-counting devices will be used in polling stations with at least 300 registered voters, located in municipal centres or within a 20 km radius of these centres. Electronic devices for transmitting preliminary results will be used in all polling stations nationwide. 25 The CEC also conducted eight pilots of electronic technologies, the latest occurring during the parliamentary by- elections and extraordinary mayoral elections on 1 October 2023, when 103 electoral precincts were equipped with electronic devices. In July 2024, the CEC conducted smaller-scale demonstrations of the technologies in 89 locations, with 43,864 voters participating. 26 A compliance audit of all devices used in elections was conducted in October 2023, finding that the electronic hardware and software met international standards, national legislation, and technical specifications. On 18 September, the CEC announced that for these elections, it would conduct an additional audit shortly before and on election day. 27 Additional concerns were raised about differing ballot validity criteria between the electronic and manual counts, which could lead to discrepancies. 28 Since 2013, the PSDA has conducted a project to clean the civil register, including by removing duplicates and identifying entries of deceased voters. To verify data, the PSDA receives relevant information from health institutions, various ministries, and municipalities regarding citizens who have not been beneficiaries of social services for over three years and actively verifies the data with the respective citizens. 29 According to the PSDA, by 1 October, 194,118 of the approximately 260,000 affected citizens (75 per cent) already changed their IDs. Moreover, Georgians citizens who did not obtain electronic ID Cards but at the same time are passport holders, are eligible to vote. 30 Voters with internally displaced status are registered under their current place of residence. Election Observation Mission Page: 8 Georgia, Parliamentary Elections, 26 October 2024 Interim Report (11 September – 9 October 2024)

voting, election officials on duty, and voters in hospitals, in-patient facilities, penal institutions, or staying abroad. 31 Most ODIHR EOM interlocutors did not raise significant concerns regarding the accuracy and inclusiveness of the voter lists, with some noting the potential for the continued presence of deceased voters and voters de facto residing abroad in the UVL. As of 2 October, the preliminary voter lists contained 3,482,952 voters.

VIII. CANDIDATE RIGHTS AND REGISTRATION

Registered voters over the age of 25 by election day, who have lived in Georgia for at least 10 years, are eligible to stand, except those deprived of candidacy rights or sentenced to imprisonment by a court decision. Only registered political parties may nominate candidates; contrary to OSCE commitments and international standards there are no provisions for independent candidates. 32 Parties not represented in parliament require at least 25,000 supporting signatures to register, while parties represented in parliament can participate in the elections without any requirements to collect signatures.

Candidate registration was conducted in two stages. Non-parliamentary parties could apply to the CEC by 15 July and submit supporting signatures by 1 August. 33 Of the 30 applicants, the CEC rejected 11 for gathering insufficient signatures or failing to meet other registration requirements and dismissed the applications of 2 parties as ineligible. 34 Ten parliamentary parties applied to the CEC by the 30 August deadline. In total, the CEC registered 27 political parties as contestants.

Registered parties could submit their candidate lists by 26 September. Candidates cannot be members of another registered party, even if that party is not participating in the elections. By the legal deadline of 6 October, the CEC registered 18 of the 19 candidate lists submitted. 35 The May 2024 amendments allow political parties to designate their deputies as ‘delegates’ for voters registered in an electoral district; only GD has availed of this opportunity. Following the recent abolition of gender quotas on candidate lists, of. the 1,185 parliamentary candidates, 29 per cent are women, and women lead 3 lists out of 18. Women accounted for 44.3 per cent of the party list candidates in the previous parliamentary elections. ODIHR EOM interlocutors did not raise concerns regarding the candidate registration process.

IX. CAMPAIGN ENVIRONMENT

The law provides for equitable campaign conditions. The official campaign period commenced on 27 August, and has been low-key to date, with most contestants engaging in door-to-door canvassing, social network outreach, meetings, and occasional larger rallies. Some opposition party representatives raised concerns regarding intimidation tactics allegedly by ruling party supporters and state authorities directed

31 Voters abroad who are registered on the consular register of the Ministry of Foreign Affairs are automatically included in the special lists abroad; others may apply for registration until 7 October. On 5 October, to address concerns about difficulties in registering to vote abroad, the CEC adopted a decree facilitating the inclusion of voters with deficiencies in address registration in the special out-of-country voter lists. As of 26 September, the MFA kept a record of 65,508 voters registered on the consular register. 32 Paragraph 7.5 of the 1990 OSCE Copenhagen Document provides that participating States will “respect the right of citizens to seek political or public office, individually or as representatives of political parties or organisations, without discrimination”. 33 By law, prospective contestants had three days to correct omissions and issues identified in their registration documents and later in their submitted candidate lists. Of the 11 rejected applications, 7 prospective contestants failed to address the omissions within the deadline, while the remaining four did not resubmit any corrected registration documents. One party was registered after applying again following an initial rejection. 34 One party’s application was dismissed due to the cancellation of its registration by the National Agency of Public Registry, and another was rejected because of the termination of the party chairperson’s authority. 35 One candidate list submitted contained deficiencies, and the submitters failed to rectify the deficiencies. Election Observation Mission Page: 9 Georgia, Parliamentary Elections, 26 October 2024 Interim Report (11 September – 9 October 2024)

against their campaign activities, as well as pressure on voters. 36 In some instances, ODIHR EOM interlocutors noted disruption of their events, while others reported incidents of verbal abuse, destruction of their campaign materials and isolated incidents of physical assaults reported by both ruling and opposition parties. 37 Difficulties in securing office space, campaign venues and places for posting campaign materials were also reported. 38

While most political parties include socio-economic issues in their platforms, their campaign messaging is dominated by issues pertaining to the overall geopolitical environment and the use of highly divisive rhetoric and imagery. 39 The ruling party has framed the elections as a choice between peace, represented by GD, and war, represented by its opponents. Most opposition parties present the elections as a referendum on Georgia’s geopolitical position, expressing fears that government policies may hinder accession to the EU, a stated aim in the Constitution. 40 Representatives of the ruling party openly expressed their intention to file a lawsuit with the Constitutional Court after the elections, seeking the deregistration of the UNM, deeming its political standing as destructive to the country, and stated that the president and some CSOs are directly engaging in the election campaign, and claimed that their actions are inconsistent with their mandates.

In line with previous ODIHR recommendations, in 2021, the Election Code was amended to strengthen the regulation of campaigning by public sector employees. 41 Launching new projects not included in the State budget within 60 days before the elections is not permitted. While not at odds with the law, in the months leading up to the campaign, the government made decisions to improve the financial status of a large number of people from various social groups, which some ODIHR EOM interlocutors perceived as financial incentives for the electorate. 42 In September, the parliament enacted a law giving amnesty to a 36 Concerns regarding the intimidation of voters were raised by ODIHR EOM opposition party interlocutors in Akhaltsikhe, Mtskheta, Ozurgeti, Sighnaghi, Didube district of Tbilisi and Telavi. Interlocutors in Akhaltsikhe, Chugureti, Kobuleti, Senaki, Tbilisi, Zestaphoni, and Zugdidi alleged pressure on public employees and those dependent on social assistance to support the ruling party. 37 On 19 September, UNM activists were attacked while campaigning in Zugdidi. While UNM claims they were attacked by GD-affiliates, GD denies the allegation; the case is being investigated by the police. Lelo reported that their activists were assaulted during canvassing in Kareli on 8 September. UNM offices in Batumi, Keda and Zestaponi were reported as being defaced or robbed. GD reported that on 4 September, in Tskaltubo (Imereti region), a member died out of stress caused by a verbal assault from a UNM supporter. Reports on destroyed GD campaign material were also conveyed to the ODIHR EOM in Batumi, Samgori and Telavi. 38 Issues with renting office space were reported by Ahali, For Georgia, Lelo, and UNM in such localities like Akhaltsikhe, Dedoplistskaro, Gardabani, Rustavi, Sighnaghi, and Tbilisi; UNM reported problems with access to campaign venues in Akhaltsikhe and Rustavi. In Akhaltsikhe, Ambroulari, Bolnisi, Chugureti, Tbilisi and Zestaponi, the opposition parties informed the ODIHR EOM that all or almost all public places for posting campaign materials are occupied by the GD. Similarly, in Akhmeta, Batumi, Mtskheta, Tbilisi and Telavi, contestants complained about limited access to billboard space, which has already been rented out to GD. 39 The CEC introduced a voluntary code of conduct to encourage a peaceful and fair electoral environment. By the 13 September deadline, only 6 parties signed, including GD, while major opposition parties refused, calling it futile but some affirmed their commitment to a peaceful campaign without it. 40 Art. 78 of the Constitution mandates “[t]he constitutional bodies shall take all measures within the scope of their competences to ensure the full integration of Georgia into the European Union and the North Atlantic Treaty Organization.” Most opposition parties have subscribed to the “Georgian Charter”, proclaimed by the president in May 2024 with the declared aim of immediately repealing “laws that contradict the European way”. 41 The law prohibits campaigning during state or municipality-funded events, as well as by public sector employees during working hours or in their official capacity. It also forbids unequal access to state or municipal spaces for contestants, the use of state-owned means during the campaign, and holding meetings involving public sector employees. 42 In February 2024, the Minister of Education, Science, and Youth announced a paid student internships programme, which is to employ 2,000 to 3,000 students starting in September 2024 in ministries, their subordinate bodies, and legal entities of public law. The same month, the government proclaimed a reduction of the interest rates for over 150,000 pensioners who had received loans at higher rates before 2023. In April 2024, the parliament endorsed an increase in pensions for retired law enforcement officers from 560 GEL to 1,000 GEL. The same month, the government took a decision to waive tax liabilities incurred and unpaid before 1 January 2021. The decision affected some 145,000 taxpayers. In June 2024, the prime minister announced that 1,855 individuals and 38 corporations would be exempted from penalty charges imposed during the COVID-19 pandemic, amounting to a total of 5.6 million GEL. Election Observation Mission Page: 10 Georgia, Parliamentary Elections, 26 October 2024 Interim Report (11 September – 9 October 2024)

wide range of convicted individuals. 43 Despite the existing regulations, several ODIHR EOM interlocutors highlighted shortcomings in the legislation and its implementation concerning the misuse of administrative resources.

Campaigning on social networks is unregulated. Social networks, particularly Facebook, are the second most important source of information after television. 44 Most ODIHR EOM political party interlocutors emphasized the importance of conducting online campaigns. However, many expressed concerns about the possible impact of disinformation and manipulative content on campaign discourse and voters’ choices. 45 The ODIHR EOM is monitoring campaigning on social networks for a qualitative analysis of its narrative and tone. 46

X. CAMPAIGN FINANCE

Campaign finance is regulated by the LPU and the Election Code, supplemented by regulations of the Anti- Corruption Bureau (ACB). The 2023 legal amendments reduced the annual expenditure cap of political parties from 0.1 per cent of the national GDP to 0.04 per cent, amounting to 32 million GEL for this year, prohibited donations from legal entities, and shifted party finance oversight from the State Audit Office (SAO) to the newly established ACB. 47

Parliamentary political parties receive annual public funding. 48 Campaigns may also be financed from political party funds and monetary or in-kind donations from natural persons. Citizens can donate up to 60,000 GEL per year to one or more parties. 49 So far, GD has received the most donations, significantly surpassing other contestants. 50

Contestants are required to submit campaign finance reports to the ACB every three weeks after the elections are called, with final reports due within one month after the publication of the final results. 51 All 27 political parties registered as contestants submitted their first interim reports by the 19 September deadline, and the ACB published them online the same day. There is no legal provision requiring the ACB to publish its conclusions on the reports before election day. The ACB can only impose sanctions for non- compliance with party funding requirements and campaign violations, and request confidential information through a court decision.

43 The president denounced the new Law on Amnesty as an “indirect form of voter bribery”. 44 According to the 2023 Georgian Survey of Public Opinion, 53 per cent of respondents indicated social networks as a source of information, with 91 per cent of those indicating Facebook as the key social media platform. A number of ODIHR EOM interlocutors also noted the rising importance of TikTok. 45 In September, Myth Detector, a fact-checking and debunking platform informed about newly-created Facebook pages targeting political parties ahead of the 26 October parliamentary elections. In August, Meta announced the removal of a coordinated inauthentic behaviour network originating from the Russian Federation that was targeting Georgia, Armenia, and Azerbaijan. The network included 76 Facebook accounts, 30 pages, and 11 accounts on Instagram. 46 On 20 September, the ODIHR EOM commenced its monitoring of the campaign on social networks. The analysis includes the sample of over 60 electoral contestants and stakeholders, whose activities are followed on Facebook, Instagram, and TikTok. 47 Donations from foreign, anonymous, publicly funded and religious entities, as well as cash donations, are prohibited. 48 Public funding, calculated based on the number of votes received, is available to parties that passed the one per cent threshold in the last parliamentary elections. After the 2020 elections, 14 parties qualified for public funding, with GD receiving 41 per cent of the total annual allocation of 12.5 million GEL. Following the 2022 amendments to the LPU, which deny state funding to any political party that does not take up at least half of the parliamentary mandates that they won, and which suspend funding for six months, if half of its members do not attend parliamentary sessions without valid reasons, two parties lost their right to receive state funding. 49 EUR 1 equals approx. GEL 3. 50 According to ACB data of 21 September, in 2024, GD fundraised 9.8 million GEL, followed by Ahali with 2.2 million GEL, and Lelo with 2 million GEL. 51 Parties that reach the one per cent threshold based on the preliminary results and become eligible for state funding must also submit a report on funds used from the call of the elections until election day within 12 days after the election. Election Observation Mission Page: 11 Georgia, Parliamentary Elections, 26 October 2024 Interim Report (11 September – 9 October 2024)

The May 2024 amendments to the LPU granted the ACB the authority to request the National Agency of Public Registry to initiate deregistration of a party for non-compliance with disclosure requirements for two consecutive years and gave powers to ACB to question individuals. On 7 August, the ACB ex officio requested political parties to submit financial reports for the period from January to August 2024. One party did not comply with the request. 52

Third-party campaigning is underregulated; however, the law provides for entities not registered as contestants to campaign if they publicly declare an intention to gain power, and bounds these ‘subjects with a declared electoral goal’ by campaign finance regulations. On 27 August and 24 September, the ACB designated several entities and individuals as ‘subjects with a declared electoral goal’ finding that they were conducting campaigns in line with opposition messages. 53 Many ODIHR EOM interlocutors viewed the designations as politically motivated. On 1 October, the prime minister acknowledged that the decision was in line with the law, but urged the ACB to review it. 54 On 2 October, the ACB revoked all related decisions, citing “national interests”. 55

While the establishment of a specialized party finance oversight body with an extended mandate and the capacity to effectively monitor campaign finances is in line with a previous ODIHR recommendation, many ODIHR EOM interlocutors expressed concerns that the ACB is vulnerable to government influence.

XI. MEDIA

The media landscape is diverse but highly polarized, mirroring the broader political power structures. 56 Media work in a financially challenging environment, shaped by an insufficient advertising market, leaving outlets dependent on political and business interests. Commercial television remains the main source of political information, with the most watched TV stations including Imedi and Rustavi 2, perceived as affiliated with GD, and Mtavari Channel and TV Pirveli, perceived as affiliated with opposition parties. The Georgian National Broadcaster (GNB) funded from the State budget enjoys a limited audience share. 57 Smaller, primarily internet-based outlets, considered by many ODIHR EOM interlocutors as providing more independent coverage, rely mainly on international grants. Many international and national media professionals and associated personnel raised concerns that the Law on Transparency of Foreign Influence may undermine independent journalism. 58

52 Girchi–MF informed the EOM that it did not comply with the ACB’s disclosure requirements due to the institution’s perceived political bias. 53 On 27 August, the ACB designated as ‘subjects with a declared electoral goal’ the “Freedom Square” movement and the Eastern European Centre for Multiparty Democracy, their director and 24 members. On 24 September, Transparency International Georgia (TI Georgia) and its executive director, as well as the “Vote for Europe” movement, its director, and board members, received the same designation. 54 On 6 September, the Tbilisi City Court granted the ACB’s motion to authorize access to bank information for the purpose of monitoring the financial activities of “Vote for Europe” and its founders. On 17 September 2024, the Tbilisi Court of Appeals upheld the judgment of the first instance court. 55 Representatives of the ruling party informed the ODIHR EOM that the given status could preclude these organizations from taking part in election observation, and the ACB wanted to avoid the discreditation of the electoral process. 56 Broadcasting license holders are legally bound to annually publish information on ownership and revenues. 57 Currently, the budget of GPB amounts to 0.14 per cent of the previous year’s GDP, as reported, 110 million GEL (approx. 36 million EUR) for 2024. The formula to calculate the budget will change in 2026. For the latest audience share rates, see here and here. 58 In February 2024, over 70 Georgian media organizations signed a statement opposing the law. Election Observation Mission Page: 12 Georgia, Parliamentary Elections, 26 October 2024 Interim Report (11 September – 9 October 2024)

The Constitution guarantees freedom of expression, and the legislation provides safeguards for civil defamation procedures and ensures the right to access public information. 59 However, international and national media CSOs reported on a high number of civil defamation cases, often ruled against media, and significant barriers in accessing public information. 60 Most ODIHR EOM interlocutors highlighted the protection and safety of journalists as a primary concern, citing a number of recent assaults. 61

The law provides for pluralism, impartiality and fairness in broadcasting. The law grants ‘qualified’ contestants free airtime, the right to purchase airtime under equal prices, and participation in debates on public, community, as well as commercial broadcasters with nationwide coverage. 62 By law, contestants qualify for free airtime based on their results in the previous parliamentary elections. 63 Broadcasters must ensure that the content of advertisements complies with the Constitution and certain legal provisions. 64 Broadcasters expressed uncertainty about the allocation of free airtime and content requirements in cases where contestants join de facto coalitions.

Provisions are overseen by ComCom, whose decisions are subject to mandatory judicial review. Since the start of the election campaign, the courts have sanctioned some nine broadcasters for breaching free airtime provisions. 65 On 27 August, ComCom started quantitative monitoring of 55 TV stations, as well as quantitative and qualitative monitoring of 7 TV stations. The ComCom informed the ODIHR EOM that its first report for the period of 27 August to 27 September will be published before election day. Requirements for news coverage are subject to self-regulation only and not implemented by ComCom.

