Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025: Interim Report

Zyra e OSBE-së për Institucionet Demokratike dhe të Drejtat e Njeriut Misioni i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Republika e Shqipërisë Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025

RAPORT I NDËRMJETËM 1 prill – 21 prill 2025

28 prill 2025

I. PËRMBLEDHJE

• Zgjedhjet parlamentare të vitit 2025 zhvillohen në kontekstin e ndryshimeve në sistemin zgjedhor dhe të futjes për herë të parë të votimit nga jashtë vendit, duke i bërë kthyer zgjedhje në një moment të rëndësishëm për vendin. Këto zgjedhje konsiderohen gjithashtu si një tjetër provë e rëndësishme për zhvillimin e proceseve dhe institucioneve demokratike në Shqipëri, veçanërisht në kontekstin e negociatave të vazhdueshme për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Mjedisi politik karakterizohet nga një shkallë e lartë polarizimi dhe mosbesimi midis dy partive kryesore. • Ndryshimet në kuadrin ligjor në vitet 2024 dhe 2025 modifikuan sistemin zgjedhor dhe futën votimin nga jashtë vendit, por nuk u ndërmor një rishikim i plotë i këtij kuadri. Në sistemin e ri zgjedhor, çdo subjekt zgjedhor paraqet si lista të mbyllura, ashtu edhe lista preferenciale. Mandatet e fituara nga një parti ose koalicion në një zonë zgjedhore u caktohen fillimisht kandidatëve nga listat e mbyllura. Megjithëse rekomandimet e ODIHR-it për ndryshimin e pragut kombëtar për kandidatët e pavarur dhe heqjen e mundësisë që liderët e partive politike të kandidojnë në disa zona zgjedhore janë adresuar, shumë prej rekomandimeve të mëparshme të ODIHR-it mbeten të pazbatuara. • Komisioni Qendror i Zgjedhjeve (KQZ) është përgjegjës për mbikëqyrjen e administrimit të zgjedhjeve. Përgatitjet për zgjedhjet po ecin sipas planit, përfshirë edhe votimin nga jashtë vendit, dhe deri më tani administrata zgjedhore ka respektuar në masë të madhe afatet ligjore. Votimi nga jashtë vendit do të zhvillohet me anë të votimit postar dhe KQZ-ja ka zhvilluar një fushatë të gjerë informuese për regjistrimin e zgjedhësve jashtë vendit. KQZ-ja ka nisur gjithashtu fushata të targetuara për edukimin e zgjedhësve, duke iu drejtuar popullsisë së përgjithshme, pakicave kombëtare dhe personave me aftësi të kufizuara. Votimi dhe numërimi elektronik do të pilotohet në disa bashki të përzgjedhura, duke bërë testime dhe demonstrime publike që planifikohen të kryhen përpara ditës së zgjedhjeve. • Për këto zgjedhje janë regjistruar rreth 3.7 milionë zgjedhës, përfshirë rreth 246 mijë për votimin nga jashtë vendit. Për të mundësuar një regjistrim gjithëpërfshirës të zgjedhësve jashtë vendit, KQZ-ja vendosi të zgjasë vlefshmërinë e dokumenteve të identifikimit, të cilave u kishte përfunduar afati i vlefshmërisë. Zgjedhësit patën mundësinë të verifikonin të dhënat e tyre dhe të kërkonin korrigjime, përfshirë edhe online, gjatë periudhës së shqyrtimit publik. Identifikimi i zgjedhësve në ditën e zgjedhjeve do të bëhet përmes pajisjeve të identifikimit elektronik. • Zgjedhjet mund të kontestohen nga kandidatët e propozuar nga partitë politike, koalicionet e partive ose nga kandidatët e pavarur të propozuar nga grupe zgjedhësish. KQZ-ja regjistroi njëmbëdhjetë subjekte zgjedhore – tetë parti politike dhe tre koalicione, me një numër total prej 2,046 kandidatësh. Kodi Zgjedhor parashikon një kuotë gjinore, e cila kërkon që një në çdo tre kandidatë në të dyja listat të jetë i gjinisë më pak të përfaqësuar. • Gratë janë të përfaqësuara në mënyrë të barabartë në poste ministrore, duke mbajtur gjysmën e posteve në qeverinë aktuale. Megjithatë, gratë vazhdojnë të jenë të nën-përfaqësuara në parlament, ku zënë 50 nga 140 vendet (36 për qind). Tre nga 12 anëtarët e KQZ-së dhe rreth 31 për qind e anëtarëve të Komisioneve të Administrimit Zgjedhor të Zonës janë gra. Nga kandidatët e regjistruar, 787 (38.47 për qind) janë gra. Disa bashkëbisedues të MVZ-së së ODIHR-it vunë Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqe: 2 Republika e Shqipërisë, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Raport i Ndërmjetëm (28 prill 2025)

në dukje se stereotipizimi gjinor dhe retorika diskriminuese ndaj grave aktive në politikë vazhdojnë të jenë pengesa të rëndësishme për pjesëmarrjen e tyre. • Fushata zyrtare filloi më 11 prill. Pas disa aktivitetesh të profilit të lartë për të shënuar hapjen e fushatës, ajo ka vijuar në mënyrë të qetë. Sulmet personale midis liderëve të partive kryesore janë të zakonshme, përfshirë edhe në internet. Keqpërdorimi i burimeve shtetërore dhe fushata brenda institucioneve publike janë të ndaluara, por shqetësimet lidhur me presionin ndaj nëpunësve civilë, ndikimin e padrejtë mbi zgjedhësit dhe keqpërdorimin e aseteve publike vazhdojnë të jenë të pranishme. KQZ-ja ka marrë një numër të konsiderueshëm ankesash në lidhje me shkeljet gjatë fushatës dhe vazhdon të monitorojë në mënyrë aktive respektimin e ligjit, përfshirë aktivitetet online të 50 institucioneve publike. Megjithëse fushata në rrjetet sociale nuk është formalisht e rregulluar, partitë politike janë angazhuar vullnetarisht për zbatimin e një Kodi Sjelljeje që promovon fushatën dixhitale etike. Për mbrojtjen e informacionit në lidhje me zgjedhësit janë miratuar ligje dhe udhëzime të reja për mbrojtjen e të dhënave personale, dhe autoritetet kanë bërë thirrje për vigjilencë kundër keqpërdorimit të të dhënave personale gjatë fushatës. • Fushata mund të financohet nga fonde publike dhe private, përfshirë huatë. Ligji përcakton kufij për donacionet dhe shpenzimet. KQZ-ja mbikëqyr respektimin e rregullave për financimin e fushatës. Nuk janë ndërmarrë ndryshime të rëndësishme në kuadrin rregullator që nga zgjedhjet e fundit. Rekomandimet e ODIHR-it lidhur me raportimin e ndërmjetëm, rregullimin e financimit nga palët e treta dhe zgjerimin e financimit publik për të përfshirë edhe kandidatët e pavarur mbeten të paadresuara. • Kuadri ligjor mbron lirinë e shprehjes, megjithëse shpifja vazhdon të përbëjë vepër penale dhe ndaj gazetarëve vazhdon të ketë çështje gjyqësore civile dhe penale për shpifje. Pavarësia e medias dhe diversiteti në raportim ndikohet nga përqendrimi i pronësisë së mediave dhe varësia e pronarëve nga tenderët publikë për qëllimet e tyre më të gjera të biznesit. Vazhdon të ketë shqetësime në lidhje me pavarësinë e bordeve drejtuese të rregullatorit të transmetimeve dhe transmetuesit të shërbimit publik. Kodi Zgjedhor parashikon që partitë që kanë marrë më shumë se 20 për qind të vendeve në zgjedhjet e mëparshme përfitojnë dy herë më shumë kohë transmetimi në edicionet informative krahasuar me partitë e tjera parlamentare që marrin pjesë në zgjedhje. • Komisioni i Ankesave dhe Sanksioneve (KAS) shërben si organi i shkallës së parë për ankimet kundër vendimeve të KQZ-së dhe komisioneve të niveleve më të ulëta, ndaj të cilave mund të bëhet ankim bë shkallën e parë të Kolegjit Zgjedhor të Gjykatës së Apelit Tiranë. Subjektet zgjedhore kanë tre ditë afat për paraqitjen e ankesës, përveç rasteve që lidhen me rezultatet e zgjedhjeve, për të cilat afati është pesë ditë. Palët e treta me interes të ligjshëm mund të paraqesin ankesë administrative. Struktura e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) ka krijuar një task-forcë për hetimin e disa veprave penale zgjedhore dhe një platformë online për raportimin nga publiku. • Kushtetuta garanton të drejta të plota politike, civile dhe sociale për pakicat. Lejohet zhvillimi i fushatës në gjuhët e pakicave kombëtare. KQZ-ja deklaron se do të prodhojë disa materiale zgjedhore në gjuhët e pakicave kombëtare dhe ka nisur një sërë aktivitetesh informuese për zgjedhësit me qëllim promovimin e pjesëmarrjes së grupeve të nënpërfaqësuara. • Kodi Zgjedhor parashikon vëzhgimin e zgjedhjeve nga vëzhgues vendas dhe ndërkombëtarë në të gjitha nivelet. Deri më 11 prill, ishin akredituar 26 organizata vendase dhe 10 organizata ndërkombëtare. OSHC-të kanë informuar MVZ-në e ODIHR-it se mungesa e fondeve do të ndikojë në kapacitetin e tyre për të kryer një vëzhgim gjithëpërfshirës në ditën e zgjedhjeve. Përfaqësuesit e partive, koalicioneve dhe kandidatëve të pavarur mundet gjithashtu të kryejnë vëzhgim. Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqe: 3 Republika e Shqipërisë, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Raport i Ndërmjetëm (28 prill 2025)

II. HYRJE

Me ftesë të autoriteteve vendase, ODIHR-i ngriti në Tiranë, më 1 prill, një Mision për Vëzhgimin e Zgjedhjeve (MVZ). MVZ-ja e ODIHR-it, e drejtuar nga Ambasador Lamberto Zannier, përbëhet nga një ekip qendror prej 12 anëtarësh me bazë në Tiranë dhe 26 vëzhgues afatgjatë të vendosur më 10 prill në të gjithë vendin. Anëtarët aktualë të misionit vijnë nga 22 Shtete Pjesëmarrëse të OSBE-së dhe 50 për qind e tyre janë gra. ODIHR-i u ka kërkuar Shteteve Pjesëmarrëse të dërgojnë 300 vëzhgues afatshkurtër.

III. KONTEKSTI

Në prag të zgjedhjeve parlamentare të 11 majit, të shpallura nga Presidenti Bajram Begaj më 5 dhjetor 2024, klima politike karakterizohet nga polarizim i thellë, përçarje brenda partive, raste të bujshme korrupsioni, dhe shqetësime në rritje lidhur me qeverisjen demokratike dhe lirinë e shprehjes. 1 Në të njëjtën kohë, përparimi lidhur me negociatat për kandidaturën në BE dhe zbatimi për herë të parë i votimit nga jashtë vendit kanë qenë temat kryesore në diskursin publik.

Skena politike mbetet e dominuar nga dy partitë kryesore: Partia Socialiste (PS) e Kryeministrit Edi Rama, e cila ka fituar tre zgjedhje parlamentare radhazi që nga viti 2013, dhe Partia Demokratike (PD) e opozitës, e drejtuar aktualisht nga ish-Kryeministri Sali Berisha. 2 Megjithatë, PD-ja ka përjetuar konflikte të rëndësishme të brendshme, të cilat kanë çuar në krijimin e një partie të re të shkëputur, Demokratët Euro-Atlantikë.

Në tetor 2024, ish-Presidenti Ilir Meta, lider i Partisë së Lirisë (PL), u arrestua nën akuzat për korrupsion. Muajin pasardhës, kryetari i PD-së, Sali Berisha, u lirua nga arresti shtëpiak, por akuzat për korrupsion ndaj tij vazhdojnë të jenë në fuqi. Një seri protestash kundër qeverisë, të cilat filluan në fund të vitit 2024 dhe vijuan gjatë vitit 2025, kritikuan dobësimin e institucioneve demokratike dhe akuzuan qeverinë për korrupsion dhe keqpërdorim të burimeve shtetërore. Protesta pati edhe si reagim ndaj arrestimeve që disa grupe opozitare i perceptuan si të motivuara politikisht. Në shkurt, nën akuzat për korrupsion, u arrestua edhe Erion Veliaj, Kryetari i Bashkisë së Tiranës dhe anëtar i spikatur i PS-së. 3

Më 17 shkurt, Parlamenti votoi për shkarkimin e 11 anëtarëve të këshillit drejtues të Radio-Televizionit Publik Shqiptar, pas pretendimeve për parregullsi në përzgjedhjen e Drejtorit të ri të Përgjithshëm. Një këshill i ri u emërua më 17 mars. Më 6 mars, Këshilli i Ministrave ndaloi përkohësisht aksesin në TikTok. Tre organizata të shoqërisë civile e kundërshtuan këtë vendim në Gjykatën Kushtetuese më 25 mars, për shkak të mundësisë së cenimit të lirisë së shprehjes. 4

Gratë janë të mirëpërfaqësuara në postet ministrore, duke mbajtur gjysmën e posteve në qeverinë aktuale, por mbeten të nënpërfaqësuara në parlament, ku zënë 50 nga 140 mandate (36 për qind). Disa bashkëbisedues vunë në dukje stereotipet gjinore të vazhdueshme dhe retorikën diskriminuese ndaj grave aktive në politikë si një pengesë për hyrjen e grave në jetën politike. Ata theksuan gjithashtu demokracinë

1 Pushteti legjislativ ushtrohet nga një parlament njëdhomësh prej 140 anëtarësh, i zgjedhur për një mandat katërvjeçar. Pushteti ekzekutiv i takon qeverisë, e cila drejtohet nga kryeministri. Presidenti është kreu i shtetit. 2 Në zgjedhjet e mëparshme parlamentare të mbajtura në vitin 2021, PS-ja siguroi 74 mandate; aleanca e drejtuar nga Partia Demokratike "Aleanca për Ndryshim" (PD) fitoi 59 mandate; Lëvizja Socialiste për Integrim (LSI) 4; dhe Partia Socialdemokrate (PSD) 3 mandate. Në zgjedhjet vendore të vitit 2023, PS-ja fitoi në 52 bashki, Koalicioni "Bashkë Fitojmë" 7, dhe Partia e Minoritetit Etnik Grek për të Ardhmen 1. 3 Pas këtij arrestimi, Kryeministri Edi Rama bëri komente kritike ndaj Strukturës së Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK). Më 12 shkurt, Këshilli i Lartë Gjyqësor publikoi një deklaratë duke theksuar se komentet e bëra nga persona në pozita ekzekutive ose politike kundër SPAK-ut cenojnë pavarësinë e gjyqësorit. 4 Shoqata e Gazetarëve Shqiptarë, Rrjeti Ballkanik për Gazetari Hulumtuese në Shqipëri dhe Qendra për Fuqizim Ligjor kërkuan gjithashtu që ky ndalim të hiqej deri në marrjen e një vendimi nga Gjykata Kushtetuese. Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqe: 4 Republika e Shqipërisë, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Raport i Ndërmjetëm (28 prill 2025)

e dobët të brendshme partiake si një shqetësim kyç për përfaqësimin dhe avancimin e grave brenda disa partive.

