Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025: Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

MISIONI NDËRKOMBËTAR I VËZHGIMIT TË ZGJEDHJEVE Shqipëri – Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 DEKLARATË E GJETJEVE DHE PËRFUNDIMEVE PARAPRAKE PËRFUNDIMET PARAPRAKE

Zgjedhjet parlamentare të vitit 2025 ishin konkurruese dhe u zhvilluan në mënyrë profesionale, por u mbajtën në një mjedis tejet të polarizuar, ku garuesit nuk gëzuan mundësi të barabarta. Megjithatë, kandidatët në përgjithësi patën mundësinë të bëjnë fushatë lirshëm, megjithëse disa raportuan se u përballën me intimidim. Administrata zgjedhore e menaxhoi procesin në një mënyrë gjithëpërfshirëse dhe transparente. Votimi jashtë vendit, i realizuar për herë të parë në këto zgjedhje, u menaxhua mirë, pavarësisht dakordësimit politik dhe miratimit të vonë të kësaj mase, si dhe disa problemeve organizative. Partia në pushtet përfitoi nga përdorimi i gjerë i burimeve administrative gjatë fushatës, duke krijuar një avantazh të padrejtë për kandidatët që ishin ndërkohë në detyrë. Gjithashtu, pati shumë akuza për presion ndaj votuesve, veçanërisht ndaj punonjësve të administratës publike. Për më tepër, legjislacioni zgjedhor dhe interpretimi i tij i ngushtë nga administrata zgjedhore nuk parandaluan praktikat abuzive. Përqendrimi i pronësisë së mediave, që minon pluralitetin e burimeve të lajmeve, së bashku me autocensurën mes gazetarëve dhe dominimin e mbulimit mediatik nga dy partitë më të mëdha, kufizuan mundësinë e zgjedhësve për të bërë një zgjedhje të informuar. Përdorimi aktiv i rrjeteve sociale nga garuesit amplifikoi diskursin e fortë konfrontues dhe asnjë autoritet nuk u caktua për të identifikuar përmbajtjen manipuluese të dëmshme. Mekanizmi i ri i koordinimit mes institucioneve për të hetuar dhe ndjekur penalisht krimet zgjedhore është një zhvillim pozitiv, por nevojitet zbatim i mëtejshëm për të adresuar shqetësimet e vazhdueshme lidhur me praktikat e gabuara zgjedhore. Dita e zgjedhjeve ishte përgjithësisht e organizuar mirë, por pati shpesh mosrespektim të procedurave dhe procesi u karakterizua nga një numër incidentesh intimidimi të zgjedhësve dhe ndikimit tek ta, si dhe mangësi gjatë numërimit të votave lidhur me procedurat dhe transparencën.

Kuadri ligjor ofron një bazë të mjaftueshme për zhvillimin e zgjedhjeve demokratike, pavarësisht nga nevoja e vazhdueshme për një reformë të gjerë zgjedhore përmes konsultimeve publike gjithëpërfshirëse. Mangësitë dhe paqartësitë e vërejtura zvogëlojnë qartësinë e kuadrit ligjor dhe krijojnë pasiguri në zbatimin e frymës dhe germës së ligjit. Ndonëse disa rekomandime të ODIHR-it dhe Komisionit të Venecias të Këshillit të Evropës janë adresuar, shumica e rekomandimeve të bëra prej kohësh, duke përfshirë edhe ato që kanë të bëjnë me përbërjen e komisioneve zgjedhore të niveleve më të ulëta, raportimin e ndërmjetëm mbi financimin e fushatës, dhe sigurimin e një klime të favorshme mediatike, si dhe me heqjen e përgjegjësisë penale për shpifjen, nuk janë adresuar, duke treguar mungesë të vullnetit politik për reforma gjithëpërfshirëse.

Parlamenti zgjidhet përmes një sistemi të modifikuar zgjedhor me lista të mbyllura dhe lista preferenciale të kandidatëve, i cili u miratua para këtyre zgjedhjeve. Sipas disa partive më të vogla, ky sistem favorizon dy partitë më të mëdha dhe kufizon ndikimin e votimit preferencial, duke u dhënë mundësi drejtuesve të partive që të vazhdojnë të ruajnë një kontroll domethënës mbi përfaqësimin parlamentar, pjesërisht për shkak të mungesës së demokracisë së brendshme të partive. Pavarësisht këtyre argumenteve që disa prej këtyre partive paraqitën para Gjykatës Kushtetuese, Gjykata vendosi që ky sistem është kushtetues.

Në përgjithësi, përgatitjet teknike për zgjedhjet u zhvilluan në mënyrë efiçente, transparente, sipas afateve të vendosura dhe në mënyrë gjithëpërfshirëse nga ana e Komisionit Qendror të Zgjedhjeve (KQZ). Megjithatë, disa aktorë i perceptuan si të politizuar disa anëtarë të KQZ-së. Mbledhjet e KQZ- së ishin të hapura për vëzhguesit dhe u transmetuan drejtpërdrejt. Sfidat në organizimin e votimit jashtë Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 2 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

vendit ishin të konsiderueshme dhe u vunë re disa probleme me dërgimin me postë të fletëve të votimit; megjithatë, procesi u menaxhua përgjithësisht mirë. Komisionet e niveleve më të ulëta e menaxhuan procesin në mënyrë efiçente dhe transparente, pavarësisht disa ndërprerjeve të shkaktuara nga zëvendësimi me vonesë i anëtarëve të caktuar nga partitë politike, sidomos anëtarëve të qendrave të votimit në ditët para zgjedhjeve. KQZ-ja bëri përpjekje të përmirësonte akesueshmërinë në qendrat e votimit për personat me aftësi të kufizuara, por në ditën e zgjedhjeve vëzhguesit raportuan disa probleme me aksesueshmërinë në disa qendra.

Shqipëria vazhdon të përdorë teknologjinë në zgjedhje përmes përdorimit të identifikimit biometrik të zgjedhësve dhe pilotimit të votimit elektronik. Votimi elektronik u zhvillua në dy zona, kurse identifikimi biometrik u përdor në të gjitha qendrat e votimit. Duke ndjekur praktikën e mirë zgjedhore, KQZ-ja reduktoi varësinë nga ofruesi i pajisjeve të identifikimit biometrik dhe votimit elektronik dhe përdorimi i teknologjisë u dokumentua dhe menaxhua si duhet në mënyrë transparente dhe të qëndrueshme. Partitë politike dhe media patën akses të plotë për të vëzhguar funksionimin e pajisjeve të identifikimit dhe votimit elektronik, por KQZ-ja nuk publikoi informacion lidhur me testimet e sigurisë, duke përfshirë qëllimin dhe metodat e përdorura në këto testime. Bashkëbiseduesit e MVZ-së së ODIHR-it shprehën përgjithësisht besim te teknologjia, por pati edhe shqetësime të shprehura lidhur me këtë kryesisht nga opozita.

Në regjistrin e zgjedhjeve ishin 3.7 milion zgjedhës, duke përfshirë 245,935 zgjedhës të regjistruar jashtë vendit për të votuar me postë. Subjektet zgjedhore kishin të drejtën të kërkonin kopjen e plotë të listës së zgjedhësve, gjë që rriti transparencën e procesit të regjistrimit të zgjedhësve, pavarësisht nga shqetësimet që kjo mund të krijojë lidhur me privatësinë e të dhënave. Zgjedhësve iu dhanë mundësi të mjaftueshme për të rishikuar informacionin në listën e zgjedhësve, si fizikisht, ashtu edhe online. Sa i përket votimit nga jashtë vendit, pavarësisht nga fushata e zgjeruar e KQZ-së për informimin e zgjedhësve dhe vendimi për të pranuar dokumente shqiptare biometrike të identifikimit, të cilave u kishte kaluar afati i vlefshmërisë, rreth 41,000 kërkesa për regjistrim u desh të refuzoheshin për shkak të mosparaqitjes së një dokumenti të përshtatshëm që vërtetonte vendbanimin e kërkuesit. Në përgjithësi, procesi i regjistrimit të zgjedhësve ishte transparent, listat e zgjedhësve u konsideruan gjithëpërfshirëse dhe përgjithësisht të sakta, dhe zgjerimi i të drejtës për të votuar për të mundësuar edhe votimin jashtë vendit, shënuan një hap përpara drejt pjesëmarrjes më të madhe në zgjedhje.

KQZ-ja regjistroi tetë parti dhe tre koalicione brenda afatit ligjor dhe miratoi 2,046 kandidatë gjithsej në një proces gjithëpërfshirës. Verifikimi i kandidatëve çoi në heqjen e 16 prej tyre për shkak të rekordeve kriminale, gjë që në asnjë rast nuk u kontestua dhe partitë patën mundësinë t’i zëvendësonin. Detyrimi ligjor i subjekteve zgjedhore për të dorëzuar lista të plota kandidatësh, të hapura dhe të mbyllura, për të gjitha zonat zgjedhore në të gjithë vendin ndikoi në mundësinë e tyre për të garuar.

Në përgjithësi, fushata ishte e qetë, por pavarësisht nga kjo, u karakterizua nga një diskurs konfrontues dhe polarizues, veçanërisht online dhe sidomos mes dy partive politike kryesore dhe drejtuesve të tyre. Kandidatët, në shumicën e rasteve, ishin në gjendje ta zhvillonin fushatën lirisht, por mundësitë e garimit nuk ishin të barabarta. Partia në pushtet përfitoi nga përdorimi i gjerë i burimeve shtetërore dhe kapaciteteve institucionale, duke përfshirë edhe bërjen publike vetëm pak kohë para ditës së zgjedhjeve të faljes së një numri të madh gjobash, dhe zyrtarët e lartë qeveritarë u angazhuan në një numër të madh aktivitetesh zyrtare që shpesh përkonin me mesazhet e fushatës, duke e bërë të paqartë vijën ndarëse mes shtetit dhe partisë. Pati pretendime për presion ndaj nëpunësve të administratës publike, raste intimidimi të mbështetësve të opozitës, si dhe përdorim të rrjeteve të patronazhimit, çka bie ndesh me standardet ndërkombëtare. Çështje të tjera shqetësuese përfshijnë raportimet për shit-blerje votash, tentativat për të ndikuar pa të drejtë tek zgjedhësit e marxhinalizuar, si dhe pretendime për ndikim të elementëve kriminalë në disa parti politike. Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 3 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

Zhvillimi i fushatës në rrjetet sociale nuk ishte i rregulluar me ligj dhe nuk u caktua asnjë autoritet për monitorimin e saj. Pavarësisht se shumica e partive politike nënshkruan një Kod Etike për Fushatat Dixhitale, disa kandidatë shpërndanë përmbajtje përçarëse ose manipuluese, ndërkohë që disa llogari palësh të treta raportohet se përdorën një sjellje të koordinuar joautentike në platformat online për të amplifikuar sulmet ndaj opozitës. Kandidatët përdorën në mënyrë aktive rrjetet Facebook dhe Instagram. Ndalimi nga qeveria i platformës TikTok që prej 6 marsit kufizoi mundësitë e disa kandidatëve për fushatë. Megjithëse KQZ-ja identifikoi shkelje në disa postime të institucioneve publike, ajo i ndërpreu hetimet në një numër të vogël rastesh, dhe përpjekjet e saj monitoruese mbetën përgjithësisht të kufizuara sa i përket fushës së mbulimit dhe efikasitetit.

Pjesëmarrja e grave në politikë është rritur vitet e fundit e megjithatë ecja e tyre përpara vazhdon të pengohet nga barrierat e rrënjosura strukturore, sidomos nga niveli i ulët të demokracisë së brendshme dhe mundësitë e kufizuara për financim. Megjithëse gratë zënë aktualisht gjysmën e posteve ministrore, ato mbajnë vetëm 36 për qind të vendeve në parlament dhe mbeten të papërfaqësuara sa duhet në organet zgjedhore kyçe, me vetëm tre anëtare gra nga 12 anëtarë që ka KQZ-ja gjithsej dhe 31 për qind të anëtarëve të Komisioneve të Zonave të Administrimit Zgjedhor (KZAZ), me një numër të vogël grash në role drejtuese. Gjithsej, 38.5 për qind e kandidatëve të regjistruar ishin gra, duke përmbushur kuotën prej 30 për qind, gjë që tregon nevojën për një vullnet më të madh politik për promovimin e pjesëmarrjes së grave.

Që prej vitit 2020, në financimin e fushatës zgjedhore janë bërë vetëm disa ndryshime të kufizuara. Rekomandimet kyçe të ODIHR-it dhe Komisionit të Venecias vazhdojnë të mbeten të pazbatuara dhe mangësitë në kuadrin rregullator ndikojnë në transparencën e financimit të fushatës dhe në barazinë e mundësive për partitë dhe kandidatët. Mangësitë në këtë kuadër, si përjashtimi i shpenzimeve të kandidatëve nga kufiri i shpenzimeve të partisë apo mosrregullimi specifik për huatë, fushatat online, shpenzimet e palëve të treta, mund të lënë hapësirë për anashkalim të rregullave. Megjithëse kërkohet me ligj, asnjë prej kandidatëve nuk bëri publike të dhëna lidhur me donacione apo hua dhe KQZ-ja nuk mund të ndërmerrte ndonjë veprim për shkak se nuk ka instrumente ligjore për të siguruar zbatueshmërinë e dispozitave ligjore përkatëse. Mungesa e raportimit të ndërmjetëm dhe shqetësimet lidhur me efikasitetin e auditimit e ulin edhe më shumë transparencën dhe llogaridhënien në financimin e fushatës.

Klima mediatike vazhdoi të ishte tejet e kufizuar, ku pavarësia, shumëllojshmëria dhe integriteti i përmbajtjes së lajmeve u dëmtua nga financimi jotransparent, përqendrimi i pronësisë së medias, ndërhyrjet në autonominë editoriale dhe ndikimet politike. Mungoi raportimi i pavarur, duke cenuar rolin mbikëqyrës të medias dhe mungesa e gazetarisë kritike dhe informacioneve solide bënë që shumica e organeve mediatike të perceptoheshin si mbështetëse të partisë në pushtet. Megjithëse Kushtetuta mbron lirinë e fjalës, shpifja vazhdon të përbëjë vepër penale dhe gazetarët vazhdojnë të përballen me çështje gjyqësore për shpifje. Procedurat e emërimit, si për transmetuesin publik, ashtu edhe për rregullatorin e mediave audiovizuale nuk garantojnë pavarësinë de facto. Kodi Zgjedhor nuk parashikon mbulim të barabartë të fushatës në edicionet informative për partitë joparlamentare. Në televizionet e monitoruara nga MVZ-ja e ODIHR-it, edicionet informative u dominuan nga Partia Socialiste (PS) dhe Partia Demokratike (PD). Mbulimi mediatik që nuk i atribuohej qartazi një subjekti zgjedhor ishte mbizotërues, por asnjë masë nuk u mor për adresimin e tij.

Komisioni i Ankesave dhe Sanksioneve (KAS) i trajtoi çështjet në mënyrë transparente, në seanca publike, me pjesëmarrjen e palëve të përfshira. Megjithatë, KAS-i zbatoi një interpretim të ngushtë të rregullave lidhur me përdorimin e burimeve shtetërore, duke bërë që praktika të tilla të kalonin shpesh pa u bërë objekt sanksionesh. Kriteret e ngushta statutore lidhur me kush e ka legjitimitetin për t’u ankuar për një vendim e kufizon mundësinë për zgjidhje ligjore efikase. Struktura e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) luajti rol pozitiv në hetimin e korrupsionit zgjedhor, dhe mekanizmi i ri i koordinimit midis SPAK-ut, KQZ-së dhe Prokurorisë së Përgjithshme mundësoi një Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 4 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

shkëmbim më të mirë informacioni lidhur me krimet zgjedhore dhe u pa si një mekanizëm që mund të ketë pasur një efekt frenues. Megjithatë, disa bashkëbisedues të MVZ-së së ODIHR-it ngritën pikëpyetje lidhur me efikasitetin e policisë në trajtimin e krimeve zgjedhore dhe efikasitetin e përpjekjeve kundër krimit të organizuar të lidhur me politikën.

Kuadri ligjor parashikon të drejta të plota për pjesëmarrjen në politikë të pakicave kombëtare dhe bërja e fushatës prej tyre në gjuhën e vet lejohet me ligj. Sipas disa partive politike të pakicave, detyrimi ligjor për të dalë me kandidatë në të gjitha zonat zgjedhore përbën pengesë për partitë më të vogla. KQZ-ja prodhoi materiale zgjedhore dhe materiale për edukimin e zgjedhësve në gjuhët e pakicave kombëtare, por këto ishin të kufizuara dhe nga vëzhgimi nuk u duk se u shpërndanë gjerësisht.

Sipas Kodit Zgjedhor, vëzhguesit e zgjedhjeve kanë të drejtë ta ndjekin procesin në të gjitha nivelet dhe të drejtën për të caktuar vëzhgues e kanë edhe subjektet zgjedhore. Megjithatë, mungesa e financimit për organizatat vendase të shoqërisë civile, veçanërisht nga donatorët ndërkombëtare, e kufizoi mundësinë e tyre për të ndërmarrë një vëzhgim gjithëpërfshirës të këtyre zgjedhjeve, duke ulur nivelin e mbikëqyrjes së këtij procesi zgjedhor.

Dita e zgjedhjeve ishte e qetë në shumicën e zonave dhe transparente, por me mosrespektim të procedurave në shumë qendra votimi. Megjithëse procesi i votimit u vlerësua përgjithësisht pozitivisht në 95 për qind të vëzhgimeve, pati një numër të lartë vlerësimesh negative, kryesisht për shkak të mangësive procedurale dhe një niveli presioni mbi votuesit. Parregullsitë serioze që u vërejtën përfshinin një numër të konsiderueshëm incidentesh të frikësimit dhe ndërhyrjes së vëzhguesve dhe përfaqësuesve të partive në proces, ndikim tek zgjedhësit dhe pretendime për shit-blerje votash. Përveç kësaj, fshehtësia e votës u komprometua shpesh për shkak të mënyrës së organizimit të qendrave të votimit, mbipopullimit dhe ndërhyrjeve. Më shumë se gjysma e qendrave të votimit të vëzhguara nuk ishin të përshtatshme si duhet për votim në mënyrë të pavarur nga personat me aftësi të kufizuara. Votimi elektronik në përgjithësi u zhvillua pa pengesa, megjithëse shumë zgjedhës dukeshin të pafamiljarizuar me procesin dhe disa zyrtarë zgjedhorë nuk ishin të trajnuar si duhet ose nuk ishin të qartë për rolet e tyre. Transmetimi elektronik i rezultateve nga qendrat e votimit elektronik u anulua, dhe votat do të dërgohen fizikisht në qendrat e numërimit të votave. Megjithëse numërimi në shumë vende vazhdoi në mënyrë të rregullt, jo të gjithë vëzhguesit e Misionit Ndërkombëtar të Vëzhgimit të Zgjedhjeve patën akses të plotë në proces dhe vunë re disa mangësi procedurale dhe një atmosferë kaotike në disa prej qendrave të numërimit. Vëzhgimi i procesit të numërimit në qendrat e numërimit të votave vazhdon.

GJETJET PARAPRAKE

Konteksti

Zgjedhjet parlamentare të 11 majit u zhvilluan në një klimë politike tejet të polarizuar. Procesi i anëtarësimit në BE zuri vend dominues në diskursin politik, ku Partia Socialiste (PS) në pushtet bëri fushatë duke u përqendruar tek anëtarësimi në 2030-ën si objektivin e saj dhe duke vënë në dukje arritjet në procesin e negocimit, ndërkohë që partitë opozitare kritikuan përdorimin e retorikës së integrimit në BE si mënyrë për të hequr vëmendjen nga problemet në vend, si standardi i jetesës, korrupsioni dhe hapat mbrapa në demokraci. Realizimi për herë të parë i votimit nga jashtë vendit (VJ) në këto zgjedhje u pa përgjithësisht si arritje e rëndësishme.

Peisazhi politik dominohet nga PS-ja, drejtuar nga Kryeministri Edi Rama, dhe partia kryesore opozitare, Partia Demokratike (PD), drejtuar nga Sali Berisha. PS-ja ka fituar tre zgjedhje parlamentare Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 5 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

radhazi që prej 2013-ës dhe e konsolidoi më tej pushtetin në zgjedhjet vendore të 2023-shit. 1 Konfliktet e brendshme në PD çuan në krijimin e partive më të vogla. 2

Në tetor 2024, ish-Presidenti Ilir Meta, drejtuesi i Partisë së Lirisë (PL) u arrestua për shkak të akuzave për korrupsion. Në nëntor, u hoq masa e arrestit në shtëpi ndaj Sali Berishës, e cila ishte vendosur si masë sigurie që prej dhjetorit 2023 dhe ai pritet të gjykohet për akuza për korrupsion. 3 Nga fundi i 2024- ës dhe fillimi i 2025-ës u zhvilluan disa protesta të drejtuara nga PD-ja dhe të motivuara nga shqetësimet për shkatërrimin e perceptuar të institucioneve demokratike, pretendimet për korrupsion të qeverisë dhe shpërdorim të burimeve shtetërore. Protesta u zhvilluan edhe si reagim ndaj arrestimeve të disa zyrtarëve të lartë, që disa grupe opozitare i panë si arrestime të motivuara politikisht. Në muajin shkurt, u arrestua edhe Erion Veliaj, Kryetari i Bashkisë së Tiranës dhe anëtar i rëndësishëm i PS-së mbi akuzat për korrupsion.

Angazhimi politik i grave është rritur vitet e fundit; megjithatë, ecja e tyre përpara vazhdon të pengohet nga barrierat e hershme në sistem, përfshirë edhe demokracinë e dobët brenda partive dhe mundësitë e kufizuara për financim. Gratë mbajnë gjysmën e posteve ministrore, por janë më pak të përfaqësuara në parlament, ku mbajnë 50 nga 140 vende gjithsej (36 për qind).

Kuadri ligjor dhe sistemi zgjedhor

Zgjedhjet parlamentare rregullohen kryesisht nga Kushtetuta e 1998-ës dhe Kodi Zgjedhor i 2008-ës, plotësuar me një sërë aktesh nënligjore të nxjerra nga Komisioni Qendror i Zgjedhjeve (KQZ). 4 Shqipëria është palë në instrumentet ligjore ndërkombëtare të rëndësishme lidhur me zgjedhjet demokratike. 5

Kuadri ligjor shërben si bazë e mjaftueshme për zhvillimin e zgjedhjeve demokratike, por një sërë mangësish dhe dykuptimësish cenojnë qartësinë ligjore dhe krijojnë pasiguri në zbatim. 6 Kodi Zgjedhor u ndryshua ndjeshëm në korrik 2024 dhe shkurt 2025, duke sjellë ndryshime në sistemin zgjedhor dhe në rregullat e financimit të fushatës, duke futur për herë të parë edhe votimin jashtë vendit (VJ), siç ka vendosur Gjykata Kushtetuese. 7 Përveç kësaj, dispozitat ligjore të shpallura jokushtetuese në 2021-

1 Në zgjedhjet parlamentare të 2021-shit, PS-ja fitoi 74 mandate; aleanca e drejtuar nga Partia Demokratike "Aleanca për Ndryshim" (PD) fitoi 59 mandate; Lëvizja Socialiste për Integrim (LSI) – 4 mandate; dhe Partia Social Demokrate (PSD) – 3 mandate. Në zgjedhjet vendore të 2023-shit, PS-ja fitoi 52 bashki, Koalicioni Bashkë Fitojmë – 7, dhe Partia e Minoritetit Etnik Grek për të Ardhmen – 1. 2 Në 2024-ën u krijuan tre parti nga shkëputja nga PD-ja: Koalicioni Euroatlantik, i krijuar nga ish-drejtuesi i PD-së, Lulzim Basha; Partia Mundësia, drejtuar nga Agron Shehaj; dhe partia Djathtas 1912, krijuar nga Enkelejd Alibeaj. 3 Në vitin 2023, Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit (SPAK) e akuzoi Sali Berishën për korrupsion lidhur me periudhën kur ishte kryeministër (2005–2013). 4 Të tjera ligje relevante janë Ligji për Partitë Politike i vitit 2000, Ligji për Tubimet dhe Demonstratat i vitit 2001, Ligji për Mediat Audiovizuale i vitit 2013, Ligji për Dekriminalizimin i vitit 2015, Ligji për Barazinë Gjinore i vitit 2008 dhe Ligji për Mbrojtjen e të Dhënave Personale i vitit 2024. 5 Përfshirë Konventën Ndërkombëtarë për të Drejtat Civile dhe Politike të vitit 1966 (ICCPR), Konventën Ndërkombëtare për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit Racor të vitit 1965, Konventën për Eliminimin e të gjitha Formave të Diskriminimit ndaj Grave të vitit 1979 (CEDAW), Konventën e OKB-së kundër Korrupsionit të vitit 2003, Konventën për të Drejtat e Personave më Aftësi të Kufizuara të vitit 2006 (CRPD), Konventën Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut dhe Lirive Themelore të vitit 1950 (ECHR), Konventën Kuadër për Pakicat Kombëtare të vitit 1995, Konventën e OKB-së kundër Korrupsionit të vitit 2004 (UNCAC). Në vitin 2023, Shqipëria nënshkroi Protokollin e Dytë Shtesë të Konventës për Krimin Kibernetik. Shqipëria është anëtare e Komisionit të Venecias të Këshillit të Evropës dhe Grupit të Shteteve kundër Korrupsionit (GRECO). 6 Për shembull, periudha e zbatimit të rregullave për përdorimin e burimeve shtetërore për qëllime zgjedhore është e paqartë; për rregullimin e fushatës zgjedhore online nuk ka rregullime ligjore; në rregullat për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve zgjedhore dhe për organet, vendimet e të cilave mund të ankimohen, ka pasaktësi. 7 Më 9 dhjetor 2022, Gjykata vendosi se mungesa e legjislacionit që do t’u jepte shtetasve shqiptarë që jetojnë jashtë vendit mundësinë për të votuar përbënte shkelje të të drejtave të tyre kushtetuese dhe e detyroi parlamentin që brenda një viti të miratonte disa dispozita që mundësojnë votimin nga jashtë vendit. Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 6 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

shin, më pas u shfuqizuan. 8 Pas një marrëveshjeje PS-PD, sistemi zgjedhor u ndryshua, por, ndryshe nga praktika e mirë ndërkombëtare, ky ndryshim u miratua pa një konsultim publik gjithëpërfshirës. 9

Janë adresuar disa rekomandime të ODIHR-it dhe Komisionit të Venecias, duke përfshirë ato lidhur me rishikimin e pragut kombëtar për kandidatët e pavarur dhe heqjen e mundësisë së drejtuesve të partive politike për të kandiduar në më shumë se një zonë zgjedhore. Megjithatë, shumë rekomandime të bëra prej kohësh mbeten të paadresuara, duke përfshirë rekomandimet lidhur me përbërjen e komisioneve zgjedhore të niveleve më të ulëta, të drejtën e votës së personave me aftësi të kufizuar intelektuale apo psikosociale, përgjegjësinë penale të shpifjes, mbulimin e pavarur mediatik gjatë fushatave zgjedhore, raportimin e ndërmjetëm mbi financimin e fushatës dhe zgjerimin e fushës së zbatimit të rregullave të financimit për të përfshirë edhe palët e treta 10. Kjo ngre shqetësime lidhur me mungesën e vazhdueshme të vullnetit politik për adresimin e mangësive të hershme të kuadrit ligjor zgjedhor dhe nxjerr në pah nevojën për një reformë gjithëpërfshirëse përmes një procesi të gjerë konsultimi.