On 18 September 2024, the ODIHR EOM started its standard media monitoring of six TV stations with nation-wide coverage and two online media outlets. 66

XII. PARTICIPATION OF NATIONAL MINORITIES

National minorities constitute 13.2 per cent of the population, with ethnic Azerbaijanis (6.3 per cent) and Armenians (4.5 per cent) being the largest groups. The Constitution grants national minorities full political

59 The 2023 amendments to the Law on Broadcasting introduced enforcement measures by the regulatory authority Georgian National Communications Commission (ComCom) on ‘hate speech’, ‘incitement to terrorism’, and ‘obscenity’, with the declared aim of aligning the law with the EU Audio-Visual Media Services Directive. However, several ODIHR EOM interlocutors criticized these amendments, arguing that the restrictions are insufficiently defined and ComCom holds excessive sanctioning power. According to ComCom, they are finalizing guidelines on regulating hate speech and obscenity to address the issue. 60 The EC, in its Georgia 2023 Report, stated that “recent libel and defamation lawsuits and verdicts have a problematic effect on critical media reporting”.. 61 See CoE Safety of Journalists Platform alert of 18 June and the state’s reply of 19 September. 62 Starting 50 days before election day, public broadcasters GPB, Adjara TV and Radio, as well as community broadcasters are required to provide a total of 5 minutes of free airtime per hour, distributed among ‘qualified’ contestants, while TV stations with nationwide coverage must offer a total of 7.5 minutes every three hours, with no contestant receiving more than 90 seconds per 3 hours. Additionally, GPB must provide free airtime to all other ‘non- qualified’ contestants at their discretion. 63 By law, political parties and electoral blocs qualify for free airtime if they have passed the threshold in the previous parliamentary elections and if they are entitled to public financing. In case of blocs, the airtime has to be distributed equally. Diverging interpretations of the respective provisions by ComCom, the CEC and courts, including with respect to the use of airtime by de facto coalitions, has led to broadcasters and political parties repeatedly sanctioned. 64 On 5 October, Mtavari Channel, Pirveli TV and Formula published a statement that they are refusing to air GD campaign ads which portray the elections as a choice between war and peace, using pictures of the war-torn Ukraine. According to broadcasters, GD is “exploiting the tragedy of the Ukrainian people” and that these ads are “immoral”. 65 Prior to finalization of candidate registration, four TV stations were sanctioned by the court for airing ads which, according to the court, constituted campaigning on behalf of another contestant, including in cases where parties joined de facto coalitions. Three TV stations were sanctioned for refusing to air GD ads, which, according to them, contained “hate speech”. 66 The Georgian Public Broadcaster (GPB), Formula TV, Imedi TV, Mtavari TV, Pirveli TV and Rustavi2 TV, as well as netgazet.ge and tabula.ge. Election Observation Mission Page: 13 Georgia, Parliamentary Elections, 26 October 2024 Interim Report (11 September – 9 October 2024)

rights, and prohibits discrimination on national, ethnic, religious, or linguistic grounds. The formation of political parties that promote ethnic discord or have a regional character is prohibited.

Despite government efforts to improve their inclusion, national minorities are underrepresented in public and political life. 67 Only six MPs in the outgoing parliament (4 per cent) belong to national minorities. While the representation of non-Georgian ethnic communities in local government bodies more closely reflects their proportion of the population, their participation is often hindered by language barriers. 68 In these elections, some 4.6 per cent of the candidates represent national minorities, with only a few in advantageous positions on candidate lists. The CEC has prepared voter education and electoral materials, including ballot papers, in Armenian and Azerbaijani languages. National minorities constitute only two per cent of the DEC members. 69

XIII. ELECTION DISPUTE RESOLUTION

The law grants broad legal standing to contestants and registered observer organizations, but voters can only file complaints related to their voter registration data and voting rights. Most election-related disputes are subject to expedited procedures; decisions made by an election commission can be appealed to a higher commission, then a district or city court, with the Court of Appeals serving as the final instance. Election- related violations fall primarily under the jurisdiction of the election administration. Decisions on election- related offences are made by election commission chairpersons. Any sanctions imposed for such offences require review by a court.

In December 2022, some deadlines for election dispute resolution were extended, in line with previous ODIHR recommendations. 70 Nevertheless, some ODIHR EOM interlocutors noted that the deadlines for submitting and considering court appeals remain too short. 71 As of 8 October, the CEC’s received 87 complaints against election commissions or contestants, primarily related to the appointment and operation of PECs, misuse of administrative resources, and violations of campaign rules. Of these, 51 complaints were dismissed on substance, 7 were satisfied, and 29 cases are pending. Courts have ruled on some 30 election-related cases, including related to free airtime allocation and voting abroad. While generally cases are reviewed in open CEC sessions, certain types of complaints are decided by the chairpersons rather than the election commissions as collegial bodies. Courts hold public hearings and decisions are published on the CEC website.

The Interagency Task Force for Free and Fair Elections (IATF), mandated to prevent and react to election- related violations by public officials, was established on 28 June. By 7 October, the IATF had seven meetings and discussed issues reported in media and two notifications received from CSOs. Most opposition parties and CSOs opted not to participate in the IATF’s work, citing its perceived inefficiency. The Ministry of Internal Affairs has initiated investigations into six criminal and one administrative offence

67 The 2024 Fourth Opinion on Georgia of the Council of Europe Advisory Committee on the Framework Convention for the Protection of National Minorities states that “At the government level, persons belonging to national minorities are still very rarely or not at all represented in central government bodies […] The representation of national minorities in local councils of the municipalities where persons belonging to minorities live in substantial numbers is disproportionately low […] with the exception of local councils of two municipalities.” 68 The 2023 European Commission against Racism and Intolerance (ECRI) Report on Georgia states that “according to the 2014 census, 44.5% of the ethnic Armenians and 73.9% of the ethnic Azerbaijani citizens had poor competence in the state language. This does not only create problems in their daily communications, but also reduces their ability to access services as well as education and employment opportunities.” 69 According to the CEC, of the 1,241 DEC members, 24 are of Armenian and 1 is of Azerbaijani ethnicity. 70 However, most of the existing deadlines applicable to the handling of electoral complaints and appeals continue to fall outside the recommended timelines. See the 2021 ODIHR and Venice Commission Joint Opinion and the 2022 Joint Opinion. 71 The law provides for a two-day deadline for filing and consideration of appeals to courts, with one- and two-day deadlines for the submission and consideration, respectively, of any further appeal to the Court of Appeal. Election Observation Mission Page: 14 Georgia, Parliamentary Elections, 26 October 2024 Interim Report (11 September – 9 October 2024)

related to the elections during the campaign period. Several ODIHR EOM interlocutors noted a low level of trust in the ability of law-enforcement, the election administration and the judiciary to effectively and impartially examine and adjudicate politically sensitive matters. 72

XIV. ELECTION OBSERVATION

The law provides for citizen and international election observation, as well as observation by candidate representatives. The December 2022 legal amendments introduced provisions to prevent party-affiliated individuals from serving as citizen observers; however, several ODIHR EOM interlocutors reiterated long- standing concerns that some registered citizen observer groups might seek to pursue political purposes on election day. 73 As of 10 October, the CEC accredited 68 citizen observer organizations with 2,602 observers, and 51 international observer groups with 512 observers.

Several CSOs, including the International Society for Fair Elections and Democracy (ISFED), the Georgian Young Lawyers Association (GYLA), Transparency International Georgia (TI Georgia) and Public Movement Multinational Georgia (PMMG), have launched long-term observation activities. 74 Many CSOs noted a more challenging operating environment resulting from their public stigmatization following the adoption of the Law on Transparency of Foreign Influence. 75

XV. ODIHR EOM ACTIVITIES

The ODIHR EOM formally opened in Tbilisi with a press conference on 12 September. The ODIHR EOM established regular contacts with the CEC, the Ministry of Foreign Affairs and other high-level state officials, candidates and other representatives of political parties, media, civil society, and members of the diplomatic and international community.

The OSCE Parliamentary Assembly (OSCE PA), the Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE), the NATO Parliamentary Assembly and the European Parliament have each announced their intention to deploy observer delegations for election-day observation. Pascal Allizard (France) has been nominated to serve as Special Co-ordinator, and Pia Kauma (Finland) has been appointed as Head of the OSCE PA delegation.

The English version of this report is the only official document. An unofficial translation is available in Georgian.

72 See also the 2022 Concluding observations on Georgia by the UN Human Rights Committee, which expressed concerns over “reports of the persistent lack of independence and impartiality in the judiciary of the State party”. 73 A person cannot be registered as a citizen observer if they currently hold certain public offices, have been a party- nominated election commission member, electoral contestant, or contestant’s representative in the last two general elections, or have been a donor to a political party since the last general elections. 74 All observer groups have already issued interim reports assessing the pre-electoral environment and plan to report on election day developments. ISFED informed the ODIHR EOM about its plans to deploy 1,500 observers on election day, GYLA 6000 and TI, in coordination with other CSOs, plans to cover all precincts in the country and some abroad. On 24 September, the ACB designated TI Georgia as a ‘subject with a declared electoral goal’, following which the organization suspended their election observation activities. These activities resumed after the ACB withdrew the designation on 2 October. 75 Several citizen observer groups, including GYLA, ISFED, and TI Georgia publicly refused to comply with the law, raised concerns about its constitutionality and cited its potential impact on their work.

ეუთოს დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისი არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია საქართველო საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი

შუალედური ანგარიში 11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024

2024 წლის 11 ოქტომბერი

I. შემაჯამებელი მიმოხილვა

26 ოქტომბერს საქართველო პირველად გამართავს საპარლამენტო არჩევნებს, რომელიც სრულად პროპორციული სისტემით ჩატარდება. არჩევნები დამკვიდრებული პოლიტიკური პოლარიზების, უწყვეტი პოლიტიკური დაძაბულობის, ოპოზიციის მხრიდან სახელმწიფო ინსტიტუტების მიმართ უნდობლობისა და გაერთიანებისა და გამოხატვის უფლების დაცვასთან დაკავშირებით წარმოშობილი შფოთის ფონზე მიმდინარეობს. ეს არჩევნები ასევე იქნება პირველი არჩევნები, რომელსაც საქართველო გამართავს 2023 წელს ევროკავშირის წევრობის კანდიდატის სტატუსის მიღების შემდეგ; აღნიშნული პროცესი 2024 წლის ივნისში „უცხოური გავლენის გამჭირვალობის შესახებ“ კანონის მიღების შემდეგ დე ფატო შეჩერედა. კანონპროექტის მოსმენასა და მის ფაქტობრივ მიღებას ფართომასშტაბიანი საპროტესტო აქციები მოჰყვა.

• ბოლო საპარლამენტო არჩევნების შემდეგ საარჩევნო კოდექსი 20-ზე მეტჯერ შეიცვალა. 2022 და 2023 წელს მიღებული ცვლილებები საჯარო დისკუსიების შედეგად მიიღეს, რასაც ფართო მხარდაჭერა მოჰყვა და მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნულმა საკანონმდებლო ცვლილებებმა ვერ უზრუნველყო რეკომენდებული ყოველისმომცველი რეფორმის განხორციელება, დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებათა ოფისის (ODIHR) რეკომენდაციები გარკვეულწილად გათვალისწინებული იქნა; თუმცა, 2024 წელს მიღებული ცვლილებები მნიშვნელოვანი საჯარო კონსულტაციებისა და კონსენსუსის გარეშე მიიღეს, რაც, მათი ზეგავლენის გამო, შეშფოთების მიზეზად იქცა. გარდა ამისა, დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისის რამდენიმე რეკომენდაცია კვლავაც შეუსრულებელია, მათ შორის ის რეკომენდაციები, რომლებიც საარჩევნო ადმინისტრაციის მიუკერძოებლობას, ადმინისტრაციული რესურსების ბოროტად გამოყენებას, საარჩევნო კამპანის წარმართვასა და დაფინანსებას, საარჩევნო კამპანიის მედიასთან დაკავშირებული რეგულაციებისა და საარჩევნო დავების გადაწყვეტის ჩარჩოს გაძლიერებას შეეხება.

• არჩევნებისთვის მზადება უწყვეტ რეჟიმში მიმდინარეობს; საარჩევნო ადმინისტრაციამ დაიცვა ყველა საკანონმდებლო ვადა, გამართა სხვადასხვა დაინტერესებული მხარის ტრენინგები და წამოიწყო ამომრჩეველთა ინფორმირების ფართომასშტაბიანი კამპანია. ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიასთან საუბრისას ბევრი მხარე საარჩევნო ადმინისტრაციის ტექნიკური და ორგანიზაციული კომპეტენციების მიმართ ნდობას გამოხატავდა, თუმცა ზოგიერთი მოსაუბრე მხარე შეშფოთებას გამოთქვამდა ცენტრალური საარჩევნო კომისიის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესის გამარტივების, ოპოზიციის მიერ არჩეული კომისიის თავმჯდომარის მოადგილის პოზიციის გაუქმებისა და კომისიის წევრების არჩევის ახალი მეთოდის შესახებ, რამაც არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 2 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

შესაძლოა უარყოფითი ზეგავლენა იქონიოს საარჩევნო ადმინისტრაციის მიუკერძოებლობაზე.

• ისტორიაში პირველად ყველა საარჩევნო უბანზე გამოყენებული იქნება ამომრჩეველთა იდენტიფიცირების, შედეგების დათვლის, წინასწარი შედეგების დადგენისა და გადაცემის ელექტრონული მოწყობილობები. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ტექნოლოგიების ამოქმედებას დაინტერსებულ მხარეთა უმრავლესობა მხარს უჭერს, ზოგიერთი მათგანი შეშფოთებას გამოთქვამს, რომ საუბნო საარჩევნო კომისიები შესაძლოა არასაკმარისი კომპეტენციის გამო ვერ გაუმკლავდნენ თითოეულ უბანზე დარეგისტრირებული ამომრჩევლების გაზრდილ რაოდენობას, რაც ბოლო არჩევნების შემდეგ გაორმაგდა, და ხაზგასმით აღნიშნავენ, რომ ტექნოლოგიას დამატებით უნდა გაეწიოს გამჭირვალე აუდიტი და ასევე, აუცილებელია ამომრჩევლებისთვის ინფორმაციის მიწოდება გავრცელებული მცდარი წარმოდგენების გასაქარწყლებლად, რომ, თითქოსდა, ეს მოწყობილობები შეიძლება გამოყენებული იქნეს ხმის მიცემის ფარულობის დარღვევისთვის.

• ამომრჩეველთა სიაში დაახლოებით 3.4 მილიონი დარეგისტრირებული ამომრჩეველია. ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ ამომრჩევლებს შესთავაზა სარეგისტრაციო ინფორმაციის გადამოწმებისა და მათში შესწორებების შეტანის რამდენიმე ალტერნატიული გზა, როგორც პირისპირ, ისე ონლაინ. ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიასთან მოსაუბრე მხარეებს განსაკუთრებული შეშფოთება არ გამოუქვამთ ამომრჩეველთა სიების ინკლუზიურობასთან დაკავშირებით, თუმცა ზოგიერთმა აღნიშნა, რომ ამომრჩეველთა სიაში კვლავაც არის უზუსტობები, რომლებიც სავარაუდოდ გამომდინარეობს სიაში გარდაცვლილი პირებისა და საზღვარგარეთ დე ფაქტო მცხოვრები მოქალაქეების არსებობით.

• პარტიებიდან მიღებული 40 განაცხადიდან ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ 27 საარჩევნო სუბიექტი დაარეგისტრირა, რომელთაგანაც 19-მა კანდიდატთა სიები წარმოადგინა, საბოლოო ჯამში კი, მათგან 18 საარჩევნო სუბიექტად დარეგისტრირდა. პოლიტიკურ პარტიებს ეკრძალებათ წინასაარჩევნოდ ბლოკების ჩამოყალიბება, რაც იწვევს იმას, რომ პოლიტიკური პარტიები დე ფაქტო კოალიციებში ერთიანდებიან და კოალიციის ფარგლებში თავის კანდიდატებს წამყვანი პარტიის სიებში არეგისტრირებენ. ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიის წარმომადგენლებთან მოსაუბრე მხარეებს შეშფოთება არ გამოუთქვამთ კანდიდატთა რეგისტრაციის პროცესთან დაკავშირებით.

• არჩეულ პოზიციებზე ქალთა წარმომადგენლობა კვლავაც დაბალია. მიუხედავად იმისა, რომ კონსტიტუციით გათვალისწინებულია დებულებები, რომლებიც სახელმწიფოს ავალდებულებს გენდერული თანასწორობის უზუნველსაყოფად განსაკუთრებული ნაბიჯები გადადგას, 2024 წელს მიღებული ცვლილებებით გაუქმდა საარჩევნო სიებისთვის სავალდებულო გენდერული კვოტირება სხვა საკანონმდებლო ზომებთან ერთად, რომლებიც პოლიტიკაში ქალთა მონაწილეობის გაზრდისკენ იყო მიმართული. აღნიშნულ ცვლილებას, ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიასთან მოსაუბრე რამდენიმე მხარე აკრიტიკებს ქალთა პოლიტიკაში მონაწილეობაზე მისი პოტენციური უარყოფითი ზეგავლენის გამო. ცენტრალური საარჩევნო კომისიის 11 ოქტომბრის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 3 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

მონაცემების თანახმად სულ 1 185 კანდიდატია. ქალებს 3 სიაში უჭირავთ წამყვანი ადგილები და კანდიდატთა საერთო რაოდენობის 29%-ს შეადგენენ.

• საარჩევნო კამპანიის გზავნილები, რომლებიც ამ ეტაპამდე მოექცა დაკვირვების არეალში, ძირითადად უკიდურესად პოლარიზებული რიტორიკით არის გაჯერებული. სახელისუფლებო პარტიამ არჩევნები წარმოადგინა, როგორც მშვიდობასა და ომს შორის გასაკეთებელი არჩევანი მაშინ, როცა ოპოზიციურ პარტიათა უმრავლესობა ამ არჩევნებს ქვეყნის გეოპოლიტიკური მდგომარეობის შესახებ ჩატარებულ რეფერენდუმს უწოდებს. ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიის წარმომადგენლებთან მოსაუბრე ზოგიერთი მხარე შეშფოთებას გამოთქვამდა დაშინების ტაქტიკის გამო, რაც სავარაუდოდ მათი საარჩევნო კამპანიის ღონისძიებებისა და, ასევე, ამომრჩევლების წინააღმდეგ იყო მიმართული სახელისუფლებო პარტიის მხარდამჭერებისა და სახელმწიფო უწყებების მხრიდან. სიტყვიერი თავდასხმების ცალკეული შემთხვევები, წინასაარჩევნო კამპანიის მასალის განადგურებისა და ფიზიკური დაპირისპირებების ფაქტები როგორც სახელისუფლებო, ისე ოპოზიციური პარტიების ანგარიშებში აისახა. არსებული რეგულაციების მიუხედავად ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიასთან საუბრისას რამდენიმე მხარემ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ ხარვეზები იკვეთება კანონმდებლობასა და მის იმპლემენტაციაში ადმინისტრაციული რესურსების ბოროტად გამოყენების თვალსაზრისით.