IV. KUADRI LIGJOR DHE SISTEMI ZGJEDHOR

Zgjedhjet parlamentare rregullohen kryesisht nga Kushtetuta e vitit 1998 dhe Kodi Zgjedhor i vitit 2008, të plotësuara nga një sërë rregulloresh të nxjerra nga KQZ-ja. 5 Shqipëria është palë në instrumentet kryesore ndërkombëtare ligjore që lidhen me zgjedhjet demokratike. 6

Kodi Zgjedhor u ndryshua në korrik 2024 dhe shkurt 2025, duke sjellë ndryshime në sistemin zgjedhor dhe në disa rregulla të financimit të fushatës, si dhe duke parashikuar votimin nga jashtë vendit, në zbatim të një vendimi të Gjykatës Kushtetuese. Përveç kësaj, dispozitat ligjore të shpallura antikushtetuese në vitin 2021 u shfuqizuan më pas. 7 Megjithatë, nuk u ndërmor një rishikim gjithëpërfshirës i kuadrit ligjor zgjedhor, i bazuar në një proces konsultimi gjithëpërfshirës. Edhe pse disa rekomandime të ODIHR-it, si rishikimi i pragut kombëtar për kandidatët e pavarur dhe heqja e mundësisë që drejtuesit e partive politike të kandidojnë në disa zona zgjedhore, u adresuan, shumë rekomandime të mëparshme të ODIHR- it mbeten të pazbatuara. Këtu përfshihen, ndër të tjera, rekomandimet që lidhen me përbërjen e komisioneve zgjedhore të niveleve më të ulëta, të drejtat zgjedhore të personave me aftësi të kufizuara intelektuale ose psikosociale, heqja e përgjegjësisë penale për shpifjen, mbulimi i pavarur mediatik gjatë fushatave zgjedhore, raportimi i ndërmjetëm mbi financimin e fushatës dhe zgjerimi i rregullave të financimit të fushatës për të përfshirë edhe palët e treta.

Pas një marrëveshjeje midis dy partive më të mëdha, ndryshimet e vitit 2024, krahas listave ekzistuese të votimit preferencial, shtuan edhe komponentin e listave të mbyllura. 8 Disa parti më të vogla, përfshirë disa që përfaqësojnë pakicat, e kundërshtuan sistemin e ri në Gjykatën Kushtetuese, duke argumentuar se ai favorizon dy partitë dominuese, minon mundësinë reale që një kandidat nga lista e hapur të fitojë mandat dhe nuk respekton kërkesat kushtetuese për votimin preferencial. 9 Gjykata e rrëzoi ankesën, duke deklaruar se sistemi ishte në përputhje me Kushtetutën. 10

Parlamenti zgjidhet përmes një sistemi proporcional nga 12 zona zgjedhore shumë-emërore që korrespondojnë me rajonet administrative. Numri i mandateve për çdo zonë zgjedhore bazohet në popullsinë e saj. Sipas sistemit të ri zgjedhor, çdo parti ose koalicion paraqet një listë të mbyllur, me një numër kandidatësh të barabartë me një të tretën e numrit të mandateve në zonë, dhe një listë preferenciale, me një numër kandidatësh të barabartë me numrin e mandateve në zonë. Mandatet e fituara në një zonë u ndahen fillimisht kandidatëve nga lista e mbyllur, ndërsa mandatet e mbetura u shpërndahen kandidatëve nga listat preferenciale, bazuar në numrin e votave preferenciale që ata marrin. Një parti ose

5 Aktet nënligjore përfshijnë Ligjin për Partitë Politike të vitit 2000, Ligjin për Tubimet të vitit 2001, Ligjin për Median Audiovizive të vitit 2013, Ligjin për Garantimin e Integritetit të Personave të Zgjedhur, të Emëruar ose që Ushtrojnë Funksione Publike (Ligji për Dekriminalizimin) të vitit 2015, Ligjin për Barazinë Gjinore të vitit 2008 dhe Ligjin për Mbrojtjen e të Dhënave Personale të vitit 2024. 6 Në vitin 2023, Shqipëria nënshkroi Protokollin e Dytë Shtesë të Konventës për Krimin Kibernetik mbi bashkëpunimin e zgjeruar dhe dhënien e provave elektronike. Shqipëria është anëtare e Komisionit të Venecias të Këshillit të Evropës dhe e Grupit të Shteteve kundër Korrupsionit (GRECO). 7 Gjykata Kushtetuese vendosi që kriteret për shpërndarjen e mandateve parlamentare ishin antikushtetuese, konkretisht pragu i kërkuar për riorganizimin e kandidatëve në listën preferenciale dhe pragu kombëtar prej një për qind i vendosur për kandidatët e pavarur. Një vendim i Gjykatës Kushtetuese i dhjetorit 2022 i kërkoi Parlamentit të ndryshojë brenda një viti kuadrin ligjor për të garantuar zbatimin e të drejtës kushtetuese të qytetarëve shqiptarë që jetojnë jashtë vendit për të votuar në zgjedhje. 8 Ligji për ndryshimin e Kodit Zgjedhor u miratua me 106 vota pro dhe dy kundër, pa konsultim publik. 9 Një nga koalicionet më të vogla ka bërë të ditur se kandidatët në listën e saj të mbyllur, nëse zgjidhen, do të japin dorëheqjen për t’i lënë vendin kandidatëve nga lista preferenciale. 10 Neni 64.3 i Kushtetutës parashikon se “Ligji për zgjedhjet garanton që jo më pak se dy të tretat e listës shumë-emërore t’i nënshtrohen votimit preferencial dhe siguron përfaqësimin gjinor.”  Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqe: 5 Republika e Shqipërisë, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Raport i Ndërmjetëm (28 prill 2025)

koalicion duhet të kalojë pragun kombëtar prej një për qind për t’u kualifikuar për shpërndarjen e mandateve. Kuota gjinore prej një të tretës duhet të respektohet si në të dyja listat ashtu edhe në shpërndarjen përfundimtare të mandateve. Një kandidat i pavarur fiton mandat nëse numri total i votave të vlefshme të marra është i barabartë me një herës elektoral. 11

V. ADMINISTRATA ZGJEDHORE

Zgjedhjet administrohen nga KQZ-ja, 93 Komisione të Administrimit Zgjedhor të Zonave (KAZ), dhe 5,225 Komisione të Qendrave të Votimit (KQV). Numërimi kryhet në nivel rajonal nga Ekipet e Numërimit (EN) në 93 Qendra të Numërimit të Fletëve të Votimit (QNFV), me një QNFV për çdo Zonë të Administrimit Zgjedhor (ZAZ).

KQZ-ja përbëhet nga tre struktura: Komisioneri Shtetëror i Zgjedhjeve (Komisioneri) dhe Zëvendëskomisioneri, Komisioni Rregullator (Rregullatori) dhe Komisioni i Ankesave dhe Sanksioneve (KAS). 12 Të gjithë anëtarët e KQZ-së zgjidhen nga parlamenti me jo më pak se tre të pestat e votave13. Aktualisht, tre nga 12 anëtarët e KQZ-së janë gra. KQZ-ja publikon vendimet dhe të dhënat e saj online dhe transmeton drejtpërdrejt seancat e saj. Ajo i ndan projektaktet me partitë dhe shoqërinë civile përpara miratimit formal dhe kërkon mendimet dhe komentet e tyre për shqyrtim.

KZAZ-të janë përgjegjëse për organizimin e zgjedhjeve në zonat përkatëse, emërimin e anëtarëve të KQV-ve dhe GN-ve, si dhe për nxjerrjen e rezultateve. 14 Çdo KZAZ përbëhet nga shtatë anëtarë dhe një sekretar pa të drejtë vote, të propozuar nga shumica dhe opozita parlamentare. 15 Partitë politike mund të tërheqin ose zëvendësojnë anëtarët e tyre në komision sipas dëshirës dhe pa nevojën për arsyetim. 16 Deri më 12 prill, rreth 31 për qind e anëtarëve të KAZ-eve janë gra, çka përmbush kërkesën ligjore. Për të rritur koordinimin në adresimin e shkeljeve të mundshme nëpër KQV, KAZ-et do të caktojnë dy anëtarë të secilës KQV si koordinatorë sigurie. 17

11 Mandatet shpërndahen duke renditur herësit që dalin nga ndarja e numrit të votave të çdo subjekti zgjedhor me pjesëtues të njëpasnjëshëm (1, 2, 3, etj.) deri në numrin total të mandateve në zonën zgjedhore. Garuesit fitojnë aq mandate sa herës të tyre renditen brenda numrit të mandateve të disponueshme. Për kandidatët e pavarur, votat ndahen vetëm me një. 12 Komisioneri ka kompetenca të gjera ekzekutive dhe përfaqëson KQZ-në në marrëdhëniet e jashtme. Zëvendëskomisioneri mbikëqyr teknologjinë e identifikimit të zgjedhësve, rekrutimin dhe trajnimin e zyrtarëve zgjedhorë. Rregullatori miraton aktet nënligjore, ndërsa KAS shqyrton ankesat kundër vendimeve të Komisionerit dhe KAZ-eve, vendos mbi pavlefshmërinë e votimit dhe rezultateve të zgjedhjeve, si dhe mund të vendosë sanksione me kërkesë të Komisionerit. 13 Neni 13.2 i Kodit Zgjedhor parashikon se të drejtën për të kandiduar ose për t'u propozuar për Komisioner e gëzojnë shtetasit shqiptarë që vijnë nga radhët e ish-zyrtarëve politikë ose të kabinetit, ish-drejtuesve të lartë të administratës ose ish-drejtuesve të organizatave jofitimprurëse që veprojnë në fushën e zgjedhjeve dhe të të drejtave të njeriut. Kohëzgjatja e mandateve të tyre ndryshon: Komisioneri dhe Zëvendëskomisioneri zgjidhen përkatësisht për mandate shtatëvjeçare dhe katërvjeçare, ndërsa Rregullatori dhe KAS-i përkatësisht për mandate pesëvjeçare dhe nëntëvjeçare. 14 Qendra të Veçanta të Votimit (QVV) do të ngrihen nëse një KZAZ ka në zonën e saj një institucion penal ose një spital. KQZ-ja ka identifikuar 18 QVV, nga të cilat 16 ndodhen në institucione të vuajtjes së dënimit dhe dy në shtëpi kujdesi për të moshuarit. 15 KZAZ-të u konstituuan në shkurt 2025 dhe morën trajnim fillestar deri më 8 mars. Tre anëtarë u propozuan nga shumica parlamentare dhe tre nga opozita parlamentare (dy nga partia kryesore në pushtet/opozitë dhe një nga partia e dytë e shumicës/opozitës parlamentare). Anëtari i shtatë propozohet nga partia kryesore në pushtet në gjysmën e KZAZ-ve, dhe nga partia kryesore e opozitës në gjysmën tjetër. Në 93 KZAZ, u emëruan gjithsej 741 anëtarë: 279 nga PD-ja, 279 nga PS-ja, 93 nga PSD-ja dhe 90 nga PL-ja. 16 Deri më 19 prill, 156 anëtarë të KAZ-eve janë zëvendësuar. Neni II.3.1.f i Kodit të Praktikës së Mirë në Çështjet Zgjedhore të Komisionit të Venecias, miratuar në vitin 2002, parashikon se “organet që emërojnë anëtarët e komisioneve zgjedhore nuk duhet të jenë të lira t’i shkarkojnë ata sipas dëshirës”. 17 Një anëtar do të jetë nga partia më e madhe në parlament dhe një tjetër nga partia e dytë më e madhe. Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqe: 6 Republika e Shqipërisë, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Raport i Ndërmjetëm (28 prill 2025)

Përgatitjet zgjedhore janë në proces, dhe deri më tani administrata zgjedhore ka respektuar në masë të madhe afatet e saj ligjore. Pas ndryshimeve të vitit 2024, për herë të parë, shqiptarët që jetojnë jashtë vendit mund të votojnë në zgjedhjet parlamentare. KQZ-ja ka përgjegjësinë për regjistrimin e zgjedhësve jashtë vendit dhe organizimin e procesit. 18

Votimi nga jashtë vendit do të zhvillohet përmes votimit postar dhe KQZ-ja ka zgjedhur DHL-në si ofrues të shërbimit. Zgjedhësit jashtë vendit do të marrin fletët e votimit për zonën zgjedhore të adresës së tyre të fundit të regjistruar në Shqipëri. Shpërndarja e fletëve të votimit është në proces dhe, deri më 19 prill janë dërguar mbi 170,000 nga 245,000 fletë votimi për zgjedhësit jashtë vendit. Që fletët e votimit të numërohen, ato duhet të mbërrijnë në Shqipëri deri më 11 maj, në orën 19:00. Qendra e votimit për votimin nga jashtë vendit pranë KQZ-së në Tiranë është përgjegjëse për përpunimin e fletëve të votimit që vijnë me postë dhe tashmë ka filluar të pranojë fletët e para të votimit të dërguara nga zgjedhësit jashtë vendit. Megjithëse konsiderohet gjerësisht si një reformë historike, përmasat e kësaj nisme kanë ngritur shqetësime te KQZ-ja dhe aktorë të ndryshëm lidhur me sfidat logjistike dhe cenueshmëritë e mundshme në administrimin e këtij procesi.

KQZ-ja ka nisur një strategji gjithëpërfshirëse për edukimin e zgjedhësve me tre fusha kryesore: një fushatë të përgjithshme për të gjithë zgjedhësit, një fushatë të dedikuar për pakicat kombëtare dhe një tjetër për personat me aftësi të kufizuara. 19 Përveç kësaj, KQZ-ja po zhvillon një fushatë informuese për zgjedhësit jashtë vendit. Përmbajtja e edukimit të zgjedhësve shpërndahet përmes televizionit, radios dhe kanaleve të rrjeteve sociale të institucionit. 20 KQZ-ja po përdor formate të aksesueshme, si interpretimin në gjuhën e shenjave për spotet televizive dhe ofrimin e informacionit në alfabetin Braille.