Parlamenti zgjidhet nëpërmjet një sistemi proporcional me lista shumë-emërore për dymbëdhjetë zona zgjedhore që përkojnë me qarqet administrative. Numri i mandateve për zonë bazohet tek popullata e saj, duke synuar garantimin e barazisë së votës, megjithëse për shkak të detyrimit ligjor dhe përpjekjeve për ta bërë numrin e kërkuar të votave për zgjedhjen e një kandidati sa më të afërt që të jetë e mundur në të gjitha zonat, ka prapëseprapë disa devijime të vogla. 11 Në sistemin e ri zgjedhor, çdo parti dhe koalicion paraqet një listë të mbyllur dhe një listë preferenciale për secilin nga 12 qarqet. 12 Secila listë e mbyllur duhet të përmbajë një numër kandidatësh të barabartë me një të tretën e numrit të mandateve për atë zonë (rrumbullakosur në numrin më të afërt) dhe një listë preferenciale që përmban saktësisht aq kandidatë sa numri i mandateve për atë zonë. Kuota gjinore kërkon që një në çdo tre kandidatë, si në listën e mbyllur, ashtu edhe në listën preferenciale, t’i përkasë gjinisë më pak të përfaqësuar. Kuota gjinore duhet të respektohet edhe në shpërndarjen përfundimtare të mandateve në listën preferenciale.

Për të pasur të drejtën e marrjes së mandateve në cilëndo nga zonat zgjedhore, një parti apo koalicion duhet të tejkalojë pragun kombëtar prej një për qind të votave, dhe numri total i mandateve për parti në secilën zonë zgjedhore përcaktohet proporcionalisht. Për secilën parti, mandatet e fituara në një zonë u jepen fillimisht kandidatëve në listën e mbyllur (deri në shterimin e saj), ndërsa mandatet e tjera u shpërndahen kandidatëve nga listat preferenciale, në bazë të numrit të votave preferenciale që ata marrin. Disa parti më të vogla, duke përfshirë edhe disa që përfaqësojnë pakicat kombëtare, e kundërshtuan sistemin e ri zgjedhor në Gjykatën Kushtetuese me argumentin se ky sistem u shërben dy partive dominuese, cenon mundësinë reale të një kandidati nga listat e hapura për të fituar mandate dhe nuk përmbush kriteret kushtetuese të votimit preferencial. Megjithëse Gjykata Kushtetuese e vlerësoi këtë sistem si kushtetues, pasi ligji nuk cenon kriterin që ka të bëjë me listat e kandidatëve, ky sistem mundet prapëseprapë të rezultojë në një kontroll ose ndikim të konsiderueshëm të drejtuesve të partive në përfaqësimin parlamentar, pjesërisht për shkak të mungesës së demokracisë së brendshme, pasi 8 Gjykata Kushtetuese vendosi në vitin 2021 se kriteret për shpërndarjen e mandateve parlamentare ishin jokushtetuese, sidomos pragu i kerkuar për rirenditjen e kandidatëve të listave preferenciale dhe pragu kombëtare prej një për qind për kandidatët e pavarur. 9 Shih, për shembull, paragrafin 25 të Udhëzimeve të ODIHR-it për Ligjbërjen Demokratike të vitit 2023, sipas të cilave “Të gjitha palët dhe aktorët e interesuar duhet të kenë mundësinë e përfshirjes në procesin e ligjbërjes, të informohen rreth tij dhe të kenë mundësi të marrin pjesë dhe të kontribuojnë në mënyrë kuptimplotë.” Shih gjithashtu Seksionin II.A.5.IV të Listës së Kontrollit për Sundimin e Ligjit të Komisionit të Venecias në lidhje me aksesin publik në projektligje. 10 Shihni raportet e mëparshme të ODIHR-it të lidhura me zgjedhjet në Shqipëri. Shihni gjithashtu opinionet e përbashkëta të ODIHR-it dhe Komisionit të Venecias mbi ndryshimet në Kushtetutë dhe Kodin Zgjedhor në vitin 2020 dhe mbi ligjin zgjedhor dhe praktikat në vitin 2011. 11 Aktualisht, Kukësi është e vetmja zonë që devijon më shumë se 10 për qind nga mesatarja kombëtare, megjithatë për shkak të përmasave më të vogla të kësaj zone (me vetëm 3 mandate të zgjedhura), transferimi i një tjetër mandati kësaj zone do të çonte në një devijim edhe më të madh. 12 Renditja e kandidatëve në listat e mbyllura bëhet nga partitë, kurse në listat preferenciale renditja bëhet sipas rendit alfabetik, dhe çdo zgjedhës mund të zgjedhë një kandidat. Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 7 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

shumica e mandateve do t’u shkojnë pashmangshmërisht kandidatëve nga listat e mbyllura, pavarësisht nga numri i votave preferenciale që marrin kandidatët në listat e hapura. 13

Administrata zgjedhore

Zgjedhjet administrohen nga KQZ-ja, 93 Komisione të Zonave të Administrimit të Zgjedhjeve (KZAZ) dhe 5,225 Komisione të Qendrave të Votimit (KQV). Numërimi bëhet në nivel qarku nga Grupet e Numërimit të Votave (GNV) në 93 Qendra të Numërimit të Votave (QNV), një në secilën zonë, plus edhe një qendër për numërimin e votave nga jashtë vendit. KQZ-ja përbëhet nga Komisioneri Shtetëror për Zgjedhjet dhe Zëvendëskomisioneri, Komisioni Rregullator (KRR), si dhe Komisioni i Ankesave dhe Sanksioneve (KAS). 14 Anëtarët e KQZ-së zgjidhen nga parlamenti me jo më pak se tre të pestat e votave. Nga 12 anëtarë të KQZ-së gjithsej, vetëm tre janë gra.

KQZ-ja i administroi zgjedhjet në mënyrë transparente dhe përmbushi afatet e parashikuara me ligj. Mbledhjet e KQZ-së u njoftuan në kohë, ishin të hapura për aktorët e interesuar, duke përfshirë partitë politike, të cilat morën pjesë rregullisht, si dhe u transmetuan drejtpërdrejt në kohë reale. Gjithashtu, KQZ-ja i miratoi vendimet në kohë, por pati raste kur vija e ndarjes së kompetencave midis Komisionerit dhe Rregullatorit dukej e mjegullt. KQZ-ja u tregua e hapur ndaj aktorëve të ndryshëm të interesuar, duke përfshirë edhe bashkëpunimin me organizatat e shoqërisë civile dhe partitë politike dhe ndarjen me ta të versioneve paraprake të akteve nënligjore para miratimit. Megjithatë, për shkak të përditësimeve të konsiderueshme që bëheshin vazhdimisht, informacionet e ndryshme zgjedhore nuk ishin menjëherë të disponueshme për publikun në faqen zyrtare të KQZ-së. Disa akte nënligjore u ndryshuan deri një javë para ditës së zgjedhjeve, si ndryshimet lidhur me udhëzuesin për procedurat e numërimit të votave, përpunimin dhe numërimin e votave të ardhura me postë nga jashtë vendit, duke ngritur shqetësime se disa informacione kyçe mund të mos u shkonin në kohë zyrtarëve të qendrave të votimit, partive dhe aktorëve të tjerë, si dhe duke sjellë konfuzion mes zyrtarëve të zgjedhjeve dhe vëzhguesve të partive lidhur me procedurat. 15 Në përgjithësi, KQZ-ja veproi në mënyrë gjithëpërfshirëse dhe gëzoi një nivel të lartë besimi, megjithëse disa bashkëbiseduesve të MVZ-së së ODIHR-it i perceptuan si të politizuar disa anëtarë të KQZ-së.

Për herë të parë, Shqipëria realizoi votimin nga jashtë vendit (VJ) përmes votimit me postë, gjë që u konsiderua gjerësisht si një zhvillim i rëndësishëm zgjedhor. Në përgjithësi, VJ-ja u organizua teknikisht mirë, duke pasur parasysh edhe që numri i regjistrimeve rezultoi të ishte shumë më i madh sesa pritej nga KQZ-ja. Për VJ-në pati një kuadër rregullator të përshtatshëm, megjithëse disa akte nënligjore në këtë fushë u miratuan me vonesë. 16 Zgjedhësve iu dërguan me postë fletët e votimit për zonat zgjedhore ku figuronin të regjistruar për herë të fundit në Shqipëri dhe që vota e tyre të numërohej, duhej që ajo të kthehej në KQZ deri më 11 maj, ora 7 e pasdites. 17 Qendra e përpunimit të VJV-së në Tiranë ishte e

13 Gjykata e hodhi poshtë ankesën, duke u shprehur se sistemi ishte në përputhje me nenin 64.3 të Kushtetutës, sipas të cilit “ligji për zgjedhjet garanton që jo më pak se dy të tretat e listës shumë-emërore duhet të jenë objekt i votimit preferencial dhe të garantojë përfaqësim gjinor.” 14 Komisioneri ka autoritet të gjerë ekzekutiv dhe përfaqëson KQZ-në. Zëvendëskomisioneri ka funksionin specifik të mbikëqyrjes së përdorimit të teknologjisë së identifikimit të zgjedhësve. Rregullatori miraton akte nënligjore, ndërkohë që KAS-i shqyrton ankesat kundër vendimeve të Komisionerit dhe KZAZ-ve, rregullave për pavlefshmërinë e votimit dhe rezultateve të zgjedhjeve, dhe mund të vendosë sanksione me kërkesë të Komisionerit. 15 Seksioni II. Paragrafi B, pika 3 e Deklaratës Interpretuese të Rishikuar të Komisionit të Venecias për Stabilitetin e Ligjit Zgjedhor të vitit 2024 thotë se “Në fushën zgjedhore, siguri juridike do të thotë që besimi tek zgjedhjet demokratike në përputhje me standardet ndërkombëtare nuk duhet të cenohet nga ndryshimet e vonuara në aktet ligjore dhe nënligjore, duke përfshirë edhe nga organet zgjedhore.”. 16 Ndryshimet në ligjin zgjedhor në lidhje me numërimin dhe vlerësimin e votave me postë u miratuan vetëm në shkurt 2025, tre muaj para zgjedhjeve. Më pas, KQZ-ja miratoi disa akte nënligjore në lidhje me votimin jashtë vendit, kurse disa edhe më vonë (dy akte nënligjore u miratuan në mars 2025). 17 Me ligj, numërohen fletët e votimit që kanë vulën e hyrjes ose informacion gjurmues që konfirmon mbërritjen e tyre në Shqipëri brenda afatit. Dërgimi i fletëve të votimit u bë përmes DHL-së, e cila u përzgjodh si ofruesi i këtij shërimi përmes procedurës së duhur të prokurimit nga KQZ-ja. Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 8 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

aksesueshme për zgjedhësit dhe aktiviteti i saj u transmetua drejtpërdrejt në kohë reale. Gjithashtu, zgjedhësit nga diaspora patën mundësinë që, nëse nuk u kishte ardhur fleta e votimit, të interesoheshin duke kontaktuar KQZ-në. Në përgjithësi, KQZ-ja arriti ta organizojë VJV-në brenda afateve shumë të shkurtra, pavarësisht nga disa vonesa të raportuara në mbërritjen e fletëve të votimit në disa vende, disa raste të izoluara, ku zgjedhësve nuk u mbërriti fleta e votimit ose u mbërritën dy fletë votimi dhe etiketa e adresës e printuar dy herë.

KQZ-ja trajnoi 36,000 anëtarë të administratës zgjedhore përmes një programi trajnimi kaskadë. 18 Megjithëse trajnerët ishin përgjithësisht të përgatitur, në seancat e vëzhguara nga Vëzhguesit Afatgjatë (VAGJ) të MVZ-së së ODIHR-it, u pa se nuk kishte një metodologji të standardizuar dhe, në disa raste, nuk kishte materiale trajnimi të mjaftueshme. Ajo që është pozitive për t’u theksuar është se KQZ-ja ndërmori një fushatë gjithëpërfshirëse për edukimin e zgjedhësve në rrjetet sociale, radio-televizion, duke përfshirë edhe lidhur me VJV-në, pakicat kombëtare dhe personat me aftësi të kufizuara. KQZ-ja përdori formate të aksesueshme si interpretimin në gjuhën e shenjave për spotet televizive dhe ofroi informacione në alfabetin Braille. Bashkëbiseduesit e MVZ-së së ODIHR-it ngritën shqetësime lidhur me mungesën e edukimit të drejtpërdrejtë të zgjedhësve me aftësi të kufizuara, si dhe për mosinformimin e komunitetit rom lidhur me sistemin e ri zgjedhor dhe për mënyrën se si duhet të bëhej shënimi te fleta e votimit, duke e kufizuar, me gjasë, aftësinë e disa zgjedhësve për të votuar në mënyrë korrekte dhe të pavarur. 19

KZAZ-të janë përgjegjëse për organizimin e zgjedhjeve në zonat e tyre përkatëse, emërimin e anëtarëve të KQV-ve dhe GNV-ve, si dhe të stafit që bën nxjerrjen e rezultateve. 20 KZAZ-të dhe zyrtarët zgjedhorë të niveleve më të ulëta emërohen nga partitë politike, pavarësisht rekomandimeve të mëparshme të ODIHR-it dhe Komisionit të Venecias për të lejuar emërimin e komisionerëve zgjedhorë në mënyrë jopartiake. 21 KZAZ-të vepruan në mënyrë profesionale dhe organizuan takime të vazhdueshme të hapura për publikun. MVZ-ja e ODIHR-it vuri re se KZAZ-të, në pjesën më të madhe të tyre, përbëheshin nga anëtarë me përvojë që kishin shërbyer edhe në zgjedhje të mëparshme. 22

Deri më 7 maj, partitë politike tërhoqën ose zëvendësuan më shumë se 209 anëtarë të KZAZ-ve nga 744 gjithsej (28 për qind), por në ditët para ditës së zgjedhjeve, KQZ-ja informoi MVZ-në e ODIHR-it se kishte pasur edhe deri dyqind zëvendësime të tjera. 23 Në shumicën e rasteve, partitë i zëvendësuan anëtarët e tyre në KZAZ në diskrecionin e vet; megjithatë, PD-ja informoi MVZ-në e ODIHR-it se disa prej anëtarëve të tyre ishin ndryshuar për shkak të kërcënimeve që PD-ja pretendoi se kishin pasur.24 Disa KZAZ informuan vëzhguesit afatgjatë të ODIHR-it se zëvendësimi i një numri të madh anëtarësh kishte krijuar probleme, por që kjo nuk kishte ndikuar në përgatitjet e përgjithshme. 25 KZAZ-të e plotësuan kuotën e kërkuar gjinore prej 30 për qind për gjininë më pak të përfaqësuar, ku gratë përbënin 31 për qind të anëtarëve; megjithatë, numri i grave në role drejtuese ishte i kufizuar, gjë që tregon natyrën minimaliste të përmbushjes së këtij detyrimi ligjor. 26 KZAZ-të u përballën me disa sfida në

18 Katër trajnerët kryesorë dhe 76 trajnerë rajonalë përdorën një kombinim të stilit të mësimdhënies në formë leksioni dhe seancave ndëraktive. 19 Mungesë informimi e zgjedhësve nga komunitetet e pakicave u vu re në bashkitë Elbasan, Berat dhe Lezhë. 20 Sipas KQZ-së, u ngritën 18 qendra të posaçme votimi, 16 në institucionet e vuajtjes së dënimit dhe dy në shtëpi të moshuarish. 21 U emëruan 741 anëtarë të KZAZ-ve gjithsej: 279 nga PD-ja, 279 nga PS-ja, 93 nga PSD-ja, dhe 90 nga PL-ja. 22 Nga anëtarët aktualë të KZAZ-ve, 57 për qind kanë shërbyer në zgjedhje të mëparshme, 251 anëtarë shërbyen për herë të parë në këto zgjedhje. 23 Kjo bie në kundërshtim me Seksionin II.3.1.f të Kodit të Praktikës së Mirë në Çështjet Zgjedhore të Komisionit të Venecias të vitit 2002, i cili përcakton se “organet që emërojnë anëtarët e komisioneve zgjedhore nuk duhet të kenë lirinë për t'i shkarkuar ata sipas dëshirës”. 24 Për shembull, PD-ja informoi MVZ-në e ODIHR-it se 20 staf të KQV-ve në Njësinë 8 në Tiranë janë tërhequr për shkak të presionit. 25 Shumë anëtarë zëvendësues kishin shërbyer në zgjedhje të mëparshme si anëtarë të KQV-ve ose GNV-ve. 26 Nga të gjithë kryetarët, zëvendëskryetarët dhe sekretarët e KZAZ-ve, 26.5 për qind janë gra. Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 9 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

finalizimin e përbërjes së KQV-ve në disa zona të largëta dhe në kontraktimin e personelit të nevojshëm, kryesisht për shkak të numrit të pamjaftueshëm të anëtarëve të emëruar kryesisht nga PD-ja, PSD-ja dhe PL-ja. 27

Sipas ligjit, zgjedhësit në vend mund të votojnë vetëm duke u paraqitur fizikisht në qendrën e votimit, kurse votimi në shtëpi nuk lejohet. Personat më aftësi të kufizuar mund të kërkojnë ndihmë nga një familjar ose nga një zgjedhës tjetër në qendrën e votimit. 28 KQZ-ja ofroi fletë votimi të printuara me reliev për personat që kanë dëmtime të shikimit dhe dhoma të fshehta votimi të aksesueshme në të gjitha qendrat e votimit për të mundësuar votimin në mënyrë të pavarur. KQZ-ja punoi për të përmirësuar aksesueshmërinë e qendrave të votimit, duke i udhëzuar KZAZ-të që të merrnin masa për të vendosur rampa dhe shenja treguese në hyrje të qendrave të votimit, pa pengesa fizike për zgjedhësit, si dhe trajnoi personelin e KZAZ-ve dhe KQV-ve lidhur me ndihmën për zgjedhësit me aftësi të kufizuar. Korniza ligjore nuk parashikon votimin me postë për personat e shtruar në spital, personat që nuk mund të dalin nga shtëpia ose personat me mundësi të kufizuara lëvizjeje, një çështje që u ngrit nga disa bashkëbisedues të Misionit Ndërkombëtar të Vëzhgimit të Zgjedhjeve (MNVZ).

Përdorimi i teknologjisë në zgjedhje

Sikurse edhe në zgjedhjet e mëparshme, identifikimi biometrik i zgjedhësve u përdor në të gjitha qendrat e votimit. 29 Megjithëse shumica e zgjedhësve votuan në letër, votimi dhe numërimi elektronik i votave vazhdoi të pilotohet në dy zona. Kodi Zgjedhor kërkon që pilotimi i votimit të mbulojë jo më pak se 10 për qind të zgjedhësve. Megjithatë, pas një ngërçi politik mbi këtë çështje dhe një kërkese nga PD-ja, Komisioni Rregullator i KQZ-së sanksionoi përdorimin e dy pilotimeve që përfshiu vetëm 1.4 për qind të numrit total të zgjedhësve të regjistruar, në kundërshtim me ligjin30 Secila KQV u pajis me dy pajisje me ekran me prekje, një për secilën fletë votimi dhe pas votimit, secila pajisje printonte një fletushkë që zgjedhësi mund ta shihte përmes një dritareje transparente para se fletushka e printuar të binte në një kuti të vulosur. 31 Pas mbylljes së qendrës së votimit, secila pajisje numëron votat, i transferon rezultatet elektronikisht dhe printon një raport. Më pas, 10 për qind e kutive të votimit rinumërohen manualisht. KQZ-ja organizoi demonstrime të votimit elektronik në rrugë për të rritur ndërgjegjësimin e zgjedhësve, por, nga vlerësimet e MVZ-së së ODIHR-it, këto demonstrime nuk u dukën të ishin edhe aq proaktive.32 Partitë politike dhe media patën mundësinë t’i vëzhgonin këto demonstrime dhe të testonin funksionet e ndryshme të pajisjeve të identifikimit dhe votimit elektronik. Bashkëbiseduesit e MVZ-së së ODIHR-

27 Në rastet kur partitë nuk mund të propozojnë staf të mjaftueshëm për KQV-të, i emëron KQZ-ja nga një listë rekrutimi. Më 7 maj, KQZ-ja informoi MVZ-në e ODIHR-it se ishin konstituuar vetëm 80 për qind e KQV-ve. 28 KQZ-ja informoi MVZ-në e ODIHR-it se kishte regjistruar rreth 26,000 persona me aftësi të kufizuar, në bazë të të dhënave të siguruara nga bashkitë. 29 Çdo qendër votimi ka një pajisje të palidhur me internetin (offline) që përmban listën e zgjedhësve të të gjitha qendrave të votimit. Zgjedhësit identifikohen përmes skanimit të dokumentit biometrik të identitetit, të dhënat e kartës së identitetit krahasohen me ato në këtë pajisje. Për t’u verifikuar me sy, printohet një fletë letre me informacionin dhe foton e zgjedhësit dhe në vend të firmës skanohen shenjat e gishtave. 30 Kodi Zgjedhor kërkon futjen në përdorim me faza të TIK përmes pilotimeve që mbulojnë jo më pak se 10 për qind të zgjedhësve. Pilotimi i vitit 2025 mbuloi 75 KQV me 51,505 zgjedhës të regjistruar, (31 QV me 22,290 zgjedhës të regjistruar gjithsej në Tiranë, 44 me 29,215 zgjedhës në Vorë). Kjo krahasohet me 23,597 zgjedhës të regjistruar (32 KQV në Tiranë) në 2021-shin dhe 310,846 zgjedhës (401 QV në Elbasan, Kamëz, Vorë) në zgjedhjet vendore të 2023-shit. 31 Zgjedhësit patën mundësinë ta linin fletën e votimit bosh dhe mund të rivotonin një herë (në këtë rast, fleta e parë e votimit printohet si votë e pavlefshme). Kishte edhe fletë votimi për rast emergjence, por ato nuk u përdorën paralelisht. 32 Duke marrë parasysh ankesat në të shkuarën lidhur me kërkesat e zgjedhësve për ndihmë në ditën e zgjedhjeve dhe interesin e pakët për demonstrimet në QV, u kryen demonstrime të përditshme në pesë rrugë të zonës së votimit elektronik për dy javë. Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 10 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

it shprehën përgjithësisht besim tek teknologjia, por pati edhe shqetësime në lidhje me mungesën e besimit, sidomos nga opozita. 33

Përpara zgjedhjeve parlamentare të 2021-shit, KQZ-ja prokuroi pajisjet e identifikimit biometrik për të gjitha qendrat e votimit dhe më shumë se 800 pajisje për votimin dhe numërimin elektronik të votave përmes tenderëve të hapur ndërkombëtarë. 34 KQZ-ja menaxhoi identifikimin biometrik, pilotimin e votimit elektronik dhe disa sisteme informacioni lidhur me zgjedhjet përmes kontraktorëve privatë dhe personelit të KQZ-së, duke u mbështetur në masë të vogël në shërbimet e Teknologjisë së Informacionit të qeverisë. 35 Krahasuar me zgjedhje të mëparshme dhe në përputhje me praktikën e mirë zgjedhore, KQZ-ja qe më pak e varur nga ofruesi i pajisjeve, i cila në zgjedhjet e mëparshme konfiguronte pajisjet dhe ofronte mbështetje të plotë teknike. Kriteret teknike qenë në përputhje me ligjin dhe përdorimi i teknologjisë u dokumentua si duhet dhe u menaxhua në mënyrë transparente dhe të qëndrueshme. 36

Me ligj, zgjedhjet konsiderohen infrastrukturë informacioni e rëndësisë së veçantë. 37 Konkretisht, KQZ- ja i është nënshtruar certifikimit për sistemet e menaxhimit të sigurisë së informacionit. 38 Autoriteti Kombëtar i Sigurisë Kibernetike mbështeti KQZ-në me testime të sigurisë, vlerësime teknike dhe rekomandime për përmirësim, duke u fokusuar veçanërisht në vitin 2025 tek siguria e platformave të regjistrimit OCV dhe të dhënave personale të zgjedhësve nga diaspora. Megjithëse disa institucione kanë qenë në shënjestër të disa sulmeve kibernetike të motivuara politikisht vitet e fundit, bashkëbiseduesit e MVZ-së së ODIHR-it nuk raportuan ndonjë shqetësim lidhur me ndërhyrjet kibernetike nga jashtë vendit në këto zgjedhje.

Kodi Zgjedhor nuk parashikon ndonjë detyrim për auditim apo certifikim të pavarur të teknologjisë. Megjithatë, përveç testimeve të brendshme, nga një kontraktor u bënë edhe testimet e sigurisë së serverëve të KQZ-së, faqes së saj të internetit dhe pajisjeve të identifikimit biometrik dhe votimit elektronik, në përputhje me rekomandimet e mëparshme të ODIHR-it. Përveç informacionit në tenderët publikë, KQZ-ja nuk bëri publike informacione të tjera në lidhje me testimet e sigurisë. Megjithëse është e kuptueshme që KQZ-ja të mos nxjerrë informacione të ndjeshme lidhur me sigurinë, ajo nuk komunikoi në mënyrë transparente qëllimin, metodologjinë dhe një përmbledhje të rezultateve të këtyre testimeve.