• პოლიტიკური პარტიების შემოსავლებსა და ხარჯებს ზედამხედველობას უწევს ახლახან დაფუძნებული ანტიკორუფციული ბიურო, რომელმაც პარტიების დაფინანსების სიღრმისეული შემოწმება საარჩევნო კამპანიის პერიოდში დაიწყო და დაკისრებული მოვალეობის შესაბამისად დამატებითი ანგარიშების წარმოდგენა მოითხოვა. ყველა საარჩევნო სუბიექტმა წარმოადგინა თავისი პირველი შუალედური ანგარიში. რაც ანტიკორუციულმა ბიურომ ვებგვერდზე გამოქვეყნა მიუხედავად იმისა, რომ კანონის მოთხოვნის შესაბამისად ბიუროს არ ევალება ამ ანგარიშების დეტალური შემოწმებისა და დასკვნების კენჭისყრის დღემდე გამოქვეყნება. თავდაპირველად ანტიკორუფციულმა ბიურომ რამდენიმე სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაცია, მათ შორის მოქალაქეთა სადამკვირვებლო ჯგუფი „განცხადებული საარჩევნო მიზნების მქონე სუბიექტად“ გამოაცხადა, რომელზეც საარჩევნო კამპანიის დაფინანსების რეგულაციები უნდა გავრცელდეს, მაგრამ მოგვიანებით მთავრობის თხოვნით თავისი გადაწყვეტილება გააუქმა.

• მედიაგარემო მრავალფეროვანი, მაგრამ ძალზედ პოლარიზებულია და ირეკლავს პოლიტიკურ და ბიზნეს ინტერესებს. მედიის წინააღმდეგ მიმდინარეობს სამოქალაქო ცილისწამების შესახებ არაერთი საქმის განხილვა და ჟურნალისტთა წინააღმდეგ მიმართული მუქარები კვლავაც აქტუალურია. კანონმდებლობა მაუწყებელთა უმრავლესობას ავალდებულებს საარჩევნო სუბიექტებს ბოლოს გამართულ საპარლამენტო არჩევნებში მიღებული შედეგების შესაბამისად უფასო საეთერო დრო გამოუყონ; საარჩევნო სუბიექტებს უფლება აქვთ თანაბარი ფასით შეიძინონ დამატებითი საეთერო დრო და მონაწილეობა მიიღონ დებატებში. ტელეკომპანიები ვალდებული არიან შეამოწმონ პოლიტიკური რეკლამის შინაარსი. საარჩევნო კამპანიის მიმდინარეობისას საეთერო დროის გამოყოფასთან დაკავშირებული ვალდებულების შეუსრულებლობისთვის ზოგიერთი მედიამაუწყებელი დაჯარიმდა. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 4 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

• არსებული მდგომარეობით საარჩევნო ადმინისტრაციამ და სასამართლოებმა დაახლოებით 120 საჩივარი/სარჩელი მიიღეს ძირითადად საარჩევნო კომისიების დაბალი რანგის წევრთა დანიშვნასთან, ადმინისტრაციული რესურსების ბოროტად გამოყენებასა და საარჩევნო კამპანიის წესების დარღვევასთან დაკავშირებით; საჩივართა უმრავლესობა არ დაკმაყოფილდა მათი არსებითად განხილვის შემდეგ. ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიის წარმომადგენლებთან საუბრისას რამდენიმე მხარე აღნიშნავდა, რომ პოლიტიკურად მგრძნობიარე საქმეების ეფექტური და მიუკერძოებელი შესწავლისა და განხილვის თვალსაზრისით კანონის აღსრულების, საარჩევნო ადმინისტრაციისა და სასამართლო სისტემის მიმართ ნდობა საკმაოდ დაბალია.

• 10 ოქტომბრის მონაცემებით ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ აკრედიტაცია მიანიჭა 68 ადგილობრივ სადამკვირვებლო ორგანიზაციას ჯამში 2 602 დამკვირვებლითა და 51 საერთაშორისო სადამკვირვებლო ჯგუფს ჯამში 512 დამკვირვებლით. სამოქალაქო საზოგადოების რამდენიმე ორგანიზაციამ ხანგრძლივვადიანი სადამკვირვებლო ღონისძიებების განხორციელება წამოიწყო და ბევრმა მათგანმა აღნიშნა, რომ „უცხოური გავლენების გამჭვირვალობის შესახებ“ კანონის მიღების შემდეგ, რასაც საზოგადოებაში მათი საქმიანობის სტიგმატიზება მოჰყვა, ისინი უფრო მეტი გამოწვევის წინაშე აღმოჩდნენ.

II. შესავალი

ეუთოს/დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისის საქართველოში არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია (ODIHR EOM) საქართველოს მთავრობის მოწვევითა და თავისი მანდატის შესაბამისად მუშაობას 11 სექტემბერს შეუდგა. 1 მისიას ხელმძღვანელობს მისიის ელჩი, ოუენ მერფი. მისიის ძირითადი გუნდი შედგება თბილისში მომუშავე 12 წევრისგან და 30 ხანგრძლივვადიანი დამკვირვებლისგან, რომლებიც 19 სექტემბრიდან მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადანაწილდნენ. მისიის წევრები ეუთოს 22 წევრი ქვეყნიდან შეირჩნენ; მათ შორის 48% ქალია. ეუთოს დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებათა ოფისმა (ODIHR) წევრ ქვეყნებს კენჭისყრის დღეს პროცედურებზე დასწრების მიზნით 350 მოკლევადიანი დამკვირვებლის გამოგზავნა სთხოვა.

III. ზოგადი ინფორმაცია და პოლიტიკური კონტექსტი

27 აგვისტოს პრეზიდენტმა კონსტიტუციის შესაბამისად საპარლამენტო არჩევნების ჩატარების თარიღად 26 ოქტომბერი გამოაცხადა. 2017 წელს ქვეყნის კონსტიტუციაში შესული ცვლილებების თანახმად ეს იქნება პირველი აღჩევნები, რომელიც სრულიად პროპორციული სისტემით ჩატარდება. 2 ეს არჩევნები ასევე იქნება პირველი არჩევნები მას

1 იხ. ეუთო/ოდირის არჩევნებზე სადამვკირვებლო მისიის მიერ საქართველოში ჩატარებული არჩევნების შესახებ მომზადებული წინა ანგარიშები. 2 2020 წლის არჩევნებზე პარლამენტის წევრები შერეული სისტემით აირჩიეს; მათ შორის 120 დეპუტატი მთელი ქვეყნის მასშტაბით დახურული პარტიული სიით პროპორციული სისტემით აირჩიეს, 30 დეპუტატი კი - ერთმანდატიან ოლქში მაჟორიტატული სისტემით. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 5 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

შემდეგ, რაც საქართველომ 2023 წლის დეკემბერში ევროკავშირის კანდიდატობის სტატუსი მიიღო; 2024 წლის ივნისის შემდეგ გაწევრიანების პროცესი დე ფაქტო შეჩერებულია. 3

ქვეყნის პოლიტიკურ ლანდშაფტში დომინანტური წილი სახელისუფლებო პარტიას, „ქართულ ოცნებას“, უჭირავს, რომელიც ხელისუფლებაში 2012 წელს მოვიდა. 2020 წლის საპარლამენტო არჩევნების შედეგად მანდატები ცხრა პარტიამ და კოალიციამ მოიპოვა; 150 მანდატიდან 90 „ქართულმა ოცნებამ“ მიიღო. „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ მიერ მართული კოალიცია 36 მანდატით ყველაზე მსხვილი ოპოზიციური ფრაქცია გახდა.4 არჩევნების შემდგომი წლების განმავლობაში ოპოზიცია ხასიათდებოდა ფრაგმენტულობითა და შიდაპარტიული არასტაბილურობით, რამაც ახალი პოლიტიკური პარტიების წარმოქმნა განაპირობა. 5 მომავალი არჩევნების წინ რამდენიმე ოპოზიციური პარტია სამ კოალიციად გაერთიანდა; ესენია: „კოალიცია ცვლილებებისთვის“ (რომელშიც შედიან: „ახალი“, „გირჩი - მეტი თავისუფლება“, „დროა!“ და „რესპუბლიკური პარტია“), „ძლიერი საქართველო“ – (რომელსაც წარმოადგენს: „ლელო“, „ხალხისთვის“, „თავისუფლების მოედანი“ და „მოქალაქეები“), და „ერთობა საქართველოს გადასარჩენად“ (რომლის წევრებიც არიან: „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობა“, „ევროპული საქართველო“ და „სტრატეგია აღმაშენებელი“). 6

არჩევნები მთავრობასა და პრეზიდენტს შორის გამძაფრებული პოლიტიკური პოლარიზაციისა და გაღრმავებული ანტაგონიზმის და, ასევე, სხვადასხვა კანონის მიღებით საზოგადოებაში გამოწვეული უკმაყოფილების ფონზე მიმდინარეობს. 7 2023 და 2024 წლებში მსხვილმასშტაბიანი საპროტესტო აქციები გაიმართა „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ კანონის წინააღმდეგ, რომელიც თავდაპირველად, 2023 წელს,

3 საქართველომ ევროკავშირის წევრობის შესახებ განაცხადი 2022 წლის მარტში გააკეთა, კანდიდატის სტატუსი კი 2023 წლის დეკემბერში მიიღო იმ პირობით, რომ ის შეასრულებდა ევროკომისიის (EC) მიერ გაცემულ რეკომენდაციებს. 2024 წლის ივნისში ევროკომისიის მიერ მომზადებული დასკვნაში აღნიშნულია, რომ უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ მიღებული კანონი კანდიდატის სტატუსის მინიჭების შესახებ ევროკომისიის რეკომენდაციაში მითითებულ ნაბიჯებთან მიმართებაში უკუსვლას წარმოადგენს, რაც იწვევს პროცესის დე ფაქტო შეჩერებას. 4 სხვა პარტიები, რომლებმაც ასევე მოიპოვეს მანდატები იყვნენ: „ევროპული საქართველო“ – 5 მანდატი; „ლელო“ – 4 მანდატი; „სტრატეგია აღმაშენებელი“ – 4 მანდატი; „პატრიოტთა ალიანსი“ – 4 მანდატი“; „გირჩი“- 4 მანდატი; „მოქალაქეები“ – 2 მანდატი და „ლეიბორისტული პარტია“ – 1 მანდატი. 5 აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ ყოფილმა პრემიერ-მინისტრმა, გიორგი გახარიამ, დატოვა „ქართული ოცნება“ და პარტია „საქართველოსთვის“ ჩამოაყალიბა, „გირჩი“ კი ორ ფრაქციად გაიყო: „გირჩი - ახალი პოლიტიკური ცენტრი“ და „გირჩი - მეტი თავისუფლება“. გარდა ამისა, „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ ლიდერებმა, ნიკანორ მელიამ და ნიკა გვარამიამ, ახალი პარტია ჩამოაყალიბეს სახელწოდებით „ახალი“. 6 იქიდან გამომდინარე, რომ არჩევნების წინ კოალიციების ჩამოყალიბება აკრძალულია, კოალიციებმა თავისი კანდიდატები თავიანთი წამყვანი პარტიების საარჩევნო სიებში დაარეგისტრირეს: “კოალიციას ცვლილებებისთვის“ წარმოადგენს პარტია „ახალი“, „ძლიერ საქართველოს“ წარმოადგენს „ლელო“, ხოლო კოალიციას „ერთობა საქართველოს გადარჩენისთვის“ – „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობა“. სხვა პარტიებმა, როგორებიც არიან: „პატრიოტთა ალიანსი“, „საქართველოსთვის“ და „გირჩი - ახალი პოლიტიკური ცენტრი“ გადაწყვიტეს არცერთ კოალიციას არ შეერთებოდნენ. 7 2017 წელს საქართველოს კონსტიტუციაში განხორციელებული ცვლილებით დასრულდა 2010 წელს ინიციირებული პროცესი, რაც საპრეზიდენტო სისტემიდან საპარლამენტო სისტემაზე გადასვლას გულისხმობდა. ამ ცვლილების შედეგად ქვეყნის ამჟამინდელი პრეზიდენტი, სალომე ზურაბიშვილი, პირდაპირი წესით არჩეული ბოლო პრეზიდენტია. 2023 წლის ოქტომბერში „ქართული ოცნება“ შეეცადა იმპიჩმენტი გამოეცხადებინა პრეზიდენტისთვის მთავრობის თანხმობის გარეშე განხორციელებული უცხოური ვიზიტების გამო, რაც წარუმატებლად დასრულდა. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 6 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

გაიწვიეს, მაგრამ მომდევნო წელს ხელახლა განიხილეს და 2024 წლის 28 მაისს მიიღეს. 8 ამ მოვლენების მიმდინარეობისა და კანონის მიღების შემდეგ დაუყოვნებლივ, ბევრმა მოსაუბრე მხარემ დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიას (ODIHR EOM) აცნობა საპროტესტო აქციების მონაწილეთა, სამოქალაქო საზოგადოებისა და ჟურნალისტების წინააღმდეგ მიმართული ძალადობისა და დაშინების ფაქტების შესახებ. ივლისში პრეზიდენტმა და ოცდათვრამეტმა დეპუტატმა 122-ზე მეტ სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადენელ და მედიაორგანიზაციასთან ერთად საკონსტიტუციო სასამართლოს „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ კანონის წინააღმდეგ სარჩელით მიმართა და მოითხოვა კანონის ნორმების ამოქმედების დროებითი შეჩერება. 9 ოქტომბერს სასამართლომ სარჩელი წარმოებაში მიიღო, მაგრამ საბოლოო გადაწყვეტილების გამოქვეყნებამდე უარი თქვა კანონის ნორმების ამოქმედების შეჩერებაზე. ბევრმა ადგილობრივმა და საერთაშორისო ორგანიზაციამ, მათ შორის ODIHR-მა, შეშფოთება გამოთქვა, რომ ამ კანონის მიღებამ შესაძლოა უარყოფითი ზეგავლენა იქონიოს გაერთიანებისა და გამოხატვის თავისუფლებით სარგებლობაზე. 9 17 სექტემბერს საქართველოს პარლამენტმა მიიღო კანონი „ოჯახური ღირებულებებისა და არასრულწლოვანის დაცვის შესახებ“, რომელიც მკაცრად გააკრიტიკა არაერთმა საერთაშორისო ორგანიზაციამ, და მათ შორის ODIHR-ის არჩევნებზე დასამკვირვებლო მისიასთან შეხვედრისას რამდენიმე მოსაუბრე მხარემ, როგორც ფუნდამენტური თავისუფლებების შემზღუდავი ზომა და ლგბტ თემის სტიგმატიზებისკენ მიმართული ინსტრუმენტი. 10

არჩეულ პოზიციებზე ქალთა წარმომადგენლობა კვლავაც დაბალია მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყნის კონსტიტუციის თანახმად სახელმწიფომ განსაკუთრებული ზომები უნდა გაატაროს გენდერული თანასწორობის უზრუნველსაყოფად. მოქმედ საპარლამენტო შემადგენლობაში ქალებს მანდატების 19.3 პროცენტი, მერის 64 მანდატიდან კი მხოლოდ 3 თანამდებობა უკავიათ. აპრილში პარლამენტმა საარჩევნო სიებში სავალდებული გენდერული კვოტები გააუქმა და შეზღუდა სხვა დროებითი ზომები, რომლებიც ხელს უწყობს ქალთა საჯარო ცხოვრებაში მონაწილეობას. გამოითქვა მოსაზრება, რომ

8 კანონის თანახმად იმ სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენელ და მედიაორგანიზაციებს, რომელთა მიერ კალენდარული წლის განმავლობაში მიღებული მთლიანი არაკომერციული შემოსავლის 20%-ზე მეტი უცხოური წყაროებიდან მოდის, დარეგისტრირების, ანგარიშის წარმოდგენისა და ინფორმაციის გასაჯაროვების მოთხოვნები დაუწესდებათ, რაც მათ „უცხოური ძალის ინტერესების გამტარებლის“ იარლიყს აწებებს. 8 ოქტომბრისთვის იუსტიციის სამინისტროს ნუსხაში 476 განმცხადებილიდან სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენელი 20 ორგანიზაცია დარეგისტრირდა. 9 სამოქალაქო საზოგადოების რამდენიმე ორგანიზაციამ ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიას აცნობა, რომ კანონის მიღებისას მათ შენიშნეს მათ წინააღმდეგ მიმართული წეზოლის, ფიზიკური და სიტყვიერი თავდასხმების საგანგაშო მატება, მათ შორის სახელისუფლებო პარტიის წარმომადგენლების მხრიდან. იხ. ODIHR-ის გადაუდებელი სამართლებრივი ანალიზი და ასევე, ევროპის საბჭოს ვენეციის კომისიის სასწრაფო დასკვნა „უცხოური ზეგავლენის გამჭვირვალობის შესახებ კანონის“ თაობაზე. 10 კანონი მიემართება ქორწინების, შვილად აყვანისა და სქესის შეცვლის მიზნით ჩატარებულ სამედიცინო პროცედურების საკითხებს და კრძალავს შეკრებებსა და სკოლებში ისეთი ინფორმაციის გავრცელებას, რომელიც „პოპულარიზაციას უწევს“ არაჰეტეროსექსუალურ ურთიერთობებს, სქესის შეცვლისა და არაჰეტეროსექსუალი პირების მიერ შვილად აყვანის საკითხებს. ევროპის საბჭოს ვენეციის კომისია 2024 წლის 26 ივნისს გამოქვეყნებულ სასწრაფო დასკვნაში მოუწოდებს საქართველოს მთავრობას „სრულიად გაიწვიოს ეს საკანონმდებლო წინადადება და არ მიიღოს კანონი“. 4 სექტემბერს ევროკავშირმა დაგმო კანონის „ნაჩქარევად“ მიღება. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 7 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

გენდერული კვოტირება პოზიტიური დისკრიმინაციის ერთგვარი ფორმაა და მან თავისი ძირითადი ამოცანა უკვე შეასრულა. 11 ODIHR-მა ნეგატიურად შეაფასა მიღებული ცვლილებები და მოუწოდა „გადაუდებელი ნაბიჯები გადაიდგას ეფექტური დროებითი ზომების მისაღებად, რათა აღმოიფხვრას საჯარო და პოლიტიკურ ცხოვრებაში ქალთა დისკრიმინაცია“. 12 გარდა ამისა, ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიასთან საუბარში რამდენიმე მოსაუბრე მხარემ აღნიშნა, რომ ეს ცვლილება უკან გადადგმული ნაბიჯია, რაც უარყოფით ზეგავლენას იქონიებს პოლიტიკაში ქალთა წარმომადგენლობაზე.