Sipas Kodit Zgjedhor, zgjedhësit mund të votojnë vetëm duke u paraqitur personalisht në Qendrën e Votimit (QV); votimi me kuti votimi lëvizëse nuk parashikohet. Zgjedhësit me aftësi të kufizuara mund të kërkojnë ndihmë nga një anëtar i familjes ose nga një zgjedhës tjetër brenda qendrës së votimit. Për të asistuar zgjedhësit me aftësi të kufizuara, KQZ-ja do të sigurojë modele fletësh votimi të printuara me reliev për zgjedhësit me dëmtim të shikimit dhe kabina votimi të aksesueshme në të gjitha QV-të. 21 Përveç kësaj, KQZ-ja vazhdon të trajnojë stafin e KZAZ-eve për asistimin e zgjedhësve me aftësi të kufizuara.

18 Në total, Rregullatori miratoi pesë rregullore në lidhje me votimin nga jashtë vendit, prej të cilave tre u miratuan në kohë, kurse dy u miratuan me një vonesë prej katër muajsh në mars 2025. Sipas KQZ-së, kjo erdhi si rezultat i përpjekjeve për harmonizimin e këtyre rregulloreve me kuadrin rregullator dhe për të siguruar përputhshmërinë me afatet zgjedhore brenda vendit. 19 Për të mbështetur informimin e zgjedhësve nga komunitetet e pakicave, KQZ-ja ka përkthyer një pjesë të informacionit zgjedhor në tetë nga nëntë gjuhët e pakicave dhe ka pajisur video-spotet zgjedhore informuese me titra. KQZ-ja deklaroi se materialet nuk u përkthyen në gjuhën egjiptiane për shkak të njohjes së mirë të gjuhës shqipe nga ky komunitet. 20 Fushata informuese e KQZ-së synon të rrisë ndërgjegjësimin mbi regjistrimin e zgjedhësve, parandalimin e krimeve zgjedhore si shitblerja e votës, qartësimin mbi llojet e veprimtarive të ndaluara, keqpërdorimin e burimeve publike, procedurat e ditës së zgjedhjeve dhe përdorimin e pajisjeve të votimit elektronik. Fushata i kushton gjithashtu vëmendje votimit nga të rinjtë dhe gratë, si dhe nevojave të veçanta të grupeve të cenueshme, përfshirë personat me aftësi të kufizuara dhe pakicat kombëtare. 21 KQZ-ja i ka udhëzuar KZAZ-të që të marrin masa për sigurimin e rampave, sinjalistikën e përshtatshme dhe hyrjen pa pengesa në qendrat e votimit, kudo ku është e mundur. KQZ-ja do të sigurojë sinjalistikë për personat me aftësi të kufizuara në çdo qendër votimi. Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqe: 7 Republika e Shqipërisë, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Raport i Ndërmjetëm (28 prill 2025)

Për këto zgjedhje, pajisjet për votim elektronik dhe numërim elektronik të fletëve të votimit do të përdoren në një njësi administrative në secilën nga bashkitë Tiranë dhe Vorë. 22 Disa pajisje me ekran të ndjeshëm ndaj prekjes, të cilat funksionojnë offline, regjistrojnë votën dhe gjenerojnë kuponë letre për zgjedhësit. Kodi Zgjedhor nuk kërkon shprehimisht auditime apo certifikime të pavarura të sistemeve elektronike. KQZ-ja bashkëpunon ngushtë me Autoritetin Kombëtar për Sigurinë Kibernetike për zbatimin dhe monitorimin e teknologjisë zgjedhore. KQZ-ja informoi MVZ-në e ODIHR-it se testet e sigurisë për pajisjet e identifikimit elektronik dhe votimit elektronik kanë përfunduar, kurse testimi funksional është planifikuar dy javë para ditës së zgjedhjeve. Demonstrime publike të pajisjeve të votimit janë planifikuar 10 deri në 14 ditë përpara ditës së zgjedhjeve.

VI. REGJISTRIMI I ZGJEDHËSVE

Shtetasit shqiptarë që kanë mbushur 18 vjeç në ditën e zgjedhjeve kanë të drejtë të votojnë. Shtetasit që janë shpallur të paaftë me vendim gjykate nuk mund të votojnë, gjë që bie ndesh me detyrimet ndërkombëtare që ndalojnë diskriminimin bazuar në aftësinë e kufizuar. 23 Shtetasit që vuajnë një dënim penal për kryerjen e veprave penale të caktuara nuk kanë të drejtë vote. 24

Regjistrimi i zgjedhësve për procesin brenda vendit është pasiv. Zgjedhësit mbi 100 vjeç hiqen automatikisht nga listat e zgjedhësve dhe duhet të konfirmojnë të dhënat e tyre për t'u përfshirë sërish. Listat e zgjedhësve nxirren nga Regjistri Kombëtar i Gjendjes Civile dhe administrohen nga Drejtoria e Përgjithshme e Gjendjes Civile (DPGJC) pranë Ministrisë së Brendshme (MB). Zgjedhësit mund të verifikojnë të dhënat e tyre fizikisht në bashki, në shkolla, si dhe online deri në ditën e zgjedhjeve. Më pas, kësaj, çdo kërkesë për ndryshim ose përfshirje në listat e zgjedhësve mund të bëhet vetëm përmes gjykatës së rrethit deri 24 orë para ditës së zgjedhjeve. KQZ-ja publikoi listat përfundimtare të zgjedhësve më 1 prill, me 3,713,761 zgjedhës të regjistruar, përfshirë ata që banojnë jashtë vendit.

Të gjithë zgjedhësit me të drejtë vote që kanë vendbanim jashtë vendit mund të regjistrohen për votimin nga jashtë. Pas një fushate të gjerë informuese përmes internetit dhe televizionit që synonte diasporën, KQZ-ja zhvilloi regjistrimin e zgjedhësve nga 11 janari deri më 4 mars. Për t'u regjistruar, zgjedhësve u kërkohej të ngarkonin dokumentin biometrik shqiptar të identifikimit të lëshuar pas vitit 2009 dhe një dokument që vërtetonte statusin e tyre të vendbanimit jashtë vendit. 25 Fillimisht, KQZ-ja kërkonte dokumente identifikimi të vlefshme, por e ndryshoi më pas vendimin në mënyrë që të kishin mundësi të regjistroheshin edhe zgjedhësit me dokumente identifikimi, të cilave u kishte mbaruar afati i vlefshmërisë. 26 Lista përfundimtare e zgjedhësve jashtë vendit u publikua më 11 mars me 245,935

22 Votimi dhe numërimi elektronik do të përdoren në gjithsej 75 KQV (31 në Tiranë dhe 44 në Vorë) në vitin 2025. Në vitin 2021, pajisjet u pilotuan për herë të parë në një Zonë të Administrimit Zgjedhor (ZAZ) të Tiranës (32 KQV), ndërsa në zgjedhjet vendore të vitit 2023, pajisjet e votimit elektronik u pilotuan në 401 QV në bashkitë Elbasan, Kamëz dhe Vorë. Kodi Zgjedhor (Neni 22, pika 1) përcakton që teknologjia e informacionit dhe komunikimit (TIK) të zbatohet përmes projekteve pilot, në jo më pak se 10 për qind të numrit të zgjedhësve për çdo fazë të zbatimit. 23 Neni 29 i Konventës për të Drejtat e Personave me Aftësi të Kufizuara (KDPAK) u kërkon Shteteve Palë të “garantojnë për personat me aftësi të kufizuara të drejtat politike dhe mundësinë për t’i gëzuar ato në baza të barabarta me të tjerët”. Shih gjithashtu Paragrafin 48 të Komentit të Përgjithshëm Nr. 1 të nenit 12 të KDPAK-së. 24 Në përputhje me Nenin 45 të Kushtetutës, Ligji për Dekriminalizimin ndalon të drejtën e votës për personat që po vuajnë një dënim penal për kryerjen e veprave të listuara në më shumë se 80 nene të Kodit Penal (duke filluar nga veprat penale që lidhen me zgjedhjet deri te krimet e rënda). 25 Pasaporta shqiptare dhe karta e qëndrimit. 26 KQZ-ja mori një numër të madh kërkesash nga zgjedhësit jashtë vendit në lidhje me skadimin e dokumenteve biometrike të identifikimit shqiptar. Si pasojë, Këshilli i Ministrave, me aktet normative nr. 1 dhe 2, datë 5.2.2025, ndryshoi kriteret e regjistrimit. Rreth 41,000 aplikantë u refuzuan, ndër të tjera, sepse nuk arritën të vërtetojnë adresën e tyre në vendin e banimit. Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqe: 8 Republika e Shqipërisë, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Raport i Ndërmjetëm (28 prill 2025)

zgjedhës nga 85 vende. 27 KQZ-ja emëroi dy auditues për të vlerësuar saktësinë e listave të zgjedhësve si brenda, ashtu edhe jashtë vendit.

Ashtu si në zgjedhjet e mëparshme, identifikimi i zgjedhësve në të gjitha KQV-të në të gjithë Shqipërinë do të bëhet përmes pajisjeve offline të identifikimit elektronik që përmbajnë listat e zgjedhësve të të gjitha qendrave të votimit. Zgjedhësit verifikohen duke përdorur pasaportat ose kartat biometrike të identitetit, ku skanimi i gjurmës së gishtit zëvendëson nënshkrimin në letër.

VII. REGJISTRIMI I KANDIDATËVE DHE LISTAT E KANDIDATËVE

Çdo zgjedhës me të drejtë vote ka të drejtë të kandidojë në zgjedhje, përveç atyre që janë duke vuajtur një dënim penal me vendim gjyqësor të formës së prerë për vepra të caktuara penale. Kjo e drejtë mund t'u kufizohet edhe qytetarëve të dënuar me vendim gjyqësor ende jo të formës së prerë në disa juridiksione, si dhe për individët ndaj të cilëve është lëshuar një urdhër ndërkombëtar arresti ose që janë dëbuar nga shtete të caktuara. 28 Përveç kësaj, Kushtetuta përcakton disa kategori zyrtarësh, funksioni i të cilëve është i papajtueshëm me të drejtën për të kandiduar. 29

Kandidatët mund të propozohen nga parti dhe koalicione të regjistruara pranë KQZ-së si subjekte zgjedhore, ose të kandidojnë në mënyrë të pavarur. KQZ-ja regjistroi 11 subjekte zgjedhore (tetë parti politike dhe tre koalicione) brenda afatit të 12 marsit. Partitë dhe koalicionet ishin të detyruara të dorëzonin dy lloje listash kandidatësh: një listë të mbyllur me renditje numerike të paracaktuar dhe një listë të veçantë për votimin preferencial. Kandidati mund të paraqitet vetëm në një listë. Kandidatët e pavarur mund të kandidojnë përmes propozimit nga grupe zgjedhësish, por në këto zgjedhje nuk është regjistruar asnjë kandidat i pavarur. 30

Kandidatët verifikohen nga KQZ-ja në përputhje me Kodin Zgjedhor dhe Ligjin për Dekriminalizimin.31 Subjektet zgjedhore mund të tërheqin dhe zëvendësojnë kandidatë përpara se KQZ-ja të finalizojë listat e kandidatëve. KQZ-ja informoi MVZ-në e ODIHR-it se gjatë procesit të regjistrimit, 16 kandidatë u skualifikuan mbi bazën e informacionit të paraqitur në formularët e tyre të vetëdeklarimit. Palët e prekura paraqitën kandidatë të rinj pranë KQZ-së. 32 Deri në afatin ligjor të 25 marsit, KQZ-ja regjistroi 2,046

27 Grupet më të mëdha të zgjedhësve të regjistruar jashtë vendit ndodhen në Itali, me 91,223 (37.1 për qind), dhe në Greqi, me 68,386 (27.8 për qind). Ndër të tjerët, numër i madh zgjedhësish ndodhet në Gjermani, 25,499 (10.4 për qind), Shtetet e Bashkuara të Amerikës, 20,653 (8.4 për qind), dhe Mbretërinë e Bashkuar, 17,227 (7 për qind). 28 Ligji për Dekriminalizimin i referohet dëbimit nga një Shtet Anëtar i BE-së, Australia, Kanadaja dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Ai gjithashtu përfshin qytetarët e dënuar për disa vepra penale ose të dëbuar, edhe në mungesë të një vendimi përfundimtar gjyqësor nga një Shtet Anëtar i BE-së, Australia, Kanadaja dhe Shtetet e Bashkuara. Këta persona nuk lejohen të kandidojnë në zgjedhje, ashtu si edhe personat ndaj të cilëve është lëshuar një urdhër ndërkombëtar kërkimi. 29 Presidenti i Republikës, gjyqtarët, prokurorët, ushtarakët, punonjësit e policisë, të sigurisë kombëtare, diplomatët, kryetarët e bashkive, prefektët, kryetarët dhe anëtarët e komisioneve zgjedhore, si dhe funksionarët e lartë të administratës shtetërore të përcaktuar me ligj. 30 Një grup prej të paktën nëntë zgjedhësish duhet të regjistrohet pranë KQZ-së për të mbledhur nënshkrime nga një për qind e zgjedhësve në zonën e tyre zgjedhore, por jo më shumë se 3,000. Një kandidat i propozuar nga një grup i tillë nuk mund të jetë i lidhur me ndonjë parti politike apo koalicion që merr pjesë në zgjedhje dhe as ta mbështesë një të tillë. Deputetët aktualë mund të kandidojnë si kandidatë të pavarur, por nuk kanë detyrimin të propozohen nga një grup zgjedhësish. 31 Çdo kandidat duhet të dorëzojë një formular vetëdeklarimi, së bashku me dokumente të tjera mbështetëse për kandidaturën. Procesi i verifikimit nga KQZ-ja zhvillohet në bashkëpunim me Drejtorinë e Përgjithshme të Burgjeve (Zyra e Gjendjes Gjyqësore) dhe Zyrën e Gjendjes Civile. Procedurat rregullohen nga Ligji për Dekriminalizimin, një akt nënligjor i Kuvendit, si dhe udhëzimet e Komisionerit. 32 Gjashtëmbëdhjetë kandidatë kishin kryer vepra penale që përbënin pengesë ligjore për kandidim sipas Ligjit nr. 138/2015, pas paraqitjes së informacionit nga Drejtoria e Përgjithshme e Burgjeve. Pesë nga kandidatët ishin nga Aleanca për Demokracinë e Re, një nga Partia Socialdemokrate, dy nga Lëvizja për Atdheun, një nga Partia e Mundësisë, katër nga Aleanca Kombëtare Shqiptare, dy nga E Djathta për Zhvillim dhe një nga Partia Demokratike. Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqe: 9 Republika e Shqipërisë, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Raport i Ndërmjetëm (28 prill 2025)

kandidatë, nga të cilët 787 (38.47 për qind) janë gra. Kodi Zgjedhor kërkon që një në çdo tre kandidatë në të dyja listat t’i përkasë gjinisë më pak të përfaqësuar.