Regjistrimi i zgjedhësve

Shtetasit shqiptarë që kanë mbushur moshën 18 vjeç në ditën e zgjedhjeve kanë të drejtën e votës. Shtetasit që me vendim gjykate janë shpallur të paaftë ligjërisht nuk kanë të drejtë të votojnë, çka bie

33 Gjatë testimit funksional të pajisjeve të verifikimit të zgjedhësve më 28 prill, aktivisti politik Altin Goxhaj ngriti pikëpyetje rreth besueshmërisë së tyre. KQZ-ja deklaroi në vitin 2024 se PD-ja vazhdon të jetë skeptike dhe se duhet të bjerë dakord para zgjerimit të përdorimit të tyre. Në vitin 2023, Kryetari i PD-së denoncoi pilotimin si “një manipulim monstruoz, të gatuar dixhitalisht.” 34 Smartmatic fitoi tenderat e hapur për të dyja pajisjet në vitin 2021. Në vitin 2025, kjo kompani kishte për detyrë vetëm përditësimin e programit kompjuterik (software) dhe mbështetjen e KQZ-së gjatë periudhës zgjedhore. 35 KQZ-ja ofron menaxhimin e teknologjisë dhe logjistikën, mbështetje teknike, rekruton dhe trajnon operatorët e pajisjeve dhe menaxhon infrastrukturën e vet. 36 MVZ-ja e ODIHR-it shqyrtoi raportet e testimit dhe certifikimit, kriteret e pajisjeve dhe dokumentet e prokurimit. Partitë politike dhe publiku kanë akses në dokumentet ku përshkruhet hollësisht teknologjia e përdorur, si dhe procesi i prokurimit dhe menaxhimit. 37 Detyrimet e parashikuara në Ligjin për Sigurinë Kibernetike të vitit 2024, ku përcaktohen institucionet e pavarura si institucionet me infrastrukturë informacioni kritike fokusohen në raportimin tek Autoriteti Kombëtar i Sigurisë Kibernetike. 38 Certifikimi ISO27001 bazohet në auditimin e pavarur të kontrolleve të sigurisë së informacionit, dokumenteve dhe proceseve. Në të nuk përfshihet vlerësimi teknik apo testimi. Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 11 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

ndesh me detyrimet ndërkombëtare që ndalojnë diskriminimin për shkak të aftësisë së kufizuar.39 Shtetasit që janë duke vuajtur një dënim me burg për kryerjen e veprave të caktuara penale nuk kanë të drejtë të votojnë. 40

Regjistrimi i zgjedhësve për të votuar brenda vendit bëhet në mënyrë pasive, duke u bazuar tek regjistri i gjendjes civile. Në përgjithësi, regjistrimi i zgjedhësve ishte transparent, dhe aktorët e ndryshëm zgjedhorë patën besim tek gjithëpërfshirja dhe saktësia e përgjithshme e listave të zgjedhësve. Megjithatë, për të siguruar saktësinë e listave të zgjedhësve dhe për të kufizuar në lista numrin e personave që nuk jetojnë më, zgjedhësit që kanë mbushur moshën 100 vjeç hiqen automatikisht nga listat dhe që të futen përsëri duhet të konfirmojnë statusin e tyre, gjë që mund të përbëjë një barrë të panevojshme për këta zgjedhës. Përveç kësaj, zgjedhësit mund të hiqen nga regjistri kombëtar vetëm në rast vdekjeje ose me kërkesën e tyre.

Subjektet zgjedhore kanë të drejtë të kërkojnë kopjen e plotë të listës së zgjedhësve, gjë që rriti transparencën e procesit të regjistrimit të zgjedhësve, pavarësisht nga shqetësimet që kjo mund të ngrejë lidhur me privatësinë e të dhënave. 41 Zgjedhësve iu dhanë mundësi të mjaftueshme deri në ditën e zgjedhjeve për të rishikuar informacionet e tyre në listën e zgjedhësve, si fizikisht ashtu edhe online.42 Siç e kërkon ligji, KQZ-ja emëroi dy auditues për të vlerësuar saktësinë e listave të zgjedhësve si për zgjedhësit brenda, ashtu edhe për zgjedhësit jashtë vendit. Audituesit rishikuan çdo muaj caktimin e zgjedhësve në qendra votimi, duke filluar gjashtë muaj para ditës së zgjedhjeve dhe raportuan se ky proces u menaxhua me sukses. KQZ-ja publikoi më 2 prill listat përfundimtare të zgjedhësve me 3,713,761 zgjedhës të regjistruar, duke përfshirë edhe zgjedhësit që jetonin jashtë vendit. 43

Zgjedhësit që kanë të drejtë vote dhe që kanë një leje zyrtare qëndrimi jashtë vendit, mund të regjistrohen për VJV. Pas një fushate të gjerë informimi të zgjedhësve që kishte në fokus diasporën, KQZ-ja bëri regjistrimin e zgjedhësve nga 11 janari deri në 4 mars. Zgjedhësit duhet të ngarkonin dokumentin e tyre biometrik të identitetit të lëshuar pas 2009-ës, lejen e qëndrimit të lëshuar nga një autoritet në vendin e qëndrimit dhe një dokument që vërtetonte adresën e vendbanimit, që mund të ishte një faturë shërbimesh ose një deklaratë bankare në rast se adresa nuk shënohej në lejen e qëndrimit.44 Fillimisht, KQZ-ja kërkoi dokumente shqiptare identiteti të vlefshme, por e ndryshoi më pas këtë vendim me qëllim që t’u jepte mundësinë të regjistroheshin edhe personave, dokumenteve të identitetit të të cilëve u kishte mbaruar afati. 45 Lista përfundimtare e zgjedhësve jashtë vendit u publikua më 11 mars, me 245,935 zgjedhës nga 85 vende. 46 Rreth 41,000 persona që kishin kërkuar të regjistroheshin 39 Nenet 12 dhe 29 të Konventës për të Drejtat e Personave me Aftësi të Kufizuara (CRPD) të vitit 2006 kërkon që shtetet palë t’u “garantojnë personave me aftësi të kufizuara të drejtat dhe mundësinë për t’i gëzuar ato njësoj si të tjerët”. Shih gjithashtu paragrafin 48 të Komentit të Përgjithshëm Nr. 1 të nenit 12 të CRPD-së. 40 Në përputhje me nenin 45 të Kushtetutës, Ligji për Dekriminalizimin ia mohon të drejtën e votës personave që janë duke vuajtur një dënim me burg për kryerje të disa veprave të caktuara penale të parashikuara në më shumë se 80 nene të Kodit Penal (që variojnë nga veprat penale zgjedhore deri te krimet e rënda). 41 Paragrafi 4.1.3. i Udhëzimeve të Këshillit të Evropës të vitit 2024 mbi mbrojtjen e individit sa i përket përpunimit të dhënave personale “Në përputhje me parimin e minimizimit të të dhënave, të dhënat e përpunuara në regjistrat e zgjedhësve dhe listat e zgjedhësve duhet të kufizohen në ato të dhëna që janë të domosdoshme për regjistrimin dhe autentifikimin e zgjedhësve”. 42 Megjithëse kërkesa mund të merret maksimumi 24 orë para ditës së zgjedhjeve, gjykata duhet të marrë vendim jo më vonë se 6 orë para mbylljes së votimit. 43 Sipas censusit të vitit 2023 të Institutit të Statistikës (INSTAT), numri i personave që jetojnë në Shqipëri ka rënë në 2.4 milion nga 2.8 në 2011-ën. 44 Vendbanimi i fundit i zgjedhësit në Shqipëri, sipas të cilit zgjedhësit i caktohet zona zgjedhore, merret nga regjistri kombëtar i gjendjes civile. 45 KQZ-ja mori disa pyetje nga zgjedhësit jashtë vendit në lidhje me dokumentet biometrike shqiptare të identitetit, të cilave u kishte kaluar afati, gjë që bëri që qeveria të vendoste më 5 shkurt që të lejonte përdorimin e dokumente të identitetit të cilave u kishte kaluar afati i vlefshmërisë. 46 Grupet më të mëdha të zgjedhësve të regjistruar jashtë vendit janë në Itali, me 91,223 zgjedhës (37.1 për qind), dhe Greqi, 68,386 zgjedhës (27.8 për qind). Ndër të tjerë, ka edhe grupe të mëdha zgjedhësish në Gjermani 25,499 (10.4 për qind), Shtetet e Bashkuara 20,653 (8.4 për qind) dhe në Mbretërinë e Bashkuar 17,227 (7 për qind). Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 12 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

u refuzuan kryesisht për shkak të mosparaqitjes së një lejeje zyrtare qëndrimi ose një dokumenti që vërtetonte adresën e tyre në vendin ku jetonin, siç ishte përcaktuar nga KQZ-ja.

Ligji kërkon që zgjedhësit me të drejtë vote, për të votuar, duhet të paraqesin një pasaportë biometrike ose një kartë identiteti të vlefshme. Megjithatë, një numër i konsiderueshëm shtetasish, disa prej të cilëve banojnë dhe votojnë brenda vendit, kanë dokumente identifikimi të cilave u ka mbaruar afati, një çështje që është vërejtur edhe në zgjedhje të mëparshme. 47 Më 7 maj, Këshilli i Ministrave zgjati vlefshmërinë e të gjitha dokumenteve biometrike të identifikimit deri më 31 maj, duke u mundësuar kështu zgjedhësve të prekur nga kjo çështje që të votonin.

Regjistrimi i kandidatëve

Të drejtën për të kandiduar në zgjedhje e ka çdo zgjedhës me të drejtë vote, përveç atyre që janë duke vuajtur një dënim me burg në bazë të një vendimi gjykate të formës së prerë për kryerjen e veprave të caktuara penale. 48 Gjithashtu, në Kushtetutë përcaktohen disa kategori zyrtarësh, pozicionet e të cilëve konsiderohen se bien ndesh me të drejtën për të kandiduar në zgjedhje. 49

Kandidatët mund të caktohen nga parti dhe koalicione që janë regjistruar në KQZ si subjekte zgjedhore ose mund të garojnë si të pavarur. KQZ-ja i regjistroi të teta partitë politike dhe tre koalicionet që paraqitën dokumentacionin e kërkuar brenda afatit të 12 marsit. 50 Nga këta, vetëm një prej tyre, Partia Aleanca Kombëtare Shqiptare, drejtohet nga një grua. Partitë dhe koalicionet ishin të detyruara të paraqisnin dy lloje listash kandidatësh, një listë të mbyllur me renditje të paracaktuar të kandidatëve dhe një listë më vete për votim preferencial, ku kandidatët renditën sipas rendit alfabetik. Kandidatët nuk mund të vendosen në disa zona zgjedhore njëherësh apo në të dyja llojet e listave. Në përputhje me një rekomandim të mëhershëm të ODIHR-it dhe Komisionit të Venecias, u hoq mundësia që drejtuesit e partive të konkurronin në disa zona zgjedhore. Disa parti më të vogla dhe disa parti të pakicave e informuan MVZ-në e ODIHR-it se e kishin pasur të vështirë të identifikonin një numër të mjaftueshëm kandidatësh në të gjitha zonat. Megjithëse mosparaqitja e një numri të mjaftueshëm kandidatësh në një zonë mund të çojë në mosregjistrimin si subjekt zgjedhor, të njëmbëdhjetë subjektet zgjedhore dorëzuan dokumentacionin e kërkuar ligjor dhe u regjistruan. Në përgjithësi, bashkëbiseduesit e MVZ-së së ODIHR-it nuk ngritën shqetësime lidhur me procesin e regjistrimit.

KQZ-ja regjistroi 2,046 kandidatë në mënyrë gjithëpërfshirëse. Kodi Zgjedhor kërkon që një në çdo tre kandidatë në të dyja listat të jetë nga gjinia më pak e përfaqësuar. Në total, 787 (38.47 për qind) ishin gra, që është shumë pak mbi minimumin ligjor, megjithëse të gjitha listat e kandidatëve qenë në përmbushje të detyrimit të parashikuar me ligj. Në këto zgjedhje nuk u paraqit për regjistrim asnjë kandidat i pavarur. Gjatë verifikimit të kandidatëve, KQZ-ja hoqi 16 kandidatë nga listat e partive të ndryshme, që të gjitha të bazuara në informacione të dhëna në formularët e vetëdeklarimit të kandidatëve në lidhje me rekordet e tyre kriminale dhe të konfirmuara nga Drejtoria e Përgjithshme e Burgjeve.

47 Sipas MPB-së, më 11 maj, 360,809 shqiptarë kishin karta identiteti biometrike të skaduara dhe 550,633 pasaporta biometrike të skaduara. 48 Ligji për Dekriminalizimin i referohet deportimit nga Shtetet Anëtare të BE-së, Australia, Kanadaja dhe Shtetet e Bashkuara. Shtetasit e dënuar për vepra të caktuara penale ose të deportuar nga këto shtete, madje edhe në mungesë të një vendimi gjykatë të formës së prerë, nuk lejohen të kandidojnë për zgjedhje, ashtu sikurse edhe ata që janë objekti i një urdhri kërkimi ndërkombëtar. 49 Presidenti, gjykatësit, prokurorët, ushtarakët dhe oficerët e sigurisë kombëtare, oficerët e policisë, diplomatët, kryetarët e bashkive, prefektët, anëtarët e komisioneve zgjedhore dhe disa zyrtarë të caktuar të administratës shtetërore. 50 Koalicioni "Partia Demokratike – Aleanca për Shqipërinë Madhështore " (PD–ASHM), Partia “Lëvizja Bashkë”, “Lëvizja Atdheu”, Partia e “Koalicioni Euro-Atlantik” (KEA), Partia Socialiste Shqipërisë, Koalicioni “Shqipëria Bëhet – Iniciativa Adriatik Lapaj”, Partia “Aleanca Shqiptare Kombëtare”, Partia “Aleanca e Re për Demokraci”, Koalicioni “Djathtas për Zhvillim”, Partia “Mundësia”, Partia Social Demokrate. Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 13 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

Partitë e prekura nuk u ankuan kundër këtyre vendimeve dhe patën mundësinë të paraqisnin kandidatë të tjerë për zëvendësimin e tyre.

Mjedisi i fushatës

Fushata zyrtare filloi më 11 prill dhe vazhdoi deri 24 orë para ditës së zgjedhjeve. Fushata ishte në përgjithësi e qetë, e fokusuar në aktivitete të vogla me pjesëmarrje fizike, vizita derë më derë dhe postime në rrjetet sociale. 51 PS-ja dhe PD-ja organizuan disa aktivitete më të mëdha, bashkë me një numër të kufizuar tubimesh nga partitë më të vogla. Disa nga çështjet që u ngritën gjatë fushatës përfshinin sigurimin e anëtarësimit në BE, zhvillimin ekonomik, luftën kundër korrupsionit dhe forcimin e institucioneve demokratike. Toni i fushatës ishte shpesh konfrontues, me sulme personale midis dy partive kryesore dhe drejtuesve të tyre. 52 PS-ja synonte të diskreditonte opozitën, kurse PD-ja akuzonte qeverinë për korrupsion dhe për lidhje me grupe të krimit të organizuar.

Megjithëse kandidatët patën përgjithësisht mundësinë të bënin fushatë në mënyrë të lirë dhe zgjedhësit mundësinë të zgjidhnin mes alternativave të ndryshme politike, mundësitë ishin të pabarabarta, në kushtet që partia në pushtet përfitoi nga përdorimi i burimeve administrative dhe pushteti institucional. Ligji e ndalon përdorimin e burimeve shtetërore për qëllime të fushatave të kandidatëve në zgjedhje, por i lejon ata që bëjnë fushatë që të kryejnë detyrat e tyre zyrtare gjatë fushatës. Konkretisht, pak kohë para periudhës së fushatës dhe gjatë saj, ministrat dhe Kryeministri u angazhuan në aktivitete zyrtare, bënë inspektime të disa objekteve, promovuan disa investime dhe projekte infrastrukturore, duke kontribuar në përgjithësi në avantazh të partisë në pushtet dhe, hera-herës, duke bërë fushatë haptazi. 53

Me ligj, për katër muaj para ditës së zgjedhjeve, nuk lejohet propozimi apo miratimi i asnjë akti ligjor, nga i cili përfitojnë segmente specifike të popullsisë. Megjithëse ligji formalisht u respektua, disa politika të miratuara para kësaj periudhe çuan në përfitime për disa grupe zgjedhësish gjatë periudhës zgjedhore dhe po gjatë kësaj periudhe u mbajtën disa aktivitete me përmasa të mëdha. 54 Më 9 maj, me qëllimin, në dukje, që të ndikonte tek zgjedhësit, qeveria vendosi të falte gjobat për ndërtime pa leje, shkelje të kufizimeve të vendosura lidhur me COVID-19, si dhe gjoba të vendosura fermerëve dhe blegtorëve në periudhën 2015-2024. Përveç kësaj, institucionet publike dhe organet shtetërore janë të detyruara të raportojnë në KQZ çdo aktivitet publik për katër muajt para ditës së zgjedhjeve, të cilat KQZ-ja mund të vendosë t’i ndalojë si shpërdorim të mundshëm të burimeve shtetërore. Nga 4,522

51 MVZ-ja e ODIHR-it vëzhgoi 44 aktivitete fushate, nga të cilat 69 nxirrnin në pah folëse gra. 67 e këtyre aktiviteteve ishin të aksesueshme për personat me aftësi të kufizuara, por në asnjë prej tyre nuk pati përkthim në gjuhën e shenjave. 52 Më 14 prill, Zëvendëskryeministrja Belinda Balluku postoi, duke iu referuar PD-së: “Vjedhin, vrasin, shpifin e mallkojnë”; Më 23 prill, z. Berisha deklaroi, duke iu referuar aleatëve të Ramës: “Soji juaj do të shpallet terrorist vend në tokë nuk do të ketë për ju”; më 24 prill, z. Berisha akuzoi z. Rama dhe znj. Balluku për orkestrimin e një “gllabërimi mafioz toke”. Agron Shehaj, drejtuesi i Partisë Mundësia akuzoi Adriatik Lapajn, drejtuesin e Lëvizjes Shqipëria Bëhet, për përfitime përmes marrëveshjesh të brendshme në kapacitetin e tij si avokat. Në përgjigje të këtyre akuzave, sipas raportimeve mediatike, z. Lapaj depozitoi një padi për shpifje. 53 Për shembull, më 18 prill, Ministrja e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale promovoi investimin e qeverisë në Spitalin Rajonal të Lezhës; më 19 prill, Kryeministri, Zëvendëskryeministrja dhe Ministrja e Infrastrukturës dhe Energjisë prezantoi projektin e ri të gazifikimit në qytetin e Korçës. Më 28 prill, Ministri i Brendshëm prezantoi një projekt të ri për prodhimin e mjeteve ushtarake. Gjithashtu, Kryeministri bëri një tur të Spitalit të saporinovuar Bashkiak të Mirditës më 18 prill, Spitalit Psikiatrik në Vlorë më 27 prill, kantierit të ndërtimit të një shkolle të re në Tiranë më 28 prill, prezantoi ndërtimin e një godine të teknologjisë modern në Shkozë më 28 prill, dhe promovoi investimet në rajonin e Gjirokastrës më 3 maj. 54 Një Vendim i Këshillit të Ministrave të 9 janarit o ofroi pensionistëve në Shqipëri një bonus në pranverë bashkë me pensionin e tyre mujor. Shpërndarja e pagesës prej 10,000 lekësh (afërsisht 100 euro) ose 5,000 lekësh (50 euro), në varësi të nivelit të pensionit, filloi më 1 mars. Projektet e buxhetuara nga bashkitë në vitin 2024 që filluan fill para zgjedhjeve ose gjatë fushatës zgjedhore përfshinin: punime rrugësh në Durrës, Himarë, dhe Librazhd; ftesë për tender në Himarë, Mat, Roskovec, dhe Shkodër; dhe subvencione në Lezhë, Klos, dhe Tirana. Aktivitetet e mëdha ose me shumë vizibilitet përfshinin aktivitete si Panairin e Turizmit të muajit mars në Berlin, ku morën pjesë disa ministra dhe Kryeministri dhe që u raportua gjerësisht, si dhe segmentin shqiptar të aktivitetit të çiklizmit Giro d’Italia që ishte planifikuar të zhvillohej nga 9 deri në 11 maj, që përkoi me heshtjen zgjedhore dhe ditën e zgjedhjeve. Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 14 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

aktivitetet zyrtare të regjistruara gjatë kësaj periudhe, KQZ-ja ndaloi vetëm 18 si aktivitete që kishin të bënin me shpërdorimin e burimeve shtetërore, duke ngritur dyshime rreth kapacitetit të saj për shqyrtimin e të gjitha aktiviteteve të raportuara dhe qasjes së saj të ngushtë në interpretimin e ligjit në këtë aspekt. Megjithëse shumica e këtyre aktiviteteve ishin formalisht në përputhje me dispozitat ligjore, numri i madh i tyre i dha mundësi partisë në pushtet t’i shfrytëzonte për qëllime fushate, sidomos në zonat ku zyrtarë të lartë të qeverisë shërbyen si koordinatorë të PS-së. 55 Përdorimi i gjerë i këtyre aktiviteteve publike për qëllime zgjedhore, përforcoi edhe më shumë avantazhin e padrejtë të partisë në pushtet, dhe e mjegulloi vijën ndarëse mes shtetit dhe partisë, në kundërshtim me paragrafin 5.4 të Dokumentit të Kopenhagenit të OSBE-së të vitit 1990. 56

KQZ-ja mund t’i hetojë shkeljet administrative lidhur me zgjedhjet ex officio ose në bazë të ankesave të paraqitura online ose nga çdo palë e interesuar. Nga 139 ankesa të tilla të marra nga KQZ-ja, një pjesë e konsiderueshme kishin të bënin me burimet shtetërore, shtrimin e rrugëve, partneritetet e ndaluara publik-privat dhe fillimin e dhënies së asistencës sociale, subvencioneve dhe tenderët e prokurimit publik, të bëra në lidhje me titullarët e institucioneve publike, kryetarët e bashkive dhe ministrat. Në shumicën e vendimeve të marra deri më 9 maj për këto çështje, KQZ-ja konstatoi se, duke qenë se buxhetet ishin caktuar që përpara se të fillonte periudha katër-mujore, këto masa nuk përbënin shkelje të ligjit, dhe në 37 raste, KQZ-ja nuk nisi hetim administrativ. Në total, KQZ-ja mori vendim vetëm për 118 të ankesave deri në ditën e zgjedhjeve. Mungesa e një procedure të përshpejtuar për shqyrtimin e ankesave ngre shqetësime për eficencën e sistemit aktual të hetimit dhe vendimmarrjes në lidhje me kundërvajtje administrative nga KQZ-ja lidhur me zgjedhjet.

Në MVZ-në e ODIHR-it mbërritën disa pretendime dhe raportime, sipas të cilave punonjësve të bashkive u bëhej presion nga eprorët për të marrë pjesë ose për të mbështetur fushatën e PS-së.57 Megjithëse PS-ja organizoi një sërë aktivitetesh fushate që kishin në qendër gratë, edhe në këto aktivitete u ngritën shqetësime se disa nga pjesëmarrësit ishin aty, sepse ishin udhëzuar nga punëdhënësit e tyre në sektorin publik që të merrnin pjesë. 58 Shumë bashkëbisedues të MVZ-së së ODIHR-it ngritën shqetësime rreth ndikimit të rrjeteve të patronazhimit në të gjithë vendin, duke pretenduar se për të siguruar vota, ata përdornin si mjet premtimet për punësim në sektorin publik, favore administrative dhe leje të ndryshme. MVZ-së së ODIHR-it iu raportuan edhe raste zgjedhësish që pretendonin se kishin frikë nga hakmarrja nëse shiheshin në aktivitete të partive opozitare dhe raste të intimidimit të kandidatëve të opozitës dhe të disa kandidatëve të partisë në pushtet. 59 Disa bashkëbisedues u shprehën se veçanërisht të prekshme nga presioni i ushtruar nga administrata publike 55 Numri më i madh i aktiviteteve ishin në bashkitë e qarkut të Fierit, ku Zëvendëskryeministrja ishte drejtuese politike e PS-së. një numër i madh aktivitetesh u regjistrua edhe në Lezhë, drejtuar nga Ministri i Drejtësisë dhe në Gjirokastër, drejtuar nga Ministrja e Turizmit. Në bashkitë e drejtuara nga opozita nuk pati fare aktivitete ose një numër i kufizuar aktivitetesh të tilla. 56 Në paragrafin 5.4 të Dokumentit të Kopenhagenit të vitit 1990, shtetet pjesëmarrëse të OSBE-së u angazhuan për një “ndarje të qartë mes shtetit dhe partive politike”. 57 Pretendime dhe raporte të dorës së parë për presion ndaj punonjësve të bashkive nga eprorët për të marrë pjesë në aktivitete të fushatës të PS-së pati në Durrës, Fier, Has, Korçë, Peshkopi, Shkodër, Tirana, dhe Vlorë. Pretendime për presion ndaj punonjësve të bashkive për të marrë pjesë ose për të mbështetur fushatën e PS-së, duke përfshirë edhe financiarisht, u bënë në Devoll, Elbasan, Gjirokastër, Korçë, Lezhë, Pukë, Shkodër, dhe Tropojë. Akuzat për ushtrim presioni mbi punonjësit e sektorit publik për të dhënë informacion rreth familjarëve ose miqve të tyre që jetojnë jashtë shtetit u ngritën në Dibër, Durrës, Elbasan, Fier, Korçë, Lezhë, Shkodër dhe Tiranë. Më 7 maj në Elbasan, gjatë tubimit përmbyllës të Partisë Demokratike, Misioni i Vëzhgimit të Zgjedhjeve i ODIHR-it u informua nga zyrtarët e partisë se pjesëmarrësit ishin dërguar me autobuzë nga komunat përreth Cërrikut dhe Belshit 58 Në 16 aktivitetet e organizuara nga PS-ja për gratë, që u vëzhguan nga MVZ-ja e ODIHR-it, shumica e pjesëmarrësve ishin punonjës të sektorit publik. Në katër prej këtyre aktiviteteve, disa pjesëmarrës e informuan MVZ-në e ODIHR- it se merrnin pjesë në ato aktivitete me udhëzimin e punëdhënësve përkatës. 59 Raportime të dorës së parë për kërcënime u bënë në Berat, Durrës, dhe Fier. Pretendime për mosmarrje pjesë në aktivitetet e partive opozitare nga frika e hakmarrjes pati në të gjithë vendin, sidomos në Durrës, Elbasan, Gjirokastër, Lezhë, Korçë, Kukës, dhe Tiranë, ku këto raste u raportuan në mënyrë konkrete dhe të hollësishme. Përveç kësaj, u raportuan akuza për intimidim të votuesve nga policia në Fier. Më 4 maj, anëtarë të familjes së një kandidati të PS-së u kërcënuan në Lezhë Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 15 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

për të votuar për PS-në ishin komunitetet e marxhinalizuara. Kjo bie ndesh me standardet ndërkombëtare, sipas të cilave zgjedhësit duhet të jenë të lirë, pa u shtrënguar dhe pa u ndikuar në mënyrë të panevojshme. 60

Gjatë fushatës u vërejtën disa pretendime për shit-blerje votash dhe në 37 raste nisi hetimi. 61 Një numër bashkëbiseduesish të MVZ-së së ODIHR-it ngritën pretendime për lidhje mes partive politike dhe krimit të organizuar në disa zona, intimidim dhe kërcënim nga ana e grupeve të krimit të organizuar ndaj zgjedhësve dhe, ndonjëherë, edhe ndaj kandidatëve. 62

Fushata në rrjetet sociale nuk është e rregulluar shprehimisht dhe nuk ka asnjë autoritet rregullator të ngarkuar me ligj për monitorimin e aktiviteteve të fushatës në rrjetet sociale dhe për të identifikuar rastet e dizinformimit, përmbajtjeve manipuluese apo të shfaqjes së sjelljeve joautentike. 63 Megjithatë, KQZ- ja ngriti një njësi të posaçme për monitorimin e llogarive në rrjetet sociale të 50 institucioneve publike gjatë fushatës dhe e trajnoi këtë njësi lidhur me identifikimin e keqinformimit në lidhje me zgjedhjet. Në bazë të këtij monitorimi, nga 11 prilli deri në 9 maj, KQZ-ja konstatoi 10 postime të institucioneve publike që ishin potencialisht në shkelje të ligjit dhe i referoi ato për hetim administrativ. Në disa raste të ngjashme të paraqitura në KQZ në lidhje me përdorimin e llogarive zyrtare të institucioneve publike për fushatë, KQZ-ja zgjodhi të ndalojë hetimet. KQZ-ja bëri disa përpjekje për t’u koordinuar me platformën Meta, por kjo nuk çoi në ngritjen e një mekanizmi përmes të cilit KQZ-ja të mund të identifikonte përmbajtje që mund të ishin manipuluese apo që të kërkonte heqjen e përmbajtjeve të caktuara nga kjo platformë. 64 Fusha e mbulimit dhe efikasiteti në përgjithësi i monitorimit nga KQZ-ja të fushatës online mbeti i kufizuar.