IV. სამართლებრივი ჩარჩო და საარჩევნო სისტემა

არჩევნები რეგულირდება 1995 წელს მიღებული კონსტიტუციით, 2011 წელს მიღებული საარჩევნო კოდექსით, 1997 წელს მიღებული კანონით „მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანებების შესახებ“ და ცენტრალური საარჩევნო კომისიის განკარგულებებით. 13 ბოლოს ჩატარებული საპარლამენტო არჩევნების შემდეგ კანონში განხორციელდა 20-ზე მეტი საკანონმდებლო ცვლილება; მათ შორის სულ ბოლოს 2024 წლის ივნისში. ODIHR -ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიის წარმომადგენლებთან საუბრებში რამდენიმე მოსაუბრე მხარე შეშფოთებას გამოთქვამდა ძალიან ხშირი და არჩევნებამდე ცოტა ხნით ადრე განხორციელებული ცვლილებების გამო, რაც მნიშვნელონად აზრიანებს სამართლებრივი ჩარჩოს სტაბილურობას.

2022 წლის ცვლილებები ფართო კონსულტაციების შედეგად და პარტიათა მხარდაჭერით იყო მიღებული, და მიუხედავად იმისა, რომ მათ ვერ შეძლეს რეკომენდებული ყოვლისმომცველი რეფორმის გატარება, ისინი მიემართებოდნენ წარსულში ODIHR-ის მიერ გაცემულ რეკომენდაციებს, მათ შორის საარჩევნო ორგანოების დაბალი რანგის წევრთა და ადგილობრივ დამკვირვებელთა მიუკერძოებლობის გაძლიერების, ავტომატური გადათვლის ინიციირებისთვის დამატებითი საფუძვლის შექმნის და საარჩევნო დავების გადაწყვეტის პროცესში ვადების მოწესრიგების შესახებ. 14 2024 წლის ცვლილებებმა შეცვალა ცენტრალურ საარჩევნო კომისიაში გადაწყვეტილებების მიღების პროცესი, გააუქმა ოპოზიციის წარმომადგენელი თავმჯდომარის მოადგილის

11 2020 წელს შემოღებული გენდერული კვოტირების მოთხოვნის თანახმად კანდიდატთა სიაში ყოველი მეოთხე კანდიდატი საპირისპირო სქესის წარმომადგენელი უნდა იყოს. 2023 წელს პარლამენტმა ეს კვოტები 2032 წლის არჩევნებამდე გაახანგრძლივა. 2024 წლის აპრილში პარტია „გირჩის“ წარმომადგენელმა დეპუტატებმა, რომლებმაც ეს ცვლილებები დააინიციირეს, მმართველი პარტიის მხარდაჭერა მოიპოვეს ცენტრალური საარჩევნო კომისიის თავმჯდომარის პოზიციაზე „ქართული ოცნების“ მიერ წარმოდგენილი კანდიდატის სასარგებლოდ მიცემული ხმების სანაცვლოდ. იხ. ODIHR მიერ 2024 წლის ივნისში გამოქვეყნებული დასკვნა, რომლის თანახმადაც „საარჩევნო გენდერული კვოტების გაუქმება არ შეესაბამება საქართველოს კონსტიტუციურ ვალდებულებას, განსაკუთრებული ზომები გაატაროს კაცებსა და ქალებს შორის არსებითი თანასწორობის უზრუნველსაყოფად და უთანასწორობის აღმოსაფხვრელად“. 12 იხ. 2024 წლის ივნისში ODIHR-ის მიერ გამოქვეყნებული მოსაზრება საქართველოს ორი ორგანული კანონის შესახებ საარჩევნო კოდექსსა და „მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანების შესახებ“ კანონებში გენდერულ კვოტირებისთან დაკავშირებით“. 13 სხვა რელევანტური კანონები მოიცავს 2024 წელს მიღებულ კანონს „მაყწყებლობის შესახებ“, 1997 წელს მიღებულ კანონს „კორუფციის წინააღმდეგ ბრძოლის შესახებ“, 1999 წელს მიღებულ სისხლის სამართლის კოდექსს, 1984 წელს მიღებულ ადმინისტრაციაულ სამართალ დარღვევათა კოდექსს, 1999 წელს მიღებულ „საქართველოს ადმინისტრაციულ საპროცესო კოდექსს“, 1999 წელს მიღებულ საქართველოს ზოგად ადმინისტრაციულ კოდექსს“. 14 იხ. 2022 წელს ODHIR-ისა და ვენეციის კომისიის ერთობლივი დასკვნა. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 8 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

თანამდებობდა და შეცვალა ცენტრალური საარჩევნო კომისიის წევრობის კანდიდატთა წარდგენისა და არჩევის პროცედურა. სამთავრობო უწყებები განმარტავდნენ, რომ ეს ცვლილებები მიემართებოდა ევროკავშირში გაწევრიანების მოთხოვნებთან დაახლოებას; თუმცა, ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიის წარმომადგენლებთან საუბრებში ბევრი მოსაუბრე მხარე აღნიშნავდა, რომ მათ მიღებამდე არ გამართულა საჯარო კონსულტაციები და არ მიღწეულა კონსენსუსი, რაც შეშფოთების საფუძველს ქმნის, რადგან ამ ცვლილებებმა შესაძლოა უარყოფითი ზეგავლენა იქონიოს. (იხ. საარჩევნო ადმინისტრაცია). 15 პრეზიდენტმა ამ ცვლილებათა უმრავლესობას ვეტო დაადო, მაგრამ პარლამენტმა ყველა მათგანი დაძლია. 16

ODIHR-ის მიერ გაცემული რამდენიმე რეკომენდაცია კვლავაც გაუთვალისწინებელია, მათ შორის ის რეკომენდაციებიც, რომლებიც შეეხება საარჩევნო ადმინისტრაციის წევრების დანიშვნასა და დასახელებას, ადმინისტრაციული რესურსების ბოროტად გამოყენების წინააღმდეგ რეგულაციების ამოქმედებას, საარჩევნო კამპანიის დაფინანსებასთან დაკავშირებული რეგულაციების გაძლიერებასა და ზედამხედველობას, საარჩევნო კამპანიის მედისთან დაკავშირებული რეგულაციების დახვეწას და საარჩევნო დავების გადაწყვეტისთვის ჩარჩოს გაძლიერებას. გარდა ამისა, ხშირი ცვლილების მიუხედავად, კანონმდებლობა კვლავაც შეიცავს შეუსაბამობებს და სიცხადე აკლია ბევრი დებულების განმეორებადი და გარდამავალი ბუნების გამო. 17

პარლამენტი, რომელიც 150 დეპუტატისგან შედგება აირჩევა პირდაპირ საარჩევნო უფლების საფუძველზე ოთხი წლის ვადით. პარტიები მთელი ქვეყნის მასშტაბით დახურული სიებით სრულიად პროპორციული სისტემით ასპარეზობენ. საარჩევნო სუბიექტებმა პარლამენტში მანდატების მოსაპოვებლად ხუთპროცენტიანი ბარიერი უნდა გადალახონ. წინასაარჩევნო ბლოკების ჩამოყალიბება აკრძალულია.

V. საარჩევნო ადმინისტრაცია

საარჩევნო ადმინისტრაცია შედგება ცენტრალური საარჩევნო კომისიის, 73 საოლქო, 3031 ქვეყნის ტერიტორიაზე და 60 ქვეყნის საზღვრებს გარეთ მოქმედი საუბნო საარჩევნო კომისიისგან. 18 კომისიები თითოეულ დონეზე შედგება რვა არაპარტიული და ცხრამდე პარტიების მიერ დასახელებული წევრისგან. არაპარტიული წევრები უნდა ფლობდნენ

15 ერთმა ოპოზიციურმა პარტიამ მხარი დაუჭირა მხოლოდ ერთ ცვლილებას, რომელიც გულისხმობდა გენდერული კვოტირების გაუქმებას. 16 2024 წელს მიღებული ხუთი პაკეტიდან პრეზიდენტმა სამს ვეტო დაადო: გენდერული კვოტირების გაუქმებას, ცენტრალური საარჩევნო კომისიის თავმჯდომარის მოადგილის ოპოზიციის მიერ დანიშვნის გაუქმებას და ცენტრალური საარჩევნო კომისიის გადაწყვეტილების მიღების პროცესის ცვლილებას. 17 კანონი დეტალურად არ განსაზღვრავს საარჩევნო სუბიექტს მიუხედავად იმისა, რომ ეს ტერმინი გამოიყენება ისეთ საკითხებთან მიმართებით, როგორიც არის უფასო საეთერო დროის გამოყოფა. გარდა ამისა, საარჩევნო კოდექსი და სხვა კანონები კვლავაც შეიცავენ მითითებებს ისეთ დებულებებზე, რომლებიც აღარ არსებობს. 18 არჩევნები არ ჩატარდება აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთში. ეს ტერიტორიები ამჟამად საქართველოს მთავრობის კონტროლს მიღმაა. იხ. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“. საზღვარგარეთ ხმის მიცემა შესაძლებელი იქნება 42 ქვეყანაში. ქვეყნის ტერიტორიაზე მოქმედი დამატებითი საუბნო საარჩევნო კომისიები შესაძლოა დაინიშნონ სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში გახსნილ საოლქო საარჩევნო კომისიებში და 50-ზე მეტი დარეგისტრირებული ამომრჩევლისთვის სამკურნალო დაწესებულებებში. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 9 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

პროფესიულ სერტიფიკატებს და უნდა აკმაყოფილებდნენ სამართლებრივ მოთხოვნებს, რაც უზრუნველჰყოფს მათ მიუკერძოებლობას. 19

ცენტრალური საარჩევნო კომისიის წევრები ხუთი წლის ვადით ინიშნებიან. ამჟამად მოქმედი 17 წევრიდან ოთხი (24%) ქალია. ბოლოდროინდელმა საკანონმდებლო ცვლილებებმა არაპარტიული წევრების, მათ შორის თავმჯდომარის, კანდიდატის წარდგენის უფლებამოსულება პრეზიდენტიდან პარლამენტის თავმჯდომარეზე გადაიტანა; გარდა ამისა, გაუქმდა ოპოზიციის მიერ წარდგენილი თავმჯდომარის მოადგილის თანამდებობაც. ODIHR-ის არჩევნებზე დასამკვირვებლო მისიის წარმომადგენლებთან საუბრებში რამდენიმე მხარემ გამოთქვა წუხილი, რომ ეს საკანონმდებლო ცვლილებები სახელისუფლებო პარტიას აძლევს აბსოლუტური კონტროლის შესაძლებლობას ცენტრალურ საარჩევნო კომისიაში წევრთა კანდიდატების შერჩევისა და წარდგენის პროცესზე, რაც სხვადასხვა პოლიტიკურ პლატფორმას შორის ურთიერთნდობის ჩამოყალიბების საჭიროებას უგულვებელყოფს, რაც წინა კანონმდებლობით სავალდებულო იყო. 20

საარჩევნოდ, საოლქო საარჩენო კომისიების ხუთ მუდმივ წევრს შეუერთდა ცხრამდე პარტიების მიერ დასახელებული და სამი დროებით დასახელებული არაპარტიული წევრი. 21 საუბნო საარჩევნო კომისიები დროებთ, თითოეული არჩევნების წინ წარმოქმნილ ორგანოებს წარმოადგენენ; მათი უმრავლესობა 26 სექტემბრამდე შედგა. ზოგიერთი საოლქო საარჩევნო კომისია და პოლიტიკური პარტია აღნიშნავდა, რომ გაუჭირდათ ყველა საუბნო საარჩევნო კომისიაში წევრობის თანამდებობებზე კანდიდატების დასახელება, რის მიზეზადაც დაბალი ანაზღაურება და ასევე, ადგილობრივი ხელისუფლებებისა და პოლიტიკური პარტიების მხრიდან პოლიტიკური წეზოლა დასახელდა. ოთხდღიანი ვადის განმავლობაში საოლქო საარჩევნო კომისიებში შეირჩა წარმოდგენილი 25 425 გამცხადებლიდან 24 047 არაპარტიული საუბნო საარჩევნო კომისიის წევრი; განაცხადებების საერთო რაოდენობა ერთ პროცენტზე ოდნავ ნაკლებით აჭარბებდა

19 საუბნო საარჩევნო კომისიების არაპარტიულ წევრებად არ შეიძლება დაინიშნოს პირი, რომელიც საარჩევნო სუბიექტი, საარჩევნო სუბიექტის წარმომადგენელი, დამკვირვებელი და/ან მედია საშუალების წარმომადგენელია და ასევე ის პირები, რომლებიც ბოლო ორი საყოველთაო არჩევნების დროს პარტიის მიერ კომისიის წევრად ან პარტიის წარმომადგენლად იყო გამწესებული, საარჩევნო სუბიექტი ან ბოლოს ჩატარებული არჩევნების შემდეგ პოლიტიკური პარტიის შემწირველი იყო. 2022 წლის დეკემბერში კანონმდებლობაში შეტანილი ცვლილებების შემდეგ საუბნო საარჩევნო კომისიების წევრებს ასევე მოეთხოვებათ სათანადო სერტიფიკატების ფლობა. 20 ცენტრალური საარჩევნო კომისიის რვა არაპარტიულ წევრს, მათ შორის თავმჯდომარეს, პარლამენტი ირჩევს იმ კანდიდატთაგან, რომლებსაც ღია კონკურსით პარლამენტის თავმჯდომარე ასახელებს. ისინი აირჩევიან დეპუტატთა სრული შემადგენლობის ხმათა სამი მეხუთედით, ან, მარტივი უმრავლესობით, იმ შემთხვევაში თუ ხუთი კენჭისყრის შემდეგ შეთანხმება არ შედგა. ამჟამინდელი თავმჯდომარე 2021 წლის აგვისტოში ექვსი თვის ვადით დაინიშნა. მოგვიანებით კი, პროცესის დასაძვრელად მიღებული საკანონმდებლო ცვლილებების შედეგად, ვადა გახანგრძლივდა, რაც ზოგიერთ ოპოზიციური პარტიის მხრიდან სადავო გადაწყვეტილებად შეფასდა. 2024 წლის აპრილში ცენტრალური საარჩევნო კომისიის ოთხი არაპარტიული წევრი, მათ შორის თავმჯდომარე, ხელახლა აირჩიეს მაშინ, როცა დარჩენილი არაპარტიული წევრების მანდატის ვადა 2025 წელს იწურება. 21 ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ საოლქო საარჩევნო კომისიების დროებითი არაპარტიული წევრობის 219 ვაკანტური ადგილის შესავსებად 263 განაცხადი მიიღო. 73 საოლქო საარჩევნო კომისიიდან 41-ში დროებით არაპარტიული თანამდებობების დასაკავებლად ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ იმდენივე განაცხადი მიიღო, რამდენი ვაკანსიაც იყო გამოცხადებული. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 10 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

შერჩევის რაოდენობას, რაც ეფექტურად ამცირებს კონკურენციას. 22 ქალები საოლოქო საარჩენო კომისიების წევრთა 67 %-ს შეადგენენ, საუნბო საარჩევნო კომისიებში - 74%-ს, თავმჯდომარეები კი საოლქო საარჩევნო კომისიების 41%-სა და საუბნო საარჩევნო კომისიების 69%-ში არიან.

ამჟამინდელი მდგომარეობით საარჩევნო ადმინისტრაციამ ყველა საკანონმდებლო ვადა დაიცვა. ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ მიიღო რამდენიმე ახალი რეგულაცია, ცვლილებები შეიტანა ზოგიერთ რეგულაციაში, გამართა რეგულარული, ონლაინ-რეჟიმში გადაცემული სესია და ყველა გადაწყვეტილება დროულად გამოაქვეყნა. 2024 წლის ივნისში მიღებული ცვლილებების თანახმად ცენტრალური საარჩევნო კომისიის გადაწყვეტილებების მიღება შესაძლებელია ერთსა და იმავე სესიაზე მეორე კენჭისყრით მარტივი უმრავლესობით, თუკი მოთხოვნილი უმრავლესობის ორი მესამედი ვერ შედგა, რაც ამცირებს ფართო კონსენსუსის საჭიროებას. საარჩევნო ადმინისტრაციის ტექნიკური და ორგანიზაციული კომპეტეციების მიმართ არსებული ფართო ნდობის მიუხედავად, ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიასთან საუბარში ზოგიერთი მხარე გამოთქვამდა წუხილს, რომ ამ ცვლილებებმა ცენტრალური საარჩევნო კომისიაში წევრთა დანიშვნის ახალ მეთოდთან ერთად შესაძლოა უარყოფითი ზეგავლენა იქონიოს საარჩევნო ადმინისტრაციის მიუკერძოებლობაზე. მას შემდეგ, რაც არჩევნების თარიღი გამოცხადდა, ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ 13 განცხადება გამოაქვეყნა, რომლებიც საარჩევნო პროცესის შესახებ გავრცელებულ დეზინფორმაციას მიემართებოდა, რაც აღქმული იყო, როგორც საარჩევნო ადმინისტრაციის კეთილსინდისიერებაზე მიტანილი იერიში.23

ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ დაასრულა საოლქო საარჩევნო კომისიების, საარჩევნო სუბიექტებისა და მედიასაშუალებებისა და სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციების წარმომადგენლების გადამზადება. სექტემბერში საუბნო საარჩევნო კომისიების წევრებისთვის დაიწყო მრავალეტაპიანი ტრენინგ-პროგრამა, რომლის მთავარი თემაც კენჭისყრის დღის პროცედურები იყო. გარდა ამისა, საარჩევნო ადმინისტრაციამ წამოიწყო ამომრჩეველთა ინფორმირებისა და განათლების ფართომასშტაბიანი კამპანია, რომელიც მოიცავდა პირისპირ შეხვედრებს, კენჭისყრის დღის სიმულაციურ სავარჯიშოებს და აუდიო-ვიზუალური მასალას, რომელიც მედიასაშუალებებითა და ონლაინ გადაიცემოდა. მათი მთავარი ფოკუსი ამომრჩეველთა სარეგისტრაციო მონაცემების გადამოწმება, საარჩევნო ტექნოლოგიების გამოყენება და საარჩევნო ბიულეტინების ნამდვილობის შემოწმებას შეეხებოდა.

ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიას ინფორმაცია მიაწოდა შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირებისთვის საარჩევნო პროცესის ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესებისთვის გაღებული უწყვეტი ძალისხმევის შესახებ, მათ შორის კომისიის ვებგვერდზე განხორციელებული ცვლილებებისა და ასევე, საარჩევნო უბნებზე დამხმარე მოწყობილობების უზრუნველყოფის თაობაზე. ამომრჩეველთა საგანმანათლებლო მასალები მოიცავს ჟესტურ ენაზე შესრულებულ თარგმანს და ვიდეორგოლებს სმენადაქვეითებული მოქალაქეებისთვის. ცენტრალური

22 კანდიდატთა არასაკმარისი რაოდენობის გამო, 193 ვაკანტური ადგილისთვის კონკურსი ხელახლა გამოცხადდა. საუბნო საარჩევნო კომისიების 9 090 წამყვან პოზიციაზე საოლქო საარჩევნო კომისიებმა 9 111 განაცხადი მიიღეს. 23 იხ. ცენტრალური საარჩევნო კომისიის პრესრელიზი აქ. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 11 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

საარჩევნო კომისიის თანახმად საარჩევნო უბნების დაახლოებით 40% ადაპტირებულია განსაკუთრებული ფიზიკური საჭიროებების მქონე მოქალაქეების მისაღებად.

VI. საარჩევნო ტექნოლოგიები

2022 წელს განხორციელებულმა საკანონმდებლო ცვლილებებმა კენჭისყრის დღეს მანიპულაციებისა და ადამიანური შეცდომებისგან დასაზღვევად საარჩევნო ტექნოლოგიების გამოყენება დააინიციირა. 2023 წლის აგვისტოში შეირჩა კერძო მომწოდებელი, Smartmatic-ი, რომელმაც კომისიას 4 865 საარჩევნო ხმების დამთვლელი ოპტიკური სკანერი და 7 526 ამომრჩეველთა ოდენტიფიცირების მოწყობილობა მიაწოდა. ამ არჩევნებზე ჯამში 2 263 საარჩევნო უბანი (75%) აღჭურვილი იქნება ამომრჩეველთა იდენტიფიცირების, საარჩევნო ბიულეტინების სკანირებისა და შედეგების გადაცემის ელექტრონული მოწყობილობებით. 24 ცენტრალური საარჩევნო კომისიის წინასწარი გაანგარიშებით ხმათა დაახლოებით 90% ელექტრონულად დაითვლება. კანონის თანახმად ეს შედეგები წინასწარ შედეგებად მიიჩნევა; საბოლოო შედეგების ოქმებში კი მხოლოდ ხელით დათვლილი შედეგები შევა. მთელი ქვეყნის მასშტაბით კენჭისყრის დღის სიმულაციური სავარჯიშო 11 სექტემბერს 598 უბანში ჩატარდა, რამაც 122 864 ამომრჩეველს ახალი ტექნოლოგიების გამოცდის შესაძლებლობა მისცა. 25

ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიასთან მოსაუბრე მხარეთა უმრავლესობა მხარს უჭერს ელექტრონული საარჩევნო ტექნოლოგიების შემოღებას და მათ კენჭისყრის დღის პროცედურებისადმი ნდობის გაძლიერების ინსტრუმენტად მიიჩნევს. 26 თუმცა, ზოგიერთმა დაინტერესებულმა მხარემ შეშფოთება გამოთქვა, რომ თითოეულ საარჩევნო უბანზე ამომრჩეველთა რაოდენობის გაზრდა 1500-დან 3000-მდე მაშინ, როცა საუბნო საარჩევნო კომისიებს ამ მოწყობილობების გამოყენების საკმარისი გამოცდილება არ გააჩნიათ, შესაძლოა უბნების გადავსების მიზეზი გახდეს. ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიასთან მოსაუბრე რამდენიმე მხარემ ხაზი გაუსვა ამომრჩეველთა ინფორმირების საჭიროებას ამ მოწყობილობების შესახებ გავრცელებული მცდარი წარმოდგენების გასაქარწყლებლად, რომ, თითქოსდა, ეს მოწყობილობები შეიძლება

24 ამომრჩეველთა იდენტიფიცირებისა და ხმების დამთვლელი მოწყობილობების გამოყენება შესაძლებელი იქნება იმ საარჩევნო უბნებში, რომელბზეც სულ მცირე 300 მოქალაქეა დარეგისტრირებული და მუნიციპალურ ცენტრებში ან უბნებში, რომლებიც ამ ცენტრებიდან 20 კილომეტრის რადიუსში მდებარეობენ. წინასწარი შედეგების გადასაცემად განკუთვნილი ელექტრონული მოწყობილობები გამოყენებული იქნება მთელი ქვეყნის მასშტაბით ყველა საარჩევნო უბანში. 25 გარდა ამისა, ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ ჩაატარა ელექტრონული ტექნოლოგიების რვა საპილოტე სავარჯიშო; მათ შორის, ბოლოს 2023 წლის 1-ელ ოქტომბერს პარლამენტის შუალედურ და მუნიციპალიტეტის მერის რიგგარეშე არჩევნებზე, როდესაც 103 საარჩევნო უბანი ელექტრონული მოწყობილობებით აღიჭურვა. 2024 წლის ივლისში ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ 89-ჯერ გამართა საარჩევნო ტექნოლოგიების მცირემასშტაბიანი დემონსტრაცია, რომელშიც 43 864 ამომრჩეველმა მიიღო მონაწილეობა. 26 არჩევნებზე გამოყენებული მოწყობილობების შესაბამისობის აუდიტი 2023 წლის ოქტომბერში განხორციელდა, რომელმაც დაასკვნა, რომ ელექტრონული დანადგარები და მათი პროგრამული უზრუნველყოფა შეესაბამებოდა საერთაშორისო სტანდარტებს, ეროვნულ კანონმდებლობას და ტექნიკურ მახასიათებლებს. 18 სექტემბერს ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ განაცხადა, რომ ამ არჩევნებისთვის სისტემის დამატებითი შემოწმება კენჭისყრის დღემდე მცირე ხნით ადრე და კენჭისყრის დღესაც მოხდება. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 12 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

გამოყენებული იქნეს ხმის მიცემის ფარულობის დარღვევისთვის და ასევე, იმასაც, რომ აუცილებელია სისტემის უწყვეტი აუდიტი. 27

VII. ამომრჩეველთა უფლებები და რეგისტრაცია

კენჭისყრის დღეს ხმის მიცემის უფლება აქვს 18 წელს მიღწეულ ყველა მოქალაქეს, გარდა იმ პირებისა, რომლებიც სასჯელს იხდიან განსაკუთრებულად მძიმე დანაშაულის ჩადენისთვის და/ან სასამართლოს გადაწყვეტილების საფუძველზე მხარდაჭერის მიმღებად არიან ცნობილი და მოთავსებული არიან სტაციონარში. ცენტრალური საარჩევნო კომისია ადგენს და განკარგავს ამომრჩეველთა ერთიან სიას, რომელიც სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოს სამოქალაქო რეესტრისა და სხვა უწყებების მონაცემებზე დაყრდნობით დგება. 28

მოქმედი საინდენტიფიკაციო დოკუმენტების მქონე ამომრჩევლები მათი რეგისტრაციის მისამართის მიხედვით ავტომატურად ირიცხებიან ამომრჩეველთა სიაში, ვადაგასული საიდენტიფიკაციო დოკუმენტების მფლობელი მოქალაქეები დოკუმენტების განახლებამდე ერთიანი საარჩევნო სიიდან ამოირიცხებიან. 2023 წელს განხორციელებული საკანონმდებლო ცვლილებების შედეგად, 2011 წლის ივლისამდე გაცემული უვადო პირადობის დამადასტურებელი მოწმობები 2024 წლის ივნლისში ძალადაკარგულად გამოცხადდა. დოკუმენტების დროული განახლებისთვის სამოქალაქო სერვისების განვითარების სააგენტომ ფართომასშტაბიანი კამპანია წამოიწყო და პირადობის დამადასტურებელი მოწმობების უფასოდ გაცემა დაიწყო. 29 სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტომ ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიას აცნობა, რომ 12 სექტემბრიდან 8 ოქტომბრამდე პერიოდში სააგენტოს წარსულში პირადობის დამადასტურებელი მოწმობის ან რეგისტრაციის მისამართის არმქონე 1400-მა მოქალაქემ მიმართა, რომლებიც ამომრჩეველთა ერთიან სიაში ჩაირიცხნენ . 30

მოქალაქეებს შეეძლოთ მათ შესახებ დაცული მონაცემები ონლაინ, სამთავრობო სერვისცენტრებში, სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოს ოფისებში ან საუბნო საარჩევნო კომისიებში გადაემოწმებინათ და, საჭიროების შემთხვევაში, 8 ოქტომბრამდე მოეთხოვათ მათში ცვლილების შეტანა. ცენტრალური საარჩევნო კომისიის თანახმად, ამომრჩეველთა ერთიანი სია გადასამოწმებლად ხუთმა პოლიტიკურმა პარტიამ და ერთმა

27 დამატებითი წუხილი გამოითქვა ელექტრონული და ხელით დათვლილი საარჩევნო ბიულეტინების ნამდვილობის კრიტერიუმებს შორის სხვაობების თაობაზე, რამაც შესაძლოა უზუსტობები გამოიწვიოს. 28 2013 წლიდან სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტო ახორციელებს პროექტს, რომლის მიზანიც არის სამოქალაქო რეესტრის გაწმენდა, რაც გულისხმობს სიიდან განმეორებით შეყვანილი და გარდაცვლილი ამომრჩევლების შესახებ დაცული მონაცემების ამოშლას. მონაცემების გადასამოწმებლად სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტო იღებს რელევანტურ ინფორმაციას ჯანდაცვის უწყებების, სხვადასხვა სამინისტროებისა და მუნიციპალური ორგანოებიდან იმ პირების შესახებ, რომლებსაც სამ წელზე მეტი ხნის განმავლობაში არ უსარგებლიათ სოციალური სერვისებით. შემდეგ, მიღებული ინფორმაცია შესაბამის მოქალაქეებთან გადამოწმდება. 29 სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოს მონაცემების თანახმად, 1 ოქტომბრისთვის დაახლოებით 260 000 ასეთი მოქალაქიდან 194 118-მა (75%) გამოცვალა პირადობის დამადასტურებელი მოწმობა. 30 იძულებით გადაადგილებული პირის სტატუსის მქონე ამომრჩევლები დარეგისტრირდნენ ამჟამინდელი საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 13 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

სადამკვირვებლო ორგანიზაციამ გამოითხოვა. ამომრჩეველთა სპეციალური სიები შედგება მათთვის, ვინც ვერ ახერხებს დადგენილ საარჩევნო უბანში მისცეს ხმა; მათ შორის, იმ მოქალაქეებისთვის, რომლებსაც სჭირდებათ გადასატანი ყუთით ხმის მიცემა; საარჩევნო ადმინისტრაციის თანამშრომლებისთვის, რომლებიც კენჭისყრის დღეს სამსახურეობრივ მოვალეობას ასრულებენ და საავადმყოფოებში, სტაციონარებში, სასჯელაღსრულების დაწესებულებებსა და საზღვარგარეთ მყოფი მოქალაქეებისთვის. 31 ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიის წარმომადგენლებთან საუბრისას პროცესში ჩართული მხარეების უმრავლესობას არ გამოუთქვამს განსაკუთრებული შეშფოთება ამომრჩეველთა სიის სიზუსტესა და ინკლუზიურობასთან დაკავშირებით; თუმცა, ზოგიერთმა მათგანმა აღნიშნა, რომ ამომრჩეველთა სიაში შესაძლოა კვლავაც ირიცხებოდნენ გარდაცვლილი ამომრჩევლები და ამომრჩევლები, რომლებიც დე ფაქტო საზღვარგარეთ ცხოვრობენ. 2 ოქტომბრის მონაცემებით ამომრჩეველთა წინასწარი სიებში 3 482 952 ამომრჩეველია დარეგისტრირებული.

VIII. კანდიდატთა უფლებები და რეგისტრაცია

კანდიდატად დარეგისტრირების უფლება აქვთ კენჭისყრის დღემდე 25 წელს მიღწეულ დარეგისტრირებულ ამომრჩევლებს, რომლებსაც საქართველოში სულ მცირე 10 წელი უცხოვრიათ; გარდა იმ პირებისა, რომლებსაც ჩამორთმეული აქვთ კანდიდატად რეგისტრაციის უფლება ან სასჯელს იხდიან სასამართლოს გადაწყვეტილების საფუძველზე. კანდიდატების დასახელების უფლება მხოლოდ დარეგისტრირებულ პოლიტიკურ პარტიებს აქვთ. ეუთოს წინაშე აღებული ვალდებულებისა საწინააღმდეგოდ და საერთაშორისო სტანდარტებთან შეუთავსებლობის მიუხედავად, დამოუკიდებელი კანდიდატებისთვის დებულებები არ შემუშავებულა. 32 იმ პარტიებს, რომლებიც არ არიან წარმოდგენილი პარლამენტში დასარეგისტრირებლად სულ მცირე 25 000 მხარდამჭერის ხელმოწერის წარმოდგენა ევალებათ მაშინ, როცა პარლამენტში წარმოდგენილ პარტიებს არჩევნებში მონაწილეობის მისაღებად ხელმოწერების შეგროვება არ მოეთხოვებათ.

კანდიდატთა რეგისტრაცია ორ ეტაპად ჩატარდა. არასაპარლამენტო პარტიებს შესაძლებლობა ჰქონდათ ცენტრალური საარჩევნო კომისიისთვის დამატებითი

31 საზღვარგარეთ მყოფი ამომრჩევლები, რომლებიც საგარეო სამინისტროს საკონსულო აღრიცხვაზე იმყოფებიან ავტომატურად რეგისტრირდებიან საზღვარგარეთ ხმის მიმცემთა სპეციალურ სიებში; სხვა ამომრჩევლებს შესაძლებლობა ჰქონდათ რეგისტრაცია 7 ოქტომბრამდე გაევლოთ. 5 ოქტომბერს, საზღვარგარეთ ამომრჩევლად დარეგისტრირებასთან დაკავშირებულ სირთულეებზე რეაგირებისთვის ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ გამოსცა დადგენილება, რომლის თანახმადაც ის ამომრჩევლები, რომელთა მისამართების სარეგისტრაციო მონაცემებში ხარვეზები ფიქსირდება, დარეგისტრირდებიან ქვეყნის საზღვრებს მიღმა მყოფი მოქალაქეებისთვის განკუთვნილ ამომრჩეველთა სპეციალურ სიებში. 26 სექტემბრისთვის საგარეო საქმეთა სამინისტროს მონაცემებით საკონსულო აღრიცხვის ელექტრონულ რეესტრში 65 508 ამომრჩეველი იყო დარეგისტრირებული. 32 1990 წლის ეუთოს კოპენჰაგენის დოკუმენტის პარაგრაფი 7.5-ის თანახმად წევრმა სახელმწიფოებმა პატივი უნდა სცენ „ადამიანის ძალისხმევას, დისკრიმინაციის გარეშე დაიკავოს პოლიტიკური და საჯარო თანამდებობა დამოუკიდებლად ან როგორც პარტიის ან სხვა ორგანიზაციის წარმომადგენელმა“. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 14 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

ხელმოწერების წარმოსადგენად 15 ივლისამდე მიემართათ. 33 ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ 30 განმცხადებლიდან 11 კანდიდატს არასაკმარისი რაოდენობის ხელმოწერების შეგროვების ან სხვა სარეგისტრაციო მოთხოვნების შეუსრულებლობის გამო, და 2 პარტიას განცხადების შეუსაბამობის გამო, უთხრა უარი. 34 30 აგვისტომდე დადგენილ ვადაში ცენტრალურ საარჩევნო კომისიას ათმა საპარლამენტო პარტიამ მიმართ რეგისტრაციის მოთხოვნით. სულ ჯამში ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ 27 პოლიტიკური პარტია დაარეგისტრირა საარჩევნო სუბიექტებად.

დარეგისტრირებულ პარტიებს შეეძლოთ თავიანთი კანდიდატთა სიები 26 სექტემბრამდე წარმოედგინათ. კანდიდატებს ეკრძალებათ სხვა დარეგისტრირებული პარტიის წევრობა მაშინც კი, თუ ის პარტია არ იღებს მონაწილეობას არჩევნებში. კანონით დადგენილი ვადის ფარგლებში, 6 ოქტომბრამდე, ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ წარმოდგენილი 19 კანდიდატთა სიიდან 18 დაარეგისტრირა. 35 2024 წლის მაისში მიღებული ცვლილებები პოლიტიკურ პარტიებს უფლებას აძლევს თავისი მოადგილეები საარჩევნო ოლქში დარეგისტრირებული ამომრჩევლებისთვის „დელეგატებად“ გაამწესონ; ამ შესაძლებლობით მხოლოდ „ქართულმა ოცნებამ“ ისარგებლა. ბოლო დროს კანდიდატთა სიებში გენდერული კვოტირების მოთხოვნის გაუქმების შედეგად, 1 185 საპარლამენტო კანდიდატიდან 29% ქალია; ქალები 18 სიიდან 3 სიაში წამყვან ადგილებზე არიან წარმოდგენილი. ბოლოს ჩატარებულ საპარლამენტო არჩევნებზე ქალები პარტიული სიების 44.3% წარმოადგენდნენ. ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიასთან საუბრებში პროცესში ჩართულ მხარეებს არ გამოუთქვამთ წუხილი კანდიდატთა რეგისტრაციის პროცესთან დაკავშირებით.