VIII. MJEDISI I FUSHATËS

Periudha zyrtare e fushatës filloi më 11 prill dhe zgjat 29 ditë, pasuar nga një periudhë heshtjeje 24- orëshe përpara dhe gjatë ditës së zgjedhjeve. Megjithëse jo e ndaluar me ligj, disa bashkëbisedues të MVZ-së së ODIHR-it vunë në dukje se fushatë ka pasur edhe në muajt paraardhës, përfshirë edhe jashtë vendit. Për të shënuar fillimin zyrtar të fushatës, disa parti organizuan aktivitete në të gjithë vendin.

Deri tani, fushata ka qenë e qetë, me vizibilitet të kufizuar, përveç materialeve zgjedhore të vendosura në hapësirat publike të përcaktuara. Si PS-ja, ashtu edhe PD-ja kanë organizuar një sërë aktivitetesh të mëdha në mbarë vendin për të nisur fushatat e tyre. Gjithashtu, ka pasur edhe aktivitete nga parti më të vogla. 33 Sulmet personale mes drejtuesve të partive kryesore janë të zakonshme, përfshirë në rrjetet sociale, ashtu si edhe akuzat e ndërsjella për korrupsion dhe lidhje me krimin e organizuar. Partitë më të vogla deklaruan se do të përqendroheshin te kontakti derë më derë dhe rrjetet sociale, megjithatë kanë qenë më pak aktive në këto platforma krahasuar me PS-në ose PD-në.

Temat kryesore në tubime dhe në rrjetet sociale kanë qenë anëtarësimi në BE, ekonomia dhe lufta kundër korrupsionit, ku PD-ka ka akuzuar mazhorancën për keqpërdorim të burimeve shtetërore, blerje votash dhe krime të tjera zgjedhore. PS-ja ka organizuar një sërë aktivitetesh elektorale të fokusuara te zgjedhëset gra, ku ka pasur pjesëmarrje të gjerë të kandidateve gra. Si PS-ja ashtu edhe PD-ja kanë premtuar rritje të pagës minimale, pensioneve dhe zgjerim të shërbimeve sociale, ndërsa partitë më të vogla, si Partia Mundësia, Lëvizja "Shqipëria Bëhet", Lëvizja Bashkë dhe Koalicioni Euroatlantik, janë përqendruar te masat kundër korrupsionit, përmirësimi i shërbimeve sociale, pabarazia dhe reformat ekonomike.

Kuadri ligjor ndalon përdorimin e burimeve shtetërore në mbështetje të kandidatëve, partive politike dhe koalicioneve dhe ndalon zhvillimin e fushatës zgjedhore në institucionet publike. Gjatë katër muajve përpara ditës së zgjedhjeve nuk mund të propozohet apo miratohet asnjë akt ligjor që parashikon përfitime. 34 Gjatë kësaj periudhe, institucionet publike dhe entitetet shtetërore duhet të raportojnë pranë KQZ-së çdo aktivitet me pjesëmarrjen e qytetarëve dhe mediave, të cilin KQZ-ja mund ta shpallë si përdorim të mundshëm të burimeve shtetërore. Nëpunësit civilë nuk lejohet të marrin pjesë në veprimtari politike gjatë orarit zyrtar dhe u ndalohet të shprehin publikisht preferencat e tyre politike. Shumica e bashkëbiseduesve të MVZ-së së ODIHR-it shprehën shqetësime lidhur me keqpërdorimin e burimeve shtetërore (përfshirë për votimin nga jashtë vendit), presionin ndaj punonjësve të sektorit publik dhe ndikimin e të ashtuquajturave “rrjete patronazhimi” në votim. 35

KQZ-ja informoi gjithashtu MVZ-në e ODIHR-it se, deri më 11 prill, nga aktorë zgjedhorë dhe sinjalizues, ka marrë 94 ankesa për shkelje të lidhura me zgjedhjet, 6 prej të cilave kishin të bënin me përdorimin e aseteve publike, dhe që përfshijnë gjithsej 219 subjekte. KQZ-ja ka nisur hetim

33 MVZ-ja e ODIHR-it ka vëzhguar 28 aktivitete elektorale, ku 18 ishin folëse gra. 19 nga këto aktivitete ishin të aksesueshme për personat me aftësi të kufizuara, por në asnjë prej tyre nuk kishte interpretim në gjuhën e shenjave. 34 Një Vendim i Këshillit të Ministrave i datës 9 janar parashikonte që të gjithë pensionistët në Shqipëri të përfitonin një bonus së bashku me pensionin mujor. Shpërndarja e pagesave prej 10,000 lekësh (afërsisht 100 euro) ose 5,000 lekësh (50 euro), në varësi të nivelit të pensionit, filloi më 1 mars. Shumë bashkëbisedues të MVZ-së së ODIHR-it e kritikuan këtë masë si një përpjekje për të ndikuar votën. 35 Vëzhguesit afatgjatë të ODIHR-it morën raportime për keqpërdorim të burimeve administrative. Në Gjirokastër, Lezhë, Pukë, Shkodër dhe Tropojë u ngritën pretendime për ushtrim presioni ndaj punonjësve të bashkive nga eprorët për të kryer punë në kuadër të fushatës së PS-së. Në 4 nga 13 aktivitetet e hapjes së fushatës të vëzhguara nga MVZ- ja e ODIHR-it (Vlorë, Fier, Peshkopi dhe Has), punonjës të administratës publike deklaruan se u ishte rekomanduar nga eprorët të merrnin pjesë në miting. Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqe: 10 Republika e Shqipërisë, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Raport i Ndërmjetëm (28 prill 2025)

administrativ për 70 prej këtyre ankesave, nga të cilat 42 janë përfunduar dhe në 3 raste KQZ-ja i ka propozuar KAS-it vendosjen e gjobave.

KQZ-ja ka emëruar 96 persona për të monitoruar zbatimin e rregullave të fushatës në të 12 zonat zgjedhore. Monitoruesit dorëzojnë raporte javore mbi aktivitetet e garuesve politikë në të gjithë vendin, të cilat përdoren si referencë për verifikimin e deklaratave financiare të tyre, si dhe raportojnë mbi shkeljet e fushatës. Sipas KQZ-së, për periudhën 11 janar - 15 prill, monitoruesit kanë dorëzuar 1,160 raporte. Në këto raporte janë identifikuar 23 shkelje: 12 lidhen me funksionimin e zyrave elektorale brenda një distance prej 300 metrash nga qendrat e votimit, kurse 11 kishin të bënin me materiale të fushatës të paemërtuara qartë si të tilla.

Fushata në rrjetet sociale nuk është e rregulluar shprehimisht dhe nuk ka një autoritet rregullator të përcaktuar me ligj për të monitoruar aktivitetet e fushatës në këto platforma. 36 Asnjë nga bashkëbiseduesit e MVZ-së së ODIHR-it nuk ka ngritur shqetësime domethënëse lidhur me ndërhyrje nga jashtë vendit në procesin zgjedhor, pasi ky shihet si një rrezik relativisht i ulët. KQZ-ja informoi MVZ-në e ODIHR-it se kishte ngritur një njësi të posaçme për të monitoruar llogaritë në rrjetet sociale të 50 institucioneve publike gjatë fushatës. 37 Për herë të parë, disa parti politike nënshkruan në mënyrë vullnetare një Kod Sjelljeje për Fushatat Dixhitale, duke u angazhuar të respektojnë standardet etike gjatë fushatës, të mos përdorin gjuhë urrejtjeje, të luftojnë keqinformimin dhe dezinformimin dhe të ruajnë transparencën në reklamat politike. 38 Disa OSHC bënë të ditur se do të monitorojnë në shkallë të kufizuar fushatën online për të parë nëse do të përdoret gjuhë diskriminuese dhe gjuha e urrejtjes.

Një numër bashkëbiseduesish të MVZ-së së ODIHR-it shprehën shqetësime lidhur me keqpërdorimin e të dhënave personale. Një Ligj për Mbrojtjen e të Dhënave Personale u miratua në vitin 2024 dhe Komisioneri për të Drejtën e Informimit dhe Mbrojtjen e të Dhënave Personale publikoi udhëzime mbi përpunimin e të dhënave personale gjatë fushatave zgjedhore. Komisioneri gjithashtu publikoi një deklaratë së bashku me KQZ-në duke u bërë thirrje partive politike për të respektuar detyrimet ligjore për mbrojtjen e të dhënave personale dhe duke ftuar zgjedhësit dhe subjektet zgjedhore të raportojnë shkeljet ose abuzimet përkatëse. 39

IX. FINANCIMI I FUSHATËS

Financimi i fushatës rregullohet kryesisht nga Kodi Zgjedhor në bashkërendim me Ligjin për Partitë Politike. Me përjashtim të vendosjes së një kufiri për vetëfinancimin, dispozitës që përjashton shpenzimet e kandidatëve nga tavani i shpenzimeve totale të subjektit zgjedhor, dhe disa rregullave për raportimin financiar të përfshira në një akt të Komisionit Rregullator, që prej vitit 2020 nuk janë miratuar ndryshime të rëndësishme në kuadrin ligjor që lidhet me financimin e fushatës. Në veçanti, rekomandimet kyçe të ODIHR-it lidhur me raportimin e ndërmjetëm financiar, rregullimin e financimit nga palë të treta dhe zgjerimin e financimit publik për të përfshirë edhe kandidatët e pavarur, mbeten të paadresuara.

Subjektet garuese mund të financojnë fushatat e tyre nga fonde publike dhe private. Partitë politike me përfaqësim në parlament marrin fonde nga buxheti i shtetit çdo vit. Partitë që kanë siguruar të paktën një për qind të votave në zgjedhjet parlamentare të mëparshme kanë gjithashtu të drejtë për të përfituar fonde publike për fushatën zgjedhore. Këto fonde shpërndahen në mënyrë proporcionale bazuar në përqindjen

36 Që prej 6 prillit, MVZ-ja e ODIHR-it ka ndjekur aktivitetet e fushatës së 23 garuesve në Facebook dhe Instagram. 37 Bazuar në këtë monitorim të KQZ-së, për periudhën nga 11 prilli deri më 20 prill, tre postime u konstatua se ishin në kundërshtim me rregulloret e KQZ-së dhe, sipas KQZ-së, u referuan për hetim administrativ. 38 Ky Kod u hartua nga International IDEA, Qendra për Sundimin e Ligjit pranë Universitetit të Helsinkit dhe Instituti Kombëtar Demokratik, në bashkëpunim me KQZ-në, pas konsultimeve me partitë dhe aktorët e interesuar. 39 Shih Deklaratën e Përbashkët të Komisionerit për të Drejtën e Informimit dhe Mbrojtjen e të Dhënave Personale dhe Komisionerit Shtetëror të Zgjedhjeve të publikuar më 3 shkurt. Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqe: 11 Republika e Shqipërisë, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Raport i Ndërmjetëm (28 prill 2025)

e votave të marra. Kandidatët e pavarur nuk kanë të drejtë të përfitojnë fonde publike. Më 21 mars, KQZ- ja shpërndau 131,301,816 lekë (afërsisht 1,313,000 euro) për njëmbëdhjetë subjekte garuese.

Garuesit mund t'i financojnë fushatat e tyre edhe me fonde të vetat, donacione nga shtetas shqiptarë dhe persona juridikë, si dhe nga kredi bankare. Pas ndryshimeve të Kodit Zgjedhor në vitin 2025, tavani për përdorimin e fondeve personale nga një garues u rrit nga 1 milion lekë në 3 milion lekë (afërsisht 30,000 euro). Donacionet, përfshirë kontributet në natyrë, kufizohen në 1 milion lekë (afërsisht 10,000 euro), pa kufi për shumën totale të donacioneve që një parti ose kandidat mund të pranojë. Çdo garues duhet të regjistrojë donacionet dhe të identifikojë donatorët në një regjistër të miratuar nga KQZ-ja. Kontributet mbi 50,000 lekë (afërsisht 500 euro) duhet të bëhen përmes një llogarie bankare të dedikuar. Për huatë nuk ka ndonjë tavan dhe as rregullore të veçanta.

Për këto zgjedhje, kufijtë e shpenzimeve për fushatën u rritën nga maksimumi trefish në maksimumi pesëfish të shumës më të lartë të marrë nga një subjekt zgjedhor nga fondet publike. Tavani për shpenzimet e partive dhe koalicioneve, pa përfshirë kandidatët në listat e tyre, është 326,456,950 lekë (afërsisht 3,300,000 euro), kurse për kandidatët e pavarur - 32,645,695 lekë (afërsisht 330,000 euro). Shpenzimet për aktivitete online duhet të raportohen dhe përfshihen në tavanin e përgjithshëm të shpenzimeve të fushatës. KQZ-ja informoi MVZ-në e ODIHR-it se monitoron reklamat politike të sponsorizuara në Facebook të 77 llogarive të garuesve.

KQZ-ja mbikëqyr zbatimin e rregullave për financimin e fushatës dhe në rast shkeljesh vendos sanksione. Garuesit janë të detyruar të dorëzojnë raportet financiare brenda 60 ditëve nga shpallja zyrtare e rezultateve. Të gjitha raportet financiare të fushatës duhet të dorëzohen përmes Platformës Elektronike të Raportimit Financiar në faqen zyrtare të KQZ-së. Për raportim të ndërmjetëm nuk ka ndonjë detyrim. Brenda pesë ditësh nga shpallja e rezultateve, KQZ-ja duhet të emërojë auditues për shqyrtimin e këtyre raporteve. Gjetjet e audituesve duhet të publikohen brenda 30 ditësh nga paraqitja e tyre. Kodi Zgjedhor përmban një listë sanksionesh për shkeljet gjatë fushatës sa i përket financimit.

