Kyrgyzstan, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025: Statement of Preliminary Findings and Conclusions

INTERNATIONAL ELECTION OBSERVATION MISSION Kyrgyz Republic – Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 STATEMENT OF PRELIMINARY FINDINGS AND CONCLUSIONS PRELIMINARY CONCLUSIONS The November 30 early parliamentary elections were administered efficiently but the restrictive campaign environment stifled candidate and voter engagement. Fundamental freedoms of expression, association, and peaceful assembly, while constitutionally protected, are increasingly limited in practice by new restrictive legislation and its enforcement. Recent fundamental changes to the legal framework introduced a new majoritarian electoral system and new constituency delineation as well as additional restrictions on candidate eligibility, resulting in significantly diminished political party involvement. Positively, the new system provides for 30 mandates, one per district, reserved for the underrepresented gender, and 41 per cent of the candidates were women. The election administration enjoyed confidence in its technical capacity and introduced measures to enhance transparency of its decision-making, but for other key aspects of the process transparency was insufficient, in particular on the new voting technologies, campaign finances and its decisions on election-related cases. The nationwide new remote voting option provided greater opportunities for voter participation. While there were competitive campaign activities in some districts, significant financial disparities between candidates affected their ability to compete on a level playing field. Numerous allegations of vote- buying continued throughout the campaign. Media refrained from covering candidates in their news coverage or editorial programmes, citing strict interpretation of the requirements for equal coverage and liability for content, limiting voters’ ability to make an informed choice. Funding limitations and recent legal amendments impacting civil society organizations have significantly restricted participation in public life and election observation. Election day was assessed overall positively, new voting technologies functioned reliably, and voting procedures were largely followed, however, widespread issues with adherence to counting and tabulation procedures were observed.

The elections were conducted under a fundamentally reformed legal framework that, while providing a technical basis for conducting elections, falls short of a number of international standards for democratic elections, and does not address almost all previous ODIHR and the Council of Europe’s Venice Commission recommendations. The 2025 legal amendments inter alia created a new majoritarian electoral system with new electoral district delineation, and changed candidate eligibility requirements. The short timeframe between the adoption of the amendments to the law and the early elections limited opportunities for meaningful public consultation, raised concerns about the inclusiveness of the legislative process, hindered implementation of some provisions, and undermined the stability of the electoral law, at odds with international standards and good practice.

The 90-member parliament is elected for a five-year term across 30 three-member districts under a new majoritarian single non-transferable vote system. According to the Electoral Law, each political party can nominate only one candidate per electoral district and thus cannot officially obtain more than 30 seats out of 90. The new electoral districts delineation rules and their implementation are not in line with international good practice with respect to the composition of the institution in charge of the delineation, the permissible deviation from the average number of voters, and lack of legal requirements to consider national minority interests.

The Central Commission for Elections and Referenda (CEC) managed technical preparations efficiently and within the expedited deadlines for early elections, and enhanced transparency in its decision-making, but the work of lower-level election commissions was less transparent. Publication International Election Observation Mission Page: 2 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

of CEC decisions and regulations was sometimes delayed, which in case of election day procedures for counting and tabulation, limited legal certainty and affected the trainings for lower-level commissions and their capacity to implement them consistently. The CEC provided extensive support to the District Election Commissions (DECs), at times being actively involved in their tasks, especially in the vast districts, where DECs experienced difficulties to assemble regularly. Voter information campaigns were extensive but not accessible in the languages of national minorities. The election administration enjoyed the confidence of most stakeholders in its technical capacity to conduct elections.

Electronic devices were used at all polling stations for voter biometric identification and for the establishment and transmission of preliminary results. The CEC sufficiently prepared election officials for the use of the new equipment through trainings and practice exercises and took steps to address electricity and connectivity problems. Voters were also given the opportunity to participate in mock exercises and there was general trust in the use of the equipment. Despite these efforts the perception of integrity of the technology was diminished by the lack of a public procurement process, independent verification or certification and public information on the audit. For the first time, voters had the opportunity to vote remotely at any polling station outside their electoral district of registration.

The final voter list, published on 23 November, included 4,294,243 voters, of whom about 52 per cent are women. Voters were given sufficient opportunity to check the lists and there was high stakeholder confidence in the register’s accuracy and inclusiveness. Despite a long-standing ODIHR and Venice Commission recommendation and contrary to international standards, those declared legally incompetent by a court are not eligible to vote.

The CEC conducted the candidate registration transparently and efficiently, registering 465 candidates, of whom 189 were women (41 per cent) and 10 self-identified as national minorities (2 per cent). Most candidates were self-nominated; only one political party fielded candidates, demonstrating how the new electoral system may have impacted the participation of political parties. The legal requirements to the right to stand are unduly restrictive, contrary to international standards and prior ODIHR and Venice Commission recommendations. A total of 57 nominees were rejected due to not meeting eligibility requirements, not paying the non-refundable electoral fee or opening a dedicated bank account in one of the two authorized state-owned banks as required, limiting more inclusive political participation.

Due to the short campaign period from 10 to 29 November, candidates’ opportunities to reach voters were limited, which along with the space for public debate were further restricted by strict campaign regulations and their enforcement. The campaign was generally low-key and generated limited voter engagement; this was linked to fears of retribution for political activity. Despite this campaign environment, competitive activities were observed in many districts. The legal framework provides for equal campaign opportunities for all contestants and grants citizens the right to participate in campaigning. However, there were significant financial disparities between candidates that affected their ability to compete on a level playing field. Numerous allegations of vote-buying continued throughout the campaign but only nine cases were officially initiated. The week before the elections was marked by arrests of prominent politicians on charges of organizing mass riots.

Women are underrepresented in political life which International Election Observation Mission (IEOM) interlocutors attribute to ingrained patriarchal stereotypes, financial barriers, social stigma, and intolerant rhetoric and the lack of additional measures to promote participation. The new electoral system provides for 30 mandates, one per district, reserved for the underrepresented gender,and 41 per cent of the candidates were women. International Election Observation Mission Page: 3 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

The legal framework for campaign finance provides a sufficiently structured basis for financial regulation during the campaign. However, candidates can be deregistered for nominally exceeding spending limits, which is disproportionate. Understaffing, technical difficulties, insufficient regulation of the audit, and the lack of capacity to investigate actual spending makes campaign finance oversight ineffective. Financial information was consistently published by the CEC throughout the campaign, and showed that candidates mainly relied on personal assets and private donations. Interim reports remained unpublished due to technical issues, which limited transparency and voters’ access to information. The overall legal framework for campaign finance violations along with the CEC’s authority to decide if a candidate can or cannot be investigated for violations limits the foreseeability and proportionality of enforcement.

While the Constitution provides for freedom of expression, it also includes unduly broad and vague grounds for restricting these rights, which, along with the increase in prosecution of journalists, has led to widespread self-censorship. New legislation requiring media registration, limiting foreign ownership, and providing a wide basis for the deregistration of media outlets and the recent nationalization of the public broadcaster has impacted media pluralism. The candidates were not covered in news and current affairs programmes, except for the limited coverage of campaign violations. This was partly due to the media’s liability for the airing of content that disgraces or discredits candidates, which is prohibited and the narrow interpretation the CEC applies for equal coverage. Although state-funded broadcasters provided free airtime in line with the law, news coverage in all broadcasters focused almost completely on procedural aspects of the elections and coverage of the authorities limiting voters’ ability to make an informed choice. Contrary to previous ODIHR recommendations, paid candidate content in the news segments also featured in the campaign.

Legislation provides for election dispute resolution with judicial review and expedited deadlines. However, recent amendments have limited political parties’ access to this remedy when challenging election results, and the early election timelines do not provide sufficient time for the submission and adjudication of complaints. While CEC sessions on disputes provided transparency and the opportunity for the parties to present their cases, procedural guarantees were diminished as a notable number of cases were examined in camera. The CEC received 142 complaints and incident notifications, mostly on campaign violations by candidates, voters, and the media, and decided on 102, imposing administrative fines in 48 cases. Most election-related court judgments and some CEC decisions were published with delay, limiting transparency. The decisions available to the ODIHR Election Observation Mission (ODIHR EOM) were mostly characterized by insufficient reasoning and substantiation of conclusions, and the CEC decisions did not specify avenues for appeals.

The law provides for citizen and international election observation. Funding limitations, along with the recent amendments which define observation as a political activity - meaning civil society with foreign funding have to register as “foreign representatives” - have substantially diminished civil society’s ability to participate in public life. Some ODIHR EOM interlocutors further noted a fear of retribution among civil society for engaging in election observation activities. Candidates may field observers to election commissions, but due to limited resources this opportunity was largely inaccessible for most candidates. The CEC accredited 788 international observers and only 2 citizen organizations, each appointing 1 observer.

Election day was calm, orderly, and procedures were largely followed. IEOM observers assessed voting positively in 96 per cent of polling stations observed, but reported procedural shortcomings, including issues related to the secrecy of the vote, and unauthorised persons, mainly police and local officials, frequently present and at times interfering with the work of the commissions at the polling stations observed. A small number of serious procedural shortcomings were observed, including group voting, multiple voting, proxy voting. In a few cases, observers saw indications of vote-buying International Election Observation Mission Page: 4 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

around polling stations. IEOM observers found the new voting technologies to be fully operational and functioning properly in almost all polling stations observed, despite some connectivity issues. The counting and tabulation processes were assessed negatively in more than one-third of the polling stations and DECs observed, mainly due to significant procedural errors and omissions that compromised the transparency of the process and some instances of unauthorized persons interfering in the count. Regrettably, almost half of the polling stations observed did not provide independent access for voters with physical disabilities. Women were well represented among election officials in the polling stations observed.

PRELIMINARY FINDINGS

Background

On 30 September, President Sadyr Japarov announced early parliamentary elections to be held on 30 November, following the parliament’s self-dissolution on 25 September. 1 The parliamentary initiative to self-dissolve was described by the authorities as an attempt to lessen the administrative and social pressures of consecutive parliamentary and presidential election campaigns under a new electoral system. 2 The elections were widely seen as a further step in consolidating presidential power. 3

The outgoing parliament was elected in November 2021, 4 following the cancellation of the October 2020 elections in response to extensive and violent public protests. Women held 20 out of 90 seats in the outgoing parliament, 1 out of 23 ministerial positions, and none of the 7 governor’s positions. Interlocutors informed the ODIHR IEOM that the underrepresentation of women in politics results from ingrained patriarchal stereotypes, financial barriers, social stigma, and intolerant speech, as well as a lack of capacity building measures to encourage greater participation as called for according to international standards. 5

The period after the 2021 referendum reintroducing the presidential system was characterised by a shift in the balance of powers. A centralised governance model was enabled through the restructuring of state institutions and the redistribution of their functions, including those related to the judiciary and anti-corruption efforts, as well as the strengthening of state security structures, reenforcing the president’s central role in political life. 6 Consequently, the political landscape underwent major fragmentation and diminished the influence of political parties.

1 The proposal for self-dissolution was initiated by 32 members of parliament (MPs) and adopted with 84 votes. Under the Constitution and the Law “On the Rules of Procedure of Jogorku Kenesh”, such proposal can be initiated by one-third (30) of all MPs (90), and requires the support of at least two-thirds (60) of all MPs. 2 See the statements by the president and the chairperson of the parliament. 3 In August 2024, President Japarov emphasised that “the vertical of power must be strong and strict” and thanked the parliament for their “support […to] our important decisions, major projects, reforms, and legislative initiatives without delay or empty words.” 4 Ata-Jurt Kyrgyzstan won 15 seats; Ishenim – 12 seats; Yntymak – 9 seats; Aliance – 7 seats; Butun Kyrgyzstan – 6 seats; Yjman Nuru – 5 seats. Thirty-six members of parliament were not nominated by political parties. 5 Article 4 of the CEDAW and General Recommendation No. 25 highlight the need for temporary special measures to be supported by practical steps that facilitate equal participation in political and public life; see also CEDAW General Recommendation No. 23; CEDAW General Recommendation No. 40 on Equal and inclusive representation of women in decision-making systems; see also the 2024 CESCR Concluding Observations on the fourth periodic report of Kyrgyzstan and the 2021 CEDAW Concluding Observations on the fifth periodic report of Kyrgyzstan. 6 Mr. Japarov was elected in the January 2021 presidential election, held simultaneously with the referendum that introduced the presidential system. International Election Observation Mission Page: 5 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

New legislation has introduced restrictions on the constitutionally protected fundamental freedoms of expression, association, and peaceful assembly. These restrictions and the manner in which they are enforced has been criticized by international human rights organizations along with the recent prosecutions and detentions of activists, journalists, and politicians. 7

Legal Framework and Electoral System

The elections were conducted under a fundamentally reformed legal framework that, while providing a technical basis for conducting elections, falls short of a number international standards for democratic elections. Some aspects of the electoral process lacked comprehensive and timely subsidiary regulation, which did not ensure legal clarity and foreseeability, contrary to international good practice. 8

The Constitutional Law “On Election of the President of the Kyrgyz Republic and Deputies of the Jogorku Kenesh of the Kyrgyz Republic” (the Election Law) was amended seven times in 2025, most recently in October, altering most aspects of the electoral framework, without addressing almost all previous ODIHR and Venice Commission recommendations, and commitments inherent to the Parliamentary Assembly of the Council of Europe Partner for Democracy status. The amendments introduced, inter alia, a new majoritarian electoral system with a new gender representation quota and electoral districts delineation, further restricted candidate eligibility, introduced a non-refundable candidate registration fee, changed campaign financing and campaign regulations, and abolished by- elections.

The ODIHR 2025 Legal Opinion on the Draft Amendments to the Election Law noted that the amendments were adopted in a condensed timeframe, limiting opportunities for meaningful public consultation and raising concerns about the inclusiveness of the legislative process. 9 The holding of elections so soon after the electoral legal framework was fundamentally amended is at odds with international good practice, and compromised legal certainty and stability for these elections. 10

7 See statements of the UN Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR) on the situation with the freedom of expression in Kyrgyzstan, including on the narrowing space for civil society and independent media. See also reports by Human Rights Watch, International Partnership for Human Rights, Human Rights Defender and Amnesty International See the statement of the ODIHR Director and the OSCE Representative on Freedom of the Media calling for the repeal of the “foreign representative” law, which the UN OHCHR assessed as threatening the work of civil society and violating fundamental rights. 8 Those included the lack or late adoption of the subsidiary regulation on the election day procedures for remote voting, candidate eligibility requirements, appointment of district election commissions (DECs), transmission of election materials and results tabulation, and distribution of free campaign airtime, in particular with respect to online versions of traditional media. The short interval between the legal amendment introducing the language proficiency requirement and the elections did not allow to develop subsidiary legislation and standards, which led to the decision not to implement it for the 30 November early parliamentary elections. Paragraph II.2 of the 2016 Council of Europe’s European Commission for Democracy through Law (Venice Commission) Rule of Law Checklist requires adoption of the regulation without delay when required by legislation, while section B3, paragraphs 58 provides that “the law must, where possible, be proclaimed in advance of implementation and be foreseeable as to its effects; it must also be formulated with sufficient precision and clarity to enable legal subjects to regulate their conduct in conformity with it”. 9 See paragraph 21 and paragraphs 19-25 of the ODIHR Legal Opinion on the draft Constitutional Law “On amendments to the Constitutional Law ‘On elections of the President of the Kyrgyz Republic and Members of Jogorku Kenesh of the Kyrgyz Republic”. Paragraph 5.8 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that “legislation [shall be] adopted at the end of a public procedure […] that being the condition for their applicability”. See paragraph 23 of the 2024 ODIHR Guidelines on Democratic Lawmaking for Better Laws and paragraph 60 of the 2016 Venice Commission Rule of Law Checklist. 10 Paragraph II.2.b of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice in Electoral Matters states that “[t]he fundamental elements of electoral law, in particular the electoral system proper, membership of electoral commissions and the drawing of constituency boundaries, should not be open to amendment less than one year before an election”. International Election Observation Mission Page: 6 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

The 90-member parliament is elected for a five-year term under a new majoritarian single non- transferable vote (SNTV) system across 30 three-member districts. Some IEOM interlocutors opined that the SNTV system could weaken political parties, lead to localized patronage networks, and hinder the development of a coherent national political agenda. Voters may vote for only one candidate or against all. The three top candidates are elected, one of which shall be of the underrepresented gender.

The 30 mandates reserved for candidates of the underrepresented gender are presented by the authorities as a “women quota”. 11 While the measures to strengthen political participation are laudable, many IEOM interlocutors expressed concerns that the quota system might undermine the legitimacy of women parliamentarians. The law does not provide other measures to enhance the capabilities and representation of women in politics, such as capacity building trainings or financial subsidies, contrary to international standards and commitments. 12

The law prescribes that the CEC delineates electoral districts prior to each parliamentary elections; this is at odds with international good practice that recommends that an impartial and inclusive specialized committee handles delineation. 13 The law requires contiguity of electoral districts and recommends compliance with administrative boundaries. 14 Districts are supposed to have an approximately equal number of voters, with a permissible deviation of up to 20 per cent from the national average, which is above the threshold recommended by international good practice. 15 The CEC delineated the 30 new electoral districts on 1 October 2025 within the legal deadline. The number of voters in the new electoral districts varied significantly. 16 The law does not require consideration of the ethnic composition of electoral districts, and its implementation created an artificial division of geographically concentrated communities, which impeded the opportunities of the candidates representing national minorities to mobilize their community electorate. 17

11 If there are no candidates elected of the required gender, the mandate of the third placed candidate is reserved for the candidate of the opposite gender with the most votes in that district. 12 CEDAW Article 4 and General Recommendation No. 25 highlight the need for temporary special measures, including electoral quotas, to be supported by practical steps that facilitate equal participation in political and public life. See also CEDAW General Recommendation No. 23 on Political and Public Life; CEDAW General Recommendation No. 40. 13 Paragraph I.2.2.vii. of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice states that the process must be conducted “impartially, and […] taking account of the opinion of a committee, the majority of whose members are independent, [and] should preferably include a geographer, a sociologist and a balanced representation of the parties and, if necessary, representatives of national minorities” 14 Despite the recommendation in the law, administrative boundaries are not always respected. For example, the city of Uzgen was divided between two electoral districts, splitting a compact national minority settlement. 15 Paragraph 7.3 of the 1990 OSCE Copenhagen Document, stipulates that the participating States will “guarantee universal and equal suffrage to adult citizens”. Paragraph I.2.2.iv of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice provides that deviations should not exceed 10 per cent and certainly not more than 15 per cent, except in special circumstances”. 16 CEC Resolution No. 88 of 1 October 2025 determined the 30 districts with an average of 142,900 voters. Eight constituencies (26.7 per cent of the total) exceed the internationally recommended 10 per cent threshold: constituencies No. 9 (-14.10 per cent), No. 15 (+12.11 per cent), No. 28 (+12.09 per cent), No. 13 (+11.9 per cent), No. 27 (+10.37 per cent), No. 20 (-10.6 per cent), and No. 4 (-10.24 per cent). Furthermore, constituency No. 5 exceeds the 15 per cent threshold. Paragraph 21 of the 1996 UN HRC General Comment No. 25 states “[t] he drawing of electoral boundaries and the method of allocating votes should not distort the distribution of votes”. 17 This pertains to the division of Uzgen between electoral districts No. 9 and No. 11, the districts Nos. 5,7,8 in Osh and the division of Suzak between districts No. 11 and No. 12, affecting the Uzbek communities, while the delineation of districts No. 7 and No. 9 have likely affected the Tajik community. The OSCE HCNM’s Lund Recommendations on the Effective Participation of National Minorities in Public Life (recommendation 10) states that “[t]he geographic boundaries of electoral districts should facilitate the equitable representation of national minorities.” Paragraph I.2.2.vii of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice states that “when constituency boundaries are redefined […] it must be done without detriment to national minorities.” International Election Observation Mission Page: 7 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

Election Administration

Parliamentary elections were administered by a hierarchical three-tier system 18 of election commissions, with the CEC, 30 District Election Commissions (DECs), and some 2,500 Precinct Election Commissions (PECs). 19 The CEC is a permanent institution, appointed by the parliament based on parliamentary and presidential nominations, with only the Chairperson and the two Deputy Chairpersons working on a permanent basis.