IX. წინასაარჩევნო კამპანია

კანონი წინასაარჩევნო კამპანიის ჩასატარებლად სამართლიან პირობებს აწესებს. ოფიციალური წინასაარჩევნო პერიოდი 27 აგვისტოს დაიწყო და ამ დრომდე მოკრძალებულად მიმდინარეობს; საარჩევნო სუბიექტთა უმრავლესობა კარდაკარ შემოვლის ღონისძიებებით, სოციალური ქსელში აქტიურობით, შეხვედრების და იშვიათად შედარებით ფართომასშტაბიანი აქციების ჩატარებით არის დაკავებული. ზოგიერთი ოპოზიციური პარტიის წარმომადგენელმა შეშფოთება გამოთქვა სავარაუდოდ სახელისუფლებო პარტიის მხარდამჭერთა და სახელმწიფო უწყებების მიერ მართული დაშინების ტაქტიკის გამო, რომელიც მათი წინასაარჩევნო კამპანიებისა და, ასევე,

33 კანონის თანახმად პოტენციურ საარჩევნო სუბიექტებს სამი დღის ვადა ეძლევათ სარეგისტრაციო დოკუმენტებში და შემდგომ მათ მიერ ჩაბარებულ კანდიდატთა სიაში დაფიქსირებული ხარვეზების შესავსებად. იმ 11 კანდიდატიდან, რომელთაც უარი ეთქვათ რეგისტრაციაზე, შვიდმა პოტენციურმა საარჩევნო სუბიექტმა ვერ შეძლო დაფიქსირებული უზუსტობის დადგენილ ვადაში გამოსწორება. ერთი პარტიამ, რომელსაც უარი ეთქვა რეგისტრაციაზე, ხელახლა შეიტანა განაცხადი და დარეგისტრირდა. 34 ერთ პარტიას უარი ეთქვა რეგისტრაციაზე საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მიერ მისთვის რეგისტრაციის გაუქმების საფუძველზე; მეორე პარტიას კი უარი ეთქვა მისი თავმჯდომარისთვის უფლებამოსილების შეჩერების გამო. 35 ჩაბარებულთაგან კანდიდატთა ერთი სია ნაკლოვანი იყო; განმცხადებლებმა ვერ შეძლეს ამ ნაკლოვანებების გასწორება. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 15 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

ამომრჩეველთა წინააღმდეგ არის მიმართული.36 რამდენიმე შემთხვევაში ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიის წარმომადგენლებთან შეხვედრისას მოსაუბრე მხარეები მათი საარჩევნო ღონისძიებების ჩაშლის, სიტყვიერი შეურაცხყოფის, საარჩევნო კამპანიისთვის განკუთვნილი მასალის განადგურებისა და ფიზიკური თავდასხმების ცალკეულ ინციდენტებზე მიუთითებდნენ, რაც როგორც სახელისუფლებო ისე ოპოზიციური პარტიების ანგარიშებშიც აისახა. 37 ანგარიშებში ასევე აისახა საოფისე სივრცეების, საარჩევნო კამპანიის გასამართი და საარჩევნო მასალის გაკვრისთვის გაკუთვნილი ადგილების მოძიებასთან დაკავშირებული სირთულეები. 38

პოლიტიკურ პარტიათა უმრავლესობა თავისი პლატფორმების მეშვეობით სოციო- ეკონომიკურ საკითხებზე ამახვილებს ყურადღებას, თუმცა მათი წინასაარჩევნო გზავნილები უმეტესწილად ზოგად გეოპოლიტიკურ გარემოს უკავშირდება და მეტისმეტად განხეთქილების გამომწვევ რიტორიკასა და ვიზუალურ მასალას იყენებს. 39 სახელისუფლებო პარტიამ არჩევნები წარმოადგინა ომსა და მშვიდობას შორის გასაკეთებელ არჩევნად, სადაც მშვიდობას „ქართული ოცნება“ განასახიერებს, ომს კი - მათი ოპონენტები. ოპოზიციურ პარტიათა უმრავლესობა ამ არჩევნებს საქართველოს

36 ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიის წევრებთან შეხვედრისას ამომრჩეველთა დაშინებასთან დაკავშირებით შეშფოთება გამოთქვეს ოპოზიციური პარტიის მოსაუბრე მხარეებმა ახალციხეში, მცხეთაში, ოზურგეთში, სიღნაღში, დიდუბის რაიონში თბილისში და თელავში. ახალციხეში, ჩუღურეთში, ქობულეთში, სენაკში, თბილისში, ზესტაფონში და ზუგდიდში მოსაუბრე მხარეებმა საჯარო სექტორში დასაქმებულ და სახელისუფლებო პარტიაზე სოციალური შემოწირულობების გამო დამოკიდებული პირების მიმართ განხორციელებული ზეწოლის სავარაუდო ფაქტებზე ისაუბრეს. 37 19 სექტემბერს „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ აქტივისტებს თავს დაესხნენ ზუგდიდში მიმდინარე წინასაარჩევნო კამპანიის დროს. მიუხედავად იმისა, რომ „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ მტკიცებით თავდამსხმელები „ქართულ ოცნებასთან“ აფილირებული პირები იყვნენ, „ქართული ოცნება“ ამ ბრალდებებს უარყოფს; საქმეს პოლიცია იძიებს. „ლელოს“ განცხადებით მათ აქტივისტებს შეურაცხყოფა მიაყენეს 8 სექტემბერს ქარელში მიმდინარე კარდაკარ შემოვლის დრო. „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ ოფისები ბათუმში, ქედასა და ზესტაფონში გაძარცვეს ან მათი ფასადები დაზიანეს. „ქართული ოცნების“ განცხადებით 4 სექტემბერს წყალტუბოში (იმერეთი) ერთ- ერთი წევრი „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ მხარდამჭერის მხრიდან სიტყვიერი შეურაცხყოფის შემდეგ მიღებული სტრესის გამო გარდაიცვალა. ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიას ასევე აცნობეს „ქართული ოცნების“ წინასაარჩევნო მასალების განადგურების შესახებ ბათუმში, სამგორსა და თელავში. 38 ახალციხეში, დედოფლისწყაროში, გარდაბანში, რუსთავში, სიღნაღსა და თბილისში სივრცეების დაქირავებასთან დაკავშირებული პრობლემების შესახებ განაცხადეს პარტიებმა: „ახალი“, „საქართველოსთვის“, „ლელო“, „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობა“; „ერთიანმა ნაციონალურმა მოძრაობამ“ ასევე აღნიშნა წინასაარჩევნო ღონისძიების ადგილთან წვდომის პრობლემა ახალციხესა და რუსთავში. ახალციხეში, ამბროლაურში, ბოლნისში, ჩუღურეთში, თბილისსა და ზესტაფონში ოპოზიციურმა პარტიებმა ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიას აცნობეს, რომ ყველა ან თითქმის ყველა საჯარო სივრცე, სადაც წინასაარჩევნო კომისიის მასალების გამოკვრა იქნებოდა შესაძლებელი, „ქართული ოცნების“ მიერ არის დაკავებული. ასეთივე მდგომარეობაა, ახმეტაში, ბათუმში, მცხეთაში, თბილისსა და თელავში, სადაც საარჩევნო სუბიექტები ჩიოდნენ სარეკლამო დაფების სივრცეები სიმწირის შესახებ, რადგან ისინი უკვე „ქართულ ოცნებას“ ჰქონდა დაკავებული. 39 კონსტიტუციის 78-ე მუხლის თანახმად: “საკონსტიტუციო ორგანოებმა თავიანთი უფლებამოსილების ფარგლებში [უნდა] მიიღონ ყველა ზომა ევროპის კავშირსა და ჩრდილოატლანტიკური ხელშეკრულების ორგანიზაციაში საქართვეოს სრული ინტეგრაციის უზრუნველსაყოფად. ოპოზიციური პარტიების უმრავლესობამ ხელი მოაწერა „ქართულ ქარტიას“, რომელიც პრეზიდენტმა 2024 წლის მაისში გამოაცხადა გაცხადებული მიზნით, რომ დაუყოვნებლივ გააუქმონ „კანონები, რომლებიც ეწინააღმდეგება ევროპულ გზას“. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 16 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

გეოპოლიტიკური მდგომარეობის შესახებ ჩატარებულ რეფერენდუმად მიიჩნევს და შიშობს, რომ მთავრობის პოლიტიკა შაფერხებს საქართველოს ევროკავშირში გაწევრიანების პროცესს, რაც კონსტიტუციით გაცხადებული მიზანია. 40

ODIHR-ის მიერ წარსულში გაცემული რეკომენდაციების შესაბამისად 2021 წელს საარჩევნო კოდექსი შეიცვალა, რაც მიზნად ისახავდა საარჩევნო კამპანიაში საჯარო სექტორში დასაქმებულთა მონაწილეობის რეგულაციების გაძლიერებას. 41 არჩევნებამდე 60 დღით ადრე აკრძალულია ისეთი ახალი პროექტების წამოწყება, რომლებიც არ არის გათვალისწინებული სახელმწიფო ბიუჯეტში. მიუხედავად იმისა, რომ არ ეწინააღმდეგება კანონის მოთხოვნებს, მთავრობამ წინასაარჩევნო კამპანიის დაწყებამდე რამდენიმე თვის განმავლობაში სხვადასხვა სოციალური ფენის წარმომადგენელი დიდი რაოდენობის ადამიანისთვის ფინანსური სტატუსი გაეუმჯობესებინა გადაწყვიტა, რაც ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიის წარმომადგენლებთან შეხვედრისას ზოგიერთმა მოსაუბრე მხარემ ამომრჩეველთა გულის მოსაგებად წამოწყებულ ფინანსურ ინიციატივებად მიიჩნია. 42 სექტემბერში პარლამენტმა აამოქმედა კანონი, რომლის მეშვეობითაც სასჯელმისჯილთა ფართო სპექტრს ამნისტია შეეხო. 43 ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიის წარმომადგენლებთან საუბრისას რამდენიმე მხარემ აღნიშნა, რომ არსებული რეგულაციების მიუხედავად, ადმინისტრაციული რესურსების ბოროტად გამოყენების წინააღმდეგ მიმართული კანონმდებლობა და მისი აღსრულება გარკვეულ ნაკლებს შეიცავს.

40 კონსტიტუციის 78-ე მუხლის თანახმად: “საკონსტიტუციო ორგანოებმა თავიანთი უფლებამოსილების ფარგლებში [უნდა] მიიღონ ყველა ზომა ევროპის კავშირსა და ჩრდილოატლანტიკური ხელშეკრულების ორგანიზაციაში საქართვეოს სრული ინტეგრაციის უზრუნველსაყოფად. ოპოზიციური პარტიების უმრავლესობამ ხელი მოაწერა „ქართულ ქარტიას“, რომელიც პრეზიდენტმა 2024 წლის მაისში გამოაცხადა გაცხადებული მიზნით, რომ დაუყოვნებლივ გააუქმონ „კანონები, რომლებიც ეწინააღმდეგება ევროპულ გზას“. 41 კანონის თანახმად აკრძალულია წინასაარჩევნო აგიტაციის გამართვა საბიუჯეტო ან მუნიციპალიტეტების ბიუჯეტის დაფინანსებით ორგანიზებულ ღონისძიებებზე, ასევე საჯარო სექტორში დასაქმებულთა მიერ სამუშაო საათებში ან სამსახურეობრივი მოვალეობის შესრულების დროს. კანონი ასევე კრძალავს საარჩევნო სუბიექტებისთვის სახელმწიფო ან მუნიციპალურ ბალანსზე არსებული სივრცეებზე არათანაბარ წვდომას, სახელმწიფო ბალანსზე არსებული ნიშნავს წინასაარჩევნო კამპანიის მსვლელობისას და შეხვედრების ჩატარებას საჯარო სექტორში დასაქმებულთა მონაწილეობით. 42 2024 წლის თებერვალში განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის საქმეთა მინისტრმა განაცხადა, რომ უნივერსიტეტების კურსდამთავრებულებს ანაზღაურებადი სტაჟირების გავლის შესაძლებლობა ექნებოდათ, რაც 2024 წლის სექტემბრიდან სხვადასხვა სამინისტროში და მათ დაქვემდებარებულ უწყებებსა და საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებში 2 000-დან 3 000-მდე სტუდენტის დასაქმებას გულისხმობდა. იმავე თვეს მთავრობის განცხადებით, 150 000 პენსიონერზე მეტს, რომლებმაც 2023 წლამდე მაღალი საპროცენტო განაკვეთით აიღეს საბანკო სესხები, საპროცენტო განაკვეთი შეუმცირდებოდა; 2024 წლის აპრილში პარლამენტმა მხარი დაუჭირა ძალოვანი სტრუქტურების პენსიაზე გასული თანამშრომლებისთვის პენსიის 560 ლარიდან 1 000 ლარამდე გაზრდის ინიციატივას. ამავე თვეს მთავრობამ მიიღო გადაწყვეტილება ჩამოეწერა 2021 წლის 1 იანვრამდე გადაუხელი საგადასახადო დავალიანებები. ეს გადაწყვეტილება 145 000 გადსახადების გადამხდელს შეეხო. 2024 წლის ივნისში პრემიერ-მინისტრმა განაცხადა, რომ 1 855 ფიზიკური პირი და 38 კორპორაცია გათავისუფლდებოდა კოვიდ-19 პანდემიის დროს დაკისრებული ჯარიმებისგან, რამაც საერთო ჯამში 5.6 მილიონი ლარი შეადგინა. 43 პრეზიდენტმა დაგმო ახალი კანონი „ამნისტიის შესახებ“, როგორც „ამომრჩეველთა მოსყიდვის არაპირდაპირი საშუალება“. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 17 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

სოციალური ქსელებით მიმდინარე საარჩევნო კამპანია არ რეგულირდება. სოციალური სქელები, განსაკუთრებით კი „ფეისბუკი“ ინფორმაციის მიღების მეორე ყველაზე მსხვილი წყაროა ტელევიზიის შემდეგ. 44 ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიის წარმომადგენლებთან საუბრისას მხარეების უმრავლესობამ ხაზგასმით აღნიშნა ონლაინ წარმოებული საარჩევნო კამპანიის მნიშვნელობა. თუმცა, გამოთქვა შეშფოთებაც, რომ ამ გზით შესაძლოა გავრცელდეს დეზინფორმაციაც და მანიპულაციური ინფორმაციაც, რაც ნეგატიურ ზეგავლენას იქონიებს საარჩევნო კამპანიის დისკურსსა და ზოგადად, ამომრჩევლების მიერ გაკეთბულ არჩევანზე. 45 ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია მონიტორინგს უწევს სოციალური ქსელებით მიმდინარე კამპანიას შემდგომში მისი ტონისა და თემატური სურათის თვისებრივი ანალიზის მოსამზადებლად. 46

X. წინასაარჩევნკო კამპანიის დაფინანსება

წინასაარჩევნო კამპანიის დაფინანსების საკითხებს არეგულირებს კანონი „მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანებების შესახებ“ და საარჩევნო კოდექსი, რასაც ემატება ანტიკორუფციული ბიუროს მიერ შემუშავებული რეგულაციები. 2023 წელს მიღებული საკანონმდებლო ცვლილებებით შემცირდა პოლიტიკური პარტიების მიერ ყოველწლიური დანახარჯების ზედა ზღვარი მთლიანი შიდა პროდუქტის 0.1 პროცენტიდან 0.04 პროცენტამდე, რაც მიმდინარე წლისთვის 32 მილიონ ლარს შეადგენს; აიკრძალა იურიდიული პირებიდან მირებული შეწირულობები და პარტიების დაფინანსების წყაროების ზედამხედველობა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის ნაცვლად ახლად დაფუძნებულ ანტიკორუფციულ ბიუროს გადაეცა. 47

44 2023 წელს ჩატარებული საქართველოს მოსახლეობის საზოგადოებრივი აზრის კვლევის თანახმად, რესპონდენტთა 53%-მა ინფორმაციის მიღების მთავარ წყაროდ სოციალური ქსელები დაასახელა, რომელთა 91% თავის ძირითად სოციალური მედიის პლატფორმად „ფეისბუკს“ მიიჩნევს. ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიის წარმომადგენლებთან საუბრისას მხარეებმა ასევე აღნიშნეს, რომ ბოლო დროს „ტიკტოკის“ მნიშვნელობა საგრძნობლად გაიზარდა. 45 სექტემბერში, Myth Detector-მა, ფაქტების გადამოწმებისა და გაბათილების პლატფორმამ, ინფორმაცია გაავრცელა, რომ დაახლოებით ოცი ახლად შექმნილი ფეისბუკგვერდის შესახებ, რომლებიც 26 ოქტომბრის საპარლამენტო არჩევნების წინ გამიზნულად მოქმედებდნენ კონკრეტული პოლიტიკურ პარტიებს წინააღმდეგ. აგვისტოში, Meta-მ განაცხადა, რომ გააუქმა კოორდინირებული არაავთენტური ქცევის ქსელი, რომელიც რუსეთის ფედერაციაში იყო დაფუძნებული და გამიზნულად მოქმედებდა საქართველოს, სომხეთისა და აზერბაიჯანის წინააღმდეგ. ამ ქსელში 76 ფეისბუკანგარიში, 30 გვერდი და „ინსტაგრამის“ 11 ანგარიში შედიოდა. 46 20 სექტემბერს, ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიამ დაიწყო სოციალური ქსელებით მიმდინარე წინასაარჩევნო კამპანიის მონიტორინგი. ანალიზი ასევე მოიცავს „ფეისბუკის“, „ინსტაგრამისა“ და „ტიკტოკის“ პლატფორმების მეშვეობით 60-ზე მეტი საარჩევნო სუბიექტისა და დაინტერესებული მხარისგან შემდგარი შერჩევის აქტივობაზე დაკვირვებას. 47 აკრძალულია უცხოური, ანონიმური და საბიუჯეტო დაფინანსებაზე მყოფი და რელიგიური ინსტიტუტებიდან, და ასევე ნაღდი ანგარიშსწორებით გაღებული შეწირულობების მიღება. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 18 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

საპარლამენტო მანდატების მქონე პოლიტიკური პარტიები ყოველწლიურად იღებენ საბიუჯეტო დაფინანსებას. 48 წინასაარჩევნო კამპანიის დაფინანსება ასევე შესაძლებელია პოლიტიკური პარტიის ფონდიდან და კერძო პირებისგან მიღებული ფულადი ან არამატერიალური შეწირულობებით. მოქალაქეებს შეუძლიათ წლის განმავლობაში ერთ ან მეტ პარტიას 60 000-მდე ლარი შეწირონ.49 არსებული მდგომარეობით ყველაზე მეტი შეწირულობა „ქართულმა ოცნებამ“ მიიღო, რითიც მნიშვნელოვნად ჯაბნის სხვა საარჩევნო სუბიექტებს. 50

საარჩევნკო სუბიექტები ვალდებული არიან ანტიკორუფციულ ბიუროს წინასაარჩევნო კამპანიის დაფინანსების შესახებ ანგარიშები არჩევნების თარიღის გამოცხადებიდან სამი კვირაში ერთხელ, საბოლოო ანგარიში კი არჩევნების გამოცხადებიდან ერთი თვის ვადაში წარუდგინონ. 51 საარჩევნო სუბიექტებად დარეგისტრირებული ოცდაშვიდივე პოლიტიკურმა პარტიამ შუალედური ანგარიში დადგენილ ვადაში, 19 სექტემბრამდე, მოამზადა. ანტიკორუფციულმა ბიურომ ანგარიშები იმავე დღეს ვებგვერდზე გამოაქვეყნა. არ არსებობს საკანონმდებლო დებულება, რომელიც ანტიკორუფციულ ბიუროს ავალდებულებს ამ ანგარიშების შესახებ მომზადებული თავისი დასკვნები კენჭისყრის დღემდე გამოაქვეყნოს. პარტიის დაფინანსების მოთხოვნებში აღმოჩენილი შეუსაბამობების ან წინასაარჩევნო კამპანიის წესების დარღვევისთვის ანტიკორუფციულ ბიუროს მხოლოდ სანქციების დაწესება და სასამართლოს გადაწყვეტილების საფუძველზე კონფიდენციალური ინფორმაციის გამოთხოვა შეუძლია.