X. MEDIA

Mungesa e qëndrueshmërisë financiare për shumë media, e shkaktuar nga rënia e të ardhurave nga reklamat dhe nga mungesa e modeleve të zhvilluara alternative të biznesit, ndikon në pavarësinë dhe diversitetin e medias dhe raportimit. Varësia nga financimet jotransparente të interesave të biznesit, shpesh të mbështetura në tenderë publikë, ndikon në rolin mbikëqyrës të medias ndaj pushtetit politik. Për më tepër, përqendrimi i pronësisë së mediave dëmton më tej pluralizmin e burimeve të lajmeve. 40

Sipas bashkëbiseduesve të MVZ-së së ODIHR-it, gazetarët përballen me ndërhyrje në pavarësinë editoriale dhe ushtrojnë autocensurë. Përveç kësaj, grupet e avokatisë për median raportojnë një sërë sulmesh verbale dhe fizike ndaj gazetarëve. 41 Disa media të themeluara nga shoqëria civile dhe të

40 Sipas Monitorit të Pluralizmit të Medias 2024, katër pronarët kryesorë në tregun e transmetimeve kontrollojnë 72 për qind të të ardhurave dhe 87 për qind të audiencës. Ligji për Median Audiovizive kufizon pronësinë e licencave kombëtare të transmetimit deri në 20 për qind në një licencë të dytë kombëtare dhe kufizon pjesën e mbajtësit të një licence kombëtare në tregun e reklamave deri në 30 për qind. 41 Qendra Evropiane për Lirinë e Shtypit dhe të Medias raportoi 45 incidente kundër lirisë së medias në vitin 2024. Më shkurt 2024, Gjykata e Lartë e cilësoi të ligjshme sekuestrimin nga SPAK i telefonave dhe kompjuterëve që i përkisnin një gazetari që raportonte mbi një çështje të krimit të organizuar nën hetim nga SPAK. Më pas, organizata ndërkombëtare të medias shprehën shqetësim lidhur me mundësinë e zbulimit të burimeve të gazetarëve, dhe Komiteti i OKB-së për të Drejtat e Njeriut urdhëroi një masë të përkohshme, duke ndaluar përpunimin e mëtejshëm të materialit të sekuestruar deri në një vendim përfundimtar. Vendimi i Gjykatës së Lartë u rrëzua nga Gjykata Kushtetuese më 22 prill 2025. Gjykata anuloi vendimet e mëparshme që lejonin sekuestrimin e të dhënave kompjuterike dhe pranoi kërkesën e ankuesit për shkatërrimin e të gjitha të dhënave në pajisjet e sekuestruara. Gjykata e cilësoi sekuestrimin si një ndërhyrje të paarsyeshme në lirinë e shprehjes së ankuesit si dhe në të drejtën e publikut për të pasur informacion. Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqe: 12 Republika e Shqipërisë, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Raport i Ndërmjetëm (28 prill 2025)

financuara nga donatorë ofrojnë gazetari hulumtuese dhe në interes publik, por janë prekur nga shkurtimet e fundit të financimeve ndërkombëtare.

Në përgjithësi, Kushtetuta dhe legjislacioni parashikojnë mbrojtjen e lirisë së shprehjes. Megjithatë, pavarësisht rekomandimeve të mëparshme të ODIHR-it, shpifja vazhdon të parashikohet si vepër penale dhe ka pasur një numër të konsiderueshëm çështjesh penale dhe civile për shpifje, përfshirë edhe disa padi gjyqësore strategjike kundër pjesëmarrjes së publikut (SLAPP), ndaj gazetarëve. 42 Procedura bipartizane e emërimit të Bordit të Autoritetit të Mediave Audiovizive (AMA) si dhe të Bordit Drejtues të Radio-Televizionit Shqiptar (RTSH) është kritikuar nga shumë bashkëbisedues të MVZ-së së ODIHR- it si një procedurë që nuk garanton në mënyrë të mjaftueshme pavarësinë. 43

Kodi Zgjedhor parashikon që partitë që kanë fituar mbi 20 për qind të mandateve në zgjedhjet parlamentare të mëparshme të përfitojnë dyfish më shumë mbulim në edicionet informative sesa partitë e tjera parlamentare. Mbulimi i partive joparlamentare është në diskrecionin e transmetuesve, por nuk mund të tejkalojë mbulimin e parashikuar për partitë parlamentare që kanë më pak se 20 për qind të mandateve. Partitë politike kanë të drejtë për kohë transmetimi falas për reklama politike dhe për të blerë kohë reklamimi sipas kushteve të caktuara. 44 AMA nisi një monitorim vetëm sasior të 29 transmetuesve më 11 prill dhe raporton çdo ditë pranë KQZ-së. KQZ-ja mund të urdhërojë korrigjimin e shkeljeve ose vendosjen e sanksioneve administrative.

Më 8 prill, MVZ-ja e ODIHR-it filloi monitorimin e katër stacioneve televizive dhe tre mediave online. Mediat e monitoruara janë RTSH, TV Klan, Top Channel dhe A2 CNN, si dhe as panorama.al, lapsi.al dhe reporter.al.

XI. ZGJIDHJA E MOSMARRËVESHJEVE ZGJEDHORE

Kuadri ligjor për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve zgjedhore përfshin procedura administrative pasuar nga mundësia për apelim gjyqësor. Ankesat duhet të paraqiten brenda tre ditëve nga marrja e vendimit, përveç ankesave që lidhen me rezultatet e zgjedhjeve, për të cilat afati është pesë ditë, dhe atyre që lidhen me dizajnin e fletës së votimit, të cilat duhet të paraqiten brenda 24 orësh. Vëzhguesit mund të ankimojnë vetëm mohimin e akreditimit të tyre, ndërsa zgjedhësit mund të ankohen për përjashtim nga lista e zgjedhësve, duke iu drejtuar Gjykatës së Rrethit përkatës. Megjithatë, ankesa administrative mund të paraqesin edhe palë të treta që dëshmojnë një interes legjitim, përfshirë organizatat e shoqërisë civile.

Komisioni i Ankimimeve dhe Sanksioneve shqyrton në shkallë të parë të gjitha ankesat kundër vendimeve të KQZ-së dhe KZAZ-eve, duke përfshirë edhe ankesat lidhur me rezultatet e zgjedhjeve ose vlefshmërinë e tyre. Ai ka dy ditë kohë për të marrë vendim mbi ankesat, përveç atyre që lidhen me rezultatet e zgjedhjeve, për të cilat afati është 10 ditë. Me kërkesë të KQZ-së, KAS-i mund të vendosë edhe sanksione. Të gjitha çështjet shqyrtohen në seancë publike, me pjesëmarrjen e palëve të përfshira në të gjitha fazat e procedurës. Deri më 21 prill, KAS-i ka shqyrtuar 13 ankesa kundër vendimeve të

42 Një studim i Safejournalists.net raportoi gjithsej 8 çështje penale dhe 65 çështje civile për shpifje në vitin 2023. 43 Më 6 shtator 2024 Drejtori i RTSH-së dha dorëheqjen pas shqetësimeve të ngritura lidhur me funksionet që kishte mbajtur më parë në Partinë Socialiste. Më 17 shkurt 2025, Parlamenti shkarkoi Këshillin Drejtues të RTSH-së për parregullsi në përzgjedhjen e Drejtorit të ri të RTSH-së. Një Këshill i ri Drejtues u emërua më 17 mars. Procedura e aplikimit për Drejtorin e ri përfundoi më 15 prill 2025. 44 Sipas një vendimi të KQZ-së të datës 4 prill 2025, dy partitë politike që kanë më shumë se 20 për qind të mandateve kanë të drejtë për gjithsej 90 minuta transmetim falas në televizion dhe radio, ndërsa partitë parlamentare me më pak se 20 për qind të mandateve përfitojnë gjithsej 45 minuta transmetim falas. Partitë joparlamentare marrin 20 minuta transmetim falas. Partive garuese u lejohet të blejnë deri në 90 minuta kohë reklamimi për çdo transmetues, me çmime të barabarta, ndërsa kandidatët në listat preferenciale mund të blejnë deri në 140 minuta kohë transmetimi. Transmetuesit janë të detyruar të ofrojnë gjysmën e kohës së transmetimit të shitur, si kohë shtesë falas për reklamim politik. Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqe: 13 Republika e Shqipërisë, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Raport i Ndërmjetëm (28 prill 2025)

KQZ-së, të cilat lidhen ndër të tjera me dizajnin e fletës së votimit dhe disa veprimtari të ndaluara, si dhe një ankesë kundër një vendimi të KZAZ-së. Në tre raste, ai ka pranuar ankesën, ka rrëzuar dy vendime të KQZ-së, ndërsa tre të tjera i ka ende në shqyrtim. Ankesat e tjera nuk i ka pranuar.

Kolegji Zgjedhor i Gjykatës Administrative të Apelit Tiranë (Kolegji Zgjedhor) shërben si autoriteti më i lartë për shqyrtimin e mosmarrëveshjeve të lidhura me zgjedhjet. 45 Vetëm subjektet zgjedhore mund të ankimojnë vendimet e KAS-it në Kolegj; ankesat duhet të paraqiten brenda pesë ditëve dhe shqyrtohen brenda dhjetë ditëve. Palët e tjera duhet të ndjekin procedurat standarde administrative dhe mund të ankimojnë në Gjykatën Administrative të Tiranës. Ankesat që lidhen me regjistrimin e kandidatëve ose vendimet e Komisionit Rregullator të KQZ-së mund të paraqiten drejtpërdrejt në Kolegj. 46 Deri më 21 prill, Kolegji Zgjedhor kishte shqyrtuar dhe rrëzuar tre ankesa që lidhen me regjistrimin e partive politike, dizajnin e fletës së votimit dhe përdorimin e pajisjeve elektronike të votimit dhe numërimit. Seancat e Kolegjit Zgjedhor janë publike dhe vendimet duhet të jenë të arsyetuara dhe të publikohen në faqen zyrtare të Gjykatës së Apelit Tiranë.

Kodi Zgjedhor parashikon një gamë të gjerë shkeljesh administrative, të cilat KQZ-ja mund t’i hetojë ex officio ose pas paraqitjes së raportimeve përmes një portali online të dedikuar. Kodi Penal parashikon 15 vepra penale që lidhen me zgjedhjet, shumica e të cilave janë në kompetencë të Prokurorisë së Përgjithshme. SPAK-u ka juridiksion mbi rastet e korrupsionit zgjedhor të kryera nga kategori të caktuara të zyrtarëve të lartë publikë ose rastet e lidhura me krimin e organizuar. Për herë të parë, SPAK-u ka ngritur një task-forcë hetimore dhe ka nisur një platformë online për raportimin e veprave penale zgjedhore. Një protokoll bashkëpunimi ndërmjet SPAK-ut, KQZ-së dhe Prokurorisë së Përgjithshme lehtëson shkëmbimin e informacionit për krimet zgjedhore.

XII. PJESËMARRJA E PAKICAVE KOMBËTARE

Në Shqipëri njihen nëntë pakica kombëtare. 47 Sipas regjistrimit të vitit 2023, rreth 2.5 për qind e popullsisë identifikohet si pjesë e një pakice kombëtare. Kushtetuta garanton të drejta të plota politike, civile dhe sociale për pakicat, dhe Kodi Zgjedhor garanton të drejtën për të votuar dhe për t'u zgjedhur për të gjithë shtetasit shqiptarë, pavarësisht prejardhjes etnike, racës, fesë ose gjuhës. 48 Disa parti të pakicave pretendojnë se sistemi zgjedhor favorizon në mënyrë të pajustifikuar dy partitë më të mëdha dhe kufizon mundësitë e partive më të vogla për të fituar mandate.

Ligji për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare konfirmon të drejtën e personave që u përkasin pakicave kombëtare për të themeluar dhe për të marrë pjesë në parti politike, shoqata dhe organizata të tjera civile. Një parti e pakicës kombëtare (pakica greke) është e përfaqësuar në parlamentin aktual, me vetëm një deputet. 49 Për zgjedhjet e vitit 2025, kandidojnë dy parti të pakicave kombëtare, që të dyja si pjesë e koalicionit të drejtuar nga PD-ja. 50 Fushata në gjuhët e pakicave kombëtare lejohet me ligj. KQZ-ja po përgatit disa materiale zgjedhore në gjuhët e pakicave kombëtare. Shumë nga çështjet e ngritura nga përfaqësuesit e pakicave që u takuan me MVZ-në e ODIHR-it lidhen me probleme që prekin popullsinë

45 Kolegji Zgjedhor përbëhet nga tetë gjyqtarë të gjykatave të shkallës së parë dhe të apelit, të emëruar nga Këshilli i Lartë Gjyqësor për një mandat katërvjeçar. Kolegji aktual u emërua në shtator 2024. Trupa gjykuese për çdo çështje përbëhet nga pesë gjyqtarë të përzgjedhur me short. 46 Për ankesat jashtë periudhës që fillon 48 orë pas shpalljes së zgjedhjeve, afati i procedurës administrative prej 30 ditësh zbatohet si për paraqitjen e ankesës, ashtu edhe për marrjen e vendimit nga KAS-i ose Kolegji Zgjedhor. 47 Arumune, boshnjake, bullgare, egjiptiane, greke, maqedonase, malazeze, rome dhe serbe. 48 Shqipëria është palë në Konventën Kornizë të Këshillit të Evropës për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare, por jo në Kartën Evropiane për Gjuhët Rajonale ose të Pakicave. 49 Partia Bashkimi për të Drejtat e Njeriut. 50 Partia Aleanca e Maqedonasve për Integrim Evropian dhe Partia Bashkimi për të Drejtat e Njeriut. Misioni i ODIHR-it për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqe: 14 Republika e Shqipërisë, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Raport i Ndërmjetëm (28 prill 2025)

në tërësi, si të drejtat pronësore, ndërsa komunitetet rome dhe egjiptiane raportojnë edhe për diskriminim socio-ekonomik.

XIII. VËZHGIMI I ZGJEDHJEVE

Kodi Zgjedhor parashikon vëzhgimin e zgjedhjeve në të gjitha nivelet nga vëzhgues vendas dhe vëzhgues ndërkombëtarë. Deri më 11 prill, ishin akredituar 26 organizata kombëtare dhe 10 organizata ndërkombëtare. Organizatat e vëzhguesve vendas do të dërgojnë si vëzhgues afatgjatë ashtu edhe afatshkurtër në të gjithë vendin për të ndjekur procesin zgjedhor dhe do të përqendrohen në keqpërdorimin e burimeve publike, funksionimin e administratës zgjedhore dhe financimin e fushatës. OSHC-të informuan MVZ-në e ODIHR-it se mungesa e fondeve ka kufizuar kapacitetin e tyre për të kryer një vëzhgim gjithëpërfshirës në ditën e zgjedhjeve. Subjektet zgjedhore, pasi regjistrohen, mund të caktojnë nga një vëzhgues pranë KAZ-eve dhe KQV-ve përkatëse, si dhe pranë çdo tavoline të numërimit të votave.