The CEC forms 12-member DECs in each district from the TECs membership. 20 There are no legal criteria for the selection of DEC members, but the CEC must take election-related experience into account for the chairperson and secretary. As of 30 November, there were some 30 changes in the composition of DECs, in most cases due to self-resignation. PECs are composed from nominees proposed by political parties and local self-government bodies in equal numbers. Several ODIHR EOM interlocutors noted that political parties did not exercise this right, reducing the intended level of political pluralism in the commissions.

The creation of transmission hubs at TECs for the transmission of election materials from distant PECs offers an operational solution, but lacks a clear definition of their functions, responsibilities for tabulation with DECs, and the number of the affected PECs. This results in the insufficient clarity on the process.

Women were well represented in DECs and PECs, with 57 and 70.5 per cent respectively, unlike the CEC, which has only 2 women among 11 members. 21 National minority groups or persons with disabilities do not benefit from any legally guaranteed quota in the election administration.

The CEC carried out technical preparations efficiently and within the expedited deadlines for early elections. The CEC held regular sessions, and improved transparency in the decision-making process by streaming and publishing the recording of its sessions online. However, these efforts were diminished by agendas, regulations and decisions not always being published in a timely manner. The DECs were sufficiently resourced and carried out their duties professionally, often with the active involvement of CEC representatives in their administrative duties. Some DECs convened on an ad hoc basis, often at short notice, and agendas and minutes of the sessions were frequently not published, limiting transparency and the opportunity for observation. 22 The work of some DECs was affected by the vast territory of their electoral districts and problematic communication. 23 The election administration enjoyed most stakeholders’ confidence in its technical capacity to conduct the elections.

The late adoption of the new election day procedures, including on remote voting (voting at a polling station outside ones’ electoral district), some two weeks before election day, did not provide sufficient time for trainers to fully understand the process and effectively communicate the information to DEC 18 The Territorial Election Commissions (TECs) are permanent election administration bodies. They do not operate for parliamentary elections. 19 For these elections, the CEC established 100 polling stations in 34 countries, including 40 in the Russian Federation, 8 in Türkiye, 7 in Kazakhstan, 6 each in the United States of America and Canada, and 4 in the Republic of Korea for out-of-country voting. The CEC established 27 polling stations exclusively for remote voting, which are regulated by CEC resolutions on remote voting and are not tied to any specific electoral district. 20 TECs do not have a mandated role in the administration of parliamentary elections. 21 On 12 September 2025, parliament terminated the mandates of two of the four women CEC members nominated by the president, due to their voluntary resignation, substituting them with two men. Article 2 of the Election Law requires that “[…] no more than seventy per cent of the (CEC) members [shall be] of the same gender”. 22 Such practices were observed in Balykchy, Tokmok, Kochkor, Uzgen, Kara Kuldja, Kyzyl-Kyya, Nookat, Toktogul Massy, and Kerben; unpublished decisions reported in Bishkek, Manas and Suzak. 23 Based on observations in Bishkek, Kent, Balykchy, Tokmok, Cholpon-Ata, Kyzyl-Suu, Osh, Aravan, Kara-Suu, Kyzyl-Kyya, Nookat, Manas, Suzak, and Talas. International Election Observation Mission Page: 8 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

and PEC members. 24 Some PEC trainings were cancelled, some were conducted on short notice. The quality of the PEC trainings, observed by ODIHR EOM Long-Term Observers (LTOs), varied from structured and practical sessions with quality presentations to lectures with no supplementary materials. Extensive media voter information campaigns in Kyrgyz and Russian were conducted through televised spots, social media platforms, and public gatherings, covering various aspects of the electoral process. Voter information, including on candidates, was not accessible in the languages of national minorities. 25

New Voting Technologies

The elections were conducted using new voting equipment that integrates most voting procedures into one system and enables the electronic tabulation of preliminary results. The Voter Identification Device with Ballot Printing (VID-BP) combined ID verification, biometric authentication, including fingerprint and facial scanning, and the printing of both voter identification slip and the ballot paper. The device also enables the regular transmission of turnout data to the CEC during voting. Ballots are completed manually by voters and inserted into the ballot scanner while upholding the secrecy of the vote. After the polls close, the scanner is connected to the internet to immediately transmit the preliminary results and subsequently forward the scanned paper protocols. The electronically generated results are to serve as preliminary, while manual counting remains mandatory, and only manually counted results are to be considered legally valid.

CEC trainings sufficiently prepared election officials for the use of the new equipment and trainings were reinforced with ample practice exercising. The authorities undertook measures to address the instability of electricity and Internet connection, which was the most commonly identified challenge; however a few delays in the delivery of the additional equipment were noted in remote areas. 26 Most ODIHR EOM interlocutors from the election administration assessed positively the introduction of the new equipment, underlining its overall user-friendliness and the positive effect on the facilitation of election day procedures, expressing trust in its technical aspects. However, contrary to international good practice, the contract to supply the electronic voting systems and provide support services was granted without an open public tender process, which does not ensure transparency and accountability and along with the lack of access to scrutinize the technology affected the perception of its integrity.27

The ballot paper, issued by the VID-BP incorporates a unique Quick Response (QR) code. 28 The simultaneous processing of the identified voter’s data and the generation of a QR code linked to the

24 On 21 November, the CEC published the two regulations they adopted a week earlier: on voter identification and on the procedure for organizing, conducting and summarizing the results of remote voting. 25 The Constitution provides that Kyrgyz is the state language and Russian is the official language, and guarantees conditions for ethnic groups to preserve and develop their native languages. Paragraph I.3.1.b of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice states that “The public authorities have a number of positive obligations; inter alia, they must ii. enable voters to know the lists and candidates standing for election […]. iii. The above information must also be available in the languages of the national minorities.” 26 ODIHR observers reported that trained technicians were assigned to each DEC, and that power and connectivity vulnerabilities were addressed with cable networks and mobile internet, as well as spare generators. Issues with the delivery of power generators were observed in Aravan, and there were reports that no technical specialist was assigned for the Batken region. 27 In 2024, the contract was granted by orders of the President and Cabinet of Ministers to a foreign company without a public tender. The 2024 ODIHR Handbook on New Voting Technologies (ICT) states that “An integral part of the assessment of the use of ICT and NVT is the transparency of the system which is also a crucial element for building public confidence. Transparency can be affected by different factors. Where any component or process of the system is secret or protected by law from disclosure, overall transparency decreases. As elections are a public process exercised collectively by and for voters to realize their basic human rights, the technology used should not be kept secret by a private agreement between a vendor and the state authorities” (p.p. 54-55). 28 The QR code enables the ballot scanner to validate the locality and time origin of the ballot paper and facilitates the secure issuance of replacement ballots for voters surrendering spoiled ones. International Election Observation Mission Page: 9 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

corresponding ballot creates a significant potential vulnerability that may compromise the secrecy of the vote. 29 The law does not provide for the independent verification and certification of electronic technologies, limiting public scrutiny of the systems. According to the CEC, the last system audit was carried out in 2020 by the State Enterprise “Infocom”, but the findings remain unpublished, limiting transparency and public accountability. Further, key stakeholders, such as political parties and observers, were not granted access to the relevant documentation and equipment setup procedures, at odds with international good practice, and some expressed concerns about the integrity of its use. 30

For the first time nationwide, remote voting was implemented. 31 Voters could vote at any polling station outside their electoral district of registration, potentially opening voting to more students and labour migrants. While voting remotely, the voter is identified using centrally stored personal data and receives a ballot paper listing the candidates from the voter’s original electoral district. To prevent multiple voting, remote identification can only be used once. The CEC organized several mock exercises of remote voting, aiming to ensure voters’ familiarity with the process and improve public trust, along with three nationwide tests in October. The testing sessions did not gain wide attendance but allowed the election administration to identify some operational risks related to connectivity and data transfer. The lack of clear procedures on the tabulation of remotely cast votes and on the verification of its results undermines legal certainty. 32

Voter Registration

Citizens of at least 18 years of age on election day are eligible to vote, except those serving a prison sentence, regardless of the gravity of the crime committed, and those declared legally incompetent by a court, which is contrary to international standards, OSCE commitments, and prior ODIHR recommendations. 33

Voter registration is passive, based on permanent civil registration, and requires biometric data. 34 Voter lists are generated from the Unified State Population Register administered by the State Registration Agency (SRA) “Kyzmat”, based on voter addresses and eligibility criteria. Voter lists are updated daily during electoral periods. ODIHR EOM observers reported that the lists were publicly displayed at all polling stations visited and were generally accessible for voters. Voters had sufficient opportunities to request corrections until 19 November. The final voter list, published on 23 November, included 4,294,243 voters, of whom 51.5 per cent are women. According to ODIHR

29 The absence of publicly available source code and comprehensive technical documentation prevents assessment regarding the potential link or assignment between QR codes and individual voters. 30 The 2002 Venice Commission Code of Good Practice, paragraph I.3.2.iv and paragraph 3.2.2.3 of the Explanatory Report calls for transparency of e-voting systems. Among other concerns, there was a question about whether safeguards are in place to prevent the same voters’ entries from being replicated across multiple voter lists uploaded in several identification devices. 31 Remote voting was implemented several times in the 2024 local and parliamentary by-elections. According to the Election Law, the decision to conduct remote voting shall be adopted, when the elections are scheduled. For the 2025 early parliamentary elections, conducting of remote voting was determined in the 30 September presidential decree. 32 The provisions of Articles 361 and 37 paragraph 5 of the Election Law on tabulating, counting and invalidating of remotely cast votes lack clarity, which was not addressed in the respective regulation of 14 November. 33 Article 25(b) of the 1966 ICCPR in conjunction with Article 2 guarantees the right to vote “without unreasonable restrictions” and discrimination. See also the 1996 UN HRC General Comment No. 25 paragraph 4. See Articles 12 and 29 of the 2006 UN CRPD and paragraph 48 of the General Comment No. 1 that state that “a person’s decision-making ability cannot be a justification for any exclusion of persons with disabilities from exercising […] the right to vote [and] the right to stand for election”. See also paragraphs 7.3 and 24 of the 1990 OSCE Copenhagen Document. 34 Biometric registration is mandatory for all citizens above the age of 16. According to the CEC, only some 8,000 citizens have not been biometric registered. International Election Observation Mission Page: 10 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

EOM interlocutors, the planned voter registration database audit looking at the safety of the processing of biometric information, was postponed until after the elections.

The voter list scrutiny and the verification process did not raise concerns as to the accuracy of the voter register, and most IEOM interlocutors expressed high confidence in its accuracy and inclusiveness. However, the legal requirement for PECs to display lists of voters who have voted at polling stations and the publication of these lists on the CEC website undermines secrecy of the vote. 35

Registration of Candidates

Voters who are at least 25 years old by election day, have a higher education, and have resided permanently in the country for at least five years prior to the elections may stand as candidates. The Election law establishes undue limitations on the right to stand, contrary to international standards and national legislation, as well as prior ODIHR recommendations. 36 The Constitution maintains the prohibition on holders of dual citizenship from holding public or civil service positions, despite recommendations by ODIHR and the Venice Commission.37

Recent legal amendments further expanded the restrictions on candidacy by adding a requirement for proficiency in the Kyrgyz language (which was subsequently suspended from implementation in this campaign due to the lack of necessary standards because of the late introduction of the requirement), 38 and providing for ineligibility based on criminal record, including expunged convictions and some terminated criminal proceedings. 39 A lifetime blanket ban due to any conviction, especially those expunged, or a terminated criminal prosecution, raises concerns about proportionality and denies the right to rehabilitation. Furthermore, individuals included in preventive administrative registers for links to criminal or armed groups are ineligible even in the absence of a court decision, 40 undermining

35 Article 25 of the 1966 ICCPR and paragraph 5.1 of the 1990 OSCE Copenhagen Document provide for respect of the secrecy of the vote. Paragraph I.4.54 of the Explanatory Report to the 2002 Venice Commission Code of Good Practice states that: “since abstention may indicate a political choice, lists of persons voting should not be published. See also the 2016 Venice Commission Interpretative Declaration to the Code of Good Practice in Electoral Matters on the Publication of Lists of Voters Having Participated in Elections 36 Article 25(b) of the 1966 ICCPR in conjunction with Article 2 guarantees the right to be elected “without distinction of any kind, such as race, colour, sex, language, religion, political or other opinion, national or social origin, property, birth or other status”. See Paragraph 7.3 of the 1990 OSCE Copenhagen Document. Paragraph I.1.1.d of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice provides that the residence requirements shall be permissible only for local/regional elections and should not exceed six months. Article 24(1) of the Constitution of the Kyrgyz Republic prohibits discrimination, including based on education. Paragraph 15 of the 1996 UN HRC General Comment No. 25 states that “persons who are otherwise eligible to stand for election should not be excluded by unreasonable or discriminatory requirements such as education, residence or descent”. 37 The 2020 ODIHR and Venice Commission Joint Opinion on Amendments to Some Legislative Acts Related to Sanctions for Violations of Electoral Legislation recommended “to give due consideration to minimizing and eventually abolishing limitations on holding public offices for citizens with dual nationalities” (paragraph 32). 38 Under its Resolution No. 211 the Cabinet of Ministers postponed the implementation of requirement for the proficiency in the Kyrgyz language for representatives of ethnic minorities until 2028. 39 Article 25 of the 1966 ICCPR guarantees the right to stand for election without unreasonable restrictions, and 1996 UN HRC General Comment No. 25 underlines that limitations based on language ability or criminal convictions must rely on objective and reasonable criteria and must not create disproportionate barriers to participation in public life. See paragraph I.1.1.d.iv. of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice. 40 Court cases reviewed by the ODIHR EOM confirmed that some individuals only learned of their inclusion on preventive–operative lists upon receiving the CEC’s decision denying registration. As courts maintained that they had no jurisdiction to review or annul such listings, their examination was limited to the CEC’s procedural compliance with the law. As a result, those concerned were left without an effective remedy to contest the basis of their disqualification, contrary to OSCE Commitments and international standards. Article 2.3 of the 1966 ICCPR on effective remedy. See also paragraph 5.10 of the 1990 OSCE Copenhagen Document. International Election Observation Mission Page: 11 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

the presumption of innocence and legal certainty. 41 There is also a ban on participation for former clergy for a limited time, contrary to international standards. 42 The candidate eligibility requirements include undue limitations on the right to stand and do not provide for equal opportunities.

Candidates could be nominated by registered political parties and by self-nomination until 30 October, subject to a non-refundable electoral fee of KGS 300,000. 43 The IEOM observed that the electoral fee constituted a barrier for participation, particularly given the limited time for fundraising in early elections. The 2025 amendments to the Election Law removed quotas for participation of persons with disabilities, youth, and national minorities, weakening opportunities for inclusive representation.

The registration process was overall transparent. The CEC efficiently conducted compliance checks through inter-agency data exchange, and held several sessions to decide on nominations. The CEC verified submissions on a rolling basis, registering candidates or issuing motivated rejections. The IEOM found that the denial of registration close to the registration deadline rendered appeals ineffective. By the legal deadline, the CEC registered 465 candidates, of whom 189 were women (41 per cent) and 10 self-identified to national minorities (2 per cent); 67 candidates had withdrawn, 44 and 57 had been denied registration. 45 The number of registered candidates varies significantly across districts. 46 Nearly all candidates were self-nominated (98 per cent); only one political party fielded nine candidates, demonstrating how the new electoral system may have impacted the participation of political parties. Of the 90-member outgoing parliament, 79 MPs competed.

Campaign Environment

The election campaign was short, lasting from 10 to 29 November, effectively hindering the ability of many candidates to reach voters. The legal framework ensures equal campaign opportunities for all contestants and grants citizens the right to participate in campaigning. However, regulations include strict definitions of what can and cannot be said in a campaign, 47 and prescribe specific forms

41 The 2025 Law on Combating Organised Crime provides the basis for the preventive register, the operative preventive register is maintained by the security services without judicial review. Article 57(1) of the Constitution guarantees the presumption of innocence. Article 14 of the 1966 ICCPR provides a requirement of judicial determination for criminal responsibility. Paragraphs 5.12 and 5.13 of the 1990 OSCE Copenhagen Document provide that restrictions on the rights must meet standards of legality, foreseeability, and non-arbitrariness. 42 See Article 25 in conjunction with Article 2 of the 1966 ICCPR. Paragraph 3 of the 1996 UN HRC General Comment No. 25 prohibits any distinction in political rights on the grounds of religion. 43 EUR 1 equals approximately KGS 100. The fee is 3,000 calculation units (c.u.), 1 c.u. equals to KGS 100 . The law provides reduced registration fees for candidates with disabilities, with the reduction graded according to the degree of disability. 44 By law for early elections parties and candidates could withdraw no later than 7 days before election day. 45 Of those denied registration, 14 failed to pay the electoral fee, 20 failed to open a campaign bank account and 23 for ineligibility reasons, including two on criminal records. 46 There were 29 districts with at least 10 candidates, including four that feature more than 20 candidates. The lowest number of candidates - 5 - were registered in DEC 11, while the highest number – 25 – in DEC 19. 47 The 2021 Law on Inaccurate (False) Information, as well as the Election Law that in Article 28(5) prohibits publications based on knowingly false information and damaging honor, dignity, or business reputation of candidates or political parties. At the same time, the latter in its Article 28(6) prohibits in free airtime dissemination of “calls to vote against the candidate (candidates)”, “of information about any candidate (any candidates), the political party that nominated the registered candidate, with negative comments” and “dissemination of information that contributes to the creation of a negative attitude of voters towards the candidate or the political party that nominated the registered candidate”. International Election Observation Mission Page: 12 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

of campaigning for candidates 48 and voters which together with the election administration’s formalistic interpretation of these rules and extensive sanctioning, unduly limited the candidates’ opportunities and hampered free public political discourse. 49 In some regions, the judiciary restricted the right to assembly. 50 The week prior to the elections was marked by arrests of prominent political figures on suspicion of organizing mass riots. 51

The law prohibits the misuse of administrative resources and public office, vote-buying, preferential media access, dissemination of false information and criticism of other contestants during free time on state media. 52 Public authorities, including the president, repeatedly addressed voters, discouraging unlawful practices and calling for fair campaign. 53 Contestants signed a non-binding memorandum pledging not to misuse administrative resources or engage in vote-buying. 54 ODIHR EOM observers received information on allegations of vote-buying that remained widespread across numerous districts throughout the campaign, but only three criminal cases were initiated. 55 A number of IEOM interlocutors noted that the new election campaign rule, which enabled contestants to hire up to 1,000 people to campaign for them, disproportionately favoured affluent candidates, while some considered its reintroduction to be legitimized vote-buying.

The President announced his intention to personally oversee the election campaign to ensure its fair conduct. 56 The law mandates the CEC to ensure compliance with campaign requirements. Its Working Group on Campaigning reviewed over 220 cases related to the campaign, many of which

48 The Election Law in Article 22(10) prescribes four forms of election campaigning – (1) calls to vote for certain candidates or against them; (2) expression of preference in relation to individual candidates; (3) a description of the possible consequences of the election or non-election of candidates; (4) dissemination of information about the activities of candidates that are not related to their professional activities or the performance of their official duties. 49 The Election Law in Article 1 defines campaigning as “activities of citizens […], candidates, authorized representatives and trustees of candidates, political parties in the preparation and dissemination of information during the election campaign, aimed at encouraging voters to vote for certain candidates (list of candidates) or against them”. However, the CEC adopted a wide interpretation that any explicit expression of the citizens’ political stance or commentary constitutes campaigning and as such should be allowed only on a contractual basis with a candidate. 50 Since 2024, temporary judicial measures requested by local administrations render central areas in Bishkek and Osh as areas where public assemblies are prohibited. 51 On 22 November, a number of politicians and journalists, including representatives of two opposition parties, two former MPs and the former Chief of the Financial Police were detained for questioning, and 10 of them, including the leader of Social Democrats party were further detained until 17 January on suspicion of organizing mass riots, (under Article 278 of the Criminal Code, that provides a sanction of up to a 10- year imprisonment), Multiple searches and interrogations were conducted including of family members of the detained individuals. 52 Campaign violations of an administrative nature may lead to warnings, fines, and deregistration of candidates, while campaign-related criminal offences entail fines, correction labour, or imprisonment of up to eight years. 53 On 30 September, President Japarov, in his address to the nation, specifically urged employees of local administrations, civil servants, teachers, and doctors not to interfere in the election process, warning that any interference will result in dismissal and strict accountability. The President stated that “these elections must become the most transparent and fair in our history”. The CEC chairperson called on candidates to abstain from vote-buying and the Ministry of Education called on education professionals to abstain from campaigning. 54 The candidates signed the memoranda on 8 November in each respective DEC (for Bishkek-based DECs - at the CEC), after the lottery on ballot order and the allocation of free airtime in the state media were conducted. 55 ODIHR EOM received information on allegations in various districts, including in Bishkek, Gulczo, Kadamjai, Kant, Kara-Suu, Kerben, Lebedinovka, Naryn, Nookat, and Tokmok. The Prosecutor’s Office informed ODIHR EOM that as of 25 November, 18 cases of alleged vote-buying were under investigation. 56 The President undertook to “personally monitor these elections […] as an arbiter. If unfair actions are recorded in any district, I myself will take part in the CEC proceedings or set up a commission and send my trusted people there.” International Election Observation Mission Page: 13 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

concerned materials posted or mentioned on social networks or in closed messaging groups, both before and during the official campaign. 57

While the intensity of the campaign gained momentum in the last week, it generally unfolded in a subdued atmosphere, with largely low-key activities. Observation of campaign activities, demonstrated a level of caution in campaign narratives and voter engagement and an apparent acceptance by voters and candidates alike of a certain degree of control of the campaign environment along with a fear of repercussions for any activities or statements that could be considered as criticism; this was a concern also raised by several IEOM interlocutors. 58 Further, a number of IEOM interlocutors noted a high level of voter apathy, which they attributed to a lack of trust and disillusionment in the political process.