Gjatë periudhës zgjedhore, MVZ-ja e ODIHR-it ndoqi aktivitetet e fushatës së 23 llogarive të partive politike, koalicioneve dhe kandidatëve kryesorë në Facebook dhe Instagram. 65 Kandidatët u angazhuan në mënyrë aktive në të gjitha këto platforma, duke u fokusuar tek video-mesazhet, duke shpërndarë përmbajtje nga aktivitetet e fushatës, si dhe duke promovuar premtime zgjedhore. Megjithëse shumica e partive politike nënshkruan para fushatës Kodin e Etikës për Fushatat Dixhitale, duke përfshirë edhe PD-në dhe PS-në, disa kandidatë shpërndanë përmbajtje përçarëse, diskriminuese dhe manipuluese.66 Disa organizata të shoqërisë civile monitoruan fushatën në rrjetet sociale, duke përfshirë Rrjetin Ballkanik të Gazetarisë Investigative, i cili raportoi disa raste sjelljesh të koordinuara joautentike për të amplifikuar angazhimin në mënyrë artificiale, sidomos të llogarive të palëve të treta që shpërndanin

60 Shih paragrafin 19 të Komentit të Përgjithshëm 25 të vitit 1996 deri në nenin 25 të ICCPR-së, ku thuhet se “[p]ersonat me të drejtë vote duhet të jenë të lirë për të votuar për cilindo kandidat [..] dhe për të mbështetur apo kundërshtuar qeverinë, pa ndikimi të panevojshëm dhe pa shtrëngim të asnjë lloji që mund të shtrembërojë ose të pengojë shprehjen e lirë të vullnetit të zgjedhësit.” 61 Pretendime specifike për shit-blerje votash u bënë në Elbasan, Korçë, Mirditë, Shkodër, dhe Tiranë. 62 Këto pretendime iu bënë MVZ-së së ODIHR-it në Durrës, Elbasan, dhe Tiranë, personi i dyshuar si autori u raportua se kishte lidhje me një grup të organizuar kriminal. 63 Para zgjedhjeve, Rrjeti Ballkanik i Gazetarisë Investigative (BIRN) zhvilloi një trajnim për KQZ-në në lidhje me metodat e monitorimit të gjuhës së urrejtjes, dizinformimit dhe shpenzimeve në rrjetet sociale. Shih seksionin II.3 të Raportit Shpjegues të Deklafatës Interpretuese të Komisionit të Venecias të vitit 2024 mbi Kodin e Praktikës së Mirë në Çështjet Zgjedhore, sa i përket teknologjive dixhitale dhe inteligjencës artificiale. 64 Në përgatitjet për zgjedhjet, më 16 prill, KQZ-ja organizoi një takim me përfaqësuesit e platformës Meta. MVZ-ja e ODIHR-it kontaktoi Meta-n për të diskutuar aktivitetet e saj në lidhje me zgjedhjet e ardhshme, por nuk mori përgjigje. 65 KQZ-ja deklaroi se monitoroi llogaritë e kandidatëve në Facebook për reklamat e paguara politike. 66 Për shembull, Kryeministri Edi Rama bëri një postim nga fushata e tij më 18 prill në Dibër, ku tha: “gjysma e burrave në vend janë çyrykë”. Në një postim nga një takim i datës 22 prill me pensionistët në Gjirokastër, z. Rama tha: “Nëse duhet të zgjidhni mes BE-së dhe kënetës, dhe ju zgjidhni kënetën, do të thotë se s’je mirë — politikisht, je autik.” Sipas mediave, z. Rama iu referua në mënyrë të përsëritur kundërshtarit të tij, z. Berisha si ‘buf kënete’, dhe drejtuesve të tjerë të opozitës si ‘krijesa të kënetës’. Nga ana tjetër, z. Berisha iu referua z. Rama ai ‘Anti-Krisht’, ‘monstër’, kurse qeverisë si ‘narko-diktaturë’. Z. Rama përdori shpesh video të prodhuara me inteligjencë artificiale, ku vinte në shënjestër z. Berisha. Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 16 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

reklama postime që godisnin opozitën, si dhe Koalicioni për Reforma, Integrim dhe Institucione të Konsoliduara, i cili monitoroi reklamat politike në rrjetet sociale. 67

Financimi i fushatës

Financimi i fushatës rregullohet kryesisht nga Kodi Zgjedhor dhe ligji për partitë politike. Pavarësisht nga disa ndryshime të kohëve të fundit, që prej 2020-ës nuk ka pasur ndonjë reformë gjithëpërfshirëse. Kuadrit ligjor aktual i mungon efikasiteti dhe mangësitë e tij ndikojnë negativisht në transparencën e financimit të fushatës dhe në barazinë e mundësive për partitë dhe kandidatët .

Partitë politike mund t’i financojnë fushatat e tyre me fonde publike dhe private, duke përfshirë edhe me fondet e veta, hua bankare dhe donacione nga shtetas dhe persona juridikë vendas. Më 21 mars, mjaftueshëm në kohë para fushatës, KQZ-ja shpërndau 131,201,816 lekë (afërsisht 1.3 milion euro) nga fondet publike mes njëmbëdhjetë subjekteve zgjedhore në bazë të rezultateve të zgjedhjeve të kaluara. Në vitin 2025, kufiri i vetëfinancimit u ngrit nga 1 milion në 3 milion lekë (afërisht 30,000 euro). Kufiri për donacionet, përfshirë ato në natyrë, është 1 milion lekë (afërsisht 10,000 euro) për donacion, por nuk ka një limit për shumën totale. Vetëm kontributet mbi 50,000 lekë (afërsisht 500 euro) duhet të bëhen përmes një llogarie bankare të dedikuar. Për huatë nuk ka ndonjë kufi specifik dhe as nuk janë të rregulluara me ligj, për shembull, sa i përket detyrimeve për shlyerjen e tyre. Megjithëse kërkohet me ligj, asnjë nga kandidatët nuk publikoi të dhëna për donacionet, huatë apo kreditë e marra, duke e dëmtuar edhe më shumë transparencën; megjithatë, KQZ-ja nuk u kërkoi të ndërmerrnin asnjë veprim, pasi KQZ-ja nuk ka instrumente ligjore për të siguruar përmbushjen e parashikimeve ligjore.

Periudha e rregulluar mbulon shpenzimet e partive politike dhe koalicioneve që nga data kur shpallet zyrtarisht data e zgjedhjeve deri në fund të fushatës, duke përfshirë edhe shpenzimet e bëra para periudhës zyrtare të fushatës. Megjithatë, ligji nuk specifikon qartë se cilat aktivitete parazgjedhore duhet të klasifikohen si shpenzime fushate dhe duhet të jenë objekt i mbikëqyrjes dhe sanksioneve potenciale, çka bie ndesh me praktikat e mira ndërkombëtare. 68

Kufiri aktual për shpenzimet e një partie apo koalicioni është 326,456,950 lekë (afërsisht 3.3 milion euro). 69 Ndryshimet ligjore të 2025-ës nuk i përfshinë shpenzimet e kandidatëve në kufirin e shpenzimeve për partitë dhe nuk vendosën një kufi më vete për shpenzimet e kandidatëve. Ky boshllëk ligjor mund të lejojë anashkalimin e kufirit të shpenzimeve nga ana e partive dhe koalicioneve, duke cenuar transparencën dhe llogaridhënien dhe duke krijuar mundësi për një avantazh joproporcional të partive më të mëdha. 70 Shpenzimet për aktivitetet online të fushatës duhet që, parimisht, të përfshihen në shumën e përgjithshme nën kufirin e shpenzimeve dhe të raportohen, duke u nisur nga detyrimi ligjor për raportimin e të gjitha shpenzimeve të mundshme të fushatës. Megjithatë, pavarësisht nga një rekomandim i mëparshëm I ODIHR-it, shpenzimet për fushatat online, reklamat politike të paguara në platformat e rrjeteve sociale dhe shpenzimet e palëve të treta nuk janë të rregulluara qartë, gjë që mund

67 Shih artikullin e 5 majit në raportin e BIRN-it. 68 Paragrafi 262 i Udhëzimeve të ODIHR-it dhe Komisionit të Venecias të vitit 2020 për Rregullimin e Partive Politike “Legjislacioni duhet të ofrojë udhëzimet të qarta në lidhje me cilat aktivitete janë të ndaluara gjatë fushatës para- zgjedhore, dhe të ardhurat dhe shpenzimet e përdorura për këto aktivitete gjatë kësaj kohe duhet t’i nënshtrohen shqyrtimit dhe sanksioneve të duhura.” 69 Për këto zgjedhje, limitet e shpenzimeve për fushatë u rritën tre deri pesë herë krahasuar me shumën më të madhe të marrë nga një subjekt zgjedhor nga fondet publike. 70 Paragrafi 19 i the Komentit të Përgjithshëm Nr. 25 të ICCPR-së thotë se “kufizimet e arsyeshme të shpenzimeve të fushatës mund të justifikohen në rastet kur kjo është e nevojshme për të garantuar moscenimin e zgjedhjes së lirë të zgjedhësve ose mosshtrembërimin e procesit demokratik nga shpenzimet joproporcionale në emër të cilitdo kandidat apo parti”. Paragrafi 248 i Udhëzimeve të Përbashkëta të ODIHR-it dhe Komisionit të Venecias për Rregullimin e Partive Politike të vitit 2020 thotë “Është e arsyeshme për një shtet që të përcaktojë kriteret për shpenzimet zgjedhore dhe një kufi për shpenzimet maksimale për pjesëmarrësit në zgjedhje.” Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 17 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

të çojë në përdorimin e pakontrolluar të fondeve në fushatë. 71 Këto boshllëqe mund t’i hapin rrugën përdorimit të fondeve të paligjshme dhe të pagjurmueshme, si dhe anashkalimit të rregullave në fuqi.

Kandidatët janë të detyruar të dorëzojnë në KQZ raporte për financimin e fushatës përmes një Platforme elektronike për Raportimin Financiar Brenda 60 ditësh nga shpallja zyrtare e rezultateve. Mungesa e raportit të ndërmjetëm financiar para ditës së zgjedhjeve kufizon transparencën, i privon zgjedhësit nga informimi në kohë dhe bie ndesh me praktikën e mirë zgjedhore ndërkombëtare lidhur me mbikëqyrjen e financimit të fushatës. 72 Bashkëbisedues të ndryshëm të MVZ-së së ODIHR-it shprehën shqetësime lidhur me disa kufizime teknike të platformës online të KQZ-së dhe për disa probleme në kërkimin dhe krahasimin e të dhënave. Disa parti vunë në dukje se kishin marrë trajnim dhe mbështetje të vazhdueshme nga KQZ-ja në lidhje me detyrimet për raportim. Brenda pesë ditësh nga shpallja e rezultateve, KQZ-ja duhet të emërojë audituesit për shqyrtimin e këtyre raporteve. Disa bashkëbisedues të ODIHR-it shprehën shqetësime në lidhje me kapacitetin e audituesve për identifikimin e financimeve të paligjshme ose shpenzimeve të padeklaruara, duke përfshirë edhe shpenzimet për fushatën online.

Media

Pavarësia, shumëllojshmëria dhe integriteti i lajmeve në dispozicion të zgjedhësve cenohen nga fakti që shumica e mediave varen nga financime jotransparente të interesave politike dhe interesave të biznesit, duke u mbështetur shpesh tek kontratat qeveritare. Përqendrimi i pronësisë së medias e cenon edhe më shumë pluralizmin e burimeve informative, në kundërshtim me standardet ndërkombëtare. 73 Sipas disa bashkëbiseduesve të MVZ-së së ODIHR-it, fakti që disa prej agjencive të rëndësishme të marketingut zotërohen nga interesa politike cenon shpërndarjen e drejtë të të ardhurave nga reklamat, ndërkohë që mungesa e matjeve të besueshme të audiencës nuk lejon shpërndarjen transparente dhe të përgjegjshme të reklamave publike. 74 Shumica dërrmuese e organeve mediatike perceptohen si mbështetëse të PS-së në pushtet. 75 Transmetuesi publik, Radio Televizioni Shqiptar (RTSH) nuk konsiderohet se gëzon audiencë të madhe, dhe procedura bipartizane e emërimit të organeve drejtuese si të RTSH-së, ashtu edhe të Autoritetit Audio-vizual Media (AMA) nuk garanton pavarësinë e tyre de facto. 76 71 Sipas të dhënave nga Meta Ad Library, nga 11 prilli deri më 11 maj, partitë, koalicionet dhe kandidatët shpenzuan gjithsej 21,410,830 lekë (217,870 euro) për reklamat politike. "Nga këto, PD shpenzoi 2,746,960 lekë (27,950 euro), Partia e Bashkimit për të Drejtat e Njeriut 1,173,220 lekë (11,940 euro), Lëvizja Shqipëria Bëhet 490,050 lekë (4,990 euro). Ndër kandidatët, llogaria me shpenzimin më të lartë ishte ajo e Agron Shehajt, liderit të Partisë Mundësia, me 1,909,780 lekë (19,430 euro), Belind Këlliçi i PD-së me 763,100 lekë (7,770 euro), dhe Vullnet Sinaj i PS-së me 748,960 lekë (7,620 euro. 72 Neni 7.3 i UNCAC thotë se shtetet marrin masa “për rritjen e transparencës në financimin e kandidatëve garues”. Paragrafi 247 i Udhëzimeve të Përbashkëta të ODIHR-it dhe Komisionit të Venecias për Rregullimin e Partive Politike të vitit 2020 thotë se “Zgjedhësit duhet të kenë informacion relevant lidhur me mbështetjen financiare dhënë partive politike, pasi kjo ndikon në vendimmarrje dhe është një mjet për t’i bërë partitë që të japin llogari”. Shih gjithashtu paragrafin 261 që thotë se “Është praktikë e mirë që të kërkohen këto raporte: [..]Raportet që u japin organeve mbikëqyrëse dhe publikut informacion paraprak lidhur me të ardhurat dhe shpenzimet e partive dhe kandidatëve për fushatë disa ditë para ditës së zgjedhjeve” 73 Sipas Monitorimit të Pluralizmit Mediatik të vitit 2024 të Institutit të Universitetit Evropian, katër pronarët kryesorë në tregun e transmetimit kontrollojnë 72 për qind të të ardhurave dhe 87 për qind të audiencës. Paragrafi 40 i Komentit të Përgjithshëm Nr. 34 të Komitetit të të Drejtave të Njeriut të OKB-së (UNHRC) parashikon që shtetet palë të ndërmarrin masat e duhura “për të parandaluar dominimin apo përqendrimin e panevojshëm të mediave përmes grupeve mediatike të kontrolluara privatisht në situata monopoliste që mund të dëmtojnë shumëllojshmërinë e burimeve dhe pikëpamjeve.” 74 Shih gjithashtu vlerësimin nga Kryetari i Shoqatës së Gazetarëve Shqiptarë. 75 Sipas Rrjetit Ballkanik te Gazetarise Investigative (BIRN), mes 10 stacioneve më të mëdha televizive (bazuar në deklaratat financiare) TV Klan dhe Top Channel zënë 64 për qind të tregut. I vetmi stacion televiziv mes këtyre 10, që perceptohet se është në linjë me PD-në, Syri TV, në vitin 2023, “vlerësohej se kishte 1.7% të të ardhurave totale të tregut televiziv, ose 113 milion lekë. Të ardhurat e deklaruara ranë me 22% krahasuar me 2022-shin.” 76 Më 6 shtator 2024, Drejtori i RTSH-së dha dorëheqjen pas shqetësimeve të ngritura rreth pozicioneve që kishte mbajtur me PS-në në të shkuarën. Më 17 shkurt 2025, Parlamenti shperndau Këshillin Drejtues të RTSH-së për parregullsitë në përzgjedhjen e drejtorit të ri të RTSH-së. Një Këshill i ri Drejtues u emërua më 17 mars, i cili zgjodhi drejtorin e ri më 25 prill 2025. Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 18 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

Ndërhyrja e gjerë nga pronarët e mediave në autonominë editoriale, bashkë me autocensurën mes gazetarëve, ndikon negativisht në informacionet që i vihen në dispozicion publikut. Përveç kësaj, gazetarët ekspozohen në mënyrë të përsëritur ndaj sulmeve verbale dhe, hera-herës edhe fizike, nga zyrtarët publikë. 77 Gjithashtu, gazetarët raportojnë për akses në rënie tek përfaqësuesit e qeverisë, përfshirë edhe Kryeministrin, dhe për zvogëlim të numrit të konferencave për shtyp të organizuara, si dhe për moslejim të gazetarëve në disa raste në aktivitete, në kundërshtim me standardet ndërkombëtare. 78 Mbulimi editorial i lajmeve zëvendësohet shpesh nga materiale të përgatitura nga organet qeveritare, duke cenuar integritetin editorial. Agjencia e Medias dhe Informacionit (AMI), në varësi të Kryeministrisë, i centralizon dhe filtron informacionet e nxjerra rreth qeverisë dhe institucioneve publik. 79 Disa organe mediatike të financuara nga shoqëria civile dhe nga donatorët ofrojnë gazetari investigative dhe në interes të publikut, por janë prekur nga shkurtimet së fundmi të fondeve ndërkombëtare. 80

Në përgjithësi, Kushtetuta dhe legjislacioni parashikojnë mbrojtjen e lirisë së fjalës. Megjithatë, pavarësisht nga rekomandimet e mëparshme të ODIHR-it, shpifja vazhdon të mbetet vepër penale. Një numër i konsiderueshëm çështjesh gjyqësore civile dhe penale janë hapur vitet e fundit kundër gazetarëve për shpifje, duke përfshirë edhe disa padi strategjike kundër pjesëmarrjes së publikut (SLAPP), kundër gazetarëve. 81

Kodi i Transmetimit i vitit 2023 kërkon që të gjitha lajmet të jenë objektive dhe të paanshme. Kodi Zgjedhor, ndryshe nga çfarë kërkohet nga angazhimet e OSBE-së, nuk parashikon mbulim të barabartë në edicionet informative për partitë joparlamentare në një mjedis mediatik tashmë disavantazhues për to. 82 Më 6 mars, Këshilli i Ministrave ndaloi përkohësisht platformën TikTok, ndalim që nuk është në përputhje me standardet ndërkombëtare. 83 Sipas disa bashkëbiseduesve të MVZ-së së ODIHR-it, ky ndali pati edhe një ndikim tjetër të dëmshëm ndaj aftësisë së të gjithë kandidatëve, duke përfshirë edhe atyre të partive joparlamentare, për të bërë fushatë në kushte të barabarta.

77 Qendra Evropiane për Shtypin dhe Lirinë e Medias raportoi 45 incidente kundër lirisë së medias në vitin 2024. Më 27 mars 2024, Komiteti për Mbrojtjen e Gazetarëve u bëri thirrje zyrtarëve publikë, duke përfshirë edhe Kryeministrin Edi Rama, për t’i dhënë fund gjuhës abuzive dhe sjelljes intimiduese ndaj gazetarëve. Më 26 mars 2025, safejournalists.net raportoi një sulm fizik të kryer së fundmi ndaj një gazetari nga një zyrtar në Tiranë. 78 Paragrafi 13 i the Komentit të Përgjithshëm 34 të UNHRC-së thotë se “[k]omunikimi lirshëm i informacionit dhe ideve rreth çështjeve publike dhe politike mes qytetarëve, kandidatëve dhe përfaqësuesve të zgjedhur është thelbësor. Kjo nënkupton që të ketë shtyp të lirë dhe media të tjera që kanë mundësinë të komentojnë për çështje publike pa censurë dhe pa kufizim, si dhe të informojnë opinionin publik.” 79 Në tetor 2021, pikërisht para se AMI të niste punën, gjashtë organizata mediatike ndërkombëtare bënë thirrje që të anulohej ngritja e saj, pasi mund “të përdorej për të konsoliduar edhe më tej kontrollin mbi rrjedhën e informacionit publik”. 80 Sipas Qendrës për Gazetari Cilësore, gjashtë projekte të financuara nga Departamenti i Shtetit i SHBA-së u pezulluan ose u ndërprenë. Ndër to ishin Rrjeti Investigativ Shqipëri (INA), i cili financonte dhe publikonte investigime, dhe programi televiziv investigativ “31 minuta”, i transmetuar në të gjitha televizionet kryesore. 81 Një studim i Safejournalists.net raportoi gjithsej 8 çështje penale dhe 65 çështje civile për shpifje në vitin 2023. 82 Partitë që fituan mbi 20 për qind të vendeve në zgjedhjet e mëparshme parlamentare duhet të marrin dyfishin e mbulimit në lajme krahasuar me partitë e tjera parlamentare. Mbulimi i partive jashtëparlamentare është në diskrecionin e transmetuesve, por nuk mund të tejkalojë mbulimin e dhënë për partitë parlamentare që kanë më pak se 20 për qind të vendeve. Paragrafi Dokumentit të Kopenhagenit të OSBE-së të vitit 1990 kërkon që Shtetet pjesëmarrëse të “Sigurojnë që asnjë pengesë ligjore apo administrative të mos qëndrojë në rrugën e aksesit të papenguar dhe jo-diskriminues në media për të gjitha grupimet politike dhe individët që dëshirojnë të marrin pjesë në procesin zgjedhor”. 83 Paragrafi 43 i UN Komentit të Përgjithshëm Nr. 34 të Komitetit të të Drejtave të Njeriut të OKB-së (UNHRC) përcakton se çdo kufizim mbi faqet e internetit, blogjet apo platformat e tjera të komunikimit online duhet të jetë i kufizuar ngushtë dhe i lidhur posaçërisht me përmbajtjen. Ndalesat e gjera apo të përgjithshme, “ndalesat totale”, për funksionimin e këtyre sistemeve, përfshirë ofruesit e shërbimeve të internetit apo motorët e kërkimit, janë në kundërshtim me standardet ndërkombëtare për lirinë e shprehjes. Tre organizata të shoqërisë civile e kontestuan këtë vendim në Gjykatën Kushtetuese më 25 mars. Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 19 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

Sipas shumicës së bashkëbiseduesve të MVZ-së së ODIHR-it, materialet filmike për edicionet informative mbi fushatën u ofruan nga partitë politike. Në stacionet televizive të monitoruara nga MVZ- ja e ODIHR-it, asnjë prej mbulimeve në edicionet informative, nuk u identifikua si i tillë, siç kërkohet nga Kodi Zgjedhor dhe nga KQZ-ja nuk u ndërmor asnjë masë për adresimin e kësaj praktike. 84 Gjithashtu, disa bashkëbisedues të MVZ-së së ODIHR-it raportuan se disa intervista me disa kandidatë të transmetuara në programet e aktualitetit kishin qenë të paguara, në shkelje të ligjit. Materialet filmike të prodhuara nga kandidatët zgjedhorë në edicionet informative, si dhe mbulimi mediatik i paguar, është de facto i barabartë me reklamat politike dhe vë në disavantazh kandidatët me më pak mundësi financiare.