XIV. AKTIVITETET E MVZ-SË SË ODIHR-IT

MVZ-ja e ODIHR-it u hap në Tiranë me një konferencë për shtyp më 2 prill 2025. MVZ-ja është takuar me Ministrinë për Evropën dhe Punët e Jashtme, KQZ-në, SPAK-un, Prokurorinë e Përgjithshme, AMA- n, drejtues dhe përfaqësues të partive politike, shoqërisë civile, medias, si dhe me anëtarë të komunitetit diplomatik dhe ndërkombëtar. Vëzhguesit afatgjatë kanë zhvilluar takime me aktorët në nivel lokal. Asambleja Parlamentare e OSBE-së, Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës dhe Parlamenti Evropian kanë njoftuar se do të dislokojnë delegacione vëzhguesish. Kryetari i Radhës i OSBE-së ka emëruar Farah Karimi (deputete, Holandë) si Koordinatore të Posaçme të misionit.

Versioni anglisht është i vetmi dokument zyrtar. Ky raport është i disponueshëm dhe në gjuhën shqipe.

OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights Election Observation Mission Republic of Albania Parliamentary Elections, 11 May 2025

INTERIM REPORT 1 April – 21 April 2025

28 April 2025

I. EXECUTIVE SUMMARY

• The 2025 parliamentary elections take place against the backdrop of changes to the electoral system and the introduction of out-of-country voting for the first time, marking the elections as an important milestone for the country. These elections are also considered a further important test of the development of Albania’s democratic processes and institutions, particularly in the context of on-going accession talks with the European Union. The political environment is characterized by a high degree of polarization and mistrust between the two main parties. • Changes to the legal framework in 2024 and 2025 amended the electoral system and introduced out-of-country voting, but no comprehensive review of the framework has been undertaken. Under the new electoral system, each electoral subject presents both closed and preferential lists. Seats won by a party or coalition in an electoral district are first assigned to candidates from the closed lists. Whilst ODIHR recommendations amending the nationwide threshold for independent candidates and removing the possibility for political party leaders to compete in several electoral districts have been addressed, many previous ODIHR recommendations remain unimplemented. • The Central Election Commission (CEC) is responsible for overseeing administration of elections. Preparations for the elections are on track, including for out-of-country voting, and thus far the election administration has largely complied with the legal deadlines. Out-of-country voting will take place using postal ballots and the CEC conducted an extensive information campaign on registration for voters abroad. The CEC has also launched targeted voter education campaigns addressing the general population, national minorities, and persons with disabilities. Electronic voting and counting will be piloted in select municipalities with testing and public demonstrations planned ahead of election day. • Approximately 3.7 million voters are registered for these elections, including some 246 thousand for out-of-country voting. In order to allow inclusive registration of oversees voters, the CEC decided to extend validity of expired IDs. Voters could verify their data and request corrections, including online, during the public scrutiny period. Voter identification on election day is conducted using e-identification devices. • Elections can be contested by candidates nominated by political parties, coalitions of parties, or independent candidates nominated by groups of voters. The CEC registered eleven electoral subjects - eight political parties and three coalitions, with a total of 2,046 candidates. The Electoral Code includes a gender quota, requiring that one in every three candidates on both lists must belong to the less represented gender. • Women are equally represented in ministerial positions, holding half of the posts in the current government. However, women remain under-represented in parliament, holding 50 of the 140 seats (36 per cent). Three out of 12 CEC members and some 31 per cent of Commissions of Electoral Administration Zone members are women. Of the registered candidates, 787 (38.47 per cent) are women. Several ODIHR EOM interlocutors highlighted persistent gender stereotyping ODIHR Election Observation Mission Page: 2 Republic of Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Interim Report (28 April 2025)

and discriminatory rhetoric against politically active women as significant barriers to participation. • The official campaign period commenced on 11 April. After some high-profile events to mark the launch of the campaign it has been low-key. Personal attacks between leaders of the main parties are common, including online. The misuse of state resources and campaigning within public institutions is prohibited, but concerns persist about pressure on civil servants, undue influence on voters and the misuse of public assets. The CEC has received numerous complaints related to campaign violations and continues to actively monitor compliance, including the online activities of 50 public institutions. While campaigning on social networks lacks formal regulation, political parties have voluntarily committed to a Code of Conduct promoting ethical digital campaigning. New personal data protection laws and guidelines have been introduced to safeguard voter information, with authorities calling for vigilance against the misuse of personal data during the campaign. • The campaign may be financed from public and private funds, including loans. The law sets limits for donations and expenditures. The CEC oversees compliance with campaign finance regulations. No substantial amendments to the regulatory framework have been introduced since the last elections. ODIHR recommendations on interim reporting, regulation of third-party financing, and extending public funding to independent candidates remain unaddressed. • The legal framework protects freedom of expression, though defamation remains criminalised, and civil and criminal defamation cases against journalists persist. The independence of media and diversity in reporting is impacted by a concentration in media ownership and a dependence of owners on public tenders for their broader business interests. Concerns exist regarding the independence of management boards of the broadcast regulator and public service broadcaster. The Electoral Code provides parties that won over 20 per cent of seats in the previous elections twice as much news coverage than other contesting parliamentary parties. • The Complaints and Sanctioning Commission (CSC) serves as the first-instance body for appeals against decisions of the CEC and lower-level commissions, which can be appealed in the final instance to the Electoral College of the Tirana Court of Appeal. Electoral subjects have three days to lodge an appeal, except relating to election results for which the deadline is five days. Third parties with a legitimate interest can lodge an administrative appeal. The Special Structure against Corruption and Organized Crime established a task force for investigating certain electoral crimes and an online platform for public reporting. • The Constitution provides for full political, civil and social rights for minorities. Campaigning in national minority languages is permitted. The CEC states it will produce some election materials in the languages of the national minorities and has launched a series of voter information activities to promote the participation of underrepresented groups. • The Electoral Code provides for citizen and international observation at all levels. As of 11 April, 26 national and 10 international organizations had been accredited. CSOs have informed the ODIHR EOM that a lack of funding will impact their capacity to undertake a comprehensive observation on election day. Representatives of parties, coalitions and independent candidates may also observe.

II. INTRODUCTION

Following an invitation from the authorities, ODIHR established an Election Observation Mission (EOM) in Tirana on 1 April. The ODIHR EOM, headed by Ambassador Lamberto Zannier, consists of a 12-member core team based in Tirana and 26 long-term observers deployed on 10 April across the ODIHR Election Observation Mission Page: 3 Republic of Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Interim Report (28 April 2025)

country. Current mission members are drawn from 22 OSCE participating States and 50 per cent are women. ODIHR has requested participating States to second 300 short-term observers.

III. BACKGROUND

In the lead-up to the 11 May parliamentary elections, called by President Bajram Begaj on 5 December 2024, the political climate is characterised by deep polarization, internal party divisions, on-going high- profile corruption cases, and growing concerns over democratic governance and freedom of expression. 1 At the same time, progress on EU candidacy negotiations and the first-ever implementation of out-of- country voting have been the key topics in public discourse.

The political landscape remains dominated by the two main parties: Prime Minister Edi Rama's Socialist Party (SP), which has won three consecutive parliamentary elections since 2013, and the opposition Democratic Party (DP), currently led by former Prime Minister Sali Berisha. 2 However, DP has experienced significant internal conflicts resulting in the creation of a new splinter party, the Euro- Atlantic Democrats.

In October 2024, former President Ilir Meta, leader of the Freedom Party (FP) was arrested on allegations of corruption. The following month, the house arrest order against DP leader Sali Berisha was revoked, but corruption charges against him remain. A series of anti-government protests, which began in late 2024 and continued into 2025, criticized the erosion of democratic institutions and accused the government of corruption and the misuse of state resources. The protests also emerged as a response to the arrests, which some opposition groups perceived as politically motivated. In February, Erion Veliaj, the mayor of Tirana and a prominent member of SP was also arrested on allegations of corruption. 3

On 17 February, the Parliament voted to dismiss all 11 members of the steering council of the public Albanian Radio-Television following alleged irregularities in selecting a new Director General. A new council was appointed on 17 March. On 6 March the Council of Ministers temporarily banned access to TikTok. Three civil society organizations challenged this decision to the Constitutional Court on 25 March for its potential infringement on freedom of expression. 4

Women are well represented in ministerial positions, holding half of the posts in the current government but remain under-represented in parliament, holding 50 out of 140 (36 per cent) seats. Several interlocutors pointed to persistent gender stereotypes and discriminatory rhetoric against women active in politics as a barrier to women entering political life. They also noted weak internal party democracy as a key concern for women’s representation and advancement within some parties.

1 The legislative power is vested in a 140-member unicameral parliament, elected for four-year terms. Executive power rests with the government, led by the prime minister. The president is the head of state. 2 In the previous parliamentary elections held in 2021, the SP secured 74 seats; the alliance led by the Democratic Party "Alliance for Change" (DP) gained 59 seats; the Socialist Movement for Integration (SMI) 4; and the Social Democratic Party (SDP) 3 seats. In the 2023 local elections, the SP won 52 mayoral contests, the Together we Win Coalition, 7, and the Greek Ethnic Minority for the Future Party, 1. 3 Following this arrest, Prime Minister Edi Rama made critical remarks on the Special Structure for Corruption and Organized Crime (SPAK). On 12 February, the High Judicial Council published a statement maintaining that remarks by persons in position of executive or political power against SPAK threaten judicial independence. 4 The Association of Albanian Journalists, the Balkan Investigative Reporting Network in Albania, and the Centre for Legal Empowerment also requested for the ban to be lifted until a decision by Constitutional Court is made. ODIHR Election Observation Mission Page: 4 Republic of Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Interim Report (28 April 2025)

IV. THE LEGAL FRAMEWORK AND ELECTORAL SYSTEM

Parliamentary elections are primarily regulated by the 1998 Constitution and the 2008 Electoral Code, complemented by a set of regulations issued by the CEC. 5 Albania is party to major international legal instruments related to democratic elections. 6

The Electoral Code was amended in July 2024 and February 2025, introducing changes to the electoral system and certain campaign finance rules and providing for out-of-country voting, as requested by a Constitutional Court ruling. Additionally, legal provisions declared unconstitutional in 2021 where subsequently repealed. 7 Nevertheless, a comprehensive revision of the electoral legal framework, following an inclusive consultation process, was not undertaken. Although certain ODIHR recommendations, such as revision of the nationwide threshold for independent candidates and the removal of the possibility for political party leaders to compete in several electoral districts, were addressed, many previous ODIHR recommendations remain unimplemented. These include, inter alia, recommendations related to the composition of lower-level election commissions, suffrage rights of persons with intellectual or psychosocial disabilities, removal of criminal liability for defamation, independent media coverage during electoral campaigns, interim reporting on campaign finance and the extension of campaign finance regulations to third parties.

Following an agreement between the two largest parties, the 2024 amendments added a closed list component alongside the existing preferential voting lists.8 Several smaller parties, including some representing minorities, challenged the new system in the Constitutional Court, arguing that it benefits the two dominant parties, undermines the real possibility of a candidate from the open list to win a seat and does not respect the constitutionally imposed preferential voting requirements. 9 The Court rejected the complaint, stating that the system was in compliance with the Constitution. 10

The parliament is elected through a proportional system from 12 multi-member electoral districts corresponding to administrative regions. The number of seats per district is based on its population. Under the new electoral system, each party or coalition presents a closed list, with a number of candidates equal to one-third of the number of seats in the district, and a preferential list, with the same number of candidates as there are seats in the district. Seats won in a district are first assigned to closed list candidates, with remaining seats distributed to candidates from the preferential lists, based on the number of preferential votes they receive. A party or coalition must pass a one per cent nationwide threshold to qualify for seat allocation. A gender quota of one-third must be respected both on the two lists and in the

5 Secondary legislation includes the 2000 Law on Political Parties, 2001 Law on Demonstrations, 2013 Law on Audio- Visual Media, 2015 Law on Guaranteeing the Integrity of Persons Elected, Appointed, or Exercising Public Functions (Law on Decriminalization), 2008 Law on Gender Equality, 2024 Law on Personal Data Protection. 6 In 2023 Albania signed the Second Additional Protocol to the Cybercrime Convention on enhanced co-operation and disclosure of electronic evidence. Albania is a member of the Council of Europe’s Venice Commission and Group of States against Corruption (GRECO). 7 The Constitutional Court ruled that the criteria for allocating parliamentary mandates were unconstitutional, specifically the threshold required for reordering preferential list candidates and the one per cent national threshold imposed on independent candidates. A Constitutional Court decision from December 2022 requested the Parliament to amend within a year the legal framework in order to implement the constitutional right of the Albanian citizens residing abroad to vote in elections. 8 The Law amending the Electoral Code passed with 106 votes in favour and two against, without public consultation. 9 One of the smaller coalitions has indicated that candidates on its closed list, if elected, will resign to make way for candidates from their preferential list. 10 Article 64.3 of the Constitution, states that “The law on elections guarantees that no less than two-thirds of the multi- name list should be subject to preferential voting and ensures gender representation.” ODIHR Election Observation Mission Page: 5 Republic of Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Interim Report (28 April 2025)

final distribution of mandates. An independent candidate wins a seat if the total number of valid votes received is equal to one electoral quotient. 11

V. THE ELECTION ADMINISTRATION

The elections are administered by the CEC, 93 Commissions of Electoral Administration Zones (CEAZs) and 5,225 Voting Centre Commissions (VCCs). Counting is conducted regionally by Counting Teams (CTs) in 93 Ballot Counting Centres (BCCs), with one BCC for each Electoral Administration Zone (EAZ).

The CEC consists of three branches: The State Election Commissioner (the Commissioner) and the Deputy Commissioner, the Regulatory Commission (the Regulator), and the Complaints and Sanctions Commission (CSC). 12 All CEC members are elected by the parliament by no less than three-fifth of the votes. 13 Currently, three out of 12 CEC members are women. The CEC publishes its decisions and data online and provides live broadcasts of its sessions. It shares draft regulations with parties and civil society before formal adoption and solicits their views and commentaries for consideration.