Despite this campaign environment, competitive electoral activities were observed in many districts and included gatherings, a number of which were co-organised by the CEC and the DECs, door-to- door canvassing, and activity on the social media, mostly conducted in their individual capacity. 59 While the campaign was mostly personality-driven, candidates addressed a range of primary local issues, such as rising living costs, social development, including education and healthcare, local infrastructure; and women’s rights.

Most candidates largely relied on social media platforms such as Instagram, Facebook, YouTube, and messaging apps as one of their main campaigning tools. Ten candidates had over 100,000 followers on their Instagram accounts. The campaign-related posts generally presented the candidates’ campaign activities and were personality-focused, rarely featuring programmatic issues, including those that generated higher interactions. The social media platforms monitored by the ODIHR EOM did not contain posts with discrediting or derogatory content against other candidates or authorities.60 There is no specific regulation of the online campaign and general campaign regulations apply.

Some ODIHR EOM interlocutors reported a pattern of concern and caution towards participating in the election among candidates and potential candidates belonging to national minorities and communities. Discussions on minority-specific topics were almost absent from public campaigning. Moreover, the availability of electoral information and campaigning in minority languages is severely limited. 61 The campaign environment for ethnic minority communities is further challenged by the overall lack of media in languages other than Kyrgyz and Russian. 62

57 The Working Group has reportedly held 18sessions, including 16 working ones. See Election Dispute Resolution section for the information on complaints that reached the CEC level. 58 In paragraph 7.7 of the 1990 OSCE Copenhagen Document the OSCE participating States committed to “ensure that law and public policy work to permit political campaigning to be conducted in a fair and free atmosphere in which neither administrative action, violence nor intimidation bars the parties and the candidates from freely presenting their views and qualifications, or prevents the voters from learning and discussing them or from casting their vote free of fear of retribution”. 59 ODIHR EOM observed 106 campaign events in all districts, most in DEC 15, DEC 26 and DEC 29. In some 40 per cent (42 events) up to 100 people participated and in 22 per cent up to 50 participants (23 events).. Some 17 per cent attracted larger audience up to 1000 participants. 60 Similarly, in 71 per cent of the observed campaign events (75 out of 106 events) there were no negative remarks or comments by the candidate or other speakers. 61 The 2023 State Language Law mandates campaign activities to be conducted in Kyrgyz or Russian only. Out of 106 meetings observed by the ODIHR EOM long-term observers, 86 (81 per cent) were conducted exclusively in Kyrgyz, 15 meetings (14 per cent) - in Kyrgyz and Russian, two events were held in both Kyrgyz and Uzbek, one event in more languages besides Kyrgyz, and one - only in Uzbek. No campaign materials in national minority languages were observed. 62 There are no television stations consistently broadcasting in other languages other than Kyrgyz or Russian, and no Kyrgyzstan-based online news outlets publishing regularly in languages other than Kyrgyz, Russian or English. According to ODIHR EOM interlocutors, there is only one remaining minority-language print media. International Election Observation Mission Page: 14 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

Campaign Finance

The legal framework for campaign finance provides a sufficiently structured basis for financial regulation during the campaign. However, candidates can be deregistered for nominally exceeding spending limits, which is disproportionate. Recent amendments inter alia restricted the methods by which candidates can receive donations, extended deregistration of candidates for the overspending of their nominating political party, a disproportionate sanction depending on the gravity of the case, and incorporated social network advertising as a permitted campaign expense.

Campaigns may be financed from the candidate’s or political party’s own resources and voluntary donations from citizens and legal entities, subject to limitations on amounts and sources. 63 In-kind donations are still not permitted, despite prior ODIHR and Venice Commission recommendations. 64 The total campaign fund per candidate is limited to approximately KGS 20,000,000. As per published financial data, the main sources of campaign financing are the candidates' personal assets, followed by donations from individuals. Financial disparities affected the ability of candidates to campaign on a level playing field.

All contestants opened a dedicated campaign account at one of two authorized state-owned banks. Some ODIHR EOM interlocutors regretted the lack of simplified online donation tools, such as QR codes or e-wallets, which discouraged small contributions. Some IEOM interlocutors expressed concern about the exclusive use of state-owned banks and reported delays in transaction processing and limited branch access in rural areas.

The CEC published income, expenditure, and financial statements for each contestant throughout the campaign on its website, 65 but donor identities are not disclosed, which falls short of the international standards for transparency. 66 In the absence of an online campaign finance report submission system, the interim reports due on 22 November were submitted in hard copies, and were not published due to the lack of technical capacity. The CEC could not account for the exact number of the received reports, as some of them were submitted to the DECs. The CEC explained to the ODIHR EOM that due to limited human resources and short timeframe, the verification of the reports was limited, and that it primarily relied on the banks servicing the campaign accounts to have rejected unlawful or excessive donations. 67 Final reports are due by 7 December 2025.

The CEC oversees compliance with campaign finance rules, acts on violations, verifies financial transactions, reports on campaign finances during the campaign, and conducts inspections and audits. 68 The absence of clear procedures for audits and limited public disclosure diminishes the

63 Campaigns can be financed via personal funds of up to approximately KGS 10,000,000, party contributions of up to KGS 1,000,000, and donations from individuals and legal entities capped at about KGS 500,000. Political party campaign funds may include candidate contributions of up to KGS 15,000,000, party resources of up to KGS 100 million, individual donations of up to KGS 200,000, and legal-entity donations of up to KGS 3,000,000. Donations from anonymous and foreign sources, clergy, judiciary, military, public and civil servants and those with debts to the state are banned. 64 Paragraph 170 of the 2020 ODIHR and Venice Commission Joint Guidelines on Political Party Regulation states that “…all individuals should have the right to freely express their support of a political party of their choice through financial and in-kind contributions” within reasonable limits. 65 As of 29November, the CEC published consolidated bank data showing total income of about KGS 1.76 billion and expenditures of about KGS 1.55 billion, disaggregated by source, spending type and district. 66 Article 7.3 of the 2003 UNCAC and the 2020 ODIHR and Venice Commission Joint Guidelines on Political Party Regulation call for publication of the origin and allocation of campaign funds. 67 The CEC only verifies the consistency of the data in the reports with the bank statements, without any attempt to identify the use of unreported funds or other malpractices. 68 Under the CEC Regulation No. 56 and Article 42 of the Election Law, the CEC Audit Group comprises at least seven members, including CEC officials, law-enforcement and financial experts and other state institutions, responsible for the oversight of campaign finance. International Election Observation Mission Page: 15 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

effectiveness of campaign finance oversight. 69 The CEC also expressed its concern that electronic payment applications or cash could be used to bypass the requirements for electoral funds. Several IEOM interlocutors referred to possible unreported volunteer labour and operational expenses that could fall under prohibited in-kind contributions and noted the limited verification capacity at the district level, together indicating gaps in oversight system. The law requires an ex-post audit, but it does not regulate the audit methodology or require publication of its results. 70

Sanctions for violations of campaign finance rules are predominantly criminal, while the administrative measures remain limited and unclear and do not provide a proportionate, graduated system to address omissions during the campaign. 71 The Election Law grants the CEC the mandate to allow or prohibit prosecution of candidates for campaign finance violations. 72 In the absence of sufficient administrative measures, this framework leaves moderate violations either subject to potentially severe consequences or not pursued, limiting proportionate and predictable enforcement, despite prior ODIHR and Venice Commission recommendations, and at odds with international good practice. 73 In particular the provision for the deregistration of candidates for exceeding spending limits by 0.5 per cent, which is disproportionate. 74

Media

The media landscape has changed significantly since 2021, and, although some plurality remains, it is rapidly narrowing. Social networks have become the primary source of political information, followed by television. 75 In 2022, the public broadcaster was nationalized, contrary to international good practice, and rebranded as the National Television and Radio Broadcasting Corporation of Kyrgyzstan (NTRK). 76

69 Paragraph 278 of the 2020 ODIHR and Venice Commission Joint Guidelines on Political Party Regulation states that “[…] legislation should clearly outline the different steps of the audit process”. See also Section 6 of the 2015 ODIHR Handbook for the Observation on Campaign Finance. 70 At the time of reporting, the CEC Audit Group was still considering the approach for the upcoming audit. 71 The Code on Administrative Offences does not establish specific administrative sanctions for routine campaign finance irregularities, instead relying on broad or indirect provisions. While Article 62 addresses the submission of false information, there are no explicit administrative penalties for late reporting, minor accounting discrepancies or technical non-compliance with banking procedures. In practice, oversight bodies must rely on Article 61 on failure to provide information or Article 65 on campaigning rule violations to address finance-related issues. As these provisions do not expressly refer to campaign funds, their application to financial violations remains legally uncertain and unforeseeable for the stakeholders. Article 46(2) of the Election Law provides for deregistration of candidates when resources additional to campaign funds are used or for excessive spending. Serious offences fall under Articles 197 and 198 of the Criminal Code, which foresee penalties up to a five-year imprisonment. 72 For example, on 24 November, the CEC denied the police’s request to initiate criminal proceedings against candidate Nurdinov in district No. 30 on suspicion of vote-buying. 73 Paragraph 281 of the 2020 ODIHR and Venice Commission Joint Guidelines on Political Party Regulation states that “while criminal sanctions are reserved for serious violations that undermine public integrity or may threaten national security (e.g. in the case of foreign funding), there should be a range of administrative sanctions available not only for the improper acquisition or use of funds by parties […] but also for individual wrongdoing. 74 As per the current expenditure limit, deregistration can potentially be initiated for a KGS 50,000 overspent. 75 See the 2023 MVector Media Consumption in Kyrgyzstan report. According to the Digital 2025: Kyrgyzstan report, internet penetration in 2025 stood at 88.5 per cent. Other recent developments in the media sphere concerned a change of format of some media, for example, the shift from generalist to entertainment format by the NTS, and the opening of new media, the Nomad TV, a joint Kyrgyz-Russian project, to feature inter alia “the joint historical and cultural ties of Russia and Kyrgyzstan, their development and shared role on the international arena” the channel will re-broadcast programmes of the Russian NTV; high-level Russian officials attended its opening ceremony. 76 In 2023 Joint Declaration, International Mandate-Holders on Freedom of Expression emphasized that “All government or State media should be transformed into public service media without further delay.” International Election Observation Mission Page: 16 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

While the Constitution provides for freedom of expression and prohibits censorship, it also includes unduly broad or vague grounds for restricting these freedoms. Further, the Criminal Code provides a broad basis for prosecution on vague grounds, and journalists are increasingly being prosecuted under them. 77 The 2025 Law on Mass Media requires mandatory registration for all media, including online media, limits foreign ownership to 35 per cent, and failed to address some key recommendations from the OSCE Representative on Freedom of the Media and ODIHR. 78 The new fines introduced in 2025 into the Code of Administrative Offences for libel, defamation and distribution of false information are disproportionately high. 79 There is no independent media regulator in Kyrgyzstan, and the Ministry of Culture, Information, Sports and Youth Policy (MCISY) is mandated to license and delicense media outlets. Contrary to international standards, the Law on Protection of Inaccurate (False) Information allows the MCISY to remove content or block websites without prior court decision. 80 Overall, the legal framework for the media falls short of meeting international obligations. 81

The prosecution of media workers, the closure of independent media outlets, and an overly restrictive legal framework have collectively produced a pronounced chilling effect on media freedom, resulting in widespread self-censorship and a substantial curtailment of independent journalism. 82

Campaign-related news must be presented in a separate block, without commentary. The media bears liability for the publication of information that disgraces or discredits the honour, dignity, or reputation of candidates and political parties, which is prohibited. Despite a previous ODIHR recommendation, the legal provisions were not amended to prevent a narrow interpretation of the rules, which, in effect, led to the lack of news and editorial coverage of contestants’ campaigns. As a result, beyond coverage of procedural aspects and election-related violations, the campaign was mainly or solely paid coverage of candidates in news segments, limiting voters’ ability to make an informed choice.

77 The UN CERD in its July 2025 Concluding Observations expressed concerns about “overly broad and vague provisions of the Criminal Code” and recommended to “[r]eview the Criminal Code, particularly articles 278(3), 330, 326 and 327 to prevent arbitrary interpretations and disproportionate restrictions imposed on the right to freedom of opinion and expression” and “to ensure that the legislative framework is not used to intimidate, harass, arrest of prosecute journalists”. According to the Media Policy Institute, in 2024 there were 13 criminal charges against journalists on the basis of articles 330 (Incitement to racial, ethnic, religious and other forms of hostility), 278 (Calls for mass unrest) and 327 (Calls for violent seizure of power). In 2025, Kanyshai Mamyrkulova was sentenced for four years of probation charged on Article 278 and 330; Aleksandr Aleksandrov and Joormart Duulatov (Kloop) were both sentenced to five years of imprisonment on the basis of Article 278 of Criminal code, and on 25 November, the sentence was reviewed to a three-year probation. 78 See the OSCE RFoM/ODIHR Joint Opinion on the Draft Media Law. Paragraph 39 of the 2011 UN HRC General Comment No. 34 to the ICCPR recommends necessary criteria of independence of a media regulatory body. 79 The fines range from KGS 20,000 for individuals to KGS 65,000 for legal entities, and the 2025 estimated average salary is KGS 42,757, and in 2024 was KGS 36,000. 80 Paragraph 43 of the 2011 UN HRC General Comment No. 34 states that “[a]ny restrictions on the operation of websites, blogs or any other internet-based, electronic or other such information dissemination system” are only permissible to the extent they do not violate Article 19 of the ICCPR, clearly concluding, that generic bans on the operation of websites are not in line with Article 19 of the ICCPR. 81 OSCE Ministerial Council Decision No 3, Safety of Journalists calls on States to bring their laws, policies and practices, pertaining to media freedom, fully in compliance with their international obligations and commitments. 82 The Office of the High Commissioner for Human Rights expressed concerns over imprisonment verdicts for Kyrgyz journalists for charges of “calling for mass disorder,” and criticizing the prosecutions as “marred by due process and fair trial concerns.” On 27 October, three media outlets (Kloop kg, Temirov Live, and Ait Ait Dese) were recognised as extremist and their activities in Kyrgyzstan were banned by the court. In July 2025, Aprel TV was shut down for “destructive” and “negative” coverage of the government. Earlier in 2022, Mr. Temirov, journalist and founder of Temirov Live, was stripped of Kyrgyz citizenship. In January 2024, eleven Temirov Live journalists were arrested, including Makhabat Tajibek, Temirov’s wife and founder of Aik Aik Dese media. Several IEOM interlocutors reported on direct censorship of sensitive topics as well. International Election Observation Mission Page: 17 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

The state-funded broadcasters provided free airtime for registered candidates, in line with the law, but the candidates, in particular more affluent ones, opted not to use it, allegedly due to limited viewership and impact. 83 Due to the high number of candidates, the airtime was shared between two state broadcasters, NTRK and ElTR, and their regional branches. 84 Despite prior ODIHR recommendations, the media still had to be accredited in order to provide paid advertising, which must be supplied to contestants under equal conditions. Due to the absence of a media regulatory body, the CEC oversees the legality of the campaign in the media and has the right to revoke media accreditation for violations. 85

ODIHR EOM media monitoring established that the candidates were not covered in news and current affairs programmes, except for the limited coverage of campaign violations. 86 The monitored broadcasters extensively covered the state authorities, predominantly the President and his administration, the Cabinet of Ministers, the State Committee for National Security (SCNS), as well as the activities of the CEC, in a positive or neutral tone. 87 Similarly, online portals mainly covered the authorities and the CEC on procedural aspects of the process, either in a positive or neutral tone. 88 The CEC’s voter information campaign was extensively disseminated in the media. IEOM interlocutors stated that the media received instructions to avoid negative news on the country’s development and certain other controversial issues in the coverage, including newscasts. 89

83 Legal provisions are unclear in relation to provision of free space by online state funded outlets. The state-owned agency kabar.kg did not provide free space to contestants, explaining this by the lack of the regulation by the CEC and the lack of interest from candidates. The law does not explicitly regulate this, and the CEC informed the ODIHR EOM that the schedule is to be prepared by the media outlet in case candidates express interest. The uncertainty with the implementation of the obligation by state-owned print media was attributed to the discrepancy between the statutory ownership and financing models of the print media outlets. Several candidates informed the ODIHR EOM that they were not aware of possibility to use the free space on kabar.kg. 84 On 8 November, in a joint draw for order on the ballot and free airtime distribution, election commissions distributed airtime among contestants, allocating 5 minutes for individual presentations and 25 minutes for participation in debates. The ODIHR EOM observed different approaches in free airtime distribution: in some instances, a separate draw was conducted per each candidate, as prescribed by the regulation, while in other cases differing procedures were developed (e.g. based on the candidates’ order on the ballot). 85 The CEC did not conduct systemic monitoring of media coverage of the campaign. The CEC Working Group on campaigning oversaw the campaign in the media on the basis of notifications. In total 5 media outlets were sanctioned: on October 22, NTRK Talas was fined with KGS 28,000 for violation of the rules in relation to early campaigning; on November 13, Asia News newspaper and Aryba online outlet were each fined with KGS 17,500 for publication of information that disgraces or discredits the honour, dignity, or reputation of candidates; on November 20, LLC Jash FM (T-Media TV channel) was fined for KGS 28,000 for violation of equal access provisions for candidates as a banner of one candidate appeared in the background of a newscast. On 29 November, new.kg was fined KGS 7,500 for publishing paid campaign materials of a candidate that used images of foreign political figures. 86 The ODIHR EOM monitored the primetime broadcasts of the nationwide TV channels NTRK, Ala Too 24, ElTR, Channel 7 and Region TV, as well as politics-related content of online media akipress.kg, azattyk.kg, Kaktus.Media, 24.kg, super.kg, kabar.kg and sputnik.kg. During the campaign, the coverage of candidates in the news and current affairs programmes constituted 0.21 per cent, resulting from a few reports on campaign violations. 87 For example, all monitored media dedicated between 33 and 54 per cent to the President. Region TV dedicated 30 per cent of time to SCNS and Channel 7 dedicated most coverage to Cabinet of Ministers 45 per cent. 88 The only exception monitored, where the candidates were covered beyond procedural matters, were three articles on Akipress mapping candidates’ ties with officials. On the last day of the campaign Kaktus.Media published an article on candidates’ campaign expenditures. 89 These instructions were reinforced by occasional but wide-spread “prophylactic phone calls” from some authorities to the journalists and editors to ensure compliance with the unwritten directives, including during the campaign. International Election Observation Mission Page: 18 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

Candidates were covered within free and paid airtime, including paid candidate coverage in news segments, despite previous ODIHR recommendations to prohibit paid news coverage. 90 Debate programmes on ElTR and NTRK and their local branches were the only platforms where candidates could present themselves and interact with each other, however, some candidates considered the format ineffective, leading to a general reluctance to participate. 91 Women candidates received 33 per cent of the free airtime. Sign language translation was not provided during the debates. Paid content on websites amounted to less than 1 per cent.