Monitorimi i MVZ-së së ODIHR-it tregoi se në dy stacionet televizive të monitoruara, PS-ja mori më shumë mbulim të fushatës në edicionet informative sesa PD-ja – ASHM. 85 Në RTSH, A2 CNN, Top Channel dhe TV Klan, PS-ja mori përkatësisht 45, 46, 48 dhe 57 për qind, ndërsa PD- ASHM mori 41, 48, 45 dhe 43 për qind. 86 Mbulimi, në 83 për qind të rasteve ishte me ton neutral ose pozitiv. Asnjë prej subjekteve të tjera nuk mori më shumë se 5 për qind të mbulimit në ndonjë prej stacioneve televizive të monitoruara. Megjithëse disa programe debati u transmetuan rregullisht, ato nuk sollën kandidatë shumë të njohur apo drejtues partish nga parti të ndryshme. RTSH-ja përmbushi detyrimin e saj ligjor të ofrimit të minutazhit falas subjekteve zgjedhore. Reklama politike me pagesë në televizion u blenë vetëm nga dy partitë dominuese. Përfundimisht, mjedisi i kufizuar mediatik dhe mosrespektimi në mirëbesim i parashikimeve ligjore, bëri që zgjedhësve t’u mohohej informimi i pavarur, i shumëllojshëm dhe solid lidhur me garën zgjedhore.

Zgjidhja e mosmarrëveshjeve zgjedhore

Kuadri ligjor për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve zgjedhore përfshin procedurat administrative të pasuara nga mundësia për ankimim gjyqësor. Vëzhguesit mund të ankohen vetëm për mosmarrje të akreditimit, ndërsa zgjedhësit mund të ankohen vetëm për përjashtim nga lista e zgjedhësve duke iu drejtuar gjykatave të rretheve. Kjo qasje e ngushtë lidhur me legjitimitetin e ankimit është në kundërshtim me standardet ndërkombëtare dhe praktikën e mirë zgjedhore, që kërkon akses më të gjerë në zgjidhje ligjore efikase për mosmarrëveshjet zgjedhore. 87

Komisioni i Ankesave dhe Sanksioneve (KAS) shqyrton ankesat ndaj vendimeve të KQZ-së dhe KZAZ- ve, duke përfshirë edhe vendimet për rezultatet e zgjedhjeve, të cilat duhet të gjykohen brenda 10 ditësh. Me kërkesë të KQZ-së, KAS-i mund edhe të vendosë sanksione. Deri më 11 maj, KAS-i ka shqyrtuar 17 ankime ndaj vendimeve të Komisionerit, të cilat që të gjitha kishin të bënin me pretendime për parregullsi para fillimit të fushatës zgjedhore. Në 11 raste pranoi ankimimet, në dy raste prishi vendimet e Komisionerit dhe vendosi katër gjoba administrative prej 3,000 lekësh për parregullsi në raportimin e institucioneve publike lidhur me aktivitetet e tyre dhe neglizhencën e anëtarëve të KZAZ-së. Ankimimet

84 AMA (Autoriteti i Mediave Audiovizive) i dërgoi KQZ-së raporte monitorimi ditore dhe javore, në përputhje me ligjin. Megjithatë, monitorimi përfshinte vetëm edicionet e lajmeve dhe nuk vlerësonte tonin e mbulimit. Deri në ditën e zgjedhjeve, KQZ-ja mori 20 vendime, kryesisht për shkelje të rregullave për reklama me pagesë dhe sondazhet e opinionit publik. Nuk u morën masa lidhur me mbulimin e barabartë në edicionet informative. 85 Nga 8 prilli deri më 9 maj, Misioni i Vëzhgimit të Zgjedhjeve i ODIHR-it kreu një monitorim sasior dhe cilësor të katër stacioneve televizive dhe tre mediave online të lajmeve: RTSH, TV Klan, Top Channel dhe A2 CNN, si dhe panorama.al, lapsi.al dhe reporter.al 86 Shifrat nuk përfshijnë mbulimin e aktorëve politikë në cilësinë e tyre institucionale. Programet informative dhe ato të debatit treguan më shumë mungesë balancimi. 87 Paragrafi 5.10 i Dokumentit të Kopenhagenit të OSBE-së të vitit 1990 angazhon Shtetet pjesëmarrëse të ofrojnë për të gjithë “mjete efektive për ankimim kundër vendimeve administrative, me qëllim garantimin e respektimit të të drejtave themelore dhe sigurimin e integritetit ligjor.” Seksioni II.3.3.f i Kodit të Praktikës së Mirë në Çështjet Zgjedhore të Komisionit të Venecias rekomandon: “Të gjithë kandidatët dhe të gjithë votuesit e regjistruar në zonën zgjedhore përkatëse duhet të kenë të drejtë ankimi. Mund të vendoset një kuorum i arsyeshëm për ankimet e votuesve mbi rezultatet e zgjedhjeve”. Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 20 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

e tjera nuk u pranuan. Procesi qe transparent, të gjitha çështjet u shqyrtuan në seanca publike dhe me pjesëmarrjen e palëve të përfshira. Megjithëse vendimet e KAS-it ishin përgjithësisht të mirëarsyetuara, ato reflektuan një interpretim të ngushtë të rregullave për përdorimin e burimeve administrative në fushatë, duke e kufizuar zbatimin e tyre rreptësisht në periudhën zyrtare të fushatës, 88 në kundërshtim me praktikën e mirë zgjedhore. 89

Kolegji Zgjedhor i Gjykatës Administrative të Apelit Tiranë (Kolegji Zgjedhor) është autoriteti më i lartë për gjykimin e mosmarrëveshjeve zgjedhore, por operon me staf administrative të kufizuar, dhe me trajnime dhe burime financiare të pamjaftueshme. 90 Deri më 11 maj, Kolegji Zgjedhor ka gjykuar dhe ka rrëzuar tre ankimime. 91 Seancat ishin publike, vendimet të arsyetuara dhe të publikuara në faqen zyrtare, pavarësisht se me vonesë.

Në Kodin Penal jepet përkufizimi i 15 veprave penale në lidhje me zgjedhjet, shumica e të cilave janë në kompetencën e Prokurorit të Përgjithshëm. Deri më 11 maj, ka nisur procedimi penal në 25 nga 44 raste të pretendimeve për krime zgjedhore, ku përfshihen raste të akuzave për shpërdorim detyre për qëllime zgjedhore dhe pengim të subjekteve zgjedhore. 92

SPAK-u ka juridiksion mbi rastet e korrupsionit zgjedhor që kanë të bëjnë me kategori të zyrtarëve të lartë publikë ose krimin e organizua. Për herë të parë, SPAK-u ngriti një task forcë hetimore dhe një platformë online për raportimin e veprave penale zgjedhore. 93 Deri më 10 maj, nga 138 raportime për pretendime për krime zgjedhore janë nisur 39 procedime penale, shumica e të cilave kanë të bëjnë me akuza për korrupsion pasiv dhe aktiv. Konkretisht, SPAK-u ka nisur tetë procedime ex officio. Bashkëpunimi midis SPAK-ut, KQZ-së dhe Prokurorisë së Përgjithshme, bazuar në një protokoll ndërinstitucional mundësoi shkëmbimin e informacioneve lidhur me krimet zgjedhore, përcaktimin e prioriteteve dhe u vlerësua përgjithësisht pozitivisht nga bashkëbiseduesit e ODIHR-it. SPAK-u perceptohej përgjithësisht si një institucion i besuar nga bashkëbiseduesit e MNVZ-së dhe si institucion që mund edhe të kishte një efekt frenues. Megjithatë, disa bashkëbisedues ngritën shqetësime lidhur me efikasitetin e policisë në trajtimin e veprave penale të lidhura me zgjedhjet edhe kur ato lidheshin me rrjete të krimit të organizuar. (shih gjithashtu seksionin mbi Mjedisin e fushatës).

Pjesëmarrja e pakicave kombëtare

Kushtetuta shqiptare parashikon të drejta të plota politike, civile dhe sociale për pakicat, dhe Kodi Zgjedhor garanton të drejtën për të zgjedhur dhe për t’u zgjedhur për të gjithë shtetasit shqiptarë pavarësisht nga origjina etnike, raca, besimi fetar apo gjuha. KQZ-ja prodhoi materiale zgjedhore në

88 Neni 91, paragrafi 1 i Kodit Zgjedhor parashikon se: “Me përjashtim të rasteve të parashikuara me ligj, nuk mund të përdoren ose të vihen në mbështetje të kandidatëve, të partive politike ose të koalicioneve në zgjedhje burime të organeve apo enteve publike në nivel qendror ose vendor, apo çdo lloj enti tjetër ku shteti zotëron kapitale apo kuota ose/dhe emëron shumicën e organit mbikëqyrës apo organit administrues të entit, pavarësisht nga burimi i kapitalit ose pronësia.” Ky nen nuk përcakton qartë një periudhë kohore për zbatimin e këtij parashikimi, dhe KQZ-ja e interpretoi atë si të zbatueshëm vetëm gjatë periudhës zyrtare njëmujore të fushatës. 89 Neni 13 i Udhëzimeve të përbashkëta për parandalimin dhe reagimin ndaj keqpërdorimit të burimeve administrative gjatë proceseve zgjedhore të ODIHR-it dhe Komisionit të Venecias të vitit 2016 përcakton një përkufizim më të gjerë të procesit zgjedhor, i cili “përfshin mënyrat e shumta në të cilat burimet administrative mund të keqpërdoren gjatë gjithë procesit zgjedhor, dhe jo vetëm gjatë periudhës zyrtare të fushatës zgjedhore.” 90 Palët e treta me interes legjitim mund të paraqesin gjithashtu një ankim në gjykatën administrative të shkallës së parë . 91 Këto kishin të bënin me regjistrimin e partive politike, dizajnin e fletëve të votimit dhe përdorimin e pajisjeve të votimit dhe numërimit elektronik. 92 Pesë procedura janë regjistruar në Prokurorinë e Fierit, katër në Elbasan, dy në Gjirokastër, Shkodër dhe Sarandë dhe një në in Korçë, Durrës, Vlorë dhe Kukës. Tetë u iniciuan ex officio, 2 pas raportimeve nga qytetarët dhe 19 nga policia. 93 Nga janari 2025 deri më 7 maj, janë regjistruar 123 raportime për krime, 51 prej të cilave përmes platformës online të SPAK, pjesa tjetër kryesisht nga policia dhe PD, dhe disa janë referuar nga Prokurori i Përgjithshëm. Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 21 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

gjuhën e pakicave kombëtare të njohura zyrtarisht, me përjashtim të pakicës egjiptiane (shih administratën zgjedhore), 94 megjithëse shumica e bashkëbiseduesve të MVZ-së së ODIHR-it pretenduan se materialet nuk u shpërndanë gjerësisht. 95 Gjatë fushatës nuk u vunë re kufizime të përdorimit të gjuhëve të pakicave. Në fushatë nuk pati probleme të theksuara lidhur me pakicat kombëtare apo etninë dhe kandidatët e pakicave kombëtare shpesh bënë fushatë për çështje që prekin popullatën në tërësi, me përjashtim të një numri të vogël kandidatësh nga pakica greke që bënë fushatë lidhur me të drejtat e pronësisë.

Pakicat patën përgjithësisht mundësinë të merrnin pjesë lirisht si zgjedhës dhe si kandidatë, duke kandiduar si me dy partitë kryesore kombëtare, ashtu edhe me dy parti të pakicave kombëtare në koalicionin e udhëhequr nga PD-ja. Sipas disa bashkëbiseduesve të MVZ-së së ODIHR-it, sistemi zgjedhor aktual që e bën të detyrueshëm daljen me kandidatë në të gjitha zonat zgjedhore, ishte pengesë për marrjen e mandateve në parlament nga ana e partive të pakicave kombëtare. Ata gjithashtu theksuan se anëtarët e komunitetit rom ishin përgjithësisht të pafamiljarizuar me procedurat zgjedhore dhe se nuk kishte pasur ndonjë informim specifik për ta në këtë drejtim. 96 Përveç kësaj, vëzhguesve afatgjatë të MVZ-së së ODIHR-it iu raportua edhe se ndaj komuniteteve rome dhe egjiptiane kishte pasur presion për shitje votash. 97 Vëzhguesit e MVZ-së së ODIHR-it vunë re se zgjedhësit romë në disa zona ishin të paqartë për vendndodhjen e saktë të qendrave të tyre të votimit, pjesërisht për shkak të komunikimit zyrtar të pamjaftueshëm. 98

Vëzhgimi i zgjedhjeve

Kodi Zgjedhor parashikon vëzhgimin e zgjedhjeve nga vëzhgues vendas dhe ndërkombëtarë në të gjitha nivelet e administratës zgjedhore. KQZ-ja akreditoi gjithsej 47 organizata vendase dhe 56 organizata ndërkombëtare. OSHC-të informuan MNVZ-në se mungesa e financimit, veçanërisht nga donatorët ndërkombëtarë, uli kapacitetin e tyre për një vëzhgim gjithëpërfshirës dhe për të dërguar një numër të përshtatshëm vëzhguesish në ditën e zgjedhjeve. Partitë parlamentare dhe koalicionet mund të caktojnë përfaqësues të përhershëm në KQZ. Subjektet zgjedhore mund të caktonin një vëzhgues në KZAZ dhe KQV, si dhe për çdo GNV, duke përfshirë edhe për fletët e votimit nga jashtë vendit.

Dita e zgjedhjeve

Dita e zgjedhjeve ishte përgjithësisht e qetë dhe u menaxhua në mënyrë transparente, por në shumë vende me mosrespektim të procedurave gjatë hapjes dhe votimit, si dhe me disa raportime për frikësim dhe ndikim tek zgjedhësit. Në përgjithësi, vëzhguesve iu dha akses i mjaftueshëm për të monitoruar të gjithë procesin. Numri i madh i ndryshimit të vonë të disa anëtarëve të emëruar nga partitë politike në Komisionet e Qendrave të Votimit (KQV), madje edhe në prag të zgjedhjeve, pati ndikim negativ në respektimin e procedurave të votimit dhe reduktoi efektivisht transparencën e përbërjes së KQV-ve. Në orën 20:00 në ditën e zgjedhjeve, Komisioni Qendror i Zgjedhjeve (KQZ) njoftoi se pjesëmarrja në zgjedhje ishte 42.3 për qind.

94 Ligji për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare, në fuqi që nga viti 2017, njeh pakicat kombëtare arumune, boshnjake, bullgare, egjiptiane, greke, maqedonase, malazeze, rome dhe serbe. 95 KQZ-ja e informoi MVZ-në e ODIHR-it se posterat në gjuhën maqedonase ishin vendosur krahas atyre në shqip në QV-të e Pustecit, dhe në greqisht në QV-të e Dropullit dhe Finiqit. Video edukative për votuesit u përkthyen në tetë gjuhë pakicash për rrjetet sociale. Fletushkat informuese për votuesit u prodhuan në tetë gjuhë pakicash dhe u dorëzuan në Komitetin Shtetëror për Pakicat Kombëtare, për t'u shpërndarë në rajonet përkatëse për çdo grup pakice nga përfaqësuesit e tyre. 96 Për shembull, siç u raportua në Tiranë. Megjithatë, KQZ-ja bashkëpunoi me Prezencën e OSBE-së në Shqipëri për të mbajtur takime informuese me anëtarë të pakicave rome dhe egjiptiane në disa bashki. 97 Kjo u raportua në MVZ-në e ODIHR-it në Korçë dhe Tiranë. 98 Kjo u raportua në MVZ-në e ODIHR-it në Tiranë. Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 22 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

MNVZ-ja vëzhgoi hapjen në 122 qendra votimi, duke e vlerësuar procesin negativisht në një të tretën e rasteve. Numri i madh i vlerësimeve negative ishte kryesisht për shkak të mosrespektimit të disa procedurave. Në shumicën e qendrave të votimit të vëzhguara, votimi filloi me vonesë, ku në 28 prej tyre vonesa ishte mbi 30 minuta, shpesh për shkak të problemeve teknike ose mungesës së materialeve. Në 26 raste, anëtarët e KQV-ve nuk ishin të njohur me procedurat e hapjes, dhe në 17 raste, të pranishmëve nuk iu demonstrua kutia e votimit bosh. Në 9 raste u konstatua se nuk u ndoqën procedurat për vendosjen e pajisjes për identifikimin biometrik. Në 12 KQV, persona të paautorizuar jepnin udhëzime ose ndërhynin në punën e komisionit. Në qendrat e votimit elektronik, vëzhguesit e MNVZ- së raportuan se në shumë raste nuk u ndoqën procedurat.

Në shumicën e rasteve, votimi u vlerësua pozitivisht. Megjithatë, në 4.6 për qind të 995 vëzhgimeve, një numër i lartë, procesi u vlerësua negativisht, kryesisht për shkak të mangësive procedurale dhe një niveli presioni mbi zgjedhësit. Vëzhguesit e partive ishin të pranishëm në 79 për qind të qendrave të votimit, ndërsa vëzhgues vendas u konstatuan vetëm në 8 për qind, dhe mungesa e tyre në shumë qendra uli nivelin e mbikëqyrjes së procesit. Në total, 30 për qind e anëtarëve të KQV-ve ishin gra, ndërsa gratë ishin kryetare të KQV-ve në 25.5 për qind të qendrave të votimit të vëzhguara.

Vëzhguesit e MNZHZ raportuan se në 23 për qind të qendrave të votimit të vëzhguara, votuesit nuk mund të identifikoheshin gjithmonë nga pajisjet për identifikim të votuesve, dhe në 24 për qind të qendrave të votimit nuk u kontrolluan gjithmonë për shenja të bojës në duar. Disa pajisje për identifikim biometrik pësuan defekte, duke shkaktuar ndërprerje në proces. Në 23 për qind të qendrave të votimit të vëzhguara, shenjat e gishtërinjve të disa votuesve nuk u lexuan siç duhet. Kodet e sigurisë nuk u regjistruan në Librin e Procesverbalit të Mbledhjes së KQV-ve në 5 për qind të rasteve të vëzhguara. Organizimi fizik i qendrave të votimit u vlerësua si i papërshtatshëm për votim në 5 për qind të vëzhgimeve, kryesisht sepse kontribuoi në komprometimin e fshehtësisë së votës, e cila në 12 për qind të qendrave të votimit të vëzhguara nuk u respektua gjithmonë. Fshehtësia e votës u komprometua gjithashtu nga ndërhyrjet e vëzhguesve të partive ose të anëtarëve të KQV-ve. Votimi në grup, kryesisht votimi familjar, u vëzhgua në 11 për qind të qendrave të vizituara dhe votimi përfaqësues, shpesh për anëtarë të familjes, në 3 për qind. Kuptimi i votuesve për procedurat e votimit u vlerësua negativisht në 13 për qind të vëzhgimeve, duke treguar për nevojën e shtuar për edukim të votuesve mbi procedurat e reja të votimit pas futjes së listave preferenciale.

Gjatë gjithë ditës u vëzhguan disa raste shkeljesh të rëndësishme dhe incidentesh. MNZHZ vërejti tension ose frikësim në 4 për qind të qendrave të votimit të vizituara, që shpesh përfshinte vëzhgues ose përfaqësues partie të cilët qëndronin në hyrje të qendrave të votimit, ndërvepronin me votuesit ose ndërhynin në punën e KQV-ve. Persona të paautorizuar, përfshirë aktivistë partiakë, ishin të pranishëm në 2 për qind të vendeve të vizituara dhe ndërhynin në disa raste. Në 2.4 për qind të qendrave të votimit kishte indikacione se votuesit nxiteshin të votonin për një kandidat të caktuar, përfshirë pretendime për blerje votash. Në 3 për qind të qendrave të votimit, vëzhguesit raportuan për persona të paautorizuar që mbanin shënim se kush kishte votuar. Pas mbylljes së votimeve, KQZ raportoi se rastet që lidhen me pesë incidente janë referuar në prokurori: dy në Tiranë dhe nga një në Elbasan, Korçë dhe Berat.

Në lidhje me votimin elektronik, vëzhguesit e MNZHZ vërejtën se, megjithëse në përgjithësi procesi kaloi pa probleme të mëdha, disa shqetësime ishin të dukshme. Shumë votues dukeshin të panjohur me mënyrën e përdorimit të pajisjes së votimit, dhe shumë prej tyre nuk arritën të votojnë brenda kufirit të kohës prej tre minutash. Disa anëtarë të KQV-ve dhe operatorë të teknologjisë nuk ishin të trajnuar në mënyrë adekuate për procedurat përkatëse ose nuk kishin qartësi për rolet e tyre. Në disa vende të vëzhguara, votuesit nuk mundën të votojnë në mënyrë të pavarur, dhe u ofrua ndihmë atyre që e kërkuan, ndërkohë që mbipopullimi për shkak të kohës që mori votimi në disa raste, komprometoi fshehtësinë e votës. Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 23 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

Nuk kishte aksesueshmëri të mjaftueshme për personat me aftësi të kufizuara në 50 për qind të qendrave të votimit të vëzhguara. Numri i madh i qendrave të votimit që ishin të paaksesueshme për votim të pavarur tregon qartë nevojën e madhe për përpjekje të mëtejshme për të siguruar aksesueshmëri për të gjithë votuesit. Gjithashtu, mënyra e organizimit brenda qendrave të votimit u pa si jo e përshtatshme për personat me aftësi të kufizuara në 24.4 për qind të qendrave të vizituara. Kjo, së bashku me mungesën e një mënyrë votimi për votuesit që janë të detyruar të qëndrojnë në shtëpi, që janë të shtruar në spital apo me probleme me lëvizjen, mund të ketë pasur një ndikim negativ në pjesëmarrjen e tyre.

Mbyllja e qendrave të votimit u vlerësua pozitivisht nga vëzhguesit e MNVZ-së në 75 nga 89 raportime. KQV-të ndoqën procedurat e mbylljes në shumicën e rasteve, megjithatë, në katër raste u raportuan tensione. Vëzhguesit e MNVZ-së raportuan shumë pozitivisht për pranimin e materialeve në Qendrat e Numërimit të Votave, megjithëse pati mbipopullim në 10 nga 50 qendrat e vëzhguara. Transmetimi i rezultateve të votimeve elektronike nga pajisjet direkt tek KQZ-ja në mbyllje të procesit të votimit u shty për shkak të një kërkese nga PD-ja për të mos transmetuar votat elektronike në mbyllje të votimit, për të shmangur njohjen e rezultateve të parakohshme, duke treguar gjithashtu edhe mungesë besimi tek sistemi. Pajisjet e votimit, bashkë me kutitë e fletëve të votimit që janë pjesë e tyre, u dorëzuan në KZAZ-të përkatëse në Tiranë dhe Vorë, ku u krye pilotimit, për të filluar numërimin mëngjesin e datës 12 maj.

Vëzhguesit e MNVZ-së kanë raportuar nga 66 nga 93 Qendrat e Numërimit të Votave, dhe raportimi vazhdon. Vëzhguesit e vlerësuan negativisht procesin në 7 nga këto 66 raste. Problemet në përgjithësi lidheshin me tensionet (9 raste), mbipopullimin (7 raste), mungesë të aksesit të plotë në proces (12 raste) dhe disa ndërhyrje nga vëzhguesit e partive (6 raste).

Megjithëse procesi i numërimit vazhdoi në mënyrë të rregullt në shumë qendra numërimi, vëzhguesit vërejtën një atmosferë kaotike dhe kontestime lidhur me vlefshmërinë e fletëve të votimit në disa qendra. Gjetjet fillestare bazohen në numërimin e 97 kutive votimit. Vëzhguesit e MNVZ-së e vlerësuan negativisht numërimin individual të votave në 8 raste, kryesisht për shkak të mangësive procedurale dhe mungesës së transparencës, si mosnumërimi fillimisht i fletëve të papërdorura të votimit, mosdemonstrimi i fletëve të votimit si duhet para kamerave të instaluara për këtë qëllim. Vëzhguesve të partive nuk iu dhanë kopje të rezultateve në 19 raste, duke kufizuar transparencën. Për 8 numërime u kërkua rinumërimi. Tabela e rezultateve për numërimin e votave u dorëzua në KZAZ menjëherë pas përfundimit të numërimit në 89 vëzhgime. Në Dibër dhe Elbasan, vëzhguesit e MNVZ-së raportuan se zyrtarët e KQZ-së kishin shkuar në zonë për të trajnuar anëtarët e qendrave të numërimit në mesnatë, para se të fillonte numërimi i votave, duke treguar mungesë trajnimi që ndoshta lidhet me zëvendësimin me vonesë të disa anëtarëve të caktuar nga partitë. Një vonesë në numërimin e votave të VCV u vu re në qendrën kryesore të numërimit në Tiranë, për shkak të një ankese nga PD në lidhje me verifikimin e disa fletëve të votimit

Versioni në gjuhën angleze i këtij raporti është i vetmi dokument zyrtar. Versioni i ofruar në gjuhën shqipe është versioni jozyrtar i këtij raporti. Misioni Ndërkombëtar i Vëzhgimit të Zgjedhjeve Faqja 24 Shqipëri, Zgjedhjet Parlamentare, 11 maj 2025 Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake

INFORMACION PËR MISIONIN & FALËNDERIME

Tiranë, 12 maj 2025 – Kjo Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake është rezultat i përpjekjeve të përbashkëta të Zyrës së OSBE-së për Institucione Demokratike dhe të Drejtat e Njeriut (ODIHR), Asamblesë Parlamentare të OSE-së (PA OSBE), Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës (PACE) dhe Parlamentit Evropian (PE). Ky vlerësim pati për qëllim të shihte nëse zgjedhjet ishin në përputhje me angazhimet e OSBE-së, standardet e Këshillit të Evropës dhe detyrime dhe standarde të tjera ndërkombëtare për zgjedhje demokratike dhe me legjislacionin vendas.

Farah Karimi (deputete) u emërua nga Kryetari i Radhës i Kryesisë së OSBE-së si Koordinatorja e Posaçme dhe Drejtuese e misionit të vëzhguesve afatshkurtër të OSBE-së. Ambasadori Lamberto Zannier është Shefi i MVZ-së së ODIHR-it, i dërguar që prej 2 prillit 2025. Björn Söder (deputet) është drejtuesi i delegacionit të Asamblesë Parlamentare të OSBE-së. Simone Billi (deputet) është Shefi i delegacionit të Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës dhe Michael Gahler (anëtar i Parlamentit Evropian) është Shefi i delegacionit të Parlamentit Evropian.