2024 წლის მაისში „მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანებების შესახებ“ კანონში მიღებული ცვლილებებით ანტიკორუფციულ ბიუროს მიენიჭა უფლებამოსილება საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს მოსთხოვოს პოლიტიკური პარტიის გაუქმება ინფორმაციის გაცემის მოთხოვნების ორი წლის განმავლობაში ზედიზედ შეუსრულებლობის გამო; კანონი ასევე უფლებამოსილებას ანიჭებს ანტიკორუფციულ ბიუროს გამოკითხოს ცალკეული პირები. 7 აგვისტოს ანტიკორუფციულმა ბიურომ თავისი მოვალეობის ფარგლებში პოლიტიკურ პარტიებს მოსთხოვა 2024 წლის იანვრიდან

48 საბიუჯეტო დაფინანსება დაანგარიშდება მიღებული ხმების პროპორციულად და ხელმისაწვდომია იმ პარტიებისთვის, რომლებმაც ბოლოს ჩატარებულ საპარლამენტო არჩევნებზე ერთპროცენტიანი ბარიერი გადალახეს. 2020 წლის არჩევნების შემდეგ საბიუჯეტო დაფინანსებას 14 პარტია იღებდა. მათგან „ქართული ოცნება“ ყოველწლიური ჯამური დაფინანსების 41%ს, ანუ 12.5 მილიონ ლარს იღებდა. 2022 წლის “მოქალაქეთა გაერთიანებების შესახებ“ კანონში შესული ცვლილებებით საბიუჯეტო დაფინანსებას ვერ მიიღებს ვერცერთი პარტია, რომელიც მოპოვებული საპარლამენტო მანდატების ერთ ნახევარს მაინც არ დაიკავებს. ამ ცვლილების თანახმად პარტიას დაფინანსება 6 თვის ვადით შეუწყდება, თუკი მისი წევრების ნახევარი დაუსაბუთებლად არ ესწრება საპარლამენტო სესიებს; ორმა პარტიამ დაკარგა საბიუჯეტო დაფინანსების მიღების უფლება. 49 1 ევრო უდრის დაახლოებით 3 ლარს. 50 ანტიკორუფციული ბიუროს მონაცემების თანახმად 2024 წლის 21 სექტემბერს „ქართული ოცნების“ ფონდი 9.8 მილიონი ქართული ლარით შეივსო. მეორე ადგილზეა პარტია „ახალი“ 2.2 მილიონი ლარით, მესამეზე კი - „ლელო“ 2 მილიონი ლარით. 51 პარტიებმა, რომლებიც წინასწარ მონაცემებზე დაყრდნობით გადალახავენ დადგენილ ერთ პროცენტიან ზღვარს და საბიუჯეტო დაფინანსების მისაღებად კვალიფიკაციას მოიპოვებენ, უნდა წამოადგინონ პარტიის ფინანსური ანგარიში არჩევნების თარიღის გამოცხადების დღიდან კენჭისყრის დღემდე პერიოდისთვის არჩევნების ჩატარებიდან 12 დღის ვადაში. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 19 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

აგვისტოს პერიოდის ამსახველი ფინანსური ანგარიშების წარმოდგენა. ეს მოთხოვნა ერთმა პარტიამ არ შეასრულა. 52

მესამე მხარის მიერ წარმოებული წინასაარჩევნო კამპანია არ რეგულირდება; თუმცაღა, კანონის თანახმად გაერთიანებებს, რომლებიც არ არიან საარჩევნო სუბიექტებად დარეგისტრირებული, შესაძლებლობა აქვთ აწარმოონ კამპანია იმ შემთხვევაში, თუ ისინი საჯაროდ განაცხადებენ, რომ მათი განზრახვა ძალაუფლების მოპოვებაა და ასეთი სუბიექტებს წინასაარჩევნო დაფინანსების მარეგულირებელი დებულებების თანახმად „გაცხადებული საარჩევნო მიზნების მქონე“ სუბიექტად ცხადდება. 27 აგვისტოს და 24 სექტემბერს ანტიკორუფციულმა ბიურომ რამდენიმე ორგანიზაცია და ფიზიკური პირი „გაცხადებული საარჩევნო მიზნების მქონე სუბიექტებად“ გამოაცხადა, დაადგინა რა, რომ მათ მიერ წარმოებული კამპანია ოპოზიციის გზავნილებს ეხმიანებოდა.53 ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიის წარმომადგენლებთან საუბრისას ბევრმა მხარემ აღნიშნა, რომ ამგვარი სახელდება პოლიტიკურად მოტივირებულად მიაჩნია. 1 ოქტომბერს პრემიერ-მინისტრმა განაცხადა, რომ ეს გადაწყვეტილება კანონის შესაბამისი იყო, თუმცა ამავე დროს ანტიკორუფციულ ბიუროს მოსთხოვა გადაწყვეტილების გადახედვა. 54 2 ოქტომბერს ანტიკორუფციულმა ბიურომ გააუქმა ყველა მიღებული გადაწყვეტილება და არგუმენტად „ეროვნული ინტერესები“ დაასახელა. 55

მიუხედავად იმისა, რომ ფართო მანდატისა და ფინანსების მონიტორინგის ეფექტური კომპეტენციების მქონე სპეციალური უწყების დაფუძნება შეესაბამება ODIHR-ის მიერ წარსულში გაცემულ რეკომენდაციას, ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიის წარმომადგენლებთან საუბარში ბევრი მხარე შეშფოთებას გამოთქვამდა, რომ ანტიკორუფციული ბიურო შესაძლოა ადვილად დაექვემდებაროს მთავრობის გავლენას.

XI. მედია

მედიაგარემო მრავალფეროვანი, მაგრამ ძალზედ პოლარიზებულია და ირეკლავს ფართო პოლიტიკური ძალაუფლების სტრუქტურებს. 56 მედიასაშუალებები მუშობენ ფინანსური გამოწვევებით სავსე გარემოში, რომელსაც ხელს აძლევს სარეკლამო ბაზარზე არსებული დეფიციტი, რის გამოც მედიასაშუალებები დამოკიდებული ხდებიან პოლიტიკურ და

52 „გირჩი - მეტი თავისუფლებამ“ არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიას აცნობა, რომ ის არ დაემორჩილა ანტიკორუფციული ბიუროს ინფორმაციის გაცემის მოთხოვნას ამ უწყების შესახებ არსებული აღქმის გამო, რომ ის პოლიტიკურად მიკერძოებულია. 53 27 აგვისტოს ანტიკორუფციულმა ბიურომ მოძრაობა „თავისუფალი მოედანი“ და „ევროპული ცენტრი მრავალპარტიული დემოკრატიისთვის“, მისი დირექტორი და 24 წევრი „გაცხადებული საარჩევნო მიზნების მქონე სუბიექტებად“ გამოაცხადა. 24 სექტემბერს ეს სტატუსი „საერთაშორისო გამჭვირვალობა - საქართველოს“ და მისი აღმასრულებელი დირექტორს და ისევე, მოძრაობა „აირჩიე ევროპას“, მის დირექტორსა და საბჭოს წევრებსაც მიენიჭათ. 54 6 სექტემბერს თბილისის საქალაქო სასამართლომ დააკმაყოფილა ანტიკორუფციული ბიუროს შუამდგომლობა და მას მოძრაობა „აირჩიე ევროპას“ ფინანსური საქმიანობის მონიტორინგის განხორციელების მიზნით მის საბანკო ინფორმაციაზე წვდომის უფლება მისცა. 55 სახელისუფლებო პარტიის წარმომადგენლებმა ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიას აცნობეს, რომ ეს სტატუსი ხელს შეუშლის ამ ორგანიზაციებს მონაწილეობა მიიღონ არჩევნებზე სადამკვირვებლო პროცესში, და რომ ანტიკორუფციულ ბიუროს სურდა ამ გზით საარჩევნო პროცესის დისკრედიტაცია აერიდებინა თავიდან. 56 სამაუწყებლო ლიცენზიის მფლობელებს კანონი ავალდებულებს ყოველწლიურად გამოაქვეყნონ ანგარიში მედიასაშუალების მფლობელისა და მიღებული შემოსავლების შესახებ. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 20 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

ბიზნესინტერესებზე. პოლიტიკური ინფორმაციის გავრცელების უმთავრეს წყაროებად კვლავაც რჩებიან კომერციული სატელევიზიო არხები. მათ შორის ყველაზე პოპულარული არხებს შორის გვხვდება „იმედი“ და „რუსთავი 2“, რომლებიც აღქმულია, როგორც „ქართულ ოცნებასთან“ დაკავშირებული მედიასაშუალებები, და „მთავარი არხი“ და “ტვ პირველი“, რომლებიც, თავის მხრივ, ოპოზიციურ პარტიებთან აფილირებულ არხებად აღიქმება. „საქართველოს საზოგადოებრივ მაუწყებელს“ კი, რომელიც სახელმწიფო ბიუჯეტიდან ფინანსდება, შედარებით მცირე რაოდენობის მაყურებელი ჰყავს. 57 ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიასთან საუბრისას მხარეები აღნიშნავდნენ, რომ შედარებით მცირე ზომის, უპირატესად ინტერნეტმაუწყებლები, დამოუკიდებელი გაშუქების მთავარი წყარო არიან და ძირითადად საერთაშორისო გრანტებზე არიან დამოკიდებული. მედიის საკითხებზე მომუშავე ბევრი საერთაშორისო და ადგილობრივი პროფესიონალი და მედიასთან ასოცირებული პირები შეშფოთებას გამოთქვამდა, რომ „უცხოური ზეგავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ მიღებულმა კანონმა შესაძლოა ძირი გამოუთხაროს დამოუკიდებელ ჟურნალისტიკას. 58

კონსტიტუციით გარანტირებულია გამოხატვის თავისუფლება; კანონმდებლობით განპირობებულია სამოქალაქო ცილისწამებისგან დაცვის პროცედურები და საჯარო ინფორმაციაზე წვდომის უფლება. 59 თუმცაღა, მედიის საკითხებზე მომუშავე საერთაშორისო და ადგილობრივი სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციები თავის ანგარიშებში საუბრობენ სამოქალაქო ცილისწამების მაღალ მაჩვენებლებზე (რომელთა საფუძველზე წამოწყებული სასამართლო განხილვები ხშირად მედიის წინააღმდეგ გამოცემული გადაწყვეტილებებით სრულდება) და ასევე საჯარო ინფორმაციაზე წვდომასთან დაკავშირებით წარმოშობილ მნიშვნელოვან ბარიერებზე. 60 ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიასთან საუბრისას მხარეების უმრავლესობა აღნიშნავდა, რომ მათი შეშფოთების მთავარი საგანი ჟურნალისტების დაცვა და მათი უსაფრთხოების უზრუნველყოფაა, რის დასტურადაც მათ ბოლო დროს მომხდარი თავდასხმების ფაქტები მოჰყავთ. 61

57 ამჟამად, საქართველოს საზოგადოებრივი მაუწყებლის ბიუჯეტი გასული წლის მთელი შიდა პროდუქტის 0.14%-ია; ანგარიშის თანახმად 2024 წლისთვის 110 მილიონი ლარი (დაახლოებით 36 მილიონი ევრო). აუდიტორიის წილის უკანასკნელი მონაცემების სანახავად, იხ: აქ და აქ. 58 2024 წლის თებერვალში 70-ზე მეტმა ქართულმა მედიაორგანიზაციამ ხელი მოაწერა კანონის წინააღმდეგ განცხადებას. 59 2023 წელს მაუწყებლობის კანონში შეტანილი ცვლილებებით დაიწყო მარეგულირებელი უწყების, საქართველოს კომუნიკაციების ეროვნული კომისიის, აღსრულების ზომების გატარება, „სიძულვილის ენისა“, „ტერორიზმის წახალისებისა“ და „ბილწსიტყვაობას“ წინააღმდეგ, რაც, როგორც გაცხადებული იყო, მიემართება კანონის დაახლოებას ევროკავშირის აუდიო-ვიზუალური მედიასერვისების დირექტივასთან. თუმცაღა, ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიასთან შეხვედრისას რამდენიმე მოსაუბრემხარე აკრიტიკებდა ამ ცვლილებებს და არგუმენტად მოჰყავდა ის ფაქტი, რომ ეს შეზღუდგები არასაკმარისად არის განმარტებული და რომ კომუნიკაციების კომისია სანქციების დაწესების გადამეტებულ ძალაუფლებას ფლობს. კომუნიკაციების კომისიის განცხადებით, ორგანიზაცია ამჟამად სიძულვილის ენისა და ბილწყისტვაობის შესახებ მმართველობითი მითითებების (გაიდლაინების) შემუშავების დასრულების ეტაპზეა. 60 ევროკომისიამ საქართველოს შესახებ 2023 წელს მომზადებულ თავის ანგარიშში განაცხადა, რომ „ბოლო დროს წერილობითი და ზეპირსიტყვიერი ცილისწამების საქმეებზე გამართული სასამართლო პროცესები და გამოტანილი გადაწყვეტილებები უარყოფით ზეგავლენას ახდენს კრიტიკულ მედიაზე და პრობლემებს უქმნის გაშუქებას“. 61 იხ. ევროპის საბჭოს ჟურნალისტთა უსაფრთხოების პლატფორმის 18 ივნისის საგანგებო განცხადება და 19 სექტემბერს გამოქვეყნებული სახელმწიფოს პასუხი. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 21 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

კანონი ჰქმნის ნიადაგს მაუწყებლობაში პლურალიზმის, მიუკერძოებლობისა და სამართლიანობის უზრუნველსაყოფად. კანონის მოქმედების ფარგლებში „კვალიფიციური“ საარჩევნო სუბიექტები საზოგადოებრივი, სათემო და კომერციული მაუწყებლებისგან, რომლებიც მთელი ქვეყნის მასშტაბით მაუწყებლობენ, იღებენ უფასო საეთერო დროსა და უფლებას, რომ \არი ფასებით შეიძინონ საეთერო დრო და, ასევე, მონაწილეობა მიიღონ დებატებში. 62 კანონით გათვალისწინებულია, რომ კანდიდატები უფასო საეთერო დროს იღებენ ბოლოს ჩატარებული საპარლამენტო არჩევნებში მიღებული შედეგების პროპორციულად. 63 მაუწყებლებმა უნდა უზრუნველყონ, რომ რეკლამების შინაარსი შეესაბამებოდეს კონსტიტუციასა და გარკვეულ საკანონმდებლო მოთხოვნებს.64 მაუწყებლებმა აღნიშნეს, რომ არსებობს გარკვეული ბუნდოვანება უფასო სატელევიზიო დროის გამოყოფასთან და რეკლამის შინაარსთან დაკავშირებით ისეთ შემთხვევებში, როდესაც საარჩევნო სუბიექტები დე ფაქტო კოალიციებში ერთიანდებიან.

საკანონმდებლო ნორმების შესერულებაზე ზედამხედველობა კომუნიკაციების კომისიის პასუხისმგებლობაა, რომლის მიერ მიღებული გადაწყვეტილებებიც სავალდებულო სასამართლო განხილვას ექვემდებარება. საარჩევნო კამპანიის დაწყების დღიდან, სასამართლოებმა დაახლოებით ცხრა მაუწყებელს სანქციები დაუწესა უფასო სატელევიზიო დროის გამოყოფის დებულებათა დარღვევისთვის. 65 27 აგვისტოს კომუნიკაციების კომისიამ 55 სატელევიზიო არხის რაოდენობრივი მონიტორინგი დაიწყო; გარდა ამისა, მიმდინარეობს 7 სატელევიზიო არხის რაოდენობრივი და თვისებრივი მონიტორინგიც. კომუნიკაციების კომისიამ ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო

62 კენჭისყრის დღემდე 50 დღით ადრე საზოგადოებრივი მაუწყებლები: „საქართველოს საზოგადოებრივი მაუწყებელი“, „ტელეკომპანია აჭარა“ და რადიო, და სათემო მაუწყებლები ვალდებული არიან თითოეული საათში ჯამში 5 წუთი გამოყონ უფასო საეთერო დროისთვის, რომელიც „კვალიფიციურ“ საარჩევნო სუბიექტებს შორის უნდა გადანაწილდეს მაშინ, როცა მთელი ქვეყნის მასშტაბით მაუწყებელი ტელეკომპანიებმა საერთო ჯამში ყოველ სამ საათში ერთხელ ჯამში 7.5 წუთი უნდა გამოყონ ისე, რომ არცერთმა სააარჩევნო სუბიექტმა არ მიიღოს სამ საათში 90 წამზე მეტი დრო. დამატებით, „საქართველოს საზოგადოებრივი მაუწყებელი“ ვალდებულია უფასო საეთერო დრო დაუთმოს ყველა „არაკვალიფიციურ“ საარჩევნო სუბიექტს მათი სურვილისამებრ. 63 კანონის თანახმად პოლიტიკური პარტიები და საარჩევნო ბლოკები უფასო საეთერო დროს მიიღებენ იმ შემთხვევაში, თუ მათ ბოლოს ჩატარებულ საპარლამენტო არჩევნებზე დადგენილი ზღვარი გადალახეს და თუ მათ ეკუთვნით საბიუჯეტო დაფინანსების მიღება. ბლოკების შემთხვევაში საეთერო დრო თანაბრად უნდა გადანაწილდეს. კომუნიკაციების კომისიის, ცენტრალური საარჩევნო კომისიისა და სასამართლოების მიერ შესაბამისი დებულებების განშლადი ინტერპრეტირების გამო, მათ შორის დე ფაქტო კოალიციების მიერ საეთერო დროის გამოყენებასთან დაკავშირებით, რის გამოც არ წყდება ამ საფუძვლით მაუწყებლებისა და პოლიტიკური პარტიებისთვის სანქციების დაწესება. 64 5 ოქტომბერს „მთავარმა არხმა, „ტვ პირველმა“ და „ფორმულამ“ ერთობლივი განცხადება გამოაქვეყნა და უარი თქვა „ქართული ოცნების“ წინასაარჩევნო კამპანიის ერთ-ერთი სარეკლამო რგოლის, რომელშიც ეს არჩევნების მშვიდობასა და ომს შორის გასაკეთებელ არჩევნად არის წარმოდგენილი და ვიზუალურ მასალად უკრაინაში მიმდინარე ომის ფოტოებს იყენებს, ერთერში გაშვებაზე. მაუწყებლების განცხადებით, „ქართული ოცნება“ „თავის სასარგებლოდ იყენებს უკრაინელი ხალხის ტრაგედიას“ და ეს რეკლამები „ამორალურია“. 65 კანდიდატთა რეგისტრაციის დასრულებამდე ოთხ ტელეკომპანიას სასამართლოს გადაწყვეტილების საფუძველზე სანქციები დაუწესდა რეკლამებისთვის, რომლებიც, სასამართლოს მტკიცებით, შეიცავდა სხვა საარჩევნო სუბიექტის სასარგებლოდ გაწეული საარჩევნო აგიტაციის ნიშნებს; მათ შორის ისეთ შემთხვევებში, როდესაც პარტიები შეუერთდნენ დე ფაქტო კოალიციებს. სამ ტელეკომპანიას სანქციები დაუწესდა იმის გამო, რომ მათ უარი განაცხადეს „ქართული ოცნების“ რეკლამის ეთერში გაშვებაზე, რომელიც მათი მოსაზრებით შეიცავდა „სიძულვილის ენას“. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 22 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

მისიის წარმომადგენლებს აცნობა, რომ მისი პირველი ანგარიში, რომელიც მოიცავს 27 აგვისტოდან 27 სექტემბრამდე პერიოდს, კენჭისყრის დღემდე გამოქვეყნდება. ახალი ამბების გაშუქებისთვის დაწესებული მოთხოვნები მხოლოდ თვითრეგულირებას ექვემდებარება და არ ხორციელდება კომუნიკაციის კომისიის მიერ.