CEAZs are responsible for organizing the elections in their respective areas, appointing the members of the VCCs and CTs, and for tabulating results. 14 Each CEAZ is composed of seven members and a non- voting secretary, nominated by the parliamentary majority and opposition.15 Political parties may recall or replace their commission members at their own discretion and without justification. 16 As of 12 April, approximately 31 per cent of CEAZ members are women, which meets the legal requirement. To enhance coordination to address potential violations around VCs, CEAZs will appoint two members of each VCC as security coordinators. 17

Electoral preparations are underway, and so far, the election administration has largely complied with its legal deadlines. Following the 2024 amendments, for the first time, Albanians living abroad can vote in

11 Mandates are allocated by ranking quotients derived from dividing each electoral subject's votes by successive divisors (1, 2, 3, etc.) up to the total number of seats in the district. Contestants win as many seats as the number of their quotients that rank within the available seats. For independent candidates, votes are divided only by one. 12 The Commissioner has broad executive authority and represents the CEC externally. The Deputy Commissioner oversees voter identification technology, recruitment and training of election officials. The Regulator adopts sub-legal acts while the CSC examines complaints against decisions of the Commissioner and CEAZs, rules on the invalidity of voting and election results, and may impose sanctions at the Commissioner’s request. 13 Article 13.2 of the Electoral Code states the right to run or be proposed for Commissioner shall be enjoyed by Albanian citizens from the ranks of former political or cabinet officials, former senior management officers, or former leaders of not-for-profit organisations operating in the area of elections and human rights. The length of their mandates differs: the Commissioner and Deputy Commissioner are elected for seven and four- year terms, respectively, while the Regulator and the CSC for a five and a nine-year term, respectively. 14 Special VCs will be established if a CEAZ has a penal institution or a hospital in its zone. The CEC has identified 18 special VCs, with 16 located in correctional facilities, and two in care homes for the elderly. 15 CEAZs were constituted in February 2025 and received initial training by 8 March. Three members were nominated by the parliamentary majority and three by the parliamentary opposition (two by the main ruling/opposition party and one by the second party of the parliamentary majority/opposition). The seventh member is proposed by the main ruling party in one half of CEAZs, and by the main opposition party in the other half. In the 93 CEAZs, a total of 741 members were appointed: 279 from the DP, 279 from the SP, 93 from the SDP, and 90 from the FP. 16 As of April 19, 156 CEAZ member have been replaced. Section II.3.1.f of the Venice Commission’s 2002 Code of Good Practice in Electoral Matters, states that “the bodies appointing members of electoral commissions must not be free to dismiss them at will”. 17 One member will be from the largest party in parliament and another from the second largest party ODIHR Election Observation Mission Page: 6 Republic of Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Interim Report (28 April 2025)

the parliamentary elections. The CEC has the responsibility for registering out of country voters and organizing the process. 18

Out-of-country voting will be conducted through postal voting and DHL was chosen by the CEC as the service provider. Out-of-country voters will receive ballots for the constituency of their last registered address in Albania. The distribution of ballots is on-going and as of 19 April over 170,000 of the 245,000 ballots for out-of-country voters had been dispatched. In order for ballots to be counted, they must arrive back in Albania by May 11 at 7:00 p.m. The CEC’s out-of-country voting centre in Tirana is responsible for processing postal ballots and has already started to receive mailed ballots from oversees voters. While broadly considered as a landmark reform, the scale of this initiative has raised concerns among the CEC and various stakeholders regarding logistical challenges and potential vulnerabilities in its administration.

The CEC has launched a comprehensive voter education strategy with three focus areas: a general campaign targeting all voters, campaign dedicated to national minorities, and one for persons with disabilities. 19 In addition, the CEC conducts a campaign to inform voters abroad. The voter education content is disseminated through TV, radio and on the institution's social media channels. 20 The CEC is using accessible formats such as sign language interpretation for TV spots and providing information in braille.

According to the Electoral Code, voters can only vote in-person at the VC; voting by mobile ballot box is not provided for. Voters with disabilities may request assistance from a family member or another voter in the polling station. To assist voter with disabilities, the CEC will provide tactile ballot templates for visually impaired voters and accessible voting booths in all VCs. 21 In addition, the CEC continues to train CEAZ staff on assisting voters with disabilities.

For these elections, electronic voting and ballot counting machines will be used in one administrative unit in each of the municipalities of Tirana and Vorë. 22 Offline touchscreen devices record the vote and generate paper receipts for voters. The Electoral Code does not explicitly require independent audits or certifications of electronic systems. The CEC co-operates closely with the National Cyber Security Authority on the implementation and monitoring of election technology. The CEC informed the ODIHR EOM that security tests for electronic identification devices and electronic voting machines have been completed, with functional testing scheduled two weeks before elections. Public demonstrations of the voting machines are planned for 10 to 14 days prior to election day.

18 A total of five regulations were adopted by the Regulator regarding the out-of-country, of which three were adopted in time and two with a four-month delay in March 2025. According to the CEC, this was due to its efforts to align the regulations with the regulatory framework and to ensure compliance with the in-country electoral timeline. 19 To support voter outreach for minority communities the CEC has translated some electoral information into eight out of nine minority languages and subtitled video spots. The CEC stated that materials were not translated into Egyptian due to that community’s familiarity with the Albanian language. 20 The CEC’s information campaign aims to raise awareness about voter registration, preventing electoral crimes such as vote buying, clarifying prohibited activities and the misuse of public resources, election day procedures, and use of e- voting machines. The campaign also addresses voting by youth and women, as well as the specific needs of vulnerable groups, including persons with disabilities and national minorities. 21 The CEC has instructed CEAZs to ensure ramps, proper signage, and barrier-free access wherever feasible. The CEC will provide signage for people with disabilities in each polling place. 22 Electronic voting and ballot counting will be used in a total of 75 VCCs (31 in Tirana and 44 in Vorë) in 2025. In 2021, the devices were first piloted in an Electoral Administration Zone (EAZ) of Tirana (32 VCCs) while in the 2023 local elections, the electronic voting devices were piloted in 401 VCs across the municipalities of Elbasan, Kamëz, and Vorë. The Electoral Code (Article 22 (1)) specifies that ICT is to be introduced through pilot projects, in no less than 10 percent of the number of voters for each phase of implementation. ODIHR Election Observation Mission Page: 7 Republic of Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Interim Report (28 April 2025)

VI. VOTER REGISTRATION

Albanian citizens aged 18 years or older on election day are eligible to vote. Citizens found incompetent by a court decision cannot vote, at odds with international obligations prohibiting discrimination based on disability. 23 Citizens serving a prison sentence for committing certain crimes may not vote. 24

Voter registration for the in-country process is passive. Voters over 100 years of age are automatically removed from voter lists and must confirm their records for re-inclusion. The voter lists are extracted from the National Civil Status Register and maintained by the General Directorate of Civil Status (GDCS) within the Ministry of Interior (MoI). Voters can check their records physically at municipal buildings, schools as well as online until election day. After that, any requests for change or inclusion in the voter lists can only be made through a district court up to 24 hours before election day. The CEC published final voters lists on 1 April with 3,713,761 registered voters, including those residing abroad.

All eligible voters with residence abroad can register for out-of-country voting. Following an extensive online and television voter information campaign targeting the diaspora, the CEC conducted voter registration from 11 January to 4 March. To register, voters were requested to upload their Albanian biometric IDs issued after 2009 and proof of their overseas residency status. 25 Initially, the CEC required valid IDs but changed their decision to allow for those with expired documents to register. 26 The final out-of-country voter list was published on 11 March with 245,935 voters from 85 countries. 27 The CEC has appointed two auditors to assess the accuracy of both the in-country and out-of-country voter lists.

As for previous elections, voter identification will be used in all VCCs across Albania, conducted by e- identification offline devices containing the voter lists of all voting centres. Voters are verified using biometric ID cards or passports, with fingerprint scans replacing signatures on paper.

VII. REGISTRATION OF CANDIDATES AND CANDIDATE LISTS

Any eligible voter has the right to stand for elections, except those serving a prison sentence based on a final court decision for certain crimes. This right may also be restricted for citizens convicted under a non-final court decision in certain jurisdictions, as well as for individuals subject to an international arrest warrant or those deported from specific states. 28 Additionally, the Constitution outlines categories of officials whose positions are deemed incompatible with the right to stand for election. 29

23 Article 29 of the 2006 Convention on the Rights of Persons with Disabilities (CRPD) requires States Parties to “guarantee to persons with disabilities political rights and the opportunity to enjoy them on an equal basis with others”. See also Paragraph 48 of General Comment No. 1 to Article 12 of the CRPD. 24 In line with Article 45 of the Constitution, the Law on Decriminalization denies voting rights for those serving a prison sentence for committing crimes listed in more than 80 articles of the Criminal Code (ranging from election related offences to severe crimes). 25 Albanian passport and residency card. 26 The CEC received a large number of requests from overseas voters regarding expired Albanian biometric IDs. As a result, the Council of Ministers by the nominative act No 1 and 2, 5.2.2025 changed the registration criteria. Some 41,000 applicants were rejected, inter alia, because they could not prove their address in their country of residence. 27 The largest groups of out-of-country registered voters is in Italy, with 91,223 (37.1 per cent), and Greece, 68,386 (27.8 per cent). Among the others, there are large number of voters in Germany 25,499 (10.4 per cent), the United States 20,653 (8.4 per cent) and the United Kingdom 17,227 (7 per cent). 28 The Law on Decriminalization refers to deportation from an EU Member State, Australia, Canada and the United States. It also references citizens convicted for certain crimes or deported, even in the absence of a final court decision form from an EU Member State, Australia. Canada, and the United States are barred to stand for election, as those under an international search warrant. 29 President of the Republic, judges, prosecutors, military, police, national security officers, diplomats, mayors, prefects, chairs and election commission members, and high state administration officials determined by law. ODIHR Election Observation Mission Page: 8 Republic of Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Interim Report (28 April 2025)

Candidates can be nominated by parties and coalitions registered with the CEC as electoral subjects or stand independently. The CEC registered 11 electoral subjects (eight political parties and three coalitions) by the 12 March deadline. Parties and coalitions were required to submit two types of candidates lists: a closed list with a predetermined numerical order, and a separate list for preferential voting. A candidate may only appear in one list. Independent candidates can stand through nomination by groups of voters, but no independent candidates are registered for these elections. 30

Candidates are verified by the CEC in line with the Electoral Code and the Law on Decriminalization.31 Electoral subjects may remove and replace candidates before the CEC finalizes the candidate lists. The CEC informed the ODIHR EOM that during the registration 16 candidates were disqualified based on information provided in their self-declaration forms. Affected parties resubmitted new candidates to the CEC. 32 By the legal deadline of 25 March, the CEC registered 2,046 candidates, of which 787 (38.47 per cent) are women. The Electoral Code requires that one in every three candidates on both lists must belong to the less represented gender.

VIII. CAMPAIGN ENVIRONMENT

The official campaign period commenced on 11 April and lasts for 29 days, followed by a period of campaign silence for 24 hours prior to and on election day. While not prohibited, several ODIHR EOM interlocutors noted campaigning in the months leading up to the elections, including abroad. In marking the official start of the campaign, a number of parties organized events across the country.

The campaign has remained low-key to date, with limited visibility, apart from campaign materials posted in designated public spaces. Both SP and DP have organized a number of large events across the country to launch their campaigns, along with some events by smaller parties. 33 Personal attacks between leaders of the main parties are common, including online, as are mutual accusations of corruption and links to organized crime. Smaller parties maintained that they would focus on door-to-door outreach and social networks, still, they were less active on these platforms than SP or DP.

The main topics at rallies and on social networks included EU membership, the economy, and the fight against corruption, with DP accusing the incumbent of misusing state resources, vote-buying, and other electoral crimes. SP organized a number of campaign events focusing on women voters and largely featuring women candidates. Both SP and DP have promised an increase in minimum wage, pensions, and expanded social services, while smaller parties, such as the Opportunity Party, Albania Becomes

30 A group of at least nine voters must register with the CEC to collect signatures from one per cent of voters in their district, but no more than 3,000. A candidate proposed by such a group may not be affiliated with or support any political party or coalition participating in the elections. Incumbent Members of Parliament may run as independent candidates but are not required to be nominated by a group of voters. 31 Each candidate must submit a self-declaration form among other documents supporting their candidacy. The CEC verification process is conducted in co-operation with General Directorate of Prisons (Criminal Records Office) and Civil Registry Office. Procedures are regulated by the Law on Decriminalization, an Assembly by-law, as well as the Commissioner’s guidelines. 32 Sixteen candidates had committed criminal offenses that constituted a legal impediment to candidacy under Law no. 138/2015, following the submission of information provided by the General Directorate of Prisons. Five of the candidates were from the New Democracy Alliance, one from the Social Democratic Party, two from the Homeland Movement, one from the Opportunity Party, four from the Albanian National Alliance, two from Right for Development and one from the Democratic Party. 33 The ODIHR EOM has observed 28 campaign events, of which 18 featured women speakers. 19 of these events were accessible to persons with disabilities, but none included sign-language interpretation. ODIHR Election Observation Mission Page: 9 Republic of Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Interim Report (28 April 2025)

Movement, the Together Movement, and the Euro-Atlantic Coalition, focused on anti-corruption measures, improved social services, inequality, and economic reform.

The legal framework prohibits the use of state resources in support of candidates, political parties, and coalitions and bans campaigning in public institutions. In the four months leading up to election day no legislation can be proposed or approved that grants benefits. 34 During this period, public institutions and state entities must report to the CEC any activities involving citizen and media participation, which the CEC may declare as potential misuse of state resources. Civil servants may not participate in political activities during office hours and are prohibited from publicly expressing their political preferences. Most ODIHR EOM interlocutors raised concerns regarding the misuse of state resources (including for the out of country vote), pressure on public sector employees, and the impact of so-called “patronage networks” on voting. 35

The CEC also informed the ODIHR EOM that as of 11 April, they had received 94 complaints regarding election-related violations, 6 of which were regarding the use of public assets, from stakeholders and whistle-blowers, involving 219 subjects. The CEC initiated administrative investigations for 70 of these complaints, of which 42 have been concluded and in 3 cases, the CEC proposed to the CSC to impose fines.

The CEC appointed 96 individuals to monitor compliance with campaign regulations across the 12 electoral districts. Monitors submit weekly reports on activities of political contestants across the country to be referenced for the checking of contestants’ financial declarations, and also report on campaign violations. According to the CEC, between 11 January and 15 April, monitors submitted 1,160 reports. These reports identified 23 violations: 12 related to electoral offices operating within 300 meters of voting centres, and 11 concerned campaign materials lacking proper labelling.