Secili prej institucioneve të përfshira në këtë Misin Ndërkombëtar të Vëzhgimit të Zgjedhjeve (MNVZ) ka miratuar Deklaratën e vitit 2005 të Parimeve për Vëzhgimin Ndërkombëtar të Zgjedhjeve. Kjo Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake bëhet para përfundimit të procesit zgjedhor. Vlerësimi përfundimtar i zgjedhjeve do të varet, pjesërisht, nga zhvillimi i fazave të tjera të procesit zgjedhor, përfshirë numërimin, nxjerrjen dhe shpallje e rezultateve, si dhe nga mënyra e trajtimit të ankesave dhe apelimeve të mundshme pas ditës së zgjedhjeve. ODIHR-i do të nxjerrë një raport të plotë përfundimtar, duke përfshirë edhe rekomandime për përmirësime të mundshme, në një fazë të mëvonshme. Asambleja Parlamentare e OSBE- së do ta paraqesë raportin në Sesionin e Përvitshëm në Porto në muajin korrik. PACE do të paraqesë raportin e saj gjatë sesionit të saj të qershorit 2025 në Strasburg. Delegacioni i Parlamentit Evropian për marrëdhëniet me Shqipërinë do të diskutojë rezultatet e misionit të vëzhgimit të zgjedhjeve në takimin e tij në muajin qershor

MVZ-ja e ODIHR-it përfshin 16 ekspertë në kryeqytet dhe 26 vëzhgues afatgjatë të shpërndarë në të gjithë vendin. Në ditën e zgjedhjeve, u dërguan 350 vëzhgues nga 47 vende, duke përfshirë 214 vëzhgues afatgjatë dhe afatshkurtër të dërguar nga ODIHR-i, si dhe një delegacion me 96 anëtarë nga Asambleja Parlamentare e OSBE-së, 12 nga Parlamenti Evropian dhe 22 nga PACE. Hapja e votimit u vëzhgua në 1,343 qendra votimi. Numërimi i vëzhgua në 97 qendra numërimi.

Vëzhguesit dëshirojnë të falënderojnë autoritetet për ftesën për vëzhgimin e zgjedhjeve, si dhe Komisionin Qendror të Zgjedhjeve dhe Ministrinë e Punëve të Jashtme për asistencën. Ata dëshirojnë, gjithashtu, të shprehin vlerësimin për institucione të tjera shtetërore, parti politike dhe organizata të shoqërisë civile dhe për përfaqësuesit e komunitetit ndërkombëtar për bashkëpunimin.

Për më shumë informacion, ju lutemi kontaktoni: • Ambasador Lamberto Zannier, Shefi i MVZ-së së ODIHR-it, në Tiranë ((+355 68 209 3925); • Katya Andrusz, Zëdhënëse e ODIHR-it ((+48 609 522 266), ose Goran Petrov, Këshilltar për Zgjedhjet i ODIHR-it në Varshavë (+48 697 990 989) • Andreas Nothelle, Këshilltar Ligjor, Asambleja Parlamentare e OSBE-së (+43 676 3200 568) • Bogdan Torcatoriu, Këshilltar i Lartë për Zgjedhjet, PACE (+33 6 50 39 29 40) • Raffaele Luise, Administrator, Parlamenti Evropian, Drejtoria e Përgjithshme për Politikat e Jashtme (+32 470 880 101)

Adresa e MVZ-së së ODIHR-it: MAK Hotel, Sheshi Italia 2, Tirana Tel: +355 682 093 925 Email: office@odihr.al Faqja e internetit: www.osce.org/odihr/elections/albania

INTERNATIONAL ELECTION OBSERVATION MISSION Albania – Parliamentary Elections, 11 May 2025 STATEMENT OF PRELIMINARY FINDINGS AND CONCLUSIONS PRELIMINARY CONCLUSIONS

The 2025 parliamentary elections were competitive and professionally conducted but took place in a highly polarized environment and contestants did not enjoy a level playing field. Still, candidates were generally able to campaign freely although some reported facing intimidation. The electoral administration managed the process in an inclusive and transparent manner. The out-of-country voting, introduced for the first time for these elections, was well managed, despite the late political agreement and adoption of this measure and some organizational issues. The ruling party benefitted from widespread use of administrative resources during the campaign, creating an undue advantage of incumbency. There were also numerous allegations of pressure on voters, especially public employees. Further, the electoral legislation and its narrow interpretation by the election administration did not prevent abusive practices. Concentration of media ownership undermining the plurality of news sources, along with self-censorship among journalists and the two largest parties dominating the news coverage, limited voters’ opportunity to make an informed choice. The active use of online social networks by the contestants, amplified the strong confrontational discourse, and no authority was designated to detect harmful manipulative content. The new coordination mechanism among institutions to investigate and prosecute electoral crimes is a welcome development, but follow-through is necessary to address persistent concerns of electoral malpractice. Election day was generally calm and well organized but there was a frequent lack of adherence to procedures, and it was marked by a number of incidents of intimidation and inducement of voters and some procedural and transparency shortcomings in the vote count.

The legal framework provides an adequate basis for the conduct of democratic elections, despite the persistent need for comprehensive electoral reform through inclusive public consultations. Noted shortcomings and ambiguities reduce the clarity of the legal framework and create uncertainty in its implementation in both letter and spirit. While some ODIHR and Council of Europe’s Venice Commission recommendations were addressed, the majority of long-standing recommendations, including those related to the composition of lower-level election commissions, interim reporting on campaign finance, and provisions to provide a conducive media environment, including removing criminal liability for defamation, have not yet been addressed, indicating a lack of political will for comprehensive reforms.

The parliament is elected through a modified electoral system combining closed and preferential lists which was introduced ahead of these elections. Some smaller parties argued the system favors the two largest parties, and it limits the impact of preferential voting, enabling the party leaders to retain significant control over parliamentary representation, in part due to the lack of internal party democracy. Despite these arguments which several of these parties brought to the Constitutional Court, the Court did not find the system to be unconstitutional.

Overall, technical preparations for the elections were conducted efficiently, transparently, according to established deadlines and in an inclusive manner by the Central Election Commission (CEC). Still, some stakeholders perceived some CEC members as politicized. Sessions of the CEC were open to observers and were livestreamed. The challenge of organizing out-of-country voting was significant, and some issues with ballot delivery were noted; however, the process was generally well managed. Lower-level commissions managed the process efficiently and transparently, despite some disruptions caused by the late replacement of members nominated by political parties, especially for voting centre members in the International Election Observation Mission Page 2 Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

days leading up to the election. The CEC made an effort to improve accessibility at VCs for persons with disabilities, but on election day observers reported accessibility problems in some places.

Albania is continuing to introduce technology in elections through the use of biometric identification of voters and with electronic voting pilots. Electronic voting was conducted in two districts and biometric identification was used in all voting centres. In line with good electoral practice, the CEC reduced its dependency on the provider of the biometric and electronic voting equipment and the use of technology was properly documented and managed in a transparent and sustainable manner. Political parties and media had full access to observe the demonstration of functionality of the identification and electronic voting devices, but the CEC did not publish any information about the security tests, including on the scope and methods used in the tests. The ODIHR EOM interlocutors generally expressed confidence in the technology, but some concerns have been expressed, mainly by the opposition, indicating a lack of trust.

The voter register included 3.7 million voters, including 245,935 registered abroad to vote by post. Electoral subjects were eligible to request the full copy of the voter list which enhanced the transparency of the voter registration process, despite concerns it may raise regarding data privacy. Voters were given sufficient opportunity to review their information in the voter list both in person and online. For voting abroad, despite the CEC’s extensive voter information campaign and decision to accept expired Albanian biometric IDs, some 41,000 applications had to be rejected, due to a lack of appropriate proof of residence in the host country. Overall, the voter registration process was transparent, the voter lists were considered inclusive and generally accurate, and the extension of voting rights to out-of-country voters marked a step toward broader electoral participation.

The CEC registered eight parties and three coalitions by the legal deadline and approved a total of 2,046 candidates in an inclusive process. Candidate verification led to the removal of 16 nominees due to criminal records, none of which were contested, and parties were able to replace them. The requirement for electoral subjects to submit full lists of candidates for both open and closed lists and for all districts in the country impacted their capacity to contest.

The campaign was overall low-key but was nevertheless characterized by a confrontational and polarizing discourse, particularly online and notably between the two main political parties and their leaders. Contestants were largely able to conduct their campaigns freely, but the playing field was uneven. The ruling party benefitted from the widespread use of administrative resources and institutional leverage, including the waiving of a large number of state fines announced shortly before election day, and senior government officials engaged in high number of official events that often overlapped with campaign messaging, blurring the line between state and party. Allegations of pressure on public employees, cases of intimidation of opposition supporters and the misuse of patronage networks were noted which is inconsistent with international standards. Other issues of concern include, reports of vote- buying, attempts to unduly influence marginalized voters, and alleged influence of criminal elements on some political parties.

Campaigning on social networks was not regulated, and no authority was designated to monitor it. Despite most political parties signing a Code of Conduct on Digital Campaigns, several contestants disseminated divisive or manipulative content, while third-party accounts reportedly used coordinated inauthentic behaviour on the online platforms to amplify attacks against the opposition. Contestants actively used Facebook and Instagram. The government’s ban on TikTok as of 6 March limited some candidates' campaign opportunities. Although the CEC identified violations in public institutions’ posts, it discontinued investigations in a few cases, and its overall monitoring efforts remained limited in scope and effectiveness.

Women’s political participation has grown in recent years, yet their advancement remains constrained by entrenched structural barriers, particularly weak internal party democracy and limited access to International Election Observation Mission Page 3 Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

funding. While women currently hold half of the ministerial positions, they occupy only 36 per cent of parliamentary seats and remain underrepresented in key electoral bodies, making up just three of 12 CEC members and 31 per cent of Commissions of Electoral Administration Zone (CEAZ) members, with few in leadership roles. A total of 38.5 per cent of registered candidates were women, which meets the 30 per cent gender quota requirement, but indicates a need for increased political will to promote the participation of women.

Only limited changes to campaign finance have been enacted since 2020. Key ODIHR and Venice Commission recommendations remain unaddressed and shortcomings in the regulatory framework impact the transparency of campaign finance and the equality of opportunities for parties and candidates. Loopholes, such as the absence of specific regulation for loans, online campaigning, and third-party expenditures, and ambiguities regarding the exclusion of candidate spending from party limits, may allow for circumvention of the rules. Although required by law, none of the contestants published a database of donations or loans, and the CEC could not take action, due to a lack of legal instruments to enforce compliance with this legal provision. The absence of interim reporting and concerns over the effectiveness of auditing further reduce transparency and accountability in campaign financing.

The media environment remained highly constrained, with the independence, diversity, and integrity of news content undermined by non-transparent financing, concentrated ownership, interference in editorial autonomy, and political influence. There is a lack of independent reporting, undermining the media’s oversight role and a lack of critical journalism and robust information and the majority of media outlets are perceived to be aligned to the ruling party. Although the Constitution protects freedom of expression, defamation remains criminalised and journalists continue to face defamation cases. The appointment procedures for both the public broadcaster and the audiovisual regulator lack safeguards for de facto independence. The Electoral Code does not provide for equitable news campaign coverage of non- parliamentary parties. On TV monitored by the ODIHR EOM, the Socialist Party (SP) and the Democratic Party (DP) dominated the news coverage. Unattributed campaign coverage was prevalent, but no measures were taken to address it.

The Complaints and Sanctions Commission (CSC) dealt with its cases in a transparent, manner in public sessions, with the participation of the parties involved. However, the CSC applied a narrow interpretation of the rules on the use of administrative resources, with such practices often going unsanctioned. Narrow statutory criteria for who may appeal a decision limits access to an effective remedy. The Special Structure against Corruption and Organized Crime (SPAK) played a positive role in investigating electoral corruption, and the new coordination mechanism between SPAK, the CEC, and the General Prosecutor’s Office enabled better information sharing on electoral crimes and was seen as having a possible deterrent effect. However, some ODIHR Election Observation Mission (EOM) interlocutors questioned the effectiveness of police in handling electoral offences and the effectiveness of efforts against politically connected organized crime.

The legal framework provides for full rights for political participation of national minorities and campaigning in minority languages is permitted. Some minority political parties maintain that the electoral system, with a requirement to stand in all electoral districts, is a barrier for smaller parties. The CEC produced election materials and voter education in the languages of national minorities, but these were limited and not observed to be widely distributed.

Under the Electoral Code, election observers have the right to follow the process at all levels, and electoral subjects are also allowed to nominate observers. However, a lack of funding for local civil society, notably from international donors, limited their capacity to undertake a comprehensive observation of these elections, reducing the level of scrutiny of the election process.

Election day was calm in most areas and transparent, but with a lack of adherence to procedures in many voting centres. While voting was generally assessed positively in 95 per cent of observations, there was International Election Observation Mission Page 4 Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

a fairly high number of negative assessments, largely regarding procedural shortcomings, and some pressure on voters. Serious irregularities that were observed included a significant number of incidents of intimidation and party observers and affiliates interfering in the process, inducements and allegations of vote buying. Further, the secrecy of the vote was frequently compromised due to the layout of polling stations, overcrowding, and interference. More than half of the polling stations observed were not adequately accessible for persons with disabilities to vote independently. Electronic voting generally proceeded without hindrance, though many voters appeared unfamiliar with the process, and some electoral officials were not adequately trained or lacked clarity on their roles. The electronic transmission of results from e-voting centres was cancelled, and a manual transmission will be conducted at the district level instead. While the counting proceeded in an orderly manner in many places, not all IEOM observers had full access to the process and noted some procedural shortcomings and a chaotic atmosphere in some locations. The observation of the counting process in Ballot Centres is on-going.

PRELIMINARY FINDINGS

Background

The 11 May parliamentary elections took place in a highly polarized political environment. The EU accession process featured prominently in the political discourse, with the ruling Socialist Party (SP) campaigning on a 2030 membership target and highlighting negotiation milestones, while the opposition parties criticised the use of EU integration rhetoric as a distraction from domestic issues such as the standard of living, corruption, and democratic backsliding. The first-ever implementation of out-of- country (OCV) voting in these elections was generally seen as an important milestone.

The political landscape is dominated by the SP, led by Prime Minister Edi Rama, and the main opposition Democratic Party (DP), led by Sali Berisha. The SP has won three consecutive parliamentary elections since 2013 and further consolidated power in the 2023 local elections. 1 Internal conflicts within the DP led to the formation of splinter parties. 2

In October 2024, former President Ilir Meta, leader of the Freedom Party (FP) was arrested on allegations of corruption. In November, house arrest measures against Sali Berisha, in place since December 2023, were revoked, as he awaits trial on corruption charges. 3 Several DP-led protests in late 2024 and early 2025 took place, driven by concerns over the perceived erosion of democratic institutions, allegations of government corruption and the misuse of state resources. The protests also responded to high-profile arrests, which some opposition groups saw as politically motivated. In February, Erion Veliaj, the mayor of Tirana and a prominent member of SP, was also arrested on corruption charges.

Women’s political engagement has increased in recent years; however, their advancement continues to be hindered by long-established systemic obstacles, including weak internal party democracy and limited access to financing. Women hold half of the ministerial posts but are less represented in parliament, holding 50 out of 140 seats (36 per cent).

1 In the 2021 parliamentary elections, SP won 74 seats; the alliance led by the Democratic Party "Alliance for Change" (DP) gained 59 seats; the Socialist Movement for Integration (SMI) – 4 seats; and the Social Democratic Party (SDP) – 3 seats. In the 2023 local elections, the SP won 52 mayoral contests, the Together we Win Coalition – 7, and the Greek Ethnic Minority for the Future Party – 1. 2 Three parties were established in 2024 as spin-offs from DP: Euroatlantic Coalition, established by the former leader of DP, Lulzim Basha; the Opportunity Party, led by Agron Shehaj; and the Right 1912 party, established by Enkelejd Alibeaj. 3 In 2023, the Special Anti-Corruption prosecutors (SPAK) charged Sali Berisha with corruption linked to his time as prime minister (2005–2013). International Election Observation Mission Page 5 Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

Legal Framework and Electoral System

Parliamentary elections are primarily regulated by the 1998 Constitution and the 2008 Electoral Code, complemented by a set of regulations issued by the Central Election Commission (CEC). 4 Albania is party to major international legal instruments related to democratic elections. 5

The legal framework serves as an adequate basis for the conduct of democratic elections, but a number of shortcomings and ambiguities undermine legal clarity and create uncertainty in implementation. 6 The Electoral Code was amended significantly in July 2024 and February 2025, introducing changes to the electoral system and campaign finance rules and for the first time introducing OCV, as required by a Constitutional Court ruling. 7 Additionally, legal provisions declared unconstitutional in 2021, were subsequently repealed. 8 The electoral system was amended following an agreement between the SP and DP, close to the elections and without an inclusive public consultation, contrary to international good practice. 9

Some ODIHR and Venice Commission recommendations, including on the revision of the nationwide threshold for independent candidates and the removal of the possibility for political party leaders to compete in several electoral districts, were addressed. However, many long-standing recommendations remain unaddressed, including on the composition of lower-level election commissions, suffrage rights of persons with intellectual or psychosocial disabilities, criminal liability for defamation, independent media coverage during electoral campaigns, interim reporting on campaign finance and the extension of campaign finance regulations to third parties. 10 This raises concerns about the persistent lack of political will to address longstanding deficiencies in the electoral legal framework and underscores the need for comprehensive reform through an inclusive and consultative process.

The parliament is elected through a proportional system from twelve multi-member electoral districts corresponding to administrative regions. The allocation of seats per district is based on the number of citizens, aiming to ensure the equality of the vote, though minor deviations persists despite the legal obligation and the efforts to make the number of voters required to elect a candidate as close as possible

4 Other relevant laws include the 2000 Law on Political Parties, 2001 Law on Demonstrations, 2013 Law on Audio- Visual Media, 2015 Law on Decriminalization, 2008 Law on Gender Equality and the 2024 Law on Personal Data Protection. 5 Including the 1966 International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR), 1965 International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination, 1979 Convention for the Elimination of All Forms of Discrimination against Women, (CEDAW), 2003 UN Convention Against Corruption, 2006 Convention on the Rights of Persons with Disabilities (CRPD), 1950 European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms (ECHR), 1995 Framework Convention on National Minorities, 2004 UN Convention against Corruption (UNCAC). In 2023 Albania signed the Second Additional Protocol to the Cybercrime Convention. Albania is a member of the Council of Europe’s Venice Commission and Group of States against Corruption (GRECO). 6 For instance, the timeframe for the application of regulations on the use of administrative resources for electoral purposes is ambiguous; there are no provisions regulating online campaigning; there are inaccuracies in the rules governing electoral dispute resolution and the bodies whose decisions can be appealed. 7 On 9 December 2022, the Court determined that the absence of legislation enabling Albanian citizens residing abroad to vote constituted a violation of their constitutional rights and obligated Parliament to establish provisions facilitating out-of-county voting within a year. 8 The Constitutional Court ruled in 2021 that the criteria for allocating parliamentary mandates were unconstitutional, specifically the threshold required for re-ordering preferential list candidates and the one per cent national threshold imposed on independent candidates. 9 See, for example, paragraph 25 of the 2023 ODIHR Guidelines on Democratic Lawmaking which prescribes that “All interested parties and stakeholders should have the opportunity to access the lawmaking process, be informed about it and be able meaningfully to participate and contribute.” See also Section II.A.5.IV of the Venice Commission’s Rule of Law Checklist related to the public access to draft legislation. 10 See previous ODIHR election-related reports on Albania. See also the joint ODIHR and Venice Commission opinions on the amendments to the Constitution and the Electoral Code in 2020 and on the electoral law and practices in 2011. International Election Observation Mission Page 6 Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

in all districts. 11 Under the new electoral system, each party or coalition presents one closed and one preferential list per district and for all districts. 12 Each closed list must contain a number of candidates equal to one-third of the number of seats in the district (rounded to the closest number), and a preferential list, with exactly the same number of candidates as there are seats in the district. The gender quota provides that one in every three candidates on both the closed and the preferential voting list shall belong to the less represented gender. The gender quota shall also be respected in the final distribution of mandates in the preferential list.

A party or coalition must pass a one per cent nationwide threshold to qualify for seat allocation in any of the districts, and the total number of seats per party in each district is determined proportionally. For each party, seats won in a district are first assigned to candidates on the closed list (until it is exhausted), with remaining seats distributed to candidates from the preferential lists, based on the number of preferential votes they receive. Several smaller parties, including some representing minorities, challenged the new system in the Constitutional Court, arguing that it benefits the two dominant parties, undermines the real possibility of a candidate from the open list to win a seat and does not respect the constitutionally imposed preferential voting requirements. While the Constitutional Court found the system constitutional, as the law does not violate the requirement related to candidate lists, it could still result in substantial control or influence of party leaders over parliamentary representation, in part due to a lack of internal party democracy, as most mandates are inevitably allocated to candidates from the closed lists regardless of the number of preferential votes gathered by candidates on the open lists. 13

Election Administration

The elections are administered by the CEC, 93 Commissions of Electoral Administration Zones (CEAZs) and 5,225 Voting Centre Commissions (VCCs). Counting is conducted regionally by Ballot Counting Teams (BCTs) in 93 Ballot Counting Centres (BCCs), one in each zone, plus one for out-of-country ballot counting. The CEC comprises the State Election Commissioner and the Deputy Commissioner, the Regulatory Commission (RC), and the Complaints and Sanctions Commission (CSC).14 CEC members are elected by the parliament with no less than three-fifths of the votes. Only three out of 12 CEC members are women.

The CEC administered the elections transparently and met its deadlines in accordance with the law. CEC sessions were timely announced, open to stakeholders, including political parties, who regularly participated, and were livestreamed. Generally, the CEC adopted its decisions in a timely manner, but there were instances where the delineation of competencies between the Commissioner and Regulator appeared blurred. The CEC was responsive to stakeholders, including collaborating with civil society organizations and political parties and sharing draft regulations. However, election information was not readily available to the public on the CEC’s website due to an on-going substantial update. Several regulations were amended up to a week before election day, related to the instruction manual on vote counting procedures, and processing and counting of postal ballots from abroad, raising concerns that key information might not be disseminated to polling officials, parties and other stakeholders in a timely

11 Currently, Kukës is the only district that deviates more than 10 per cent from the national average, however due to the smaller size of this district (with only 3 seats elected), transferring another mandate to this district would introduce an even larger deviation. 12 The closed lists are ordered by the party, and the preferential lists are in alphabetical order, and each voter can select one candidate. 13 The Court rejected the complaint, stating that the system was in compliance with Article 64.3 of the Constitution, according to which “the law on elections guarantees that no less than two-thirds of the multi-name list should be subject to preferential voting and ensures gender representation.” 14 The Commissioner has broad executive authority and represents the CEC. The Deputy Commissioner has a specific function to oversee the use of voter ID technology. The Regulator adopts sub-legal acts while the CSC examines complaints against decisions of the Commissioner and CEAZs, rules on the invalidity of voting and election results, and may impose sanctions at the Commissioner’s request. International Election Observation Mission Page 7 Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

manner, and could lead to procedural confusion among polling officials and party observers. 15 In general, the CEC acted inclusively and enjoyed a high level of confidence, although some stakeholders perceived some CEC members as politicized.

For the first time, Albania conducted out-of-country voting (OCV) through postal voting, widely regarded as a landmark electoral development. Overall, the OCV was technically well organized, even more so as the number of registrations far exceeded the number expected by the CEC. There was an adequate regulatory framework for OCV, though some aspects were adopted late. 16 Voters received ballots for the electoral district of their last registered address in Albania and, to be counted, had to be returned to the CEC by 11 May at 7 p.m. 17 The OCV processing centre in Tirana was accessible to observers and its operations were livestreamed. In addition, diaspora voters could submit queries if they did not receive their ballots. Overall, the CEC managed to organize OCV under tight deadlines despite some reported delays in delivery in some countries, isolated instances where the voter did not receive a ballot or received two ballots and the duplicate printing of voters’ address labels.

The CEC trained 36,000 election staff through a cascade training program. 18 While the trainers were generally well prepared, the sessions observed by ODIHR EOM Long-term Observers (LTOs) lacked a standardised methodology and, in some cases, sufficient materials. Positively, the CEC undertook a comprehensive voter education campaign on social networks, TV and radio, including on OCV, national minorities, and persons with disabilities. The CEC used accessible formats such as sign language interpretation for TV spots and provided information in Braille. ODIHR EOM interlocutors raised some concerns regarding the lack of direct, in-person voter education for persons with disabilities and the lack of education for the Roma community on the new electoral system and how to correctly mark the ballot paper, potentially limiting the ability of some voters to cast their votes correctly and independently. 19

CEAZs are responsible for organizing the elections in their respective areas, appointing the members of the VCCs and BCTs, and staff for tabulating results. 20 CEAZs and lower-level election officials are nominated by political parties, despite previous ODIHR and Venice Commission recommendations to allow for non-partisan appointment of election commissioners. 21 CEAZs acted professionally and held regular meetings open to the public. The ODIHR EOM noted that CEAZs were largely comprised of experienced members who served in previous elections. 22

By 7 May, political parties recalled or replaced over 209 CEAZ members out of 744 (28 per cent), but in the last few days before election day, the CEC informed the ODIHR EOM that there were up to two hundred additional replacements. 23 In most instances, parties replaced their CEAZ members at their discretion; however, the DP informed the ODIHR EOM that some of their members were changed

15 Section II. paragraph B, point 3 of the 2024 Venice Commission Revised Interpretative Declaration on The Stability of Electoral Law states that “In the electoral field, legal certainty means that the confidence in democratic elections in line with international standards should not be undermined by late amendments to primary or secondary legislation, including from electoral bodies.” 16 Electoral law amendments related to the counting and evaluation of postal ballots were introduced only in February 2025, three months before elections. Subsequently, the CEC adopted several regulations related to out-of-country voting, some with further delays (two regulations were adopted in March 2025). 17 By law, ballots with an entry stamp or tracking information confirmed they arrived to Albania by the deadline would be counted. Delivery of ballots was made through DHL which was chosen as the service provider through a proper procurement process by the CEC. 18 Four master trainers and 76 regional trainers used a mix of lecture style and interactive sessions. 19 A lack of voter education for minority communities was noted/observed in Elbasan, Berat and Lezhë municipalities. 20 According to the CEC, 18 special VCs were established, 16 in correctional facilities, and two in care homes. 21 A total of 741 CEAZ members were appointed: 279 from the DP, 279 from the SP, 93 from the SDP, and 90 from the FP. 22 Of current CEAZ members, 57 per cent served in previous elections, 251 members were serving for the first time. 23 This contravenes Section II.3.1.f of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice in Electoral Matters, which states that “the bodies appointing members of electoral commissions must not be free to dismiss them at will”. International Election Observation Mission Page 8 Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

following alleged threats. 24 Several CEAZs informed the ODIHR EOM Long-term observers that the numerous replacements of members were disruptive but did not impact their overall preparations.25 CEAZs met the legally required 30 per cent quota for the under-represented gender, with women comprising 31 per cent of members; however, women had limited presence in leadership roles which underscored the minimal nature of this compliance. 26 CEAZs faced several challenges in finalizing the composition of VCCs in remote areas and in hiring staff, mostly due to an insufficient number of nominations mostly by the DP, SDP and FP. 27

By law, voters in the country can only vote in person at the voting centre, and homebound voting is not available. Persons with a disability may request assistance from a family member or another voter in the polling station. 28 The CEC provided tactile ballot envelopes for visually impaired voters and accessible voting booths in all voting centres to facilitate independent voting. The CEC worked to improve accessibility of its polling sites by instructing CEAZs to install ramps, provide signage, and barrier-free access and trained CEAZ and VCC staff on assisting voters with disabilities. The legal framework does not provide for postal voting for hospitalized, homebound or voters with reduced mobility, an issue that was raised by some International Election Observation Mission (IEOM) interlocutors.