Election Dispute Resolution

Decisions, actions, or inaction by the election administration, public agencies, and candidates may be challenged by candidates, political parties, observers, and voters. Complaints against the election administration are subject to a hierarchical review and may be appealed to the Administrative Court of Bishkek, with further cassation available before the Supreme Court. Complaints and appeals must be filed and examined under expedited early election deadlines and immediately on election day. These deadlines are insufficient for submission of a complaint, and run contrary to international good practice. 92 While complaints to the CEC can be submitted online via its website, there is no online system to initiate judicial review.

The 2025 amendments further limited access to effective remedy, as the standing of political parties to challenge election results was abolished, leaving such challenges to candidates, their representatives and observers. 93 Voters cannot contest results, not even with a reasonable quorum, contrary to international good practice that supports broad standing in electoral disputes and prior ODIHR recommendations. 94

The CEC maintained an online register of complaints and incident reports, which contributed to transparency; however, some decisions were uploaded with a delay. Of the 142 complaints registered as of 29 November, 102 were resolved by the CEC. 95 The CEC imposed administrative fines in 48

90 Coverage of candidates in paid programmes amounted to 8 per cent, including paid news and paid interviews. Paid news programmes were monitored on Region TV. Paid advertising was not always easily recognizable. For example, on 25 November, Region TV broadcasted a 45-minute paid interview with a candidate which was not clearly indicated as such. 91 Debates amounted to 23 per cent of the overall monitored programmes; the ODIHR EOM monitored 14 debates. Some candidates informed the IEOM that the format was not conducive for a meaningful exchange of opinions as the law prohibits criticism of other contestants in free airtime and the candidates were advised not to ask provocative questions. In monitored debates, less than half of registered candidates participated. On NTRK, debates were aired late in the evening including one debate aired 28 minutes past midnight, against the provisions of the law requiring that free airtime be between 8 pm and midnight. 92 Under the Election Law, the timeframes for all electoral actions in early elections are reduced by one-third, which shortens the regular 3-day deadline to submit and decide on complaints to 2 days, and the 5-day cassation deadline to 3 days. Paragraph II.3.3.g of the 2002 Venice Commission’s Code of Good Practice and its Interpretative Declaration recommend that “[t]ime limits must […] be long enough to make an appeal possible, to guarantee the exercise of rights of defence and a reflected decision. A time limit of three to five days at first instance (both for lodging appeals and making rulings) seems reasonable for decisions to be taken before the elections”. 93 Paragraph 5.10 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that “everyone will have an effective means of redress against administrative decisions, so as to guarantee respect for fundamental rights and ensure legal integrity”. 94 Article 25 of the 1966 ICCPR and paragraph 5.10 of the 1990 OSCE Copenhagen Document guarantee the right to an effective remedy for violations of political rights. Paragraph II.3.3f of the Venice Commission Code of Good Practice recommends that “[a]ll candidates and voters registered in the constituency concerned must be entitled to appeal. A reasonable quorum may be imposed for appeals by voters on the results of elections.”. 95 Reports registered in the CEC Online register originated largely from law enforcement agencies, social media monitoring, CEC hotline and candidates, and concerned a wide range of issues, including violations of campaign rules (70), dissemination of false or defamatory information against candidates (24), possible voter bribery (15), abuse of administrative resources (6) and other violations (27). International Election Observation Mission Page: 19 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

cases. 96 While the CEC sessions on disputes provided transparency and opportunity for the parties to present their cases, procedural guarantees were diminished as the high number of cases were examined in camera, in particular those not resulting in sanctions. 97

The CEC’s interpretation of campaign rules in decisions on complaints was not uniform 98 and - in some instances – narrow, restrictive and formalistic, particularly in cases concerning the freedom of expression on election-related matters, including in private correspondence. 99 The CEC decisions mainly relied on its Dispute Resolution working group’s recommendations, offering limited factual and legal reasoning and omitting substantiation on the relevance of cited legal provisions to the merits of the case, which undermined legal clarity and the possibility of an effective appeal. 100 Overall, the CEC applied campaign rules in a manner that expanded the scope of prohibited conduct and did not consistently reflect the need to balance campaign regulation with the protection of fundamental freedoms, contrary to international standards. 101 No CEC decisions on campaign violations referenced the avenues for appeals, and the ODIHR EOM could not identify any such appeals. 102

The Administrative Court received 12 appeals on candidate registration, dismissing 9 of them on merits and 2 were deemed inadmissible. 103 The eight challenged judgments were upheld by the Supreme Court. Hearing schedules were often not updated, and the election-related decisions by the Administrative Court were not timely published, while those by the Supreme Court remained unpublished before election day, limiting transparency. The decisions available to the ODIHR EOM

96 As of 28 November a total of 53administrative fines were imposed, including 35 fines against candidates and citizens for violations of campaigning conditions, 11 fines for disseminating knowingly false information that damaged a candidate’s reputation, 2 fines for conducting campaign in religious facilities, 4 fines against media outlets (two for violations of campaigning conditions and two for discrediting the honor, dignity, or business reputation of candidates), and 1 fine for failure to comply with a CEC decision. The CEC also issued 6 warnings. 97 The CEC established internal Working Groups on complaints and campaign to prepare advisory opinions on complaints and violations for consideration at plenary session. The ODIHR EOM was not always informed of the Working Groups’ meetings. The CEC coordinated a Rapid Response Coordination Group with law enforcement bodies at central and district level. 98 While the CEC in its Decision No. 1404 issued a warning for the violation where information related to the professional activity or performance of the candidate's official duties was disseminated, in other decisions for similar violations the CEC imposed administrative fines, without providing clear justification for the differential treatment. 99 These concerned the instances where private online communication was treated as campaigning, despite the absence of explicit link to electoral promotion. In numerous instances, the CEC interpreted social media posts on personal Facebook or Instagram accounts as supporting a candidate and were classified as unlawful campaigning and resulted in order of removal or fines. For example, the CEC fined an individual after she forwarded an audio message in local WhatsApp groups about a candidate’s meeting. She denied intention to campaign, and had deleted the message. The CEC considered the forwarded message as unlawful campaigning. 100 For example, in criminal-immunity matters concerning alleged vote-buying, the CEC authorized prosecution of three candidates without presenting the grounds for its decision, whereas its denial of a similar request relied solely on a short note regarding the available evidence. 101 Article 19 of the ICCPR; the 1996 UN HRC General Comment No. 25 and the 2011 General Comment No. 34 requires States to guarantee freedom of expression and to ensure that any restrictions are lawful, legitimate and proportionate. The free exchange of information and ideas on public and political matters between voters, candidates and elected representatives must be respected. 102 Paragraph 5.11 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that “administrative decisions against a person must be fully justifiable and must as a rule indicate the usual remedies available”. 103 The remaining one was divided into two matters, one being rejected and in the other the court requested the CEC to correct its decision. International Election Observation Mission Page: 20 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

were structured and provided legal references, but assessed the facts formalistically and abstained from analysing the legality and proportionality of the contested administrative measures. 104

The Criminal Code outlines five election-related criminal offences, which fall under the jurisdiction of the Prosecutor General. 105 To date, law enforcement agencies have initiated nine criminal procedures regarding alleged vote-buying. 106

Citizen and International Observers

The law provides for citizen and international election observation. Civil society organizations with a statutory mandate in electoral matters or human rights may receive accreditation to observe the elections. There is no deadline for requesting accreditation for citizen observers. Candidates and political parties are also entitled to deploy their representatives and observers.

Several IEOM interlocutors raised concerns about the feasibility of citizen observation for these elections, mainly due to funding limitations and recent legislative changes that define domestic election observation as political activity and require CSOs receiving foreign funding to register as “foreign representatives”. Some interlocutors also informed the IEOM that CSOs may fear retribution for engaging in observation activities. As a result, citizen observation has been largely absent from these elections, and civil society’s capacity to participate in public life has substantially diminished. 107 The CEC accredited 788 international observers and only 2 citizen organizations, each appointing 1 observer.

Election Day

Election day was generally calm and orderly. The IEOM observed the opening process in 142 polling stations, voting in 1,199 polling stations, and counting in 118. Women were well represented in the PECs observed by the IEOM and chaired in 79 per cent. Despite constitutional guarantees to equal rights, regrettably, 42 per cent of the polling stations observed did not provide independent access for voters with physical disabilities, while in 21 per cent, the layout was not suitable for such voters.108

104 Article 2.3 of the 1966 ICCPR requires each State to ensure that “any person whose rights or freedoms are violated shall have an effective remedy” and that “the competent authorities shall enforce such remedies when granted”. Paragraph 5.10 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that “everyone will have an effective means of redress against administrative decisions, so as to guarantee respect for fundamental rights and ensure legal integrity”. 105 The five election-related criminal offences outlined in the Criminal Code are: obstruction of the exercise of electoral rights (Article 195), bribery of voters (Article 196), violation of the procedure for financing an election campaign (Article 197), illegal use of funds during elections or referenda (Article 198), and falsification of election documents (Article 199). 106 In three cases, the CEC consented to prosecute a registered candidate, who subsequently withdrew. The other concerned a nominee who has not yet been registered. 107 Paragraph 8 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that “participating States consider that the presence of observers, both foreign and domestic, can enhance the electoral process for States in which elections are taking place”. Paragraph 3.2.a of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice states that “both national and international observers should be given the widest possible opportunity to participate in an election observation exercise”. 108 The Constitution (Article 24) stipulates that no one will be subjected to discrimination based on disability. In addition, the 2025 Law on the rights and guarantees of persons with disabilities provides equal rights for persons with disabilities, including accessible polling stations, materials and information on elections. The Convention on the Rights of Persons with Disabilities in Article 9 states “To enable persons with disabilities to live independently and participate fully in all aspects of life, States Parties shall take appropriate measures to ensure to persons with disabilities access, on an equal basis with others, to the physical environment, to transportation, to information and communications, including information and communications technologies and systems, and to other facilities and services open or provided to the public, both in urban and in rural areas. International Election Observation Mission Page: 21 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

Additionally, 21 per cent of polling stations observed were not equipped with assistive tools for visually impaired voters.

The opening was assessed positively in 131 of 142 polling stations observed. Delays, which occurred in more than a third of the polling stations observed, were attributed to difficulties in preparing the new voting equipment; in 3 cases, the delay was over half an hour. IEOM observers noted some procedural errors, including 13 instances where the ballot boxes were not shown to be empty before being sealed, 45 cases where lots were not drawn for PEC assignments and 6 instances where the PECs did not print a zero-count protocol. Difficulties in setting up the voter identification device and the ballot scanner were reported in 16 and 37 cases, respectively, while in 13 instances, the ballot scanner was not operational at the opening of the polls.

IEOM observers assessed voting overall positively in 96 per cent of the 1,323 observations, describing the voting process as transparent. Negative assessments were largely due to issues of secrecy of the vote and procedural issues related to the use of technology. Observers nominated by contestants were present in 95 per cent of the polling stations observed. In 40 per cent of polling stations observed, unauthorised persons, mainly police and local officials, were present and interfered with the work of PECs in 4 per cent of the observed polling stations.

Procedures were mostly followed in the majority of polling stations observed. However, IEOM observers reported that in 18 per cent of the polling stations observed, the ballot box was not sealed properly. When identification devices failed to identify a voter, in 78 per cent of these instances PEC members did not fill in the correct form. IEOM observers reported that in 27 per cent of the polling stations observed, some voters were not allowed to vote, mainly because they were not on the voter list. Serious procedural shortcomings reported by IEOM observers included 16 cases of group voting, 13 cases of multiple voting, and 7 cases of proxy voting in the polling stations observed. IEOM observers noted indications of vote-buying in 9 cases around polling stations.

IEOM observers found voting technologies to be fully operational and functioning properly in almost all polling stations observed. However, connectivity issues were noted in 8 per cent of the polling stations observed while in 2 per cent the ballot scanner was not operational. Observers found that the operators and PEC members consistently checked voter’s biometric data and it was sufficient to identify voters in the vast majority of observations.

IEOM observers reported some issues related to the secrecy of the vote. In 36 per cent of polling stations observed, the design and positioning of booths compromised the secrecy of the vote, and in 5 per cent, the layout was not adequate to conduct voting. In 4 per cent, not all voters marked their ballots in secret and overcrowding was noted in 5 per cent. The IEOM observers reported campaign materials around 2 per cent of the observed polling stations.

The vote count was assessed negatively in 44 of the 118 polling stations observed by the IEOM, mainly due to non-compliance with established procedures and substantial procedural errors and omissions that negatively impacted the transparency of the process. Unauthorised persons, mostly police officers and local officials, were present in 73 polling stations, while in 14 cases they were observed directing or interfering with the commission's work and in 13 polling stations they were directly participating in the count.

IEOM observers noted that key procedural safeguards before and during the manual count were often not fully implemented, and concerningly in 30 cases the manual count was not conducted and the results were entered based solely on the electronically generated protocol. In 26 cases, the number of voters who voted was not determined by counting voter signatures on the voter list. In 13 cases, the number of voter signatures did not match the number of confirmation slips. In 23 cases, the PECs did International Election Observation Mission Page: 22 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

not produce and sign an act recording the number of ballot papers issued to voters. All persons present were not shown the ballot box seals before they were opened or control sheets in 27 and 29 observations respectively.

During the manual count, ballots were not counted one by one, and the choice on each ballot was not announced and shown to all present in 73 polling stations, while the protocols were not completed based on the manual count in 30 polling stations observed. The validity of ballots was not determined in a reasonable manner in 26 cases, of these observers also found in 17 cases PECs were not consistent in their determination. IEOM observers reported discrepancies between the manual count and printed results slips in 21 polling stations, and in 5 cases the figures in the protocols did not reconcile. In 55 cases, the protocols were not posted for public display, as required by law. In 21 cases, the official protocols were found to have been pre-signed by PEC members. At the same time, observers did not report indications of intentional falsification of voter list entries, results or protocols.

By law, tabulation is conducted at the 30 DECs. Ahead of election day, the CEC informed the IEOM that there would be a two-tiered reception system, using TEC premises as sub-DEC hubs, to facilitate the delivery of election materials from PECs. 109 However, contrary to the CEC’s explanation, IEOM observers reported that in nearly half of the sub-DECs, DEC members performed a range of tabulation-related tasks in addition to receiving materials, including checking figures in the protocols and entering and aggregating data in the electronic system.

The IEOM observed all 30 DECs and 26 sub-DEC hubs assessing the initial stages of tabulation negatively in almost half of the cases, mainly due to procedural shortcomings and inadequate conditions, such as insufficient space and poor organisation for receiving and tabulating PEC protocols, which negatively impacted the transparency of the tabulation process. IEOM observers reported being able to follow the process without restriction in most DECs; however, in roughly half of the observations, not all those present had a clear view of the tabulation procedures. Tabulation was still ongoing at the time of writing this Statement.

On election day, the CEC received 67 notifications and complaints. Of these 28 alleged breaches of campaigning rules, such as campaigning during the silence period and candidate representatives wearing clothing displaying candidate names or images. Four related to the malfunctioning of vote count technology. Eighteen notifications concerned alleged vote buying, and according to the CEC, all of these were forwarded to law enforcement agencies for further verification through the Rapid Response mechanism.

The CEC announced the preliminary turnout at 34.31 per cent and started posting the electronically generated preliminary results disaggregated by polling station on its website, immediately after the end of voting, contributing to transparency.

The English version of this report is the only official document. An unofficial translation is available in Kyrgyz and Russian.

109 Of the 56 TECs, 30 coincided with the 30 DECs. According to the CEC, the remaining 26 TECs would operate on election day as hubs where DEC members would receive election materials delivered by PECs and then transported them to the respective DECs for tabulation. PECs would deliver election material either directly to DECs or to these sub-DEC hubs, depending on distance and travel requirements. International Election Observation Mission Page: 23 Kyrgyz Republic, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

MISSION INFORMATION & ACKNOWLEDGEMENTS Bishkek, 30 November 2025 – This Statement of Preliminary Findings and Conclusions is the result of a common endeavour involving the OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR), the OSCE Parliamentary Assembly (OSCE PA) and the Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE). The assessment was made to determine whether the elections complied with OSCE commitments and other international obligations and standards for democratic elections and with national legislation, and should be read in conjunction with the Interim Report published on 14 November 2025.

Claude Haagen (Luxembourg) was appointed by the OSCE Chairperson-in-Office as Special Co- ordinator to lead the OSCE short-term observers. Monika Zajkova (North Macedonia) headed the delegation of the OSCE Parliamentary Assembly. Georgios Stamatis (Greece) served as the head of the delegation of the Parliamentary Assembly of the Council of Europe. Head of Mission: Tamás Meszerics (Hungary) headed the ODIHR EOM, deployed from 21 October.

Each institution involved in this International Election Observation Mission (IEOM) has endorsed the 2005 Declaration of Principles for International Election Observation. This Statement of Preliminary Findings and Conclusions is delivered prior to the completion of the electoral process. The final assessment of the elections will depend, in part, on the conduct of the remaining stages of the electoral process, including the count, tabulation and announcement of results, and the handling of possible post- election day complaints or appeals. ODIHR will issue a comprehensive final report, including recommendations for potential improvements, some eight weeks after the completion of the electoral process. The OSCE PA will present its report at its 25th Winter Meeting in Vienna. PACE will present its report at the January 2026 part-session in Strasbourg.

The ODIHR EOM includes 16 experts in the capital and 30 long-term observers deployed throughout the country. On election day, 359 observers from 45 countries were deployed, including long-term and short- term observers deployed by ODIHR, as well as a 72-member delegation from the OSCE PA, and an 18- member delegation from the PACE. Opening was observed in 142 polling stations and voting was observed in 1,199 polling stations across the country. Counting was observed in 118 polling stations, and the tabulation in 30 DECs and 26 sub-DECs.

The observers wish to thank the authorities for their invitation to observe the elections, and the Central Election Commission for Elections and Referenda and the Ministry of Foreign Affairs of the Kyrgyz Republic for the assistance. They also express their appreciation to other state institutions, political parties and civil society organizations and the international community representatives for their co-operation.

For further information, please contact:

• Tamás Meszerics, Head of the ODIHR EOM, in Bishkek +996 755 001 089; • Katya Andrusz, ODIHR Spokesperson (+48 609 522 266) or Yelena Kovalyova, ODIHR Election Adviser, in Warsaw (+48 695 916 662); • Anzhelika Ivanishcheva, OSCE PA Media Officer (+45 60 10 80 30); • Bogdan Torcătoriu, Senior Election Officer, Elections Division, PACE (+33 6 50 39 29 40).

ODIHR EOM Address: Hotel Touristan 194 Bokonbayev street 720017 Bishkek, Kyrgyzstan Tel: +996 755 001 852 Email: office@odihr.kg Website: Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 | OSCE

ШАЙЛООГО БАЙКОО ЖҮРГҮЗҮҮ БОЮНЧА ЭЛ АРАЛЫК МИССИЯ Кыргыз Республикасы – Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры АЛДЫН АЛА КОРУТУНДУЛАР ЖАНА ЖЫЙЫНТЫКТАР ЖѲНҮНДѲ БИЛДИРҮҮ АЛДЫН АЛА ЖЫЙЫНТЫКТАР

30-ноябрдагы мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо натыйжалуу өткөрүлдү, бирок үгүт чөйрөсүндөгү чектөөлөр талапкерлер менен шайлоочулардын катышуусун чектеди. Сөз эркиндиги, уюмга биригүү жана тынч жыйындарды ѳткѳрүү сыяктуу негизги эркиндиктер Конституция менен корголгонуна карабастан, иш жүзүндө жаңы чектөөчү мыйзамдар жана алардын аткарылышынын натыйжасында барган сайын чектелүүдө. Мыйзамдык базага киргизилген соңку принципиалдуу өзгөртүүлөр жаңы мажоритардык шайлоо системасын жана жаңы шайлоо округдарын аныктоону, ошондой эле талапкерлердин шайлоо укугуна кошумча чектөөлөрдү киргизди, натыйжада саясий партиялардын катышуусу бир топ кыскарды. Алгылыктуу жагы, жаңы система 30 мандатты, ар бир округга бирден, ал аз кѳрсѳтүлгѳн жыныстагы талапкерлер үчүн сактаганы жана талапкерлердин 41 пайызы аялдар болгону. Шайлоо администрациясынын техникалык мүмкүнчүлүктөрү ишенич жаратты, ал чечимдерди кабыл алуунун айкындуулугун жогорулатуу боюнча чараларды көрдү, бирок процесстин башка негизги аспектилери боюнча, атап айтканда, добуш берүүнүн жаңы технологиялары, үгүт өнөктүгүн каржылоо жана анын шайлоого байланыштуу чечимдери боюнча ачык-айкындуулук жетишсиз болгон. Жалпы улуттук аралыктан добуш берүүнүн жаңы варианты шайлоочулардын катышуусуна көбүрөөк мүмкүнчүлүктөрдү берди. Кээ бир райондордо атаандаштык үгүт иштери жүрүп жатканына карабастан, талапкерлердин ортосундагы олуттуу каржылык диспропорция алардын бирдей шартта атаандашуу жөндөмүнө таасирин тийгизген. Добуштарды сатып алуу боюнча көптөгөн айыптоолор өнөктүк учурунда угулуп жатты. Жалпыга маалымдоо каражаттары бирдей чагылдыруу талаптарын катуу чечмелөө жана мазмун үчүн жоопкерчиликти жүйөѳ келтирип, шайлоочулардын маалыматка негизденип тандоо мүмкүнчүлүгүн чектеп, талапкерлерди жаңылыктарда же редакциялык программаларда чагылдыруудан карманышты. Каржылоо боюнча чектөөлөр жана жарандык коом уюмдарына таасирин тийгизген акыркы мыйзамдык түзөтүүлөр коомдук турмушка катышууну жана шайлоого байкоо жүргүзүүнү олуттуу чектеди. Добуш берүү күнүнө жалпысынан оң баа берилди, добуш берүүнүн жаңы технологиялары ишенимдүү иштеп, добуш берүүнүн жол-жоболору негизинен сакталды, бирок добуштарды эсептөө жана жыйынтык чыгаруу жол-жоболорун сактоо боюнча кеңири жайылган кѳйгѳйлѳр байкалды.