Campaigning on social networks is not expressly regulated and there is no regulatory authority designated by law to monitor campaign activities on social networks. 36 None of the ODIHR EOM interlocutors have raised significant concern about foreign interference in the electoral process as they see it as a relatively low risk concern. The CEC informed the ODIHR EOM that it had set up a special unit to monitor the social network accounts of 50 public institutions during the campaign. 37 For the first time, several political parties signed a voluntary Code of Conduct on Digital Campaigns, committing to uphold ethical standards during the campaign, refrain from hate speech, combat misinformation and disinformation, and maintain transparency in political advertising. 38 Some CSOs noted that they will conduct limited monitoring regarding discriminatory and hate speech in the online campaign.

34 A 9 January Decision of the Council of Ministers provided for all pensioners in Albania to receive a spring bonus along with their monthly pension. Distribution of the payments of ALL 10,000 (approximately EUR 100) or ALL 5,000 (EUR 50), depending on the level of pension, started on 1 March. Many ODIHR EOM interlocutors criticized this as an effort to influence the vote. 35 ODIHR LTOs received reports of misuse of administrative resources. Allegations of pressure on municipal employees by their superiors to undertake work for the SP campaign were made in Gjirokastër, Lezhë, Pukë, Shkodër, and Tropojë. In 4 of the 13 opening campaign events observed by the ODIHR EOM (Vlorë, Fier, Peshkopi and Has) public administration employees stated that they were advised by supervisors to attend the rally. 36 Since 6 April, the ODIHR EOM has been following the campaign activities of 23 contestants on Facebook and Instagram. 37 Based on this CEC monitoring, for the period from 11 April to 20 April, three posts were found to be in violation of CEC regulations and were referred for administrative investigation, according to the CEC. 38 The Code was developed by International IDEA, the Rule of Law Centre at the University of Helsinki, and the National Democratic Institute, in cooperation with the CEC, after consultations with parties and stakeholders. ODIHR Election Observation Mission Page: 10 Republic of Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Interim Report (28 April 2025)

A number of ODIHR EOM interlocutors raised concerns regarding the misuse of personal data. A Law on Personal Data Protection was passed in 2024 and the Commissioner for the Right to Information and Protection of Personal Data published guidelines on the processing of personal data in electoral campaigns. The Commissioner also issued a statement together with the CEC appealing to political parties on obligations for personal data protection and calling on voters and electoral subjects to report data breaches or related violations. 39

IX. CAMPAIGN FINANCE

Campaign finance is primarily regulated by the Electoral Code in conjunction with the Law on Political Parties. With the exception of the introduction of self-funding cap, the provision excluding candidate expenditures from the total campaign ceiling of the electoral entity, and certain rules for financial reporting included in a Regulatory Commission regulation, no substantial amendments to the legal framework relating to campaign finance have been introduced since 2020, In particular ODIHR key recommendations on interim finance reporting, regulation of third-party financing, and extending public funding to independent candidates remain unaddressed.

Contestants may finance their campaigns from public and private funds. Political parties with parliamentary representation receive funds annually from the state budget. Parties that secured at least one per cent of votes in the previous parliamentary elections are also eligible for public funding for the electoral campaign, allocated proportionally based on their share of the vote. Independent candidates are not entitled to public funding. On 21 March, the CEC distributed ALL 131,301,816 (approx. EUR 1,313,000) to eleven contestants.

Contestants may also finance campaigns from their own funds, donations from Albanian citizens and legal entities, and bank loans. Following the 2025 amendments to the Electoral Code, the ceiling on the use of a contestant’s own funds was raised from ALL 1 million to ALL 3 million (approx. EUR 30,000). Donations, including in-kind contributions, are capped at ALL 1 million (approx. EUR 10,000), without a limit on the aggregate amount of donations that a party or candidate may accept. Each contestant must register donations and identify donors in a register approved by the CEC. Contributions above ALL 50,000 (approximately EUR 500) must be made through a designated bank account. There is no cap on loans nor specific regulations related to them.

For these elections, campaign spending limits were increased from a maximum of three times to a maximum of five times the highest amount received by an electoral subject from public funds. The spending ceiling for parties and coalitions, excluding the candidates on their lists, is ALL 326,456,950 (approx. EUR 3,300,000) while for independent candidates - ALL 32,645,695 (approx. EUR 330,000). Campaign expenditures for online activities have to be reported and are included in the overall campaign spending limit. The CEC informed the ODIHR EOM that they monitor the paid political advertisements of 77 contestants’ accounts on Facebook.

The CEC oversees compliance with campaign finance regulations and applies sanctions for non- compliance. Contestants are required to submit financial reports within 60 days from the official announcement of the results. All campaign finance reports must be submitted through an electronic Financial Reporting Platform of the CEC website. No interim reporting is required. Within five days from the announcement, the CEC must appoint auditors to review these reports. The auditors’ findings

39 See the Joint Statement by the Commissioner for Right to Information and Personal Data Protection and the State Election Commissioner published on 3 February. ODIHR Election Observation Mission Page: 11 Republic of Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Interim Report (28 April 2025)

must be published within 30 days of their submission. The Electoral Code includes a list of sanctions for financial violations during the campaign.

X. THE MEDIA

A lack of financial viability for many media, caused by decreasing advertising revenues and undeveloped alternative business models, impacts the independence and diversity of media and reporting. The dependence on non-transparent financing by business interests, often reliant on public tenders, impacts the oversight role of media vis-a-vis political power. In addition, a concentration in media ownership further undermines the plurality of news sources. 40

According to ODIHR EOM interlocutors, journalists face interference in editorial independence and practice self-censorship. Furthermore, media advocacy groups report a number of verbal and physical assaults against journalists. 41 Several civil society-founded and donor-funded media outlets provide investigative and public interest journalism but are affected by recent cuts in international funding.

Overall, the Constitution and legislation provide protection of freedom of expression. However, despite previous ODIHR recommendations, defamation remains a criminal offence and there have been a significant number of criminal and civil defamation cases, including strategic litigation against public participation (SLAPP) cases, against journalists. 42 The bi-partisan appointment procedure of both the Audio-visual Media Authority (AMA) Board as well as the Public Broadcaster’s Albanian Radio- Television (RTSH) Steering Board has been criticized by many ODIHR EOM interlocutors as not adequately providing for independence. 43

The Electoral Code provides parties winning over 20 per cent of seats in the previous parliamentary elections with twice as much coverage in news than other parliamentary parties. Coverage of non- parliamentary parties is at the discretion of the broadcasters but may not exceed the coverage provided to parliamentary parties with less than 20 per cent of seats. Political parties are entitled to free airtime for political advertising and the right to purchase advertising time under certain conditions. 44 The AMA

40 According to the European University Institute 2024 Media Pluralism Monitor, the top four owners in the broadcast market control 72 per cent of revenues and 87 per cent of the audience share. The Law on Audiovisual Media limits ownership of national broadcast licenses to 20 per cent in a second national license, and limits the share of a national license holder to 30 per cent in the advertising market. 41 The European Centre for Press & Media Freedom reported 45 incidents against media freedom in 2024. In February 2024, the High Court deemed lawful the seizure by the SPAK of phones and computers belonging to a journalist who was reporting on an organized crime case under SPAK investigation. Subsequently, international Media NGOs expressed concern over the potential disclosure of journalists’ sources and the UN Human Rights Committee ordered an interim measure, stopping further processing of the seized material until a final decision. The High Court’s decision was overturned by the Constitutional Court on 22 April 2025. The Court annulled the previous decisions allowing the seizure of computer data and granted the applicant’s request to destroy all data on seized items. The Court deemed the seizure as a disproportionate interference in the applicant’s freedom of expression as well as the public’s right to information. 42 A Safejournalists.net study reported a total of 8 criminal and 65 civil defamation cases in 2023. 43 On 6 September 2024, the RTSH Director resigned following concerns raised about the positions he held with the SP in the past. On 17 February 2025, the Parliament dismissed the RTSH Steering Council for irregularities in the selection of a new RTSH Director. A new Steering Council was appointed on 17 March. The application procedure for a new Director closed on 15 April 2025. 44 According to a CEC decision of 4 April 2025, the two political parties with more than 20 per cent of seats are entitled to a total of 90 minutes of free airtime on television and radio, while parliamentary parties with less than 20 per cent of seats to a total of 45 minutes free airtime. Non-parliamentary parties receive 20 minutes airtime free of charge. Contesting parties are permitted to purchase up to 90 minutes advertising time per broadcaster under equal prices, while candidates on the preferential lists may purchase up to 140 minutes airtime. Broadcasters are obliged to provide half of the airtime they sold, as additional free airtime for political advertising. ODIHR Election Observation Mission Page: 12 Republic of Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Interim Report (28 April 2025)

started a solely quantitative monitoring of 29 broadcasters on 11 April and reports daily to the CEC. The CEC may impose corrections of violations or administrative sanctions.

On 8 April, the ODIHR EOM started monitoring four TV stations and three online news media. The monitored media outlets are RTSH, TV Klan, Top Channel and A2 CNN, as well as panorama.al, lapsi.al and reporter.al.

XI. ELECTION DISPUTE RESOLUTION

The legal framework for resolving election disputes includes administrative procedures followed by the opportunity for judicial appeal. Complaints must be lodged within three days of a decision, except for appeals related to election results, which have a five-day deadline, and those concerning ballot design which must be filed within 24 hours. Observers may only appeal denial of their accreditation, while voters can only challenge their exclusion from the voter list through the District Court. However, third parties demonstrating a legitimate interest, including civil society organizations, may also file administrative appeals.

The Complaints and Sanctions Commission examines all appeals against CEC and CEAZ decisions in the first instance, including those challenging election results or validity. It has two days to decide on appeals, except for those related to election results for which the deadline is 10 days. The CSC also imposes sanctions upon CEC request. All cases are reviewed in public session, with the participation of the parties involved at all stages of the procedure. As of 21 April, the CSC has reviewed 13 complaints against CEC decisions, related inter alia to ballot design and certain prohibited activities, and one against a CEAZ decision. It accepted the appeal in three cases, overturned two CEC decisions and three are still under consideration. The remainder were rejected.

The Electoral College of the Tirana Administrative Court of Appeal (Electoral College) serves as the highest authority for adjudicating election-related disputes. 45 Only electoral subjects may appeal CSC decisions to the Electoral College; appeals must be filed within five days and considered within 10 days. Other parties must follow standard administrative procedures and may appeal to the Tirana Administrative Court. Appeals concerning candidate registration or decisions issued by the Regulatory Commission of the CEC can be filed directly with the Electoral College. 46 As of 21 April, the Electoral College had adjudicated and dismissed three complaints regarding political party registration, ballot design, and the use of electronic voting and counting devices. The Electoral College sessions are public, and the decision should be motivated and published on the website of the Court of Appeal of Tirana.

The Electoral Code provides for a wide range of administrative offences, which the CEC can investigate ex officio or following denunciation reports filed though a dedicated online portal. The Criminal Code defines 15 election-related criminal offences, with most under the General Prosecutor’s competence. SPAK has jurisdiction over cases of electoral corruption committed by certain categories of high-level public officials or cases linked to organized crime. For the first time, SPAK has established an investigative task force and launched an online platform for reporting electoral offenses. A coordination protocol between SPAK, the CEC and the General Prosecutor’s Office facilitates information sharing on electoral crimes.

45 The Electoral College consists of eight judges from first instance and appeal courts, appointed by the High Judicial Council, for a four-year term. The current Electoral College was appointed in September 2024. The panel for each case consists of five judges selected by drawing lots. 46 For appeals outside the period starting 48 hours after the calling of elections, the administrative procedure deadline of 30 days applies for submitting an appeal and for the CSC or the Electoral College to decide upon it. ODIHR Election Observation Mission Page: 13 Republic of Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Interim Report (28 April 2025)

XII. PARTICIPATION OF NATIONAL MINORITIES

There are nine recognized national minorities in Albania. 47 According to the 2023 census some 2.5 per cent of the population identify as from a national minority. The Constitution provides for full political, civil and social rights for minorities, and the Electoral Code guarantees the right to vote and be elected to all Albanian citizens regardless of ethnic background, race, religion or language. 48 Some minority parties claim the electoral system unduly benefits the two larger parties and limits the chances for smaller parties to win a seat.

The Law on the Protection of National Minorities confirms the right of persons belonging to national minorities to establish and take part in political parties, associations, and other civil organizations. One national minority party (Greek minority), is represented in the current parliament, with a single MP. 49 For the 2025 elections two national minority parties are contesting, both as part of the DP-led coalition. 50 Campaigning in national minority languages is permitted. The CEC is producing some election materials in the languages of national minorities. Many of the issues raised by minority representatives met by the ODIHR EOM are related to problems affecting the population as a whole, such as property rights, though the Roma and Egyptian communities also cite socio-economic discrimination.

XIII. ELECTION OBSERVATION

The Electoral Code provides for citizen and international observation at all levels. As of 11 April, 26 national and 10 international organizations had been accredited. Citizen observer organizations will deploy some long as well as short-term observers throughout the country to follow the electoral process, and will focus on the misuse of public resources, the performance of election administration and campaign finance. CSOs informed the ODIHR EOM that limited funding has reduced their capacity to conduct a comprehensive observation on election day. Electoral subjects, once registered, may appoint one observer to the respective CEAZs and VCCs, and to each ballot counting table.

XIV. ODIHR EOM ACTIVITIES

The ODIHR EOM opened in Tirana with a press conference on 2 April 2025. The EOM has met with, the Ministry of Foreign Affairs, the CEC, SPAK, the General Prosecutor, AMA, leaders and representatives of political parties, civil society, media, and members of the diplomatic and international community. Long-term observers have been meeting stakeholders at the local level. The OSCE Parliamentary Assembly, the Parliamentary Assembly of the Council of Europe and the European Parliament have announced they will deploy observer delegations. The OSCE Chairperson-in-Office has appointed Farah Karimi (MP, Netherlands) as Special Coordinator for the mission.

The English version of this report is the only official document. An unofficial translation is available in Albanian.

47 Aromanian, Bosnian, Bulgarian, Egyptian, Greek, Macedonian, Montenegrin, Roma, and Serbian. 48 Albania is party to the Council of Europe’s Framework Convention for the Protection of National Minorities but not the European Charter for Regional or Minority Languages. 49 The Unity for Human Rights Party. 50 The Alliance of Macedonians for European Integration Party and the Unity for Human Rights Party.