The Use of Technology in Elections

As in previous elections, biometric voter identification was used in all voting centres. 29 While the majority of voters used paper ballots, the electronic voting and vote counting pilot continued in two districts. The Electoral Code requires that voting pilots cover no less than 10 per cent of voters. However, following a political stalemate on the issue and a request from DP, the CEC Regulatory Commission sanctioned the use of two pilots that only included 1.4 per cent of the total number of registered voters, in contravention of the law. 30 Each VCC was equipped with two touchscreen devices that, for each vote, produce a printed receipt that the voter can see through a transparent window before being dropped into a sealed ballot box. 31 After polling stations close, each machine tallies the votes, transfers the results electronically and prints a tally report. A total of 10 per cent of the ballot boxes are recounted manually. The CEC organized electronic voting demonstrations on the streets to increase voter awareness, but those were not assessed by the ODIHR EOM to be particularly proactive. 32 Political parties and media were able to observe these demonstrations and test the different functions of the identification and electronic voting devices. The ODIHR EOM interlocutors generally expressed confidence in the technology, but some concerns have been expressed regarding a lack of trust mainly by the opposition. 33

24 For example, DP informed the ODIHR EOM that 20 VCC staff in Unit 8 in Tirana have withdrawn due to pressure. 25 Many replacement members served in previous elections as VCC or in BCT members. 26 Of the total number of CEAZ Chairs, Deputy Chairs and Secretaries, 26.5 per cent are women. 27 In cases where parties cannot propose sufficient VCC staff, the CEC appoints them from a recruitment pool. On 7 May, the CEC informed the ODIHR EOM that only 80 per cent of VCCs are constituted. 28 The CEC informed the ODIHR EOM that it registered some 26,000 persons with a disability, based on data provided by municipalities. 29 Each VC has one offline device containing the voter lists from all VCs. Voters are identified by scanning biometric ID, card data is compared to that on the device. A paper receipt with voter’s information and photo is printed for visual verification, and a fingerprint is scanned in lieu of a signature. 30 The Electoral Code requires a phased introduction of ICT through pilots covering no less than 10 per cent of voters. The 2025 pilot covered 75 VCCs with 51,505 registered voters, (31 VCs with total 22,290 registered voters in Tirana, 44 with 29,215 voters in Vorë). This compares to 23,597 registered voters (32 VCCs in Tirana) in 2021 and 310,846 voters (401 VCs in Elbasan, Kamëz, Vorë) in the 2023 local elections. 31 Voters had the option of leaving the ballot blank and could re-vote once (in which case the first vote is printed as an invalid ballot). Paper ballots were available as a contingency but not used in parallel. 32 In response to past complaints about voter requests for assistance on election day and little interest in demonstrations at VCs, daily demonstrations were held at five street locations across the electronic voting area for two weeks. 33 During the functional testing of voter verification devices on 28 April, political activist Altin Goxhaj questioned their trustworthiness. The CEC stated in 2024 that the DP remains sceptical and must agree before expansion. In 2023, the DP Chairperson denounced the pilot as “a monstrous, digitally cooked manipulation.” International Election Observation Mission Page 9 Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

In advance of the 2021 parliamentary elections, the CEC procured biometric identification for all voting centres and more than 800 electronic voting and vote counting devices through open international tenders. 34 The CEC managed biometric identification, electronic voting pilots, and its various election information systems through private contractors and the CEC staff, with little reliance on government IT services. 35 Compared to previous elections, and in line with good electoral practice, the CEC was less dependent on the equipment vendor who in previous elections configured the device and provided full technical support. Technical requirements were aligned with the law, and the use of technology was properly documented and managed in a transparent and sustainable manner. 36

Elections are by law considered critical information infrastructure. 37 Notably, the CEC has undergone information security management system certification. 38 The National Cyber Security Authority supported the CEC with security testing, technical assessments and recommendations for improvement, with a special focus in 2025 on securing OCV registration platforms and the personal data of diaspora voters. While several institutions were a target of politically motivated cyberattacks in recent years, ODIHR EOM interlocutors did not report concern over foreign cyber interference in these elections.

The Electoral Code does not require independent technology audit or certification. However, in addition to internal tests, a contractor performed security tests of the CEC servers, its website and the biometric and electronic voting devices, in line with previous ODIHR recommendations. Apart from information on the public tender, the CEC did not publish further information about the security tests. While it is understandable that the CEC does not disclose sensitive security information, it also did not transparently communicate the scope, the methodology and summary of the results of such tests.

Voter Registration

Albanian citizens aged 18 years or older on election day are eligible to vote. Citizens whose legal incapacity is declared by a court decision cannot vote, at odds with international obligations prohibiting discrimination based on disability. 39 Citizens serving a prison sentence for committing certain crimes may not vote. 40

Voter registration for in-country voting is passive, based on the civil registry. Overall, the voter registration process was transparent, and electoral stakeholders had confidence in the inclusivity and general accuracy of the voter lists. However, to ensure the accuracy of the voter list and limit the number of deceased persons remaining on the voter list, voters over 100 years of age are automatically removed from voter lists and must confirm their status for inclusion, which may be an undue burden on these voters. Beyond this, voters can only be removed from the national register in case of death or at their own request.

34 Smartmatic won open tenders for both devices in 2021. In 2025, they were just tasked with updating software and supported the CEC during the election period. 35 The CEC provides technology management and logistics, offers tech support, recruits and trains the device operators, and manages its own infrastructure. 36 The ODIHR EOM reviewed test and certification reports, device requirement and procurement documents. The political parties and the public have access to documents detailing the technology used, procurement and management processes. 37 The obligations under the 2024 Cybersecurity Law designating independent institutions as critical information infrastructure focus on reporting to the National Cyber Security Authority. 38 ISO27001 certification is based on independent audit of information security controls, documents and processes. It does not include technical assessment or testing. 39 Articles 12 and 29 of the 2006 Convention on the Rights of Persons with Disabilities (CRPD) requires States Parties to “guarantee to persons with disabilities political rights and the opportunity to enjoy them on an equal basis with others”. See also Paragraph 48 of General Comment No. 1 to Article 12 of the CRPD. 40 In line with Article 45 of the Constitution, the Law on Decriminalization denies voting rights for those serving a prison sentence for committing crimes listed in more than 80 articles of the Criminal Code (ranging from election related offences to severe crimes). International Election Observation Mission Page 10 Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

Electoral subjects are eligible to request the full copy of the voter list which enhanced the transparency of the voter registration process, despite concerns it may raise regarding data privacy. 41 Voters were given sufficient opportunity to review their information in the voter list, both in person and online, until a day before election day. 42 As required by law, the CEC appointed two auditors to assess the accuracy of both the in-country and out-of-country voter lists. The auditors reviewed the allocation of voters to voting centres on a monthly basis, starting from six months prior to election day, and reported that this was successfully handled. The CEC published the final voters lists on 2 April with 3,713,761 registered voters, including those residing abroad. 43

Eligible voters with an official residence permit abroad, can register for OCV. Following an extensive voter information campaign targeting the diaspora, the CEC conducted voter registration from 11 January to 4 March. Voters were required to upload their Albanian biometric IDs issued after 2009, residence permit issued by an authority in the host country and a proof of address, including through a utility bill or a bank statement in case the permit does not include it. 44 Initially, the CEC required valid Albanian IDs but amended their decision to provide for those with expired biometric documents to register. 45 The final out-of-country voter list was published on 11 March with 245,935 voters from 85 countries. 46 Some 41,000 applicants were rejected mainly because they could not present an official residence permit or proof of their address in the host country, as determined by the CEC.

The law requires eligible voters to present a valid biometric passport or identity card in order to vote. However, a significant number of citizens, some of which reside and vote in-country, have expired identification documents, an issue also noted in previous elections. 47 On 7 May, the Council of Ministers extended the validity of all biometric identification documents until 31 May, thereby enabling affected voters to vote.

Candidate Registration

The right to stand for elections is afforded to any eligible voter, except those serving a prison sentence based on a final court decision for certain crimes. 48 Additionally, the Constitution outlines categories of officials whose positions are deemed incompatible with the right to stand for election. 49

Candidates can be nominated by parties and coalitions registered with the CEC as electoral subjects or stand independently. The CEC registered all eight political parties and three coalitions that applied by

41 Paragraph 4.1.3. of the 2024 Council of Europe Guidelines on the protection of individuals with regard to the processing of personal data “Consistent with the principle of data minimisation, data processed in voter registers and voters lists should be limited to that necessary for the registration and authentication of voters”. 42 While application must be received at latest 24 hours before election day, the court must make a decision no later than 6 hours before the closing of the polls. 43 The 2023 census by the Institute of Statistics (INSTAT), stated the number of residents of Albania had decreased to 2.4 million from 2.8 in 2011. 44 The voters’ last residence in Albania, according to which the voters are allocated to electoral districts is taken from the national population register. 45 The CEC received numerous queries from voters abroad regarding expired Albanian biometric IDs prompting the government to issue a regulation on 5 February to allow the use of expired IDs. 46 The largest groups of out-of-country registered voters is in Italy, with 91,223 (37.1 per cent), and Greece, 68,386 (27.8 per cent). Among the others, there are a large number of voters in Germany 25,499 (10.4 per cent), the United States 20,653 (8.4 per cent) and the United Kingdom 17,227 (7 per cent). 47 According to the MoI, as of 11 May, 360,809 Albanians have expired biometric identity cards and 550,633 expired biometric passports. 48 The Law on Decriminalization refers to deportation from an EU Member State, Australia, Canada and the United States. Citizens convicted for certain crimes or deported from these states, even in the absence of a final court decision, are barred to stand for election, as those under an international search warrant. 49 The president, judges, prosecutors, military and national security officers, police, diplomats, mayors, prefects, election commission members, and certain state administration officials. International Election Observation Mission Page 11 Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

the 12 March deadline. 50 Of these, only one, the Albanian National Alliance Party, was led by a woman. Parties and coalitions were required to submit two types of candidate lists, a closed list with a predetermined order and a separate list for preferential voting, ordered alphabetically. A candidate could not appear in multiple electoral zones or on both types of lists simultaneously. In line with a prior ODIHR and Venice Commission recommendation, the possibility for party leaders to compete in several electoral districts was revoked. Some smaller and minority parties informed the ODIHR EOM that they had difficulties in identifying a sufficient number of candidates in all districts. While the failure to submit a sufficient number of candidates in any given district may lead to denial in registration all eleven electoral subject who submitted a registration application met the legal requirement and were registered. Overall, ODIHR EOM interlocutors did not raise concerns over the registration process.

The CEC registered 2,046 candidates in an inclusive manner. The Electoral Code requires that one in every three candidates on both lists must belong to the less-represented gender. A total of 787 (38.47 per cent) were women, which is barely above the legal minimum although all list complied with the requirement. No independent candidates submitted registrations to run in these elections. During the candidate verification, the CEC removed 16 candidates from the lists of various parties, all based on information provided in candidates’ self-declaration forms related to their criminal record and confirmed through the General Directorate of Prisons. Affected parties did not appeal these decisions and were able to submit replacement candidates.

Campaign Environment

The official campaign period commenced on 11 April and continued until 24 hours before election day. The campaign was overall low-key, with a focus on small in-person events, door-to-door outreach, and on social networks. 51 SP and DP organized some larger events, along with a limited number of rallies by smaller parties. Common issues raised during the campaign included securing the path to EU membership, economic development, fighting corruption and strengthening democratic institutions. The campaign's tone was often confrontational, with personal attacks between the two main parties and their leaders. 52 The SP aimed to discredit the opposition, while the DP accused the government of corruption and alleged that it is linked to organized criminal groups.

While contestants were largely able to conduct their campaigns freely and voters had a choice among political alternatives, the playing field was uneven, with the ruling party benefiting from the use of administrative resources and institutional leverage. The law prohibits to use of state resources in support of the campaigns of electoral contestants, but it allows campaigners to perform their official duties during the campaign. Notably, shortly before and during the campaign period, ministers and the prime minister

50 Coalition "Democratic Party – Alliance for a Great Albania" (PD–ASHM), Party “Lëvizja Bashkë” (Movement Together,“Lëvizja Atdheu” (Homeland Movement), Party “Euro-Atlantic Coalition” (KEA), Socialist Party of Albania, Coalition “Albania Becomes – Adriatik Lapaj Initiative”, Party “Albanian National Alliance”, Party “New Democracy Alliance”, Coalition “Right-Wing for Development”, Party “Mundësia” (The Opportunity), Social Democratic Party. 51 The ODIHR EOM observed 88 campaign events, of which 69 featured women speakers. A total of 67 of these events were accessible to persons with disabilities, but none included sign-language interpretation. 52 On 14 April, Deputy Prime-minister Belinda Balluku posted in reference to DP: “They steal, kill, slander, and curse”; On 23 April, Mr. Berisha stated in reference to Rama’s allies: “Your kind will be declared terrorists…there will be no place for you on Earth”; on 24 April, Mr. Berisha accused Mr. Rama and Ms. Balluku of orchestrating a “mafia-driven land grab”. Agron Shehaj, the leader of Opportunity Party accused Adriatik Lapaj, the leader of Albania Becomes Movement, of benefiting from insider deals in his capacity as a lawyer. In response to these allegations, according to media reports, Mr. Lapaj filed a defamation lawsuit. International Election Observation Mission Page 12 Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

engaged in official events, held inspections of facilities, promoted investment and infrastructural projects, overall contributing to the advantage of the ruling party, and at times explicitly campaigning. 53

By law, no legislation granting benefits to specific segments of the population may be proposed or adopted in the four months preceding election day. While the law has been formally respected, some policies approved before this period resulted in benefits being distributed to certain groups of voters during the electoral period and several large-scale events took place during the campaign period. 54 In December 2024, the government decided to waive fines for unauthorized constructions, non-compliance with COVID-19 restrictions, and for agricultural and livestock producers, that were imposed between 2015 to 2024 and announced this on 9 May 2025, with the apparent purpose of influencing voters. Furthermore, public institutions and state entities are required to report to the CEC any public activities in the four months prior to election day, which the CEC may decide to prohibit as misuse of state resources. Of the 4,522 official events registered during this period, the CEC prohibited only 18 as involving misuse of state resources, raising doubts as to its capacity to review all submissions and its narrow approach to interpreting the law in this respect. Although many of these activities formally complied with legal provisions, their high number created opportunities for the incumbent to use them for campaign purposes, particularly in regions where high-level government officials served as SP political coordinators. 55 The wide use of such public activities for electoral purposes further reinforced the ruling party’s undue advantage, and blurred the line between the state and party, contrary to paragraph 5.4 of the 1990 OSCE Copenhagen Document. 56

The CEC can investigate election-related administrative offences, ex officio or in response to complaints filed online by any interested party. Of the 166 such complaints received by the CEC, a significant portion was about the use of public resources, road paving, prohibited public-private partnerships, and the initiation of social assistance, subsidies, and public procurement tenders, made in connection with heads of public institutions, mayors, and ministers. In the majority of the decisions issued by 9 May on these matters, the CEC found that, since the budgets were allocated before the start of the four-month period, the measures were not in violation of the law, and in 37 cases, CEC decided not to initiate an administrative investigation. Overall, the CEC reached a decision only on 118 of the complaints by election day. The lack of an expedite procedure addressing complaints raises concerns about the efficiency of the current system for investigating and deciding upon election-related administrative offences by the CEC.

53 For example, On 18 April, the Minister of Health and Social Protection promoted the government’s investment Lezhë Regional Hospital; on 19 April, the Prime Minister, Deputy Prime Minister, and the Minister of Infrastructure and Energy presented the new gasification project in the city of Korçë. On 28 April, the Minister of Interior presented a new development project for the production of military vehicles. The Prime Minister also toured the newly renovated Municipal Hospital of Mirditë on 18 April, the Psychiatric Hospital in Vlorë on 27 April, the construction site of a new school in Tirana on 28 April, presented the construction of a new high-tech facility in Shkozë on 28 April, and promoted the investments in the region in Gjirokastër on 3 May. 54 A 9 January Decision of the Council of Ministers provided for pensioners in Albania to receive a spring bonus along with their monthly pension. Distribution of the payments of ALL 10,000 (approximately EUR 100) or ALL 5,000 (EUR 50), depending on the level of pension, started on 1 March. Projects budgeted for in 2024 by municipalities that were initiated immediately prior to or during the elections, included: road works in Durres, Himarë, and Librazhd, invitation to tenders in Himarë, Mat, Roskovec, and Shkoder; and subsidies in Lezhë, Klos, and Tirana. Large scale or highly visible events included the March Tourism Fair in Berlin, attended by ministers and the Prime Minister and widely reported on and the Albanian segment of the Giro d’Italia cycling event, which was scheduled to take place on 9 to 11 May, coinciding with the electoral silence and election day. 55 The highest number of events were in municipalities in Fier region, where the Deputy Prime Minister is SP’ political leader. High numbers of instances were also registered in Lezhë, led by the Minister of Justice and Gjirokastër, led by the Minister of Tourism. Municipalities led by the opposition registered none or only a limited number of such events. 56 In paragraph 5.4 of the 1990 OSCE Copenhagen Document, the OSCE participating States committed to “a clear separation between the State and political parties” International Election Observation Mission Page 13 Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

The ODIHR EOM received widespread allegations and reports that municipal employees were pressured by their superiors to participate in or support the SP’s campaign. 57 While the SP organised a number of campaign events targeting women, also at these events concerns were raised that some attendees were instructed by their public sector employers to attend. 58 Many ODIHR EOM interlocutors raised concerns about the influence of patronage networks across the country, alleging that promises of future public employment, administrative favours, and permits were used as a means to secure votes. Allegations of voters afraid to be seen at events of opposition parties for fear of reprisal, and instances of intimidation of opposition and some ruling party candidates, were also reported to the ODIHR EOM. 59 Several interlocutors stated that marginalized communities were especially vulnerable to pressure from the public administration to vote for SP. This is inconsistent with international standards that require voters to be free from undue influence or coercion. 60

Several allegations of vote-buying were noted during the campaign, and investigations were initiated in 37 cases. 61 A number of ODIHR EOM interlocutors made allegations of links between political parties and organized crime in some areas, with organized crime groups intimidating and threatening voters and, at times, candidates. 62

Campaigning on social networks is not expressly regulated, and there is no regulatory authority designated by law to monitor campaign activities on social networks and detect disinformation, manipulative content and the use of inauthentic behaviour. 63 However, the CEC set up a special unit to monitor the social network accounts of 150 public institutions during the campaign and received training on detecting election-related misinformation. Based on this monitoring, from 11 April to 9 May, CEC found 10 posts of public institutions to potentially be in violation of its regulations and referred them for administrative investigation. In a few similar matters submitted to the CEC regarding use of official accounts of public institutions for campaigning, the CEC chose to stop investigations. The CEC made some effort to coordinate with Meta but this did not result in a mechanism for the CEC to flag potentially manipulative content or to request content be removed. 64 The overall scope and effectiveness of CEC’s monitoring of the online campaign remained limited.

57 Allegations and first-hand reports of municipal employees pressured by their superiors to attend campaign events by SP were made in Durrës, Fier, Has, Korçë, Peshkopi, Shkodër, Tirana, and Vlorë. Allegations of pressure on municipal employees to take part in the SP campaign, or support it, including financially, were made in Devoll, Elbasan, Gjirokastër, Korçë, Lezhë, Pukë, Shkodër, and Tropojë. Allegations of pressure on public sector employees to relay information about their family or friends living abroad were made in Dibër, Durrës, Elbasan, Fier, Korçë, Lezhë, Shkodër, and Tirana. On 7 May in Elbasan at the closing rally of DP, the ODIHR EOM was informed by party officials that participants had been bussed from the neighbouring municipalities of Cërrik and Belsh. 58 In 16 events held by the SP for women, observed by the ODIHR EOM, the majority of attendees were public sector employees. In four of these events, some attendees informed the ODIHR EOM they had been instructed to attend by their employer. 59 First-hand reports of threats were made in Berat, Durres, and Fier. Allegations of voters refraining from attending opposition party events for fear of retribution were made across the country, and with particularly concrete and elaborated accounts in Durrës, Elbasan, Gjirokastër, Lezhë, Korçë, Kukës, and Tirana. Further, allegations of voters being intimidated by the police were reported in Fier. On May 4, family members of an SP candidate were allegedly threatened in Lezhë. 60 See paragraph 19 of the 1996 General Comment 25 to Article 25 of the ICCPR, which states that “[p]ersons entitled to vote must be free to vote for any candidate [..] and to support or to oppose government, without undue influence or coercion of any kind which may distort or inhibit the free expression of the elector’s will.” 61 Specific allegations of vote buying were made in Elbasan, Korçë, Mirditë, Shkodër, and Tirana. 62 Such allegations were made to the ODIHR EOM in Durres, Elbasan, Tirana and Vorë where the alleged perpetrator was reported to be linked to an organized criminal group. 63 Before elections, the Balkan Investigative Reporting Network (BIRN) held a training for the CEC regarding methods to monitor hate speech, disinformation, and spending on social networks. See section II.3 of the Explanatory Report of the 2024 Venice Commission’s Interpretative Declaration on the Code of Good Practice in Electoral Matters as concerns digital technologies and artificial intelligence. 64 In preparation for the elections, on 16 April, the CEC held a meeting with the representatives from Meta. The ODIHR EOM reached out to Meta to discuss its activities regarding the upcoming elections but it did not receive a response. International Election Observation Mission Page 14 Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

During the electoral period, the ODIHR EOM followed the campaign activities of 23 accounts of political parties, coalitions and key candidates on Facebook and Instagram. 65 Contestants actively engaged across these platforms, focusing on video messages, sharing content from campaign events, and promoting campaign promises. Although most political parties signed a voluntary Code of Conduct on Digital Campaigns prior to the campaign, including DP and SP, several contestants shared divisive, discriminatory, and manipulative content. 66 Some civil society organizations monitored the campaign on social networks, including the Balkan Investigative Reporting Network, which reported on instances of coordinated inauthentic behaviour used to artificially amplify the engagement, especially of the third- party accounts that disseminated attack ads against the opposition, and the Coalition for Reforms, Integration and Consolidated Institutions, which monitored paid political advertisements on social networks. 67

Campaign Finance

Campaign finance is primarily regulated by the Electoral Code in conjunction with the Law on Political Parties. Despite some recent changes, no comprehensive reforms have been enacted since 2020. The current framework lacks effectiveness, with its shortcomings negatively affecting the transparency of campaign finance and the equality of opportunities for parties and contestants.

Political parties may finance their campaigns from public and private funds, including their own funds, bank loans and donations from citizens and domestic legal entities. On 21 March, well before the start of the campaign, the CEC distributed ALL 131,201,816 (approx. EUR 1.3 million) of public funding among the eleven electoral subjects distributed based on past election results. In 2025, the self-financing ceiling was raised from ALL 1 million to ALL 3 million (approx. EUR 30,000). Donations, including in-kind, are capped at ALL 1 million (approx. EUR 10,000) per donation, without a limit on the aggregate amount. Only the contributions above ALL 50,000 (approx. EUR 500) must be made through a designated bank account. Loans are neither capped nor specifically regulated, for example, in terms of repayment obligations. Although required by law, none of the contestants published a database of the donations, loans, or credits obtained, further undermining transparency; however, the CEC did not require them to take any action as the CEC is not provided with the legal instruments to enforce compliance with this legal provision.

The regulated period covers the expenditure of political parties and coalitions from the date the elections are officially announced until the end of the campaign, including those incurred before the official campaign period. However, the law lacks clear guidelines on what type of pre-electoral activities should be classified as campaign expenses and subject to oversight and potential sanctions, which falls short of international good practice. 68

The current spending ceiling for a party or a coalition is ALL 326,456,950 (approx. EUR 3.3 million).69 The 2025 legal amendments excluded candidate expenditure from party spending limits, without setting a separate ceiling for candidates. This legal ambiguity may allow for parties and coalitions to circumvent

65 The CEC stated that it monitored Facebook accounts of 77 contestants for paid political advertisements. 66 For example, Prime Minister Edi Rama shared a post from an 18 April campaign event in Dibër, where he said: “half of the men in the country are retarded”. In a post from a 22 April meeting with pensioners in Gjirokastër, Mr. Rama said: “If you are choosing between the EU and the swamp, and you choose the swamp, that means you're not well — politically, you're autistic.” Mr. Rama repeatedly referred to his opponent Mr. Berisha as a ‘swamp owl’, and other opposition leaders as ‘swamp creatures’. Mr. Berisha, in turn, referred to Mr. Rama as ‘Antichrist’, a ‘monster’ and to the government as ‘narco-dictatorship’. Mr. Rama frequently used AI-generated videos when targeting Mr. Berisha. 67 See 5 May article on the BIRN report. 68 Paragraph 262 of the 2020 ODIHR and Venice Commission Guidelines on Political Party Regulation “Legislation should provide clear guidelines regarding which activities are not allowable during the pre-election campaign, and income and expenditures used for such activities during this time should be subject to proper review and sanction.” 69 For these elections, campaign spending limits were increased from a maximum of three times to a maximum of five times the highest amount received by an electoral subject from public funds. International Election Observation Mission Page 15 Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

spending limits, impacting transparency and accountability and allowing for a disproportionate advantage to the largest parties. 70 The campaign expenditure for online activities should, in principle, be included in the overall spending limit and reported, due to a legal requirement to report on all possible campaign spending. However, despite a prior ODIHR recommendation, online campaigning, paid political advertising on social network platforms, and third-party spending are not clearly regulated, which could lead to unchecked use of funds in the campaign, 71 These loopholes create pathways for the potential use of illicit and untraceable funds and the bypassing of applicable rules.