Шайлоо олуттуу түрдѳ жаңыланган, шайлоо өткөрүү үчүн техникалык негизди түзгѳнү менен, демократиялык шайлоонун бир нече эл аралык стандарттарына туура келбеген мыйзамдардын алкагында жана буга чейинки ДИАУБ менен Европа Кеңешинин Венеция Комиссиясынын сунуштарынын дээрлик баарына кѳңүл бурбоо менен өттү. Мыйзамга 2025-жылы киргизилген өзгөртүүлөр, башкаларын айтпаганда, шайлоо округдарынын чектерин жаңыдан аныктоо менен жаңы мажоритардык шайлоо системасын киргизди жана талапкерликти кѳрсѳтүүгѳ талаптарды өзгөрттү. Мыйзамга түзөтүүлөрдү киргизүү менен мөөнөтүнөн мурда шайлоолордун ортосундагы убакыттын кыскалыгы маңыздуу коомдук талкуулоо мүмкүнчүлүктөрүн чектеп, мыйзам чыгаруу процессинин инклюзивдүүлүгүнө байланыштуу кооптонууларды жаратып, айрым жоболордун ишке ашырылышына тоскоол болуп, шайлоо мыйзамдарынын туруктуулугуна доо кетирди, бул эл аралык стандарттарга жана жакшы тажрыйбага карама- каршы келет. Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 2-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

90 депутаттан турган парламент жаңы мажоритардык бирдиктүү ѳткѳрүп берилбѳѳчү добуш берүү (БѲДБ) системасы боюнча үч мандаттуу 30 округ боюнча беш жылдык мөөнөткө шайланат. Шайлоо мыйзамына ылайык, бир саясий партия ар бир шайлоо округунда болгону бирден талапкерди көрсөтө алгандыктан, расмий түрдө 90 орундун 30дан ашыгын ээлей албайт. Шайлоо округдарынын чектерин аныктоонун жаңы эрежелери жана алардын ишке ашырылышы, чектерди аныктоого жооптуу уюмдун түзүлүшүнѳ, шайлоочулардын орточо санынан мүмкүн болгон четтөөгѳ жана улуттук азчылыктардын кызыкчылыктарын эске алуучу мыйзамдык талаптардын жетишсиздигине байланыштуу эл аралык мыкты тажрыйбаларга жооп бербейт.

Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча Борбордук шайлоо комиссиясы (БШК) мөөнөтүнөн мурда шайлоо өткөрүү үчүн техникалык даярдыктарды натыйжалуу башкарып, тездетилген мөөнөттө ѳткѳрдү жана чечим кабыл алуу процессинин ачык-айкындуулугун жакшыртты, бирок төмөнкү турган шайлоо комиссияларынын иши анчалык ачык-айкын болгон жок. БШКнын чечимдери жана жоболору кээде кеч жарыяланып жатты, бул, шайлоо күнү добуштарды саноо жана таблицага киргизүү процедураларын эске алганда, укуктук аныктуулукту азайтып, төмөнкү турган комиссиялар үчүн окутууларга жана ал процедураларды туруктуу жүзөгө ашыруу мүмкүнчүлүктѳрүнѳ терс таасирин тийгизген. БШК айрым учурларда округдук шайлоо комиссияларына (ОШК), ѳзгѳчѳ ОШК мүчѳлѳрү такай отурумдарга чогулууда кыйынчылык көргөн ири округдарда, кеңири колдоо көрсөттү. Шайлоочуларга маалымат таратуу кампаниялары кеңири жүргүзүлгөн, бирок улуттук азчылыктардын тилдеринде жеткиликтүү болгон эмес. Көпчүлүк кызыкдар тараптар шайлоо администрациясынын шайлоолорду жүргүзүү боюнча техникалык мүмкүнчүлүгүнѳ ишеним кѳрсѳтүшкѳн.

Бардык шайлоо участкаларында шайлоочулардын биометрикалык идентификациясы жана алдын ала жыйынтыктарды түзүү жана өткөрүү үчүн электрондук жабдуулар колдонулду. БШК жаңы жабдууларды колдонууга шайлоо кызматкерлерин окутуулар жана практикалык кѳнүгүүлѳр аркылуу жетиштүү деңгээлде даярдады жана электр энергиясы менен байланыш көйгөйлөрүн чечүүгө аракет кылды. Шайлоочулар да имитациялык тесттерге катышууга мүмкүнчүлүк алышты жана жабдууларды колдоно алуусуна жалпысынан ишеним байкалды. Бирок, бул аракеттерге карабай, мамлекеттик сатып алуулар процесси тиешелүү түрдѳ ѳтпѳгѳндүктѳн, көзкарандысыз текшерүүнүн же сертификациялоонун жоктугунан жана аудит боюнча жалпыга жеткиликтүү маалыматтын болбогондугунан улам технологиянын кынтыксыздыгына болгон ишенимге шек келтирилди. Шайлоочулар биринчи жолу өздөрүнүн катталган шайлоо округунан тышкары каалаган шайлоо участогунда аралыктан добуш берүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болушту.

Шайлоочулардын акыркы тизмеси 23- ноябрда жарыяланып 4294243 добуш берүүчүнү камтыган, алардын болжол менен 52 пайызы - аялдар. Шайлоочуларга тизмелерди текшерүүгө жетиштүү мүмкүнчүлүк берилип, реестрдин тактыгы жана толуктугуна кызыкдар тараптардын ишеними жогору болду. ДИАУБ жана Венеция комиссиясынын бир топ убакыт мурда берилген сунушуна жана эл аралык стандарттарга карабай, сот тарабынан укуктук жактан жөндөмсүз деп табылган адамдар добуш берүү укугунан ажыратылган.

БШК талапкерлерди каттоо процессин ачык жана натыйжалуу жүргүзүп, 465 талапкерди каттады, алардын 189 аялдар (41 пайыз) жана 10у өзүн улуттук азчылыктын өкүлдөрү катары тааныштыргандар (2 пайыз) болду. Талапкерлердин көпчүлүгү өзүн-ѳзү көрсөтүшкөн; бир гана саясий партия талапкерлерди көрсөткөн, бул жаңы шайлоо системасы саясий партиялардын катышуусуна кандай таасир этээрин көрсөтүп турат. Шайлоодо талапкер болуу укугуна коюлган укуктук шарттар ашыкча чектелген жана эл аралык стандарттарга, мурунку ДИАУБ жана Венеция комиссиясынын сунуштарына каршы келет. Талапкерлерге коюлган шарттарга жооп бербегендиктен же кайтарылбай турган шайлоо төлөмүн төлөбөгөндүктөн же мамлекетке таандык эки банктын биринде атайын эсеп ачпай калгандыктан жалпысы 57 талапкер четтетилди, бул саясий катышууну кеңейтүүгө тоскоолдук болду. Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 3-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

Өнөктүк мөөнөтү 10-ноябрдан 29-ноябрга чейин гана болуп, талапкерлердин шайлоочуларга жетүү мүмкүнчүлүктөрүн азайткан, мындан тышкары дебаттар үчүн жайлардын жетишсиздиги жана катуу өнөктүк эрежелери менен алардын ишке ашырылышы дагы көбүрөөк талапкерлерди чектеген. Өнөктүк жалпысынан тынч өтүп, шайлоочулардын катышуусу аз болду; бул саясий иш- аракеттер үчүн ѳч алуудан коркуу менен байланышкан. Мындай чөйрөгө карабастан, көпчүлүк аймактарда өнөктүк атаандаштык менен ѳткѳнү байкалган. Мыйзамдарда бардык талапкерлер үчүн бирдей өнөктүк мүмкүнчүлүктөрүн камсыз кылуу жана жарандарга өнөктүккө катышуу укугун берүү каралган. Бирок талапкерлердин ортосундагы каржылык айырмачылыктар чоң болуп, алардын бирдей шартта таймашуу мүмкүнчүлүгүнө таасир эткен. Добуш сатып алуу боюнча көптөгөн айыптоолор өнөктүктүн бардык мезгилинде байкалган жана тогуз иш расмий түрдө ачылган. Шайлоодон бир апта мурун массалык баш аламандыкты уюштурууга аракет кылган деген айып менен бир нече белгилүү саясатчы камакка алынган.

Саясий турмушта аялдар жетиштүү деңгээлде өкүлчүлүккѳ ээ эмес, ДИАУБ ШБМ менен маектешкен адамдар муну тамырлашкан патриархалдык стереотиптерге, каржылык тоскоолдуктарга, социалдык стигмага, кѳтѳрүмсүз риторикага жана катышууну жогорулатуу үчүн кошумча чаралардын жетишсиздигине байланыштырышат. Жаңы шайлоо системасы 30 мандатты, ар бир округда бирден, аз кѳрсѳтүлгѳн жыныстагы талапкерлерге ыйгарылышын карайт жана талапкерлердин 41 пайызы аялдар болду.

Шайлоо өнөктүгүн каржылоого байланыштуу мыйзам ченемдери өнөктүк учурунда каржылык жөнгө салуу үчүн жетишерлик негизди камсыздайт. Бирок, талапкерлер чыгым чегинен аз гана ашып кеткендиги үчүн каттоодон чыгарылышы мүмкүн экени пропорционалдуу эмес чара. Кызматкерлердин аздыгы, техникалык кыйынчылыктар, аудитти жетишсиз жөнгө салуу жана чыныгы чыгымдарды иликтөө мүмкүнчүлүгүнүн жоктугу өнөктүктү каржылоону көзөмөлдөөнү натыйжасыз кылат. Каржылоо маалыматы өнөктүк учурунда БШК тарабынан такай жарыяланып турду жана ал негизинен өнөктүк талапкерлердин ѳз каражаттарына жана жеке демөөрчүлөргө таянып ѳткѳрүлүп жатканын көрсөттү. Аралык отчеттор техникалык көйгөйлөргө байланыштуу жарыяланган жок, бул ачыктыкты жана маалыматтын шайлоочуларга жеткиликтүүлүгүн чектеди. Өнөктүктү каржылоо эрежелерин бузууларга каршы жалпы укуктук негиз жана андай бузуулар боюнча иликтөө ѳткѳрүү же ѳткѳрбѳѳнү чечүү укугу БШКга таандык болушу укуктук негизди ишке ашыруунун айкындыгын жана пропорциялуулугун чектейт.

Конституцияда сөз эркиндиги кепилденсе да, бул эркиндикти чектөө үчүн ашыкча кең жана бүдѳмүк негиздердин да болушу, журналисттерге каршы кылмыш иштери көбөйгөнү менен айкалышып, кеңири таралган өзүн-өзү цензуралоого алып келди. ЖМКларды каттоо, чет элдик менчикти чектөө жана медиа уюмдарын каттоодон чыгаруу үчүн кеңири негиз берүүчү жаңы мыйзамдар жана жакында коомдук телерадио компаниясынын улуттук менчикке өткөрүлүшү медиа плюрализмге терс таасир этти. Үгүт иштеринде мыйзам бузуу боюнча чектелген кабарлардан башка талапкерлер жаңылык жана актуалдуу программаларда чагылдырган жок. Бир жагынан бул талапкерлерди жамандаган же кадырын кетирген контентти көрсөтүү үчүн ЖМКлардын жоопкерчилигинен жана БШК бирдей чагылдыруу дегенге тар түшүндүрмөнү колдонгондуктан болду. Мамлекеттик телеканалдар мыйзамга ылайык акысыз эфир убактысын берсе да, бардык телеканалдардагы жаңылыктар дээрлик толугу менен шайлоо процессинин техникалык аспектилерине жана бийликтин иш-аракеттерине арналганы шайлоочулардын маалыматка негизденип шайлоо мүмкүнчүлүгүн чектеген. Мурунку ДИАУБ сунуштарына карабай, талапкерлер тууралуу акы төлөнгөн үгүт материалдары да жаңылыктарга камтылып берилип жатты.

Шайлоо талаш-тартыштарын соттук кароо жана тездетилген тартип мыйзамда каралган. Бирок, акыркы өзгөртүүлөр бул чаранын саясий партиялар үчүн шайлоо жыйынтыгына нааразылык билдирүү учурунда жеткиликтүүлүгүн чектеген, ал эми мѳѳнѳтүнѳн эрте шайлоо шартында Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 4-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

арыздарды тапшырууга жана кароого убакыт жетиштүү эмес. Талаш-тартыштар боюнча Борбордук шайлоо комиссиясынын отурумдары ачыктыкты камсыз кылып, тараптарга өз аргументтерин айтууга мүмкүнчүлүк берсе да, ишти жабык эшик артында кароо көп болгондуктан, процессуалдык кепилдиктер азайган. БШК 142 даттануу жана бузуу тууралуу билдирүүлөрдү кабыл алды, алардын көбү талапкерлердин, шайлоочулардын жана ЖМКлардын шайлоо өнөктүгүндөгү мыйзам бузууларына байланыштуу болду; БШК 102 арыз боюнча чечим чыгарды, 48 учурда административдик айып пул салды. Шайлоого байланыштуу сот чечимдеринин көбү жана БШКнын кээ бир чечимдери кечигип жарыяланган, бул ачык- айкындуулукту чектеди. ДИАУБ ШБМ миссиясына жеткиликтүү болгон чечимдерде аргументтер жана бүтүмдөрдѳ негиздүүлүк жетишпеген, андан тышкары БШКнын чечимдеринде даттануу жолдору көрсөтүлгөн эмес.

Жарандык жана эл аралык байкоочулардын шайлоолордо болушу мыйзамда каралган. Каржылоодогу чектөөлөр менен байкоону саясий иш катары аныктаган, демек чет өлкөлүк каржылоосу бар жарандык коом уюмдары «чет элдик өкүлдөр» катары каттоого турушун талап кылган акыркы өзгөртүүлөр, жарандык коомдун коомдук жашоого катышуу мүмкүнчүлүгүн кыйла төмөндөтүп койду. Кээ бир ДИАУБ ШБМ маектештери шайлоого байкоо иштерине катышкан жарандык коом уюмдарынын арасында ѳч алуудан коркуу бар экенин дагы белгилешти. Талапкерлер шайлоо комиссияларына байкоочуларды жөнөтө алышат, бирок чектелген ресурстар алардын көпчүлүгү үчүн бул мүмкүнчүлүктү негизинен жеткиликсиз кылган. БШК 788 эл аралык байкоочу жана ар бири 1 байкоочунудан дайындаган болгону 2 коомдук уюмду аккредитациялаган.

АЛДЫН АЛА КОРУТУНДУЛАР

Түзүлгөн абал

Президент Садыр Жапаров 30- сентябрда, парламент өзүн-өзү 25- сентябрда тараткандан кийин, мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо 30- ноябрда өтөөрүн жарыялаган. 1 Парламенттин өзүн- өзү таратуу демилгесин бийликтер жаңы шайлоо системасынын алкагында кезектеги парламенттик жана президенттик шайлоолорду удаа өткөрүүнүн административдик жана социалдык жүгүн азайтуу аракети катары сыпаттады. 2 Кѳпчүлүк бул шайлоону президенттик ыйгарым укуктарды консолидациялоодогу дагы бир кадам катары кабылдады. 3

Учурдагы чакырылыштагы парламент 2021- жылдын ноябрында, 2020- жылдын октябрындагы шайлоонун жыйынтыктары ири масштабдуу жана зордук-зомбулук менен коштолгон коомдук нааразычылык акцияларынын натыйжасында жокко чыгарылгандан кийин, шайланган.4 Учурдагы чакырылыштагы парламенттеги 90 депутаттын 20сы жана 23 министрдин бири – аялдар, ал эми Президенттин ыйгарым укуктуу өкүлдөрүнүн жетөө тең эркектер. Маектештер ДИАУБ ШБМга аялдардын саясатта аз көрсөтүлүшү сиңип калган патриархалдык стереотиптерден, каржылык тоскоолдуктардан, социалдык стигмадан жана кѳтѳрүмсүз сөздөрдөн, ошондой эле эл аралык стандарттарга ылайык талап кылынган көбүрөөк катышууга

1 Парламентти өзүн-өзү таратуу сунушун 32 депутат демилгелеп, ал 84 добуш менен кабыл алынган. Конституцияга жана «Жогорку Кеңештин Регламенти жөнүндө» мыйзамга ылайык, мындай сунуш бардык депутаттардын (90) үчтөн биринин (30) добушу менен демилгелениши мүмкүн жана жалпы депутаттардын үчтөн экисинен (60) кем эмесинин колдоосун талап кылат. 2 Президент менен парламент төрагасынын билдирүүлөрүн караңыз. 3 2024- жылдын августунда Президент Жапаров “Бийлик вертикали күчтүү жана катаал болушу керек” деп белгилеп, парламентке “маанилүү чечимдерибизди, ири долбоорлорду, реформаларды, мыйзам чыгаруу демилгелерибизди кечиктирбестен жана куру сөзү жок […] колдоп жаткандыгы үчүн” ыраазычылык билдирди. 4 “Ата-Журт Кыргызстан” 15 мандат алган; Ишеним –12 мандат; Ынтымак –9 мандат; Альянс – 7 мандат; “Бүтүн Кыргызстан” – 6 мандат; Ыйман Нуру – 5 мандат. Парламенттин 36 депутаты саясий партиялар тарабынан көрсөтүлгөн эмес. Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 5-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

түрткү берүүчү дараметти чыңдоо чараларынын жетишсиздигинен келип чыккандыгын маалымдашты. 5

2021- жылдагы референдумдан кийинки мезгилдеги президенттик башкаруу системасын кайра киргизүү бийлик бутактарынын тең салмактуулугунун өзгөрүшү менен мүнөздөлгөн. Борбордук башкаруу модели мамлекеттик институттарды реструктуризациялоо жана алардын функцияларын кайра бөлүштүрүү, анын ичинде сот системасын, коррупцияга каршы күрѳшкѳ жана мамлекеттик коопсуздукка байланышкан органдарынын ыйгарым укуктарын күчөтүү аркылуу, ишке ашырылды, бул президентке саясий турмушта үстөмдүк кылуучу ролду берди. 6 Мунун натыйжасында, саясий абал майдалануу жана саясий партиялардын таасиринин байкаларлык алсыроосу менен чоң ѳзгѳрүүлѳргѳ дуушар болду.

Жаңы мыйзамдар өз пикирин билдирүү, уюмга биригүү жана тынч жыйындарды ѳткѳрүү сыяктуу конституция менен корголгон эркиндиктерге чектөөлөрдү киргизди. Бул чектөөлөр жана аларды ишке ашыруу ыкмалары, ошондой эле соңку күндѳрдѳ активисттердин, журналисттердин жана саясатчылардын куугунтукталышы жана камакка алынышы эл аралык укук коргоо уюмдары тарабынан сынга алынды. 7

Укуктук негиз жана шайлоо системасы

Шайлоо олуттуу түрдѳ жаңыланган, шайлоо өткөрүү үчүн техникалык негизди түзгѳнү менен, демократиялык шайлоонун бир нече эл аралык стандарттарына туура келбеген мыйзамдардын алкагында өттү. Шайлоо процессинин айрым аспектилери эл аралык алдыңкы практикага карама- каршы келип, ага укуктук тактыкты жана алдын ала божомолдоо мүмкүнчүлүгүн камсыз кылган комплекстүү жана өз убагында жөнгө салуучу көмөкчү укуктук актылардын жетишпегени байкалды. 8

5 Аялдарга карата дискриминациянын бардык түрлѳрүн жоюу боюнча конвенциянын (CEDAW) 4-беренеси жана № 25 Башкы рекомендация саясий жана коомдук турмушка бирдей катышууга көмөктөшүүчү практикалык кадамдар менен колдоого алынуучу убактылуу атайын чаралардын зарылдыгын белгилейт; ошондой эле CEDAW № 23 Башкы рекомендациясын ; CEDAW № 40 Башкы рекомендациясын караңыз; ошондой эле Экономикалык, социалдык жана маданий укуктар (ESCR) боюнча 2024- жылкы Корутунду байкоосун жана CEDAW 2021- жылкы Корутунду байкоосун караңыз. 6 Жапаров мырза 2021-жылдын январь айында президенттик башкаруу системасын киргизген референдум менен бир убакта өткөн президенттик шайлоодо шайланган. 2021-жылдын апрелинде референдумдун жыйынтыгында кабыл алынган Конституция президенттин ыйгарым укуктарын күчѳтүп, жалпысынан анын администрациясынын ролун жогорулаткан. 7 Кыргызстандагы сөз эркиндигинин абалы, анын ичинде жарандык коом жана көз карандысыз маалымат каражаттары үчүн мейкиндиктин тарышы боюнча БУУнун Адам укуктары боюнча Жогорку Комиссарлыгынын Башкармалыгынын билдирүүлөрүн караңыз. Ошондой эле Хьюман Райтс Уотч, Адам укуктары боюнча эл аралык өнөктөштүк, Хьюман Райтс Дефендер уюмдарынын баяндамаларын жана Амнести Интернэшналдын Билдирүүсүн караңыз. ДИАУБ директорунун жана ЕККУнун басма сөз эркиндиги боюнча өкүлүнүн билдирүүсүндө, БУУ АУЖКБ жарандык коомдун ишине коркунуч келтирген жана негизги укуктарды бузган «чет элдик өкүл» мыйзамын жокко чыгарууга чакырган. 8 Аларга аралыктан добуш берүүнүн жол-жоболору, талапкерлердин шайлоо укугуна карата талаптар, округдук шайлоо комиссияларын (ОШК) дайындоо, шайлоо материалдарын жана жыйынтыктарын чыгаруу, шайлоо өнөктүгүндѳ акысыз эфирдик убактысын бөлүштүрүү, өзгөчө салттуу массалык маалымат каражаттарынын онлайн версияларына карата шайлоо күнгѳ тиешелүү процедуралары боюнча көмөкчү жоболордун жоктугу же кеч кабыл алынышы кирет. Мыйзамга тил билүү талабы боюнча түзөтүүнүн киргизилиши менен шайлоонун ортосундагы кыска аралык кошумча мыйзамдарды жана стандарттарды иштеп чыгууга мүмкүндүк берген жок, бул 30-ноябрга белгиленген мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоодо аны ишке ашыруудан баш тартуу чечимине алып келди. Венеция комиссиясынын 2016- жылкы Мыйзам үстөмдүгүн текшерүү тизмесинин II.2- пункту мыйзамда талап кылынган учурда ченемдик укуктук актыларды кечиктирбестен кабыл алууну талап кылат, ал эми В3 бөлүмдүн 58-пунктунда "мүмкүнчүлүккө жараша, мыйзам ишке ашырылганга чейин алдында жарыяланышы керек жана анын кесепеттери алдын ала болжолдонууга тийиш; ошондой эле юридикалык субъектилерге өзүнүн иштерин ага ылайык жөнгө салууга мүмкүндүк берүү үчүн жетиштүү тактык жана айкындык менен жеткирилиши керек". Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 6-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

“Кыргыз Республикасынын Президентин жана Жогорку Кеңешинин депутаттарын шайлоо жөнүндө” конституциялык мыйзамга (Шайлоо жөнүндө мыйзам) 2025- жылда жети жолу, акыркы жолу октябрь айында, түзѳтүүлѳр киргизилип, шайлоо алкактарынын көпчүлүк аспектилери өзгөртүлгѳнү менен, ДИАУБ менен Венеция Комиссиясынын мурунку сунуштарынын дээрлик баары эске алынган жок жана Европа Кеңешинин Парламенттик Ассамблеясынын Демократия үчүн Ѳнѳктѳш макамы менен чогуу алынган милдеттемелер аткарылбады. Мисалы, түзѳтүүлѳргѳ ылайык жаңы гендердик квота жана шайлоо округдарынын чектери аныкталды, талапкерлердин укуктарын андан ары чектеген шарттар кошулду, талапкерлерди каттоо үчүн кайтарымсыз жыйым киргизилди, үгүт өнөктүгүн каржылоо жана жүргүзүүнүн жоболору өзгөртүлүп, кошумча шайлоолор жокко чыгарылды.

2025- жылдагы Шайлоо мыйзамына түзөтүүлөрдүн долбоору боюнча ѳзүнүн укуктук корутундусунда ДИАУБ ал түзөтүүлөрдүн кыска убакыт ичинде кабыл алынганы коомчулук менен маңыздуу консультацияларды өткөрүү мүмкүнчүлүктөрүн чектегенин жана мыйзам чыгаруу процессинин инклюзивдүүлүгү тууралуу тынчсызданууну жаратканын белгилеген. 9 Шайлоонун мыйзамдык базасы түп-тамырынан бери өзгөртүлгөндөн кийин кѳп ѳтпѳй шайлоо өткөрүү эл аралык алдыңкы тажрыйбага карама-каршы келип, жана шайлоонун укуктук ишенимдүүлүгүнө жана туруктуулугуна доо кетирди. 10

90 депутаттан турган парламент жаңы мажоритардык бирдиктүү ѳткѳрүп берилбѳѳчү добуш берүү (БѲБД) системасы боюнча үч мандаттуу 30 округ боюнча беш жылдык мөөнөткө шайланат. ДИАУБ ШБМдин айрым маектештери БѲБД системасы саясий партияларды алсыратып, жергиликтүү бири-бирин колдоо түйүндөрүнүн пайда болушуна алып келиши жана ырааттуу улуттук саясий күн тартибин иштеп чыгууга тоскоолдук кылышы мүмкүн деген ойлорун билдиришкен. Шайлоочулар бир гана талапкерге же баарына каршы добуш бере алышат. Эң кѳп добуш алган үч талапкер шайланат, алардын бири азыраак кѳрсѳтүлгѳн жыныстан болушу керек.

Азыраак кѳрсѳтүлгѳн жыныстагы талапкерлер үчүн сакталган 30 мандатты бийлик «аялдардын квотасы» катары түшүндүрѳт. 11 Саясий катышууну күчөтүү боюнча чаралар мактоого татырлык болсо да, ДИАУБ ШБМдин көптөгөн маектештери квота системасы аял парламентарийлердин легитимдүүлүгүнө шек келтириши мүмкүн деген кооптонуусун билдиришти. Мыйзамда аялдардын мүмкүнчүлүктөрүн жана саясаттагы өкүлчүлүгүн жогорулатуу үчүн башка чаралар, мисалы, дараметти чыңдоочу тренингдер менен каржылык субсидиялар, каралбаганы эл аралык стандарттарга жана милдеттенмелерге карама-каршы келет. 12

9 “Кыргыз Республикасынын Президентин жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттарын шайлоо жөнүндө” конституциялык Мыйзамга өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу” конституциялык Мыйзамдын долбоору боюнча ДИАУБдун укуктук корутундусунун 21-пунктун жана 19-25-пункттарын караңыз. 1990- жылдагы ЕККУнун Копенгаген Документинин 5.8-пунктунда “алардын колдонулушунун шарты болгон коомдук процедуранын аягында мыйзамдар кабыл алынат […]” деп айтылат. Караңыз: ДИАУБ 2024-ж. Жакшыраак мыйзамдар үчүн Демократиялык мыйзам чыгаруу боюнча колдонмолорун, параграф 23; 2016- жылдагы Венеция комиссиясынын Мыйзам үстөмдүгүн текшерүү тизмесинин 60-пунктун караңыз. 10 2002-жылкы Венеция комиссиясынын Шайлоо маселелери боюнча жакшы тажрыйбалар кодексинин II.2.b пунктунда “Шайлоо мыйзамдарынын негизги элементтери, атап айтканда, шайлоо системасы, шайлоо комиссияларынын курамы жана шайлоо округдарынын чектеринин белгилениши шайлоого чейин бир жыл калганда өзгөртүлбѳшү керек” деп айтылат. 11 Эгерде талап кылынган жыныстагы жеңүүчү жок болсо, үчүнчү орунду ээлеген талапкердин мандаты ошол округ боюнча эң көп добуш алган карама-каршы жыныстагы талапкерге ыйгарыллат. 12 CEDAW 4-беренеси жана №25 Жалпы рекомендациясы саясий жана коомдук турмушка бирдей катышууга көмөктөшүүчү практикалык кадамдар менен колдоо көрсөтүү үчүн убактылуу атайын чаралардын, анын ичинде шайлоо квотанын зарылдыгын белгилейт. Ошондой эле CEDAW № 23 Саясий жана коомдук жашоо боюнча Башкы рекомендациясын; Чечим кабыл алуу системаларында аялдардын бирдей жана инклюзивдүү өкүлчүлүгү жөнүндө CEDAW № 40 Башкы рекомендациясын караңыз. Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 7-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

Мыйзам боюнча БШК шайлоо округдарынын чектерин ар бир парламенттик шайлоонун алдында белгилейт; эл аралык алдыңкы тажрыйбага ылайык келбейт, анткени сунуштарга таянганда ал чектер бейтарап жана инклюзивдүү адистештирилген комитет тарабынан аныкталышы керек.13 Мыйзам шайлоо округдарынын жанаша болушун талап кылат жана административдик чек араларды сактоону сунуштайт. 14 Округдарда шайлоочулардын саны болжол менен бирдей болушу керек, мында улуттук орточо көрсөткүчтөн 20 пайызга чейинки четтөөгѳ жол берилет, бул эл аралык жакшы практика сунуш кылган босогодон жогору. 15 БШК 2025-жылдын 1- октябрында мыйзамдуу мөөнөттө 30 жаңы шайлоо округунун чектерин аныктады. Жаңы шайлоо округдарындагы шайлоочулардын саны бири-биринен олуттуу айырмаланат. 16 Мыйзам шайлоо округдарынын улуттук курамын кароону талап кылбайт жана аны ишке ашыруу географиялык жактан топтолгон жамааттардын жасалма бөлүнүшүн жаратты, бул улуттук азчылыктардын өкүлдөрү болгон талапкерлердин өз жамааттарынын электоратын мобилизациялоо мүмкүнчүлүгүнө тоскоол болду. 17

Шайлоону башкаруу

Парламенттик шайлоо БШК, 30 округдук шайлоо комиссиясы (ОШК) жана 2500дөй участкалык шайлоо комиссиясы (УШК) кирген шайлоо комиссияларынын 18 үч баскычтуу иерархиялык системасы тарабынан өткөрүлдү. 19 БШК парламенттин жана президенттин сунуштары боюнча парламент тарабынан дайындалган туруктуу иш алып баруучу мекеме болуп саналат, Төрага жана Төраганын эки орун басары гана туруктуу негизде иштешет.

БШК ар бир округда Аймактык шайлоо комиссиясынын (АШК) курамынан 12 депутаттан турган ОШКларды түзөт.20 ОШКнын мүчөлөрүн тандоодо юридикалык критерийлер жок, бирок БШК

13 2002 - жылкы Венеция комиссиясынын Шайлоо маселелери боюнча жакшы тажрыйбалар кодексинин I.2.2.vii пунктунда бул процесс «калыс жана […] мүчөлөрүнүн көпчүлүгү көз карандысыз болгон комитеттин пикирин эске алуу менен жүргүзүлүшү керек, [жана] комитет курамына географ, социолог, партиялардын өкүлдѳрү жана, зарыл болсо, түрдүү улуттардын өкүлдөрү кириши керек» деп айтылат. 14 Мыйзам талаптарына карабастан, административдик чек аралар дайыма сактала бербейт. Маселен, Өзгөн шаары эки шайлоо округуна бөлүнүп, улуттук азчылыктар компакттуу жашаган конушту экиге бөлүп салган. 15 ЕККУнун 1990-жылдагы Копенгаген Документинин 7.3-пунктуна ылайык, мүчѳ-мамлекеттер “бойго жеткен жарандарга жалпы жана бирдей шайлоо укугун кепилдейт”. 2002-жылкы Венеция комиссиясынын Шайлоо маселелери боюнча жакшы тажрыйбалар кодексинин I.2.2.iv пунктунда мындай четтөөлөр 10 пайыздан, өзгөчө учурларда 15 пайыздан ашпоого тийиш”. 16 БШКнын 2025-жылдын 1-октябрындагы №88 токтому менен орточо 142 900 шайлоочусу бар 30 округ аныкталган. Сегиз шайлоо округу (жалпы шайлоочулардын 26,7 пайызы) эл аралык сунуштаган 10 пайыздык босогодон ашты: №9 (-14,10 пайыз), №15 (+12,11 пайыз), №28 (+12,09 пайыз), №13 (+11,9 пайыз), № 27 (+11,9 пайыз), № 27 (+10), № 27 (+10), №10 (+10). №4 (-10,24 пайыз). Ал эми №5 шайлоо округу 15 пайыздык босогодон ашты. БУУнун 1996-жылдагы № 25 БУУнун ЖСУЭП пактынын Жалпы Комментарийинин 21- пунктунда ”шайлоо округдарынын чектерин аныктоо жана шайлоочуларды каттоо ыкмасы добуштарды бөлүштүрүүнү бурмалоого тийиш эмес” деп айтылат. 17 Өзгөндѳ №9 жана №11 шайлоо округдарына, Ошто № 5, 7, 8 округдарга жана Сузакта №11 жана №12 округдарга бөлүү өзбек улутундагыларга, ал эми №7 жана 9- округдарга бѳлүнүшү тажик улутундагыларга таасирин тийгизиши ыктымал. ЕККУ УАЖКнын Улуттук азчылыктардын коомдук турмушка натыйжалуу катышуусу боюнча Лунд сунуштарында (10- сунуш) "шайлоо округдарынын географиялык чек аралары улуттук азчылыктардын адилеттүү өкүлчүлүгүнө көмөктөшүүгө тийиш" деп айтылат. 2022-жылкы Венеция комиссиясынын Шайлоо маселелери боюнча жакшы тажрыйбалар кодексинин I.2.2 .vii пунктунда “шайлоо округдарынын чек араларын кайра аныктоо […] улуттук азчылыктарга зыян келтирбестен жүргүзүлүшү керек” деп айтылат. 18 Аймактык шайлоо комиссиялары (АШК) шайлоону башкаруунун туруктуу органдары болуп саналат. Алар парламенттик шайлоо үчүн иштешпейт. 19 Бул шайлоолор үчүн БШК 34 өлкөдө 100 шайлоо участогун түздү, анын ичинде Россия Федерациясында 40, Түркияда 8, Казакстанда 7, Америка Кошмо Штаттарында жана Канадада 6дан, Корея Республикасында 4. БШК аралыктан добуш берүү үчүн 26 шайлоо участогун түздү, алар БШКнын аралыктан добуш берүү жөнүндө токтомдору менен жөнгө салынат жана бир дагы шайлоо округуна карашпайт. 20 АШКлар парламенттик шайлоону өткөрүүдө ыйгарым укуктарга ээ эмес. Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 8-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

төрага менен катчыны дайындоодо шайлоого байланыштуу тажрыйбасын эске алышы керек. 23- ноябрга карата ОШКлардын курамында 30дан ашык өзгөртүүлөр болгон, бул көпчүлүк учурда ыктыярдуу түрдѳ болгон. УШКлар саясий партиялар жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары тарабынан бирдей санда сунушталган талапкерлерден түзүлөт. ДИАУБ ШБМдын бир нече маектеши саясий партиялар бул укуктан пайдаланбай, комиссиялардагы саясий плюрализмдин болжолдонгон деңгээлин төмөндөтүп жаткандыгын белгилешти.

Алардын иш-милдеттеринин көлөмүн так аныктоосуз, УШКлар менен таблицаларды чыгарууда милдеттерди бөлүштүрүүсүз жана мындай УШКлардын санын аныктоосуз АШКлар алдында шайлоо материалдарын жиберүү үчүн байланыш түйүндөрүнүн түзүлүшү алыскы аймактардан документтерди жөнөтүү маселесин оперативдик жагынан чечти, бирок бул процесске тактык жетишсиз болду.

Аялдар ОШК жана УШКларда жакшы өкүлдүккѳ ээ болушкан, алар тиешелүүлүгүнө жараша кызматкерлердин 57 жана 70,5 пайызын түзүшкөн. 21 Улуттук азчылык топтору же ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдар үчүн шайлоо администрациясында мыйзам тарабынан эч кандай квота кепилденген эмес.

БШК мөөнөтүнөн мурда шайлоо өткөрүү үчүн техникалык даярдыктарды натыйжалуу жана тездетилген мөөнөттө кѳрдү. БШК утурумдук сессияларын өткөрүп, алардын жаздырууларын онлайн режиминде көрсөтүү жана жарыялоо аркылуу чечимдерди кабыл алуу процессиндеги ачык-айкындуулукту жакшыртты, бирок күн тартиби, жоболор жана чечимдер дайыма эле өз убагында жарыялана бербегендиктен бул аракеттердин маанилүүлүгү азайды. ОШКлар жетиштүү ресурстар менен камсыз болгон жана өз милдеттерин кесипкөйлүк менен аткарышкан, көбүнчө БШК өкүлдөрү алардын административдик иштерине активдүү катышкан. Кээ бир ОШКлар отурумдарын кѳбүнчѳ зарылчылыкка жараша, алдын-ала маалымдоосуз ѳткѳрүп жатышты, ал эми отурумдардын күн тартиптеринин жана протоколдорунун көп учурда жарыяланбаганы, ачыктыкты жана байкоо жүргүзүү мүмкүнчүлүгүн чектеди. 22 Кээ бир ОШКлардын ишине алардын шайлоо округдарынын эбегейсиз чоң аймагы жана байланыш көйгөйлѳрү таасир этти. 23 Шайлоо администрациясынын шайлоо өткөрүү үчүн зарыл техникалык мүмкүнчүлүктөрү көпчүлүк кызыкдар тараптардын ишенимине татыды.

Шайлоо күнүнүн жаңы жол-жоболорунун, анын ичинде аралыктан добуш берүү (өзүнүн шайлоо округунан тышкары жердеги шайлоо участогунда добуш берүү) тартибинин шайлоо күнүнө эки жума калганда гана кабыл алынышы тренерлер үчүн процессти толук түшүнүп, маалыматты ОШК жана УШК мүчөлөрүнө натыйжалуу жеткирүү үчүн жетиштүү убакыт берген жок.24 УШКлар үчүн кээ бир тренингдер ѳткѳрүлбѳй калды, кээ бирлери кыска мөөнөттө өткөрүлдү. ДИАУБ ШБМдин Узак мөөнөттүү байкоочулары (УМБ) байкаган УШКлар үчүн кээ бир тренингдери сапаттуу презентациялар менен коштолуп, структураланган практикалык сессиялардан турса, айрымдары эч кандай кошумча материалдары жок лекция түрүндѳ өткгөрүлгѳн. Шайлоо процессинин ар кандай аспектилерин чагылдырган телекөрсөтүү, социалдык медиа аянтчалары жана коомдук чогулуштар аркылуу кыргыз жана орус тилдеринде

21 2025-жылдын 12-сентябрында БШКнын президент тарабынан сунушталган төрт аял мүчөсүнүн экөөнүн ыйгарым укуктары мөөнөтүнөн мурда токтотулуп, алардын ордуна эки эркек мүчө келген. Шайлоо мыйзамынын 2- беренесинде “[… ] [бир жыныстагы] (БШК) мүчөлөрүнүн үлүшү […] жетимиш пайыздан ашпашы керек” деп талап кылынат. 22 Мындай көрүнүштөр Балыкчы, Токмок, Кочкор, Өзгөн, Кара- Кулжа, Кызылкыя, Ноокат, Токтогул, Массы, Кербен шаарларында болгон; Бишкек, Манас жана Сузак шаарларында чечимдердын жарыяланбаганы кабарланган. 23 Бишкек, Кант, Балыкчы, Токмок, Чолпон-Ата, Кызыл-Суу, Ош, Араван, Кара-Суу, Кызылкыя, Ноокат, Манас, Сузак жана Таластагы байкоолорго ылайык. 24 21-ноябрда БШК бир жума мурун кабыл алынган шайлоочуларды идентификациялоо жана аралыктан добуш берүүнү уюштуруунун, өткөрүүнүн жана жыйынтык чыгаруунун тартиби жөнүндө эки жобону жарыялады. Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 9-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

ЖМКларда шайлоочулар үчүн кеңири маалыматтык кампаниялар жүргүзүлдү. Шайлоочулар үчүн маалымат, анын ичинде талапкерлер жөнүндө маалымат, улуттук азчылыктардын тилдеринде жеткиликтүү болгон эмес. 25

Добуш берүүнүн жаңы технологиялары

Добуш берүү жаңы шайлоо жабдууларын колдонуу менен өткөрүлгөн, ал шайлоо процесстеринин көбүн бир системага интеграциялап, алдын ала жыйынтыктарды электрондук түрдө эсептөөгө мүмкүндүк берет. Добуш берүүчүнү идентификациялоочу жана бюллетень чыгаруучү түзүлүшүнүн (VID-BP) идентификациялоочу документти текшерүү, биометрикалык аутентификациялоо, анын ичинде манжа изин жана жүздү сканерлөө, ошондой эле добуш берүүчүнүн идентификация барагын жана бюллетенди чыгаруу функцияларына ээ. Бул түзүлүш ошондой эле добуш берүү учурунда катышуу боюнча маалыматты БШКга үзгүлтүксүз жиберүүгө мүмкүндүк берет. Бюллетендер шайлоочулар тарабынан колго толтурулуп, бюллетень сканерине салынып, добуш купуялыгы сакталат. Шайлоо участогу жабылгандан кийин сканер интернетке туташтырылып, алдын ала жыйынтыктар дароо жөнөтүлөт жана кийинчерээк сканерленген кагаз протоколдор жиберилет. Электрондук түрдө алынган жыйынтыктар алдын ала жыйынтыктар болуп эсептелинет, ал эми колго саноо милдеттүү бойдон калып, колго саналган жыйынтыктар гана укуктук күчкө ээ болот.

БШКнын окутуулары шайлоо кызматкерлерин жаңы жабдууларды колдонууга жетиштүү деңгээлде даярдаган, окутуулар практикалык машыгуу менен бекемделген. Өкмөт органдары эң көп белгиленген көйгөйлөрдүн бири болгон электр энергиясынын жана интернет байланышынын туруксуздугуна байланыштуу маселелерди чечүү чараларын көрүшкөн, бирок айрым алыскы аймактарда кошумча жабдуулардын жеткирилүүсүндө кечигүүлөр байкалган. 26 ДИАУБ ШБМдин шайлоо администрациясына кирген маектештеринин көбү жаңы жабдуулардын киргизилишине оң баа берип, анын колдонууга ыңгайлуулугун жана шайлоо күнүнүн процедураларын жеңилдетүүгө тийгизген таасирин белгилеп, техникалык мүмкүнчүлүктѳрүнѳ ишенимин билдиришкен. Бирок, электрондук добуш берүү системаларын камсыз кылуу жана тейлөө көрсөтүү боюнча контракт, эл аралык мыкты тажрыйбага таянбастан, ачык коомдук тендерсиз берилген, бул ачык-айкындуулукту жана отчеттуулукту камсыз кылбайт жана технологияны текшерүү мүмкүнчүлүгүнүн жоктугу анын ачыктыгына күмѳн санатат. 27

25 Конституция кыргыз тили мамлекеттик тил, орус тили расмий тил экени белгилеп, башка улуттарга өз тилдерин сактоого жана өнүктүрүүгө шарттарды кепилдейт. 2022-жылдагы Венеция комиссиясынын Шайлоо маселелери боюнча мыкты тажрыйбалар кодексинин I.3.1.b пунктунда “Мамлекеттик бийлик органдарынын бир катар оң милдеттери бар, атап айтканда, алар ii. шайлоочуларга тизмелерди жана шайлоого катышуучу талапкерлерди билүүгө мүмкүнчүлүк бериши керек […]. iii. Жогорудагы маалымат улуттук азчылыктардын тилдеринде да жеткиликтүү болушу керек. 26 ДИАУБ байкоочулары билдиргендей, ар бир ОШКга окутууудан ѳткѳн техникалык адистер дайындалган, ал эми электр энергиясынын жана интернет байланыштын туруксуздугуна байланыштуу тобокелдиктер кабелдик тармактар, мобилдик интернет жана кошумча генераторлордун жардамы менен чечилген. Араван шаарында электр генераторлорунун жеткирилишинде көйгөйлөр байкалган жана Баткен облусуна техникалык адис дайындалбаганы тууралуу маалыматтар болгон. 27 2024-жылы Президенттин жана Министрлер Кабинетинин көрсөтмөсү менен контракт ачык коомдук тендер өткөрүлбөстѳн чет элдик компания менен түзүлгөн. ДУАУБдун 2024-жылкы «Жаңы добуш берүү технологиялары (МКТ) боюнча колдонмосу»: «МКТ жана жаңы добуш берүү технологияларын (ЖДТ) колдонууну баалоонун ажырагыс бөлүгү – системанын ачык-айкындуулугу. Ал коомчулуктун ишенимин калыптандырууда негизги ролду ойнойт. Ачык-айкындуулукка ар кандай факторлор таасир этиши мүмкүн. Эгер системанын кандайдыр бир компоненти же процесси жашыруун болсо же мыйзам тарабынан ачыкка чыгарууга тыюу салынса, жалпы ачык-айкындуулук төмөндөйт. Добуш берүү – бул шайлоочулар тарабынан жана алар үчүн жүргүзүлүүчү коомдук процесс болгондуктан, колдонулган технология жеке келишим аркылуу камсыздоочу менен мамлекеттик органдардын ортосундагы сыр бойдон калбашы керек» - деп белгилейт (54–55-б.). Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 10-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

VID-BP чыгарган шайлоо бюллетенинде уникалдуу QR коду камтылган. 28 Бир учурда идентификацияланган шайлоочунун жеке маалыматын текшерүү жана тиешелүү шайлоо бюллетенине байланышкан QR-кодду түзүү добуш берүүнүн купуялуулугуна олуттуу потенциалдуу коркунуч жаратат. 29Мыйзамда электрондук технологияларды көз карандысыз текшерүүнүн жана сертификациялоонун каралбаганы жабдууларга коомдук көзөмөлдү чектейт. БШКнын маалыматы боюнча, акыркы жолу жабдууларга аудит 2020-жылы «Инфоком» мамлекеттик ишканасы тарабынан жүргүзүлгөн, бирок жыйынтыктар жарыяланган эмес, бул ѳз кезегинде ачык-айкындуулукту жана коомчулук алдында отчеттуулукту чектеген. Андан тышкары, эл аралык мыкты тажрыйбага карама-каршы келип, саясий партиялар жана байкоочулар сыяктуу негизги кызыкдар тараптарга тиешелүү документтерди алуу жана жабдууларды орнотуу процедураларына катышуу мүмкүнчүлүгү берилген эмес, алардын айрымдары жабдууларды колдонуунун ачыктыгы тууралуу тынчсызданууларын билдиришкен. 30

Өлкө боюнча биринчи жолу аралыктан добуш берүү ишке ашырылды. 31 Шайлоочулар катталган шайлоо округунан тышкаркы каалаган шайлоо участогунда добуш бере алышат, бул студенттердин жана эмгек мигранттардын добуш берүү мүмкүнчүлүгүн кеңейтет. Аралыктан добуш берүү учурунда шайлоочу борборлоштурулган жеке маалыматтардын негизинде идентификацияланат жана шайлоочунун алгачкы шайлоо округунун талапкерлеринин тизмеси жазылган шайлоо бюллетенин алат. Бир нече жолу добуш берүүнү алдын алуу үчүн, аралыктан идентификациялоо бир жолу гана колдонулушу мүмкүн. БШК шайлоочулардын процесс менен таанышуусун камсыз кылуу жана элдин ишенимин жогорулатуу максатында октябрь айында үч жалпы улуттук тестирлөө менен бирге аралыктан добуш берүү боюнча бир нече симуляциялык кѳнүгүүлѳрдү уюштурду. Тестирлөөгѳ катышуу ѳтѳ активдүү болбогонуна карабастан, ал шайлоо администрациясына интернетке туташууга жана маалымат жиберүүгѳ байланышкан айрым операциялык тобокелдиктерди аныктоого мүмкүндүк берди. Алыстан берилген добуштарды эсептөө жана анын жыйынтыктарын текшерүү боюнча так процедуралардын жоктугу укуктук тактыкка шек келтирет. 32

Шайлоочуларды каттоо

Шайлоо күнүнө карата курагы 18 жашка жеткен жарандар добуш берүүгө укуктуу. Ошол эле учурда, ЕККУнун алдында алынган милдеттенмелерге, ДИАУБдун алдын ала сунуштарына жана эл аралык стандарттарга карама каршы келип, сот тарабынан аракетке жөндөмсүз деп табылган жарандар жана бардык эркинен ажыратуу жазасын өтөп жаткандар, жасалган кылмыштын оордугуна карабастан, добуш берүү укугун жоготушат. 33

28 QR-код добуш сканерине бюллетендин кайсы жерден жана качан чыгарылганын текшерүүгө мүмкүндүк берет, ошондой эле бузулган бюллетенди тапшыруучу шайлоочуларга коопсуз түрдө алмаштыруу бюллетенин берүү процесин жеңилдетет. 29 Жалпыга жеткиликтүү булак кодунун жана толук техникалык документациянын жоктугу QR-коддор менен конкреттүү шайлоочулардын ортосундагы мүмкүн болгон байланышты баалоого мүмкүнчүлүк бербейт. 30 2022 жылдагы Венеция комиссиясынын Шайлоо маселелери боюнча мыкты тажрыйбалар кодексиндеги, Түшүндүрмө Отчеттун I.3.2.iv абзацы жана 3.2.2.3 пункту электрондук добуш берүү системаларынын ачык- айкындуулугун камсыздоого чакырат. Башка маселелер менен катар, ДИАУБ маектештери бир нече идентификациялоочу түзүлүштөргө жүктөлгөн шайлоочулардын тизмесиндеги шайлоочулардын жазууларынын кайталанышына каршы кепилдиктердин бар болушу жөнүндө кооптонуусун билдиршти. 31 2024-жылдагы жергиликтүү жана парламенттик кошумча шайлоолордо аралыктан добуш берүү бир нече жолу ишке ашырылган. Шайлоо жөнүндө мыйзамга ылайык, аралыктан добуш берүүнү өткөрүү чечими шайлоо дайындалганда кабыл алынат. Президенттин 30-сентябрдагы жарлыгы менен 2025-жылдагы кезексиз парламенттик шайлоодо аралыктан добуш берүүнү өткөрүү бекитилген. 32 Шайлоо жөнүндө мыйзамдын 36 жана 37-беренелеринин 5-пунктунун аралыктан берилген добуштарды эсептөө жана жараксыз деп табуу боюнча жоболорунда тактык жок, бул 14-ноябрдагы тиешелүү жободо каралган эмес. 33 1966-жылдагы ЖСУЭП 25(b) беренеси 2-берене менен бирге “негизсиз чектөөлөрсүз” жана дискриминациясыз добуш берүү укугун кепилдейт. Ошондой эле 1996-жылдагы БУУ АУКтун № 25 Жалпы Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 11-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

Шайлоочуларды каттоо туруктуу жарандык каттоонун негизинде пассивдүү түрдө жүргүзүлөт жана биометрикалык маалыматтарды талап кылат. Шайлоочулардын тизмелери 34, шайлоочулардын даректерине жана шайлоо укугунун критерийлерине ылайык, “Кызмат” мамлекеттик каттоо агенттиги (МКК) тарабынан жүргүзүлүүчү Калктын бирдиктүү мамлекеттик реестринен түзүлөт. Шайлоочулардын тизмелери шайлоо мезгилинде күн сайын жаңыланып турат. ДИАУБ ШБМ байкоочулары алар барган бардык шайлоо участкаларында тизмелер ачык көрсөтүлгөнүн жана жалпысынан шайлоочулар үчүн жеткиликтүү болгонун билдирди. Шайлоочулардын 19-ноябрга чейин оңдоолорду талап кылууга жетиштүү мүмкүнчүлүгү болгон. 23-ноябрда жарыяланган шайлоочулардын акыркы тизмесине 4 миллион 294 миң 243 шайлоочу кирди, алардын 51,52 пайызы аялдар. ДИАУБ ШБМ маектештеринин айтымында, шайлоочуларды каттоо маалымат базасындагы биометрикалык маалыматты текшерүүнүн коопсуздугу боюнча пландалган аудит шайлоодон кийинкиге жылдырылган.

Шайлоочулардын тизмесин текшерүү жана тактоо процесси шайлоочуларды каттоонун тактыгы боюнча кооптонууну жараткан жок жана ДИАУБ ШБМ маектештеринин көбү анын так жана инклюзивдүү болушуна ишенимин көрсөтүштү. Бирок УШКлардын шайлоо участкаларында добуш берген шайлоочулардын тизмелерин көрсөтүү жана бул тизмелерди БШКнын сайтында жарыялоо боюнча мыйзамдын талабы добуш берүүнүн купуялуулугун жокко чыгарат. 35

Талапкерлерди каттоо

Шайлоо күнүнө карата 25 жаштан кем эмес, жогорку билими бар, шайлоого чейин беш жылдан кем эмес өлкөдө туруктуу жашаган шайлоочулар талапкер болууга укуктуу. Шайлоо жөнүндө мыйзам эл аралык стандарттарга жана улуттук мыйзамдарга, ошондой эле ДИАУБдун алдын ала сунуштарына карама-каршы келген негизсиз чектөөлөрдү шайлоо укугуна киргизет.36 Конституцияда, ДИАУБ менен Венеция комиссиясынын сунуштарына карабастан, кош жарандыкка ээ болгон инсандарга мамлекеттик же муниципалдык кызматтарды ээлөөгө тыюу салынган. 37

Комментарийин 4-пунктун караңыз. БУУнун 1996-жылдагы ЖСУЭП пактынын № 25 Жалпы Комментарийинин 12 жана 29-беренелерин жана №1 Жалпы комментарийдин 48-пунктун караңыз, анда “адамдын чечим кабыл алуу жөндөмү ден соолук мүмкүнчүлүктөрү чектелгендердин […] шайлоо укугун [жана] шайлануу укугун ишке ашыруудан кандайдыр бир четтетүү үчүн негиз боло албайт” деп айтылат. Ошондой эле 1990-жылдагы ЕККУнун Копенгаген Документинин 7.3 жана 24-пункттарын караңыз. 34 Биометрикалык каттоодон өтүү 16 жашка толгон бардык жарандар үчүн милдеттүү. БШКнын маалыматына ылайык, биометрикалык каттоодон 8 миңдей гана жаран өтө элек. 35 1966-жылдагы МКБКнын 25-беренеси жана ЕККУнун 1990-жылдагы Копенгаген Документинин 5.1- пунктунда добуш берүүнүн купуялуулугун сактоо каралган. 2002-жылдагы Венеция комиссиясынын Чечмелөө Декларациясынын I.4.54-пунктунда: “калыс калуу саясий тандоону көрсөтүшү мүмкүн болгондуктан, добуш берген адамдардын тизмеси жарыяланбашы керек. Ошондой эле Венеция комиссиясынын 2016-жылдагы Шайлоо маселелериндеги мыкты тажрыйбалар кодексине Шайлоого катышкан шайлоочулардын тизмелерин жарыялоо жөнүндө Чечмелөө Декларациясын караңыз. 36 1966-жылдагы Жарандык жана Саясий Укуктар жөнүндө Эл аралык Пактынын (ЖСУЭП) 25(б) беренеси менен 2-берене “расасы, дене түсү, жынысы, тили, дини, саясий же башка көз караштары, улуттук же социалдык теги, мүлктүк, туулгандык же башка абалы сыяктуу эч кандай айырмачылыксыз” шайлануу укугун кепилдейт. 1990-жылдагы ЕККУнун Копенгаген документинин 7.3 пунктун караңыз. 2002-жылдагы Венеция комиссиясынын Шайлоо маселелериндеги мыкты тажрыйбалар кодексинин I.1.1.d пункту жашаган жери боюнча талаптарга жергиликтүү/аймактык шайлоолордо гана жол берип, алар алты айдан ашпоого тийиш деп карайт. Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 24-беренесинин 1-бөлүгү басмырлоого, анын ичинде билим деңгээлине байланыштуу басмырлоого тыюу салат. БУУнун Адам Укуктары Кеңешинин 1996-жылдагы № 25 Жалпы Комментарийинин 15-пунктунда “шайлоо укугуна ээ болгон адамдар билими, жашаган жери же теги сыяктуу негизсиз же басмырлоочу талаптар менен четтетилбеши керек” деп айтылат. 37 ДИАУБ менен Венеция комиссиясынын 2020-жылга карата айрым мыйзам актыларына шайлоо мыйзамдарын бузгандыгы үчүн санкцияларга байланыштуу өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча Биргелешкен Корутундусу Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 12-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

Мыйзамдагы соңку түзѳтүүлөр кыргыз тилин билүү боюнча талаптарды киргизип, (кийин бул талаптын кеч киргизилгендигинен улам зарыл стандарттардын жок болушуна байланыштуу бул шайлоодо ишке ашырылуусу токтотулган) 38 соттуулугу бар, анын ичинде соттолгондугу жоюлуп, айрым айыптоо корутундусу жок жабылган кылмыш иштери болгон адамдардын талапкер болуусуна чектөөлөрдү кеңейткен. 39 Кандайдыр бир соттолгондуктан, өзгөчө ал жоюлган, же кылмыш куугунтуктоосу токтотулгон учурларда, талапкер болууга өмүр бою тыюу салуу – жазанын пропорционалдуулугу жөнүндө кооптонууну жаратат жана жарандардын акталуу укугун четке кагат. Мындан тышкары, соттун чечими чыгарылбаган учурда да, 40 кылмыштуу же куралдуу топтор менен байланышы үчүн административдик профилактикалык реестрге киргизилген адамдар талапкер боло алышпайт, бул көрүнүш күнөөсүздүк презумпциясына жана укуктук ишенимдүүлүккө шек келтирет. 41 Ошондой эле, мурдагы дин кызматкерлерине да катышууга убактылуу тыюу салынышы эл аралык стандарттарга карама-каршы келет. 42 Талапкер болууга уруксат берүүчү шарттар талапкерлик укугуна негизсиз чектөөлөрдү камтыйт жана бирдей мүмкүнчүлүктөрдү камсыз кылбайт.

Талапкерлер 30-октябрга чейин, 300000 сом 43 кайтарылгыс шайлоо жыйымын төлөп, катталган саясий партиялар аркылуу жана өзүн-өзү көрсөтүү жолу менен талапкерликке көрсөтүлө алышат. ДИАУБ ШБМдин бир нече маектештери, өзгөчө мөөнөтүнөн мурда шайлоодо каражат чогултуу үчүн чектелген убакытты эске алганда, мындай жыйым саясий катышуу үчүн тоскоолдук болуп калышы мүмкүн экенин белгилешти. 2025-жылга карата Шайлоо мыйзамына киргизилген өзгөртүүлөр мүмкүнчүлүктөрү чектелген адамдардын, жаштардын жана улуттук азчылыктардын катышуусуна квоталарды жоюп, инклюзивдик өкүлчүлүк үчүн мүмкүнчүлүктөрдү азайтты.

Каттоо процесси жалпысынан ачык өттү. БШК мекемелер аралык маалымат алмашуу аркылуу шайлоочулардын маалыматынын шайкештигин текшерүүнү натыйжалуу жүргүздү жана

“кош жарандуулугу бар жарандардын мамлекеттик кызматтарды ээлөөсүнө коюлган чектөөлөрдү азайтуу жана акырында алып салуу маселесин тийиштүү түрдө карап чыгууну» сунуштайт (32-пункт). 38 Министрлер кабинети өзүнүн №211 токтомуна ылайык, улуттук азчылыктардын өкүлдөрү үчүн кыргыз тилин билүү талабын ишке ашырууну 2028-жылга чейин кийинкиге калтырды. 39 1966-жылдагы ЖСУЭПтин 25-беренеси шайлоого негизсиз чектөөлөрсүз катышуу укугун кепилдейт, ал эми БУУнун Адам укуктары боюнча кеңешинин 1996-жылдагы №25 жалпы комментарийинде тил билүүсүнө же кылмыш жоопкерчилигине негизделген чектөөлөр объективдүү жана акылга сыярлык критерийлерге негизделиши жана коомдук жашоого катышууга пропорционалдуу эмес тоскоолдуктарды жаратпашы керектиги баса белгиленген. 2002-жылдагы Венеция комиссиясынын Шайлоо маселелери боюнча жакшы тажрыйба кодексинин I.1.1.d.iv пунктун караңыз. 40 ДИАУБдун ШБМ тарабынан каралган сот иштери айрым адамдар өздөрүнүн превентивдүү ыкчам тизмелерге киргизилгенин БШКнын каттоодон четтетүү боюнча чечимин алгандан кийин гана билишкенин тастыктады. Соттор мындай тизмелерди карап чыгууга же жокко чыгарууга ыйгарым укуктары жок экенин белгилегендиктен, аларды кароо БШКнын мыйзамга ылайык келүүсү менен гана чектелген. Натыйжада, тиешелүү адамдар өздөрүнүн дисквалификациясынын негизин талашуу үчүн натыйжалуу чарасыз калышкан, бул ЕККУнун милдеттенмелерине жана эл аралык стандарттарга карама-каршы келет. 1966-жылдагы ЖСУЭПтин натыйжалуу чара жөнүндө 2.3-беренеси. Ошондой эле 1990-жылдагы ЕККУнун Копенгаген документинин 5.10-пунктун караңыз. 41 2025-жылдагы «Уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөшүү жөнүндө» мыйзам профилактикалык реестрдин негизин түзөт, оперативдүү профилактикалык реестр соттук кароосуз коопсуздук кызматтары тарабынан жүргүзүлѳт. Конституциянын 57-беренесинин 1-бөлүгү күнөөсүздүк презумпциясына кепилдик берет. 1966- жылдагы ЖСУЭП пактынын 14-беренесинде кылмыш жоопкерчилигинин сот тарабынан аныкталуу талабы каралган. ЕККУнун 1990-жылдагы Копенгаген Документинин 5.12 жана 5.13-пункттарында укуктарга коюлган чектөөлөр мыйзамдуулук, алдын ала көрүүгө мүмкүн болуу жана өзүм билемдикке жол бербөө стандарттарына жооп бериши керектиги каралган. 42 1966-жылдагы ЖСУЭП 25 менен 2-беренелерин караңыз. 1996-жылдагы БУУнун АУК № 25 Жалпы Комментарийинин 3-пункту диний негизде саясий укуктар боюнча кандайдыр бир айырмачылыктарга тыюу салат. 43 Жыйым 3,000 эсептѳѳ бирдигин түзѳт (э.б.), 1 э.б. 100 сомго барабар (дээрлик 1 евро), жалпысы 3,000 евро. Мыйзамда майыптыгы бар талапкерлер үчүн жеңилдетилген жыйымдар каралган, жеңилдетүү ѳлчѳмү майыптыктын даражасынан кѳз каранды. Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 13-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

талапкерлер боюнча чечим кабыл алуу үчүн бир нече отурумдарды өткөрдү. БШК талапкерлерди каттап же жүйөлүү себептердин негизинде четке кагып, келип түшкөн маалыматтарды текшерди. ДИАУБ ШБМ каттоо мөөнөтү бүтѳѳрүнѳ аз калганда талапкерлерди каттоодон четтетүү боюнча даттанууларды натыйжасыз кылган деп тапты. Мыйзамда каралган мөөнөттө БШК 465 талапкерди каттады, алардын ичинде 189 аял (41%) жана 13 ѳздѳрүн улуттук азчылыктардын өкүлдөрү деп аныктагандар (3%) болгон; 67 талапкер катышуудан баш тарткан, 44 57 талапкер каттоодон четтетилген. 45 Катталган талапкерлердин саны округдар ортосунда бир кыйла айырмаланат. 46 Дээрлик бардык талапкерлер өзүн өзү көрсөтүшкөн (98 пайыз); бир гана саясий партия тогуз талапкерди көрсөткөн, бул жаңы шайлоо системасы саясий партиялардын катышуусун чектегенин кѳрсѳттү. Мурунку парламенттин 90 депутатынын 79 бул шайлоого катышууга ат салышты.

Шайлоо ѳнѳктүгү

Шайлоо ѳнѳктүгү кыска болуп, 10-ноябрдан 29-ноябрга чейин созулду. Өнөктүктүн чектелүү мөөнөтү көптөгөн талапкерлердин шайлоочуларга кайрылуу мүмкүнчүлүгүнө тоскоолдук жаратты. Мыйзамдык база үгүт иштеринин бардык катышуучуларына бирдей мүмкүнчүлүктөрдү камсыздайт жана жарандарга үгүт иштерине катышуу укугун берет. Бирок, шайлоо өнөктүгүн жөнгө салуу эмне айтылышы мүмкүн жана эмне айтылбашы керектиги жөнүндө так аныктамалар камтыйт 47 жана талапкерлер менен шайлоочулар үчүн үгүт иштеринин белгилүү бир түрлөрүн аныктайт,48 бул шайлоо администрациясынын берилген эрежелерди формалдуу чечмелөөсү жана кеңири санкциялар менен бирге талапкерлердин мүмкүнчүлүктөрүн ашыкча чектеп, эркин коомдук саясий талкууга тоскоол болгон. 49 Кээ бир региондордо сот бийлиги чогулуш өткөрүү

44 Мыйзам боюнча партиялар жана талапкерлер шайлоо күнүнө 10 күн калгандан кечиктирбестен шайлоого катышуудан баш тарта алышат. 45 Каттоодон ѳтѳ албагандардын ичинен 14 шайлоо акысын төлөй алган жок, 20 үгүт иштери үчүн банк эсебин ача алган эмес, ал эми 23 талапкер болууга жараксыздык себептерден улам, анын ичинде үчөө соттолгондугу үчүн. 46 Кеминде 10 талапкери бар 29 округ бар, анын ичинде төртөөндѳ 20дан ашык талапкер катталган. Талапкерлердин эң азы – 5 – 11-ОШКларда, ал эми эң көбү – 25 – 19- ОШКларда катталган. 47 2021-жылдагы Анык эмес (жалган) маалымат жөнүндө мыйзам, ошондой эле Шайлоо мыйзамынын 28(5)- беренеси атайылап жалган маалыматка негизделген жана талапкерлердин же саясий партиялардын ар- намысына, кадыр-баркына же ишкердик беделине шек келтирген жарыялоолорго тыюу салат. Ошол эле учурда, бул мыйзамдын 28(6)-беренесинде акысыз эфир убактысында" талапкерге (талапкерлерге) каршы добуш берүүгө чакырыктарды", "кайсы бир талапкер (кайсы бир талапкерлер), катталган талапкерди көрсөткөн саясий партия жөнүндө терс пикирлерди камтыган маалыматты" жана "шайлоочулардын талапкерге же катталган талапкерди көрсөткөн саясий партияга карата терс мамилесин түзүүгө өбөлгө түзгөн маалыматты таратуу" тыюу салынат. 48 1.Шайлоо жөнүндө Мыйзамдын 22-беренесинин (10) бөлүгүндө шайлоо үгүтүнүн төрт формасы белгиленет - (1) белгилүү бир талапкерлер үчүн же аларга каршы добуш берүүгө чакырыктар; (2) жеке талапкерлерге байланыштуу артыкчылыкты билдирүү; (3) талапкерлердин шайланышы же шайланбашы мүмкүн болгон кесепеттердин сүрөттөлүшү; (4) талапкерлердин кесиптик ишмердүүлүгүнө же расмий милдеттерин аткаруусуна байланышпаган ишмердүүлүгү жөнүндө маалыматты жайылтуу. 49 Шайлоо жөнүндө Мыйзамдын 1-беренесинде үгүт «жарандардын […], талапкерлердин, талапкерлердин ыйгарым укуктуу өкүлдөрүнүн жана ишенимдүү адамдарынын, саясий партиялардын шайлоо өнөктүгү маалында маалыматты даярдоо жана таратуу багытындагы ишмердүүлүгү, шайлоочуларды белгилүү бир талапкерлерге (талапкерлер тизмесине) же аларга каршы добуш берүүгө үндөөгө багытталган иш- аракеттери» катары аныкталат. Бирок БШК кеңири түшүндүрмөнү колдонуп, жарандардын саясий пикирин ачык билдирүүсү же комментарийи үгүт катары каралып, ал талапкер менен түзүлгөн келишимдин негизинде гана жүргүзүлүүгө тийиш деп эсептейт. Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 14-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

укугун чектеген. 50 Шайлоого бир жума калганда белгилүү саясий ишмерлер массалык баш аламандыктарды уюштурууга даярданган деген шек менен камакка алынган. 51

Мыйзам административдик ресурстарды жана мамлекеттик кызмат абалын кыянаттык менен пайдаланууга, добуштарды сатып алууга, ЖМКларга чыгууга артыкчылыктуу мүмкүнчүлүк алууга, жалган маалымат таратууга жана мамлекеттик ЖМКлар берген акысыз эфир убактысында башка талапкерлерди сындоого тыюу салат. 52 Мамлекеттик бийлик органдары, анын ичинде президент бир нече жолу шайлоочуларга кайрылып, мыйзамсыз аракеттерге бөгөт коюп, үгүт иштерин адилеттүүлүк менен жүргүзүүгө чакырды. 53 Талапкерлер административдик ресурсту кыянаттык менен пайдаланбоо жана добуштарды сатып алууга жол бербөө боюнча милдеттендирбеген меморандумга кол коюшту. 54 ДИАУБ ШБМ байкоочулары шайлоо өнөктүгү учурунда көп аймактарда азайган бирок дале болсо кеңири тараган добуштарды сатып алуу тууралуу божомолдор боюнча маалымат алышты, бирок жалпысынан тогуз кылмыш иши гана козголгон.55 ДИАУБ ШБМдин бир нече маектештери шайлоо өнөктүгүнүн жаңы эрежеси талапкерлерге үгүт иштерин жүргүзгѳнү үчүн 1000ге чейин адамды жалдоого мүмкүндүк бергенин белгилешти, ал эми кээ бирлери бул эреженин кайра киргизилишин добуш сатып алууну мыйзамдаштыруу деп эсептешти.

Президент шайлоо өнөктүгүнүн таза өтүшү үчүн анын жүрүшүнө жеке көзөмөл жүргүзө тургандыгын билдирди. 56 Мыйзам БШКны шайлоо өнөктүгүнүн талаптарынын сакталышын камсыз кылууга милдеттендирет. Анын Үгүт маселелери боюнча адистештирилген жумушчу тобу 200дѳн ашык даттанууларды карап чыкты, алардын көбү ѳнѳктүк расмий башталганга чейин жана андан кийин жабык группаларда же социалдык тармактарда жарыяланган же айтылган материалдарга байланыштуу болгон.57

50 2024-жылдан берки жергиликтүү администрациялардын кайрылууларынын негизинде соттор Бишкек жана Ош шаарларынын борбордук бѳлүктѳрүн коомдук чогулуштарга тыюу салынган аймактар катары аныктаган убактылуу чараларды кѳрүшкѳн. 51 22-ноябрда бир катар саясатчылар жана журналисттер, анын ичинде эки оппозициялык партиянын өкүлдөрү, эки экс-депутат жана Каржы полициясынын мурдагы башчысы суракка алуу үчүн кармалып, андан соң алардын ону, Социал-демократтар партиясынын жетекчисин кошуп, массалык баш аламандыктарды уюштуруга даярданган деген шек менен 1-январга чейин камакка алынган (Кылмыш-жаза кодексинин 278- беренесине ылайык, 10 жылга чейин эркинен ажыратылышы ыктымал). Кармалган адамдардын үй-бүлө мүчөлөрүнө бир нече жолу тинтүү жана сурак иштери жүргүзүлдү. 52 Үгүт иштериндеги административдик укук бузуулар эскертүүлөргө, айып пул салууга жана талапкерлерди каттоодон алып салууга алып келиши мүмкүн, ал эми үгүт иштерине байланыштуу кылмыштар айып салууга, түзөтүү жумуштарына же сегиз жылга чейин эркиндигинен ажыратууга алып келет. 53 Президент Жапаров 30-сентябрдагы элге кайрылуусунда өзгөчө жергиликтүү администрациялардын кызматкерлерин, мамлекеттик кызматкерлерди, мугалимдерди, дарыгерлерди шайлоо процессине кийлигишпөөгө чакырып, ар кандай кийлигишүү кызматтан четтетилип, катуу жоопкерчиликке тартылуууга алып барарын эскертти. Президент “бул шайлоо биздин тарыхыбыздагы эң ачык-айкын жана адилеттүү шайлоо болуп калышы керек” деп белгиледи. БШК төрагасы талапкерлерди добуш сатып алуудан, Билим берүү министрлиги билим берүү тармагындагы адистерди үгүт иштерине катышуудан алыс болууга чакырды. 54 Талапкерлер меморандумдарга 8 -ноябрда тиешелүү УШКларда (Бишкектеги УШКлар үчүн – БШКда) добуш берүүнүн тартиби жана мамлекеттик ЖМКда акысыз эфирдик убакытты бөлүштүрүү боюнча чүчүкулак өткөргөндөн кийин кол коюшту. 55 ДИАУБ ШБМ ар кайсы аймактарда, анын ичинде Бишкекте, Гүлчѳдѳ, Кадамжайда, кантта, Кара-Сууда, Кербенде, Лебединовкада, Нарында, Ноокатта жана Токмокто добуш сатып алуу жѳнүндѳ шектенүү боюнча маалымат алды. Прокуратура ДИАУБ ШБМга 25-ноябрга карата добуш сатып алуу боюнча 18 иш тергелип жатканын билдирди. 56 Президент "Бул шайлоолорго арбитр катары жеке көзөмөл жүргүзүүгө […] милдеттенме алды. Эгерде кайсы бир аймакта адилетсиз иштер катталса, мен өзүм БШКнын ишине катышам же комиссия түзүп, ал жакка ишенимдүү адамдарымды жөнөтөм". 57 Жумушчу топ 17 отурум өткөрдү, анын ичинде 14 жумушчу отурум. БШКнын деңгээлине жеткен даттануулар боюнча маалымат алуу үчүн Шайлоо талаштарын чечүү бөлүмүн караңыз. Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 15-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

Шайлоо өнөктүгү ѳткѳн аптада кызыганы менен, ал иш-чаралар негизинен чакан болуп, тынч маанайда өттү. Үгүт иш-чараларына байкоо жүргүзүү алардын этияттык менен өтүшүн жана шайлоочулар менен талапкерлердин шайлоо өнөктүгүнүн чөйрөсү белгилүү деңгээлде көзөмөлдөнгөндүгүнө макул болгондугун жана айрыкча бийлик органдарына сын катары каралышы мүмкүн болгон ар кандай иш-аракеттердин кесепеттеринен корккондугун көрсөттү. ДИАУБ ШБМдин бир нече маектеши бул жѳнүндѳ кооптонууларын да билдиришкен. 58 Андан ары, айрым ДИАУБ ШБМ маектештери шайлоочулардын кош көңүлдүгүнүн жогорку деңгээлин белгилешти, муну алар саясий процесске ишенимдин жоктугу жана андан көңүлү калгандык менен түшүндүрүштү.

Мындай өнөктүк чөйрөсүнө карабастан, көп аймактарда шайлоо иш-чаралары атаандаштыкта, бир бөлүгү БШК жана ОШКлар тарабынан биргелешип уюштурулган жабык жыйындары, талапкерлер кѳбүнчѳ жеке адам катары иш алып барган үймө-үй кыдыруулары жана социалдык тармактардагы иш-чаралар түрүндѳ ѳтүп жатканы байкалды. 59 Үгүт өнөктүгү негизинен талапкерлердин ким экендигинин айланасында болсо да, талапкерлер бир катар жергиликтүү маселелерди, анын ичинде жашоонун кымбатташы, социалдык өнүгүү, анын ичинде билим берүү жана саламаттыкты сактоо, жергиликтүү инфраструктура жана аялдардын укуктары сыяктуу маселелерди козгошту.

Талапкерлердин көбү Инстаграм, Фэйсбук, Ютуб сыяктуу социалдык медиа платформаларына жана үгүт иштеринин негизги инструменттеринин бири катары кат алышуу тиркемелерине таянышкан. Он талапкердин Инстаграм аккаунттарында 100 000ден ашуун жазылуучу болсо, 22 талапкердин Инстаграм жана Фэйсбукта аз дегенде 10 000ден жазылуучусу болгон. Үгүт өнөктүгүнө байланыштуу посттор жалпысынан талапкерлердин үгүт иш-аракеттерин чагылдырып, инсандык өзгөчөлүктөрүн чагылдырган, сейрек учурларда программалык маселелерди, анын ичинде коомдук кызыгууну жараткан маселелерди камтыган. ДИАУБ ШБМ мониторинг кылган социалдык медиа платформаларында каралоо же кемсинткен жана башка талапкерлерге же бийликтерге каршы билдирүүлөр болгон эмес. 60 Онлайн-өнөктүктү жөнгө салуу үчүн атайын жоболор жок болгондуктан, мында жалпы жоболор колдонулат.

Кээ бир ДИАУБ ШБМ маектештери улуттук азчылыктарга жана жамааттарга таандык талапкерлердин арасында тынчсыздануу жана этияттык кѳрүнүштѳрү бар экенин билдиришти. Коомдук үгүт иштеринде азчылыктарга тиешелүү темалар боюнча талкуулар дээрлик болгон жок. Мындан тышкары, азчылыктардын тилдеринде шайлоо маалыматтарынын жана үгүт иштеринин жеткиликтүүлүгү өтө чектелген. 61 Кыргыз жана орус тилдеринен башка тилдерде жалпыга

58 ЕККУнун 1990-жылдагы Копенгаген Документинин 7.7-пунктунда ЕККУга мүчө мамлекеттер “саясий өнөктүктү административдик аракеттер, зордук-зомбулук же коркутуулар партиялардын жана талапкерлердин өз көз караштарын эркин талкуулоосуна же өч алуудан коркпостон добуш берүүсүнө тоскоолдук кылбаган адилет жана эркин атмосферада өткөрүүгө мүмкүндүк берүүчү мыйзам жана мамлекеттик саясатты камсыз кылууга милдеттенишкен». 59 ДИАУБ ШБМ бардык аймактарда 106 үгүт иш-чарасына байкоо жүргүздү, алардын көбү 15-ОШКда, 26- ОШКда жана 29- ОШКда (тиешелүүлүгүнө жараша 8). 40 пайызга жакынында (42 иш-чара) 100гө чейин адам катышты, ал эми өнөктүк иш-чараларынын 22 пайызга жакыны (23 иш-чара) 50 катышуучуга чейинки аудиторияны жана 17 пайызы 1000 катышуучуга чейин көбүрөөк аудиторияны тартты. 60 Ошо сыяктуу эле, байкоого алынган үгүт иш-чараларынын 71 пайызында (106 иш-чаранын 75инде ) талапкер же башка баяндамачылар тарабынан терс сын-пикирлер жана комментарийлер болгон эмес. 61 2023-жылы кабыл алынган Мамлекеттик тил мыйзамы үгүт иштерин кыргыз же орус тилдеринде гана жүргүзүүнү милдеттендирет. ДИАУБ ШБМдин узак мөөнөттүү байкоочулары тарабынан байкалган 106 жолугушуунун 86 (81 пайызы) жалаң кыргыз тилинде, 15 (14 пайызы) кыргыз жана орус тилдеринде, эки жолугушуу