2024 წლის 18 სექტემბერს, ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიამ დაიწყო მთელი ქვეყნის მასშტაბით მაუწყებელი ექვსი სატელევიზიო არხისა და ორი ონლაინ მედიასაშუალების მედიამონიტორინგი. 66

XII. ეროვნულ უმცირესობათა მონაწილეობა

ეროვნული უმცირესობები ქვეყნის მთელი მოსახლეობის 13.2%-ს შეადგენენ; მათ შორის ეთნიკური აზერბაიჯანელები 6.3%-ით და სომხები 4.5%-ით ყველაზე მსხვილი ჯგუფებია. კონსტიტუციით გათვალისწინებულია, რომ ეროვნული უმცირესობები სრულყოფილად უნდა სარგებლობდნენ პოლიტიკური უფლებებით; აკრძალულია დისკრიმინაცია ეროვნული, ეთნიკური, რელიგიური ან ენობრივი ნიშნით და ისეთი პოლიტიკური პარტიების დაფუძნება, რომლებიც ეთნიკურ შუღლს აღვივებენ და ტერიტორიული ნიშნით იქმნებიან.

ეროვნული უმცირესობების ჩართულობის გაუმჯობესების მიზნით მთავრობის მიერ გაღებული ძალისხმევის მიუხედავად, ისინი საკმარისად არ არიან წარმოდგენილი ქვეყნის საჯარო და პოლიტიკურ ცხოვრებაში. 67 პარლამენტის მიმდინარე შემადგენლობაში ეროვნული უმცირესობის წარმომადგენელი 6 დეპუტატია (4%). ადგილობრივ მმართველობით ორგანოებში არაქართველი ეთნიკური თემების წარმომადგენლების რაოდენობა უკეთ ასახავს მათ პროპორციულობას ქვეყნის მთელ მოსახლეობასთან მიმართებით, თუმცა მათი მონაწილეობა ხშირად ენობრივი ბარიერების გამო ფერხდება. 68 ამ არჩევნებზე კანდიდატთა დაახლოებით 4,6% წარმოადგენს ეროვნულ უმცირესობებს, თუმცა კანდიდატთა სიებში ისინი მხოლოდ რამდენიმე ხელსაყრელ პოზიციაზე არიან წარმოდგენილი. ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ ამომრჩეველთა განათლებისა და არჩევნებთან დაკავშირებული საინფორმაციო მასალა, მათ შორის საარჩევნო

66 საქართველოს საზოგადოებრივი მაუწყებელი, „ტელეკომპანია ფორმულა“, „ტელეკომპანია იმედი“, „მთავარი არხი“, „ტვ პირველი“ და „რუსთავი 2“ და ასევე „ნეტგაზეთი“ და „tabula.ge“ 67 ევროპის საბჭოს ეროვნულ უმცირესობათა დაცვის ჩარჩო კონვენციის მრჩეველთა კომიტეტის მიერ 2024 წელს მომზადებული მეოთხე მოსაზრება საქართველოს შესახებ ამბობს, რომ „სამთავრობო დონეზე, ეროვნულ უმცირესობათა წარმომადგენელი პირები კვლავაც ძალიან იშვიათად ან სრულებით არ არის წარმოდგენილი ადგილობრივ მმართველობით ორგანოებში [...] მუნიციპალიტეტების ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებში ეროვნულ უმცირესობათა წარმომადგენლობა ეროვნული უმცირესობებით მჭიდროდ დასახლებულ რეგიონებში არაპროპორციულად დაბალია [...] გარდა ორი მუნიციპალიტეტის ადგილობრივი თვითმმართველობისა“. 68 2023 წელს ევროპულმა კომისიამ რასიზმისა და შეუწყნარებლობის წინააღმდეგ გამოაქვეყნა ანგარიში საქართველოს შესახებ, რომელშიც ნათქვამია, რომ „2014 წელს ჩატარებული საყოველთაო აღწერის შედეგად დადგინდა, რომ ეთნიკური სომხების 44.5% და ეთნიკური აზერბაიჯანელების 73.9% ცუდად ფლობდნენ სახელმწიფო ენას. ეს პრობლემას წარმოშობს არამხოლოდ მათ ყოველდღიურ კომუნიკაციაში, არამედ მნიშვნელოვნად ამცირებს შესაძლებლობას მიიღონ სერვისები, განათლება და ასევე, დასაქმების პერსპექტივები“. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 23 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

ბიულეტინები, სომხურ და აზერბაიჯანულ ენებზეც შეადგინა. ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლები საოლქო საარჩევნო კომისიების მხოლოდ ორ პროცენტს შეადგენენ. 69

XIII. საარჩევნო დავების გადაწყვეტა

კანონი საარჩევნო სუბიექტებსა და დარეგისტრირებულ ორგანიზაციებს ფართო სამართლებრივ ბაზას აძლევს, თუმცა ამომრჩევლებს მხოლოდ თავისი სარეგისტრაციო მონაცემებთან ან ამომრჩევლის უფლებით სარგებლობასთან დაკავშირებული საჩივრების მომზადება შეუძლიათ. არჩევნებთან დაკავშირებული დავების უმრავლესობა დაჩქარებულად განიხილება; საარჩევნო კომისიის მიერ გამოტანილი გადაწყვეტილების გასაჩივრება შესაძლებელია შესაბამის ზედა დონის კომისიაში, შემდეგ კი რაიონულ ან საქალაქო სასამართლოში; საარჩევნო დავების გადაწყვეტისთვის ბოლო ინსტანციას სააპელაციო სასამართლო წარმოადგენს. არჩევნებთან დაკავშირებული დარღვევები უპირატესად საარჩევნო ადმინისტრაციის იურისდიქციაში ექცევა. არჩევნებთან დაკავშირებული დარღვევების თაობაზე გადაწყვეტილება საარჩევნო კომისიის თავმჯდომარეს გამოაქვს. ამგვარი დარღვევებისთვის დაწესებული ნებისმიერი სანქცია სასამართლომ უნდა განიხილოს.

2022 წლის დეკემბერში საარჩევნო დავების გადაწყვეტისთვის დადგენილი ზოგიერთი ვადა გახანგრძლივდა, რაც შეესაბამება ODIHR-ის მიერ წარსულში გაცემულ რეკომენდაციებს. 70 თუმცა, ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიის წარმომადგენლებთან შეხვედრისას მოსაუბრე მხარეები აღნიშნავდნენ, რომ სასამართლოში სარჩელების ჩაბარებისა და განხილვის ვადები კვლავაც ძალიან მოკლეა.71 8 ოქტომბრისთვის ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ საარჩევნო კომისიების ან საარჩევნო სუბიექტების წინააღმდეგ შედგენილი 87 საჩივარი მიიღო, რომლების უმეტესწილად საუბნო საარჩევნო კომისიების არჩევასა და მუშაობასთან, ადმინისტრაციული რესურსების ბოროტად გამოყენებასთან და წინასაარჩევნო წესების დარღვევებთან იყო დაკავშირებული. ამათგან, 51 საჩივარი უარყოფილი იქნა არსებითი განხილვის შედეგად. 7 საჩივარი დაკმაყოფილდა და 29 განხილვის მოლოდინშია. სასამართლოებმა გადაწყვეტილებები გამოიტანეს არჩევნებთან დაკავშირებულ დაახლოებით 30 საქმეზე, მათ შორის უფასო საეთერო დროის გამოყოფისა და საზღვარგარეთ ხმის მიცემის შესახებ. საქმეები ზოგადად ცენტრალური საარჩევნო კომისიის ღია სესიებზე განიხილება, თუმცა ცალკეულ საჩივრებზე გადაწყვეტილებას თავმჯდომარე იღებს და არა საარჩევნო კომისია, როგორც კოლეგიური ორგანო. სასამართლოები საჯარო განხილვებს მართავენ და მათი გადაწყვეტილებები ცენტრალური საარჩევნო კომისიის ვებგვერდზე ქვეყნდება.

უწყებათაშორისი კომისია თავისუფალი და სამართლიანი არჩევნებისთვის (IATF), რომლის მანდატშიც შედის საჯარო სექტორში დასაქმებულთა მიერ ჩადენილი

69 ცენტრალური საარჩევნო კომისიის თანახმად საოლქო საარჩევნო კომისიების 1 241 წევრიდან 24 ეთნიკური სომეხი და მხოლოდ 1 აზერბაიჯანელია. 70 თუმცა, საარჩევნო საჩივრებისა და სარჩელების განხილვისთვის დადგენილი ვადების უმრავლესობა ცდება რეკომენდებულ ვადებს. იხ. ODIHR-ისა და ვენეციის კომისიის მიერ 2021 წელს გამოქვეყნებული ერთობლივი დასკვნა და 2022 წელს გამოქვეყნებული ერთობლივი დასკვნა. 71 კანონით დადგენილია სააპელაციო სასამართლოსთვის მიმართვის ორდღიანი ვადა სასამართლო სარჩელების ჩაბარებისა და განხილვისთვის, შესაბამისად ერთი დღე - ჩაბარებისთვის და ორი დღე - განხილვისთვის. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 24 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

არჩევნებთან დაკავშირებული დარღვევების პრევენცია და მათზე რეაგირება, 28 ივნისს დაფუძნდა. 7 ოქტომბრისთვის IATF-მა შვიდი შეხვედრა და დისკუსია ჩაატარა მედიასაშუალებებით გავრცელებული დარღვევებისა და სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციებისგან მიღებული ორი შეტყობინების შესახებ. ოპოზიციურ პარტიათა და სამოქალაქო საზოგადოების უმრავლესობამ უარი განაცხადა IATF-ის ღონისძიებებში მონაწილეობაზე, რადგან მათი აღქმით ორგანიზაციის მიერ გაწეული ძალისხმევა არ იქნება ქმედითი. შინაგან საქმეთა სამინისტრომ წინასაარჩევნო პერიოდში არჩევნებთან დაკავშირებულ დანაშაულებთან დაკავშირებით ექვს სისხლის სამართლისა და ერთ ადმინისტრაციულ საქმეზე გამოძიება დაიწყო. ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიის წარმომადგენლებთან შეხვედრისას რამდენიმე მოსაუბრე მხარე აღნიშნავდა, რომ პოლიტიკურად მგრძნობიარე საქმეების ეფექტური და მიუკერძოებელი შესწავლისა და განხილვის თვალსაზრისით კანონის აღსრულების, საარჩევნო ადმინისტრაციისა და სასამართლო სისტემის მიმართ ნდობა საკმაოდ დაბალია.72

XIV. დამკვირვებლები

საარჩევნკო კოდექსი ადგილობრივ და საერთაშორისო ორგანიზაციებს არჩევნების პროცესზე დაკვირვების შესაძლებლობას აძლევს; არჩევნებზე დაკვირვების უფლება აქვთ კანდიდატთა წარმომადგენლებსაც. 2022 წლის დეკემბერში მიღებული საკანონმდებლო ცვლილებებმა საფუძველი ჩაუყარა დებულებებს, რომლებიც უკრძალავს პარტიებთან აფილირებულ ფიზიკურ პირებს მოქალაქე-დამკვირვებლების რანგში იმოქმედონ; თუმცაღა, ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიის წარმომადგენლებთან საუბარში რამდენიმე მხარემ კიდევ ერთხელ გამოთქვა დიდი ხნის შეშფოთება, რომ ზოგიერთ დარეგისტრირებულ ადგილობრივ სადამკვირვებლო ჯგუფს შესაძლოა კენჭისყრის დღეს პოლიტიკური მიზნები ამოძრავებდეს. 73 10 ოქტომბრისთვის ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ აკრედიტაცია მიანიჭა 68 ადგილობრივ სადამკვირვებლო ორგანიზაციას ჯამში 2 602 დამკვირვებლით და 51 საერთაშორისო სადამკვირვებლო ჯგუფს ჯამში 512 დამკვირვებლით.

რამდენიმე სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციამ, მათ შორის „სამართლიანი არჩევნებისა და დემოკრატიის საერთაშორისო საზოგადოებამ“ (ISFED), „საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციამ“ (GYLA), „საერთაშორისო გამჭვირვალობა საქართველომ“ (TI Georgia) და საერთო-სამოქალაქო მოძრაობამ „მრავალეროვნი საქართველო“ (PMMG) ხანგრძლივვადიანი სადამკვირვებლო ღონისძიებები

72 იხ. აგრეთვე 2022 წელს გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის მიერ გამოქვეყნებული დასკვნითი მიგნებები საქართველოს შესახებ, რომელშიც გამოთქმულია შეშფოთება იმის გამო, რომ „სახელისუფლებო პარტიის სასამართლო ხელისუფლებაში დამოუკიდებლობისა და მიუკერძოებლობის მრავალწლიანი ნაკლებობაა“ 73 პირი, რომელიც გაკრვეულ საჯარო თანამდებობას იკავებს ან ბოლოს ჩატარებული ორი საყოველთაო არჩევნების დროს პარტიის მიერ დასახელებული იყო საარჩენო კომისიის წევრად, საარჩევნო სუბიექტი ან საარჩევნო სუბიექტის წარმომადგენელი იყო, ან გასული საყოველთაო არჩევნების შემდეგ პოლიტიკური პარტიის შემომწირველი იყო, ვერ დარეგისტრირდება ადგილობრივ დამკვირვებლად. არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისია გვერდი: 25 საქართველო, საპარლამენტო არჩევნები, 2024 წლის 26 ოქტომბერი შუალედური ანგარიში (11 სექტემბერი – 9 ოქტომბერი, 2024)

წამოიწყეს. 74 სამოქალაქო საზოგადოების ბევრი ორგანიზაცია აღნიშნავს, რომ „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ კანონის მიღების შემდეგ, რასაც მათი საქმიანობის სტიგმატიზება მოჰყვა, ისინი უფრო მეტი გამოწვევის წინაშე აღმოჩდნენ. 75

XV. დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიის საქმიანობა

დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიამ მუშაობა ოფიციალურად თბილისში 12 სექტემბერს ჩატარებული პრესკონფერენციით დაიწყო. ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიამ დაამყარა რეგულარული კავშირი ცენტრალურ საარჩევნო კომისიასთან, საგარეო საქმეთა სამინისტროსთან და მაღალი რანგის თანამდებობის პირებთან, კანდიდატებთან და პოლიტიკური პარტიების სხვა წარმომადგენლებთან, მედიის, სამოქალაქო საზოგადოებისა და დიპლომატიურ და საერთაშორისო თემთან.

ეუთოს საპარლამენტო ასამბლეა (OSCE PA), ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეა (PACE), ნატოს საპარლამენტო ასამბლეა და ევროპარლამენტი გეგმავენ კენჭისყრის დღეს დამკვირვებლების რანგში დელეგაციები მიავლინონ. პასკალ ალიზარდი (საფრანგეთი) დასახელდა სპეციალურ კოორდინატორად, პია კაუმა (ფინეთი) კი ეუთოს საპარლამენტო ასამბლეაის უფროსად დაინიშნა.

წინამდებარე ანგარიშის ინგლისური ვერსია ერთადერთი ოფიციალური დოკუმენტია. არაოფიციალური თარგმანი ხელმისაწვდომია ქართულ ენაზე.

74 ყველა სადამკვირვებლო ორგანიზაციამ უკვე გამოაქვეყნა თავისი შუალედური ანგარიშები, რომლებშიც წინასაარჩევნო პერიოდის გარემოს აფასებენ და გეგმავენ ანგარიში მოამზადონ კენჭისყრის დღეს განვითარბეული მოვლენების შესახებაც. სამართლიანი არჩევნებისა და დემოკრატიის საერთაშორისო საზოგადოებამ (ISFED) ODIHR-ის არჩევნებზე სადამკვირვებლო მისიას აცნობა, რომ კენჭისყრის დღეს გეგმავს 1 500 დამკვირვებლის მივლენას. „ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაცია“ (GYLA) 6 000 დამკვირვებლით იქნება წარმოდგენილი, „საერთაშორისო გამჭვირვალობა - საქართველო“ (TI) კი სხვა სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციებთან ერთად გეგმავს, კენჭისყრის დღეს საარჩევნო პროცესს დააკვირდეს ქვეყნის ტერიტორიაზე მდებარე ყველა საარჩევნო უბანში და რამდენიმე უბანში ქვეყნის საზღვრებს გარეთ. 24 სექტემბერს ანტიკორუფციულმა ბიურომ „საერთაშორისო გამჭვირვალობა-საქართველო“ „გაცხადებული საარჩევნო მიზნების მქონე სუბიექტად“ გამოაცხადა, რის შედეგადაც ორგანიზაციამ საარჩევნო სადამკვირვებლო აქტივობები შეაჩერა. ორგანიზაციამ სადამკვირვებლო აქტივობები განაახლა მას შემდეგ, რაც ანტიკორუფციულმა ბიურომ 2 ოქტომბერს თავისი გადაწყვეტილება გააუქმა. 75 რამდენიმე ადგილობრივმა სადამკვირვებლო ჯგუფმა, მათ შორის „ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციამ“, ISFED-მა და „საერთაშორისო გამჭვირვალობა-საქართველომ“ საჯაროდ განაცხადეს უარი დამორჩილებოდნენ ამ კანონს და შეშფოთება გამოთქვეს მისი არაკონსტიტუციურობის თაობაზე და მათ მუშაობაზე მის სავარაუდო უარყოფით ზეგავლენაზე.