The contestants are required to submit campaign finance reports to the CEC through an electronic Financial Reporting Platform within 60 days from the official announcement of the results. The absence of interim financial reporting before election day limits transparency and deprives voters of timely information and runs counter to international good practice in campaign finance oversight. 72 In April 2025 media reports alleged that a USD 6 million lobbying contract was undertaken by an Albanian company aimed at creating access for the DP to the highest levels of government in the United States. Several ODIHR EOM interlocutors expressed concerns about the technical limitations of the CEC’s online platform and issues related to searching for and comparing data. Several parties noted that they had received training and ongoing support from the CEC regarding reporting requirements. Within five days of the announcement of the results, the CEC must appoint auditors to review these reports. Several ODIHR interlocutors expressed concerns about the auditor’s capacity to detect illegal funding or undeclared expenses, including online.

Media

The independence, diversity and integrity of news available to voters are eroded by the dependence of most media on non-transparent financing by political and business interests, often reliant on government contracts. Concentration in media ownership further undermines the plurality of news sources, contrary to international standards. 73 According to some ODIHR EOM interlocutors, the ownership of some major advertising sales houses by political interests hampers a fair distribution of advertising revenues, while a lack of reliable audience measurement prevents a transparent and accountable allocation of public advertising. 74 The vast majority of media outlets are perceived to be affiliated with the ruling

70 Paragraph 19 of the ICCPR General Comment No.25 states that “reasonable limitations on campaign expenditure may be justified where this is necessary to ensure that the free choice of voters is not undermined, or the democratic process distorted by the disproportionate expenditure on behalf of any candidate or party”. Paragraph 248 of the 2020 ODIHR and the Venice Commission Guidelines on Political Party Regulation states that “It is reasonable for a state to determine the criteria for electoral spending and a maximum spending limit for participants in elections.” 71 According to data from Meta Ad Library, from 9 April until 8 May, contestants spent a total of up to ALL 21,410,830 (EUR 217,870) on political ads. Of these, DP spent ALL 2,746,960 (EUR 27,950), the Unity for Human Rights Party ALL 1,173,220 (EUR 11,940), Albania Becomes Movement ALL 490,050 (EUR 4,990). Among candidates, the account with the highest spending was that of Agron Shehaj, Opportunity Party’s leader, with ALL 1,909,780 (EUR 19,430), Belind Këlliçi of DP with ALL 763,100 (EUR 7,770), and Vullnet Sinaj of SP with ALL 748,960 (EUR 7,620). 72 Article 7.3 of the UNCAC provides that states take measures “to enhance transparency in the funding of candidatures for elected public office”. Paragraph 247 of the 2020 ODIHR and Venice Commission Joint Guidelines on Political Party Regulation states that “Voters must have relevant information on the financial support given to political parties, as this influences decision making and is a means of holding parties accountable”. See also Paragraph 261 which states that” It is good practice to require the following reports: [..]Reports providing oversight bodies and the public with preliminary information on campaign incomes and expenses of parties and candidates several days before election day” 73 According to the European University Institute 2024 Media Pluralism Monitor, the top four owners in the broadcast market control 72 per cent of revenues and 87 per cent of the audience share. Paragraph 40 of the UN Human Rights Committee (UNHRC) General Comment No. 34 stipulates that the states parties should take appropriate action “to prevent undue media dominance or concentration by privately controlled media groups in monopolistic situations that may be harmful to a diversity of sources and views.” 74 See also assessment by the Chairperson of the Association of Albanian Journalists. International Election Observation Mission Page 16 Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

SP.75 The Public Broadcaster Albanian Radio-Television (RTSH) is not considered to enjoy a wide audience, and the bi-partisan appointment procedure of both the RTSH and the Audio-visual Media Authority (AMA) management does not provide for their de facto independence. 76

Widespread interference by media owners in editorial autonomy, along with self-censorship among journalists, negatively affects the information made available to the public. In addition, journalists are repeatedly exposed to verbal and, at times, physical assaults by public officials. 77 Furthermore, journalists report shrinking access to government representatives, including the Prime Minister, with a declining number of press conferences held, and journalists at times prevented from attending events, contrary to international standards. 78 Editorial news coverage is often replaced by material prepared by government bodies, undermining editorial integrity. The Media and Information Agency (MIA), under the prime minister’s office, centralizes and filters information issued about the government and public institutions.79 Several civil society-founded and donor-funded media outlets provide investigative and public interest journalism, but are affected by recent cuts in international funding. 80

Overall, the Constitution and legislation provide protection of freedom of expression. However, despite previous ODIHR recommendations, defamation remains a criminal offence. A significant number of civil and criminal defamation cases have been brought against journalists in recent years, including strategic litigation against public participation (SLAPP) cases. 81

The 2023 Broadcasting Code requires all news to be objective and impartial. The Electoral Code, contrary to OSCE commitments, does not provide for equitable news coverage for non-parliamentary parties in a media environment already disadvantageous to them. 82 On 6 March, the Council of Ministers temporarily banned access to TikTok, this broad ban is incompatible with international standards. 83

75 According to Balkan Investigative Reporting Network (BIRN), among the 10 largest TV stations (based on financial statements) TV Klan and Top Channel occupy 64 per cent of the market. The only TV station among the 10, perceived to be aligned with the DP, Syri TV, in 2023, “accounted for 1.7% of the total television market revenue, or 113 million lekë. The declared revenue fell by 22% compared to 2022.” 76 On 6 September 2024, the RTSH Director resigned following concerns raised about the positions he held with the SP in the past. On 17 February 2025, the Parliament dismissed the RTSH Steering Council for irregularities in the selection of a new RTSH Director. A new Steering Council was appointed on 17 March, which eventually elected a new Director on 25 April 2025. 77 The European Centre for Press & Media Freedom reported 45 incidents against media freedom in 2024. On 27 March 2024, the Committee to Protect Journalists called upon public officials, including prime minister Edi Rama, to stop abusive language and intimidating behaviour towards journalists. On 26 March 2025, safejournalists.net reported a recent physical assault on a journalist by a Tirana official. 78 Paragraph 13 of the UNHRC General Comment 34 states that “[t]he free communication of information and ideas about public and political issues between citizens, candidates and elected representatives is essential. This implies a free press and other media able to comment on public issues without censorship or restraint and to inform public opinion.” 79 In October 2021, just before the launch of the MIA, six international media NGOs urged to cancel its establishment as it could “be used to further solidify control over the flow of public information”. 80 According to Center for Quality Journalism, six projects funded by the US State Department were either suspended or terminated. Among them were the Investigative Network Albania (INA) which funded and published investigations and the “31 minutes” investigative TV program, broadcast on all major TVs. 81 A Safejournalists.net study reported a total of 8 criminal and 65 civil defamation cases in 2023. 82 Parties winning over 20 per cent of seats in the previous parliamentary elections are supposed to receive twice as much coverage in news than other parliamentary parties. Coverage of non-parliamentary parties is at the discretion of the broadcasters but may not exceed the coverage provided to parliamentary parties with less than 20 per cent of seats. Paragraph 7.8 of the 1990 OSCE Copenhagen Document requires the participating States to “Provide that no legal or administrative obstacle stands in the way of unimpeded access to the media on a non-discriminatory basis for all political groupings and individuals wishing to participate in the electoral process”. 83 Paragraph 43 of the UN Human Rights Committee (UNHRC) General Comment No. 34 stipulates that any restriction on websites, blogs, or other online communication platforms must be narrowly tailored and content-specific. Broad or generic bans, “blanket bans”, on the operation of such systems, including internet service providers or search engines, are incompatible with international standards on freedom of expression. Three civil society organizations challenged this decision to the Constitutional Court on 25 March. International Election Observation Mission Page 17 Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

According to some ODIHR EOM interlocutors, the ban had an additional detrimental impact on the ability of all contestants, including non-parliamentary parties, to campaign on an equal footing.

According to most ODIHR interlocutors, news footage of the campaign was provided by political parties. On TV stations monitored by the ODIHR EOM none of this news coverage was marked as such, as required by the Electoral Code and no measures were taken by the CEC to address this practice. 84 In addition, several ODIHR EOM interlocutors reported that some interviews with candidates broadcast in current events programs were paid for, in violation of the law. Footage produced by electoral contestants in news, as well as paid for coverage, de facto equates to political advertising and disadvantages contestants with less financial means.

ODIHR EOM monitoring revealed that the two largest parties dominated the news coverage. 85 On RTSH, A2 CNN, Top Channel and TV Klan, the SP received, 45, 46, 48 and 57 per cent respectively, while the DP - AMAC got 41, 48, 45 and 43 per cent. 86 On average, 83 per cent of this news coverage was presented in a neutral or positive tone. None of the other contestants received more than 5 per cent of coverage on any of the monitored TV stations. Although a number of discussion programs were regularly broadcast, they did not bring together prominent candidates or party leaders from different parties. RTSH followed its legal obligation to provide free airtime to contestants. Paid political advertising on TV was only purchased by the two dominant parties. Ultimately, the constrained media environment and the failure to implement legal requirements in good faith deprived voters of independent, diverse, and robust information about the electoral contest.

Election Dispute Resolution

The legal framework for resolving election disputes includes administrative procedures followed by the opportunity for judicial appeal. Observers may only appeal the denial of their accreditation, while voters can only challenge their exclusion from the voter list through the district courts. This narrow approach to legal standing is at odds with international standards and good electoral practice, which call for broader access to effective remedies in electoral disputes. 87

The Complaints and Sanctions Commission (CSC) examines appeals against CEC and CEAZ decisions, including those challenging election results, to be adjudicated within 10 days. The CSC also imposes sanctions upon a CEC request. As of 11 May, the CSC reviewed 17 complaints against CEC decisions, most related to alleged irregularities before the start of the electoral campaign. It accepted the appeal in 11 cases, overturned two CEC decisions and imposed four administrative fines of ALL 3,000 for irregularities in the reporting of public institutions on their activities and negligence of CEAZ members. The remaining complaints were rejected. The process was transparent, with all cases reviewed in public session and with the participation of the parties involved. Although the CSC’s decisions were generally well-reasoned, they reflected a narrow interpretation of the rules on the use of administrative resources

84 The AMA sent daily and weekly monitoring reports to the CEC, in line with the law. However, the monitoring included only news editions and did not assess the tone of the coverage. By election day, the CEC took 20 decisions, mostly on violations of paid advertising and public opinion polls provisions. The AMA did not publish a monitoring report covering the 1 – 9 May period. 85 From 8 April to 9 May, the ODIHR EOM conducted a quantitative and qualitative monitoring of four TV stations and three online news media: RTSH, TV Klan, Top Channel and A2 CNN, as well as panorama.al, lapsi.al and reporter.al. 86 The figures exclude coverage of political actors in their institutional capacity. Current events and discussion programs displayed more imbalance. 87 Paragraph 5.10 of the 1990 OSCE Copenhagen Document commits participating States to provide everyone with “effective means of redress against administrative decisions, so as to guarantee respect for fundamental rights and ensure legal integrity”. Section II.3.3.f of the Venice Commission’s Code of Good Practice in Electoral Matters recommends: “All candidates and all voters registered in the constituency concerned must be entitled to appeal. A reasonable quorum may be imposed for appeals by voters on the results of elections”. International Election Observation Mission Page 18 Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

in a campaign, limiting their application strictly to the official campaign period, 88 at odds with good electoral practice. 89

The Electoral College of the Tirana Administrative Court of Appeal (Electoral College) is the highest authority for adjudicating election-related disputes, but operates with limited administrative staff, insufficient training and financial resources. 90 As of 11 May, the Electoral College had adjudicated and dismissed three complaints. 91 The sessions were public, the decisions were motivated and published on the website, albeit with a delay.

The Criminal Code defines 15 election-related criminal offences, most under the General Prosecutor’s competence. As of 11 May, a criminal proceeding was initiated in 25 out of 60 cases of alleged electoral crimes, which include allegations of misuse of public office for electoral purposes, and obstruction of electoral subjects. 92

SPAK has jurisdiction over cases of electoral corruption involving categories of high-level public officials or organized crime. For the first time, SPAK established a nationwide investigative task force and launched an online platform for reporting electoral offences. 93 By 10 May, out of 138 reports on alleged electoral crimes, 39 criminal proceedings have been initiated, the majority concerning allegations of corruption. Notably, SPAK initiated nine proceedings ex officio. The cooperation between the SPAK, CEC, and General Prosecutor’s Office based on an inter-institutional protocol facilitated information sharing on electoral crimes, prioritization of the investigations and was in general positively assessed by ODIHR interlocutors. SPAK was generally perceived as a trusted institution by the IEOM interlocutors and as having a possibly deterrent effect. However, some interlocutors raised concerns about the effectiveness of the police when dealing with election-related offences also when related to organised criminal networks. (see also Campaign Environment).

Participation of National Minorities

The Albanian Constitution provides for full political, civil and social rights for minorities, and the Electoral Code guarantees the right to vote and be elected to all Albanian citizens regardless of ethnic background, race, religion or language. The CEC produced election materials in the languages of officially recognized national minorities, with the exception of Egyptian (see election administration),94 though most ODIHR EOM interlocutors claimed that the materials were not distributed

88 Article 91. paragraph 1 of the Electoral Code provides that “Except in cases provided for by law, resources of public bodies or entities at central or local level, or any other type of entity where the state owns capital or quotas and/or appoints the majority of the supervisory body or the administrative body of the entity, may not be used or placed in support of candidates, political parties or coalitions in elections, regardless of the source of capital or ownership.” This article does not provide an explicit time period for the applicability of the provision and the CSC interpreted it to apply only during the one-month official campaign period. 89 Article 13 of the 2016 ODIHR and the Venice Commission Joint guidelines for preventing and responding to the misuse of administrative resources during electoral processes, stipulates a broader definition of the electoral process that “covers the multifaceted ways in which administrative resources may be misused during the entire electoral process, not only the official electoral campaign period.” 90 Third parties with a legitimate interest can also file an appeal with the first instance administrative court. 91 These were regarding political party registration, ballot design, and the use of electronic voting and counting devices 92 Five proceedings have been registered at the Prosecutor's Office in Fier, six in Elbasan, two in Gjirokastër, Shkodër, Lezhë, Dïber and Saranda and one in Korçë, Durres, Vlorë and Kukës. Ten were initiated ex officio, 3 following reports from citizens, 30 from the police and 8 from electoral subjects. 93 From January 2025 until 10 May, of the 139 criminal reports were registered, 56 were submitted by citizens through the SPAK online platform, the rest were mainly from police and DP, and some were referred by the General Prosecutor. 94 The Law on Protection of National Minorities, in force since 2017, recognizes the Aromanian, Bosnian, Bulgarian, Egyptian, Greek, Macedonian, Montenegrin, Roma, and Serb national minorities. International Election Observation Mission Page 19 Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

widely. 95 No restrictions on the use of minority languages during the campaign were observed. Issues related to national minorities or ethnicity were not prominent in the campaign and the national minority candidates often campaigned on issues affecting the population as a whole, with the exception of a few candidates from the Greek minority that campaigned on the issue of property rights.

Minorities were generally able to participate freely both as voters and as candidates, running with both the main national parties and with two national minority parties in the DP-led coalition. Some ODIHR EOM interlocutors argued that the current electoral system, with a requirement to stand in all electoral districts, was a barrier for the national minority parties to gain seats in parliament. They also noted that members of the Roma community were generally unfamiliar with electoral procedures and received no specific voter education. 96 Further, pressure on the Roma and Egyptian communities to sell their votes was reported to the ODIHR EOM. 97 ODIHR EOM Long-term observers noted that Roma voters in some areas were unclear about the exact locations of their voting centres, due in part to insufficient official communication. 98

Election Observation

The Electoral Code provides for citizen and international observation at all levels of the election administration. In an inclusive manner, a total of 47 national and 56 international organizations were accredited by the CEC. CSOs informed the IEOM that a lack of funding, notably from international donors, reduced their capacity to conduct a comprehensive observation and deploy an adequate number of observers for election day. Parliamentary parties and coalitions may appoint permanent representatives to the CEC. Electoral subjects could appoint one observer CEAZs and VCCs, and for each BCT, including for out-of-country ballots.

Election Day

Election day was generally calm and managed transparently, but with a lack of adherence to procedures in many places during opening and voting, and some reports of intimidation and inducements being offered to voters. Overall, observers were provided sufficient access to observe the whole process. The large number of late changes of political party-nominated members of VCCs, even on the eve of elections, had a negative impact on the adherence to voting procedures and effectively reduced the transparency of the composition of VCCs. At 8 pm on election day, the CEC announced a voter turnout of 42.3 per cent.

The IEOM observed opening in 122 voting centres, assessing the process negatively in one-third of the observations. The large number of negative assessments was mainly due to several procedures not being adhered to. In vast majority of the voting centres observed, voting started late, with 28 of them more than 30 minutes delayed, often due to technical issues or missing materials. In 26 cases, VCC members were unfamiliar with opening procedures, and in 17, the ballot box was not shown to be empty to those present. In 9 observations, the setup procedures for the biometric identification device were not followed. In 12 VCCs, unauthorised persons were directing or interfering in the work of the commission. In electronic voting centres, IEOM observers reported a failure to follow the procedures in many instances.

95 The CEC informed the ODIHR EOM that posters in Macedonian were displayed alongside those in Albanian at VCs in Pustec, and in Greek at VCs in Dropull and Finiq. Voter education videos were translated into eight minority languages for social networks. Voter information leaflets were produced in eight minority languages and delivered to the State Committee for National Minorities, to be distributed in the respective regions for each minority group by their own representatives. 96 For example, as reported in Tirana. However, the CEC collaborated with the OSCE Presence in Albania to hold outreach meetings with members of the Roma and Egyptian minorities in several municipalities. 97 This was reported to the ODIHR EOM in Korcë and Tirana. 98 This was reported to the ODIHR EOM in Tirana. International Election Observation Mission Page 20 Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

In most cases, voting was assessed positively. However, in 4.6 per cent of the 995 observations, a fairly high number, the process was assessed negatively, largely due to procedural shortcomings and some pressure on voters. Party observers were present in 79 per cent of the voting centres, though citizen observers were only found in 8 per cent and the lack of citizen observers in many places lessened the level of scrutiny of the process. 99A total of 30 per cent of VCC members were women, and women were heads of VCCs in 25.5 per cent of voting centres observed.

IEOM observers reported that in 23 per cent of voting centres observed, voters could not always be identified by the voter identification devices, and in 24 per cent of the voting centres voters were not always checked for traces of ink. Some biometric identification devices suffered malfunctions, resulting in interruptions. In 23 per cent of voting centres observed, some voters’ fingerprints could not be properly read. Security codes were not recorded in the VCC Meeting Record Book in 5 per cent of places observed. The layout of voting centres was assessed as inadequate for polling in 5 per cent of observations, largely because it contributed to compromises of the secrecy of the vote, which in 12 per cent of voting centres observed was not always respected. The secrecy of the vote was also compromised by the interference of party observers or VCC members. Group voting, mostly family voting, was observed in 11 per cent of voting centres visited and proxy voting, often for family members, in 3 per cent. Voters’ understanding of voting procedures was negatively assessed in 13 per cent of observations, indicating a need for greater voter education on new voting procedures following the introduction of preferential lists.

Several cases of significant violations and incidents were observed throughout the day. The IEOM noted tension or intimidation in 4 per cent of voting centres visited, which often involved party observers or affiliates standing in the entrance to the voting centres and interacting with voters or interfering in the work of VCCs. Unauthorised persons, including party activists, were present in 2 per cent of places visited and were interfering in some instances. In 2.4 per cent of voting centres, there were indications of voters being induced to vote for a particular candidate, including allegations of vote buying. In 3 per cent of voting centres, observers reported unauthorised persons keeping track of who had voted. Following the close of polls, the CEC reported that cases related to five incidents were referred to the prosecutor’s office, two in Tirana and one each in Elbasan, Korçë and Berat.

With regards to electronic voting, IEOM observers noted that while it generally proceeded without major problems, some concerns were evident. Many voters appeared unfamiliar with how to use the voting device, and many did not manage to vote within the three-minute time limit. Some VCC members and technology operators were not adequately trained on relevant procedures or lacked clarity on their respective roles. In several places observed, voters were not able to vote independently, and assistance was provided to those requiring it, as well as overcrowding due to the time it took voters to vote in some cases, compromised the secrecy of the vote.

There was a lack of adequate accessibility for persons with disabilities in 50 per cent of voting centres observed. The large number of voting centres that were inaccessible for independent voting clearly demonstrated a great need for further efforts to ensure accessibility for all voters. Additionally, the layout inside the voting centres was observed to be not suitable for persons with disabilities in 24.4 per cent of places visited. This, combined with the absence of a voting method for voters who are homebound, hospitalized or those with mobility issues, may have negatively impacted their participation.

The close of voting centres was assessed positively by IEOM observers in 75 of 89 reports. VCCs followed the closing procedures in most instances, though some unrest was reported in four cases. IEOM observers reported very positively on the receipt of materials at Ballot Counting Centres, though there was some overcrowding in 10 of the 50 centres observed. The transmission of e-vote tallies from machines directly to the CEC at the close of polling was postponed due to a request from DP not to

99 Following reports of some falsified accreditations, the CEC Regulatory Commission revoked all party observer accreditations for Vorë District on election day. International Election Observation Mission Page 21 Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

transmit e-votes at the close of voting to avoid early results being known, indicating some lack of trust also in the system. Instead, the voting devices containing their electronic ballot boxes were delivered to the relevant CEAZs in Tirana and Vorë, where the pilots were conducted, for tallying to start on the morning of 12 May.

IEOM observers have reported from 66 of the 93 Ballot Counting Centres, and reporting is on-going. Observers negatively assessed the process in 7 of the 66 cases. General problems were largely linked to some tension (9 cases), overcrowding (7 cases), a lack of full access to the process (12 cases) and some interfering by party observers (6 cases).

While the counting process proceeded in an orderly manner in many counting centres, observers noted a chaotic atmosphere and contestation of some ballots in some locations. Initial findings are based on 97 individual vote counts. IEOM observers negatively assessed the individual ballot box counts in 8 cases, mostly due to observed procedural and transparency shortcomings, such as unused ballots not being counted first, and ballots not being shown to the camera installed for that purpose in the prescribed manner. Copies of the results were not given to party observers in 19 cases, limiting transparency. Recounts were requested in 8 of the counts. The table of results for the vote count was delivered to the CEAZ immediately after the completion of the count in 89 observations. In Dïber and Elbasan, IEOM observers reported that CEC officials went to the district to train counting centre members at midnight prior to the commencement of the vote count, indicating a lack of training likely due to the late replacement of several party-nominated members. A delay in the counting of OCV ballots was noted in the main counting centre in Tirana, due to a complaint by DP related to verification of some ballots.

The English version of this report is the only official document. An unofficial translation is available in the Albanian language. International Election Observation Mission Page 22 Albania, Parliamentary Elections, 11 May 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

MISSION INFORMATION & ACKNOWLEDGEMENTS

Tirana, 12 May 2025 – This Statement of Preliminary Findings and Conclusions is the result of a common endeavour involving the OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR), the OSCE Parliamentary Assembly (OSCE PA), the Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE) and the European Parliament (EP). The assessment was made to determine whether the elections complied with OSCE commitments, Council of Europe standards and other international obligations and standards for democratic elections and with national legislation.

Farah Karimi (MP) was appointed by the OSCE Chairperson-in-Office as Special Co-ordinator and Leader of the OSCE short-term observer mission. Ambassador Lamberto Zannier is Head of the ODIHR EOM, deployed from 2 April 2025. Björn Söder (MP) is Head of the OSCE PA delegation. Simone Billi (MP) is Head of the PACE delegation and Michael Gahler (MEP) is head of the EP delegation.

Each of the institutions involved in this International Election Observation Mission (IEOM) has endorsed the 2005 Declaration of Principles for International Election Observation. This Statement of Preliminary Findings and Conclusions is delivered prior to the completion of the electoral process. The final assessment of the elections will depend, in part, on the conduct of the remaining stages of the electoral process, including the count, tabulation and announcement of results, and the handling of possible post- election day complaints or appeals. ODIHR will issue a comprehensive final report, including recommendations for potential improvements, at a later stage. The OSCE PA will present its report at its Annual Session in Porto in July. PACE will present its report during the June 2025 part-session in Strasbourg. The European Parliament Delegation for relations with Albania will discuss the results of the electoral observation mission at its meeting in June.

The ODIHR EOM includes 16 experts in the capital and 26 long-term observers deployed throughout the country. On election day, 350 observers from 47 countries were deployed, including 214 long-term and short-term observers deployed by ODIHR, as well as a 96-member delegation from the OSCE PA, 12 from the EP and 22 from PACE. Opening was observed in 127 voting centres and voting was observed in 1,343 voting centres across the country. Counting was observed in 97 Counting Centres.

The observers wish to thank the authorities for their invitation to observe the elections, and the Central Election Commission and the Ministry of Foreign Affairs for the assistance. They also express their appreciation to other state institutions, political parties and civil society organizations and the international community representatives for their co-operation.

For further information, please contact: • Amb. Lamberto Zannier, Head of the ODIHR EOM, in Tirana (+355 68 209 3925); • Katya Andrusz, ODIHR Spokesperson (+48 609 522 266), or Goran Petrov, ODIHR Election Adviser, in Warsaw (+48 697 990 989) • Andreas Nothelle, Legal Counsel, OSCE PA (+43 676 3200 568) • Bogdan Torcatoriu, PACE Senior Election Officer (+33 6 50 39 29 40) • Raffaele Luise, EP Administrator, DG External Policies (+32 470 880 101)

ODIHR EOM Address: MAK Hotel, Sheshi Italia 2, Tirana Tel: +355 682 093 925 Email: office@odihr.al Website: www.osce.org/odihr/elections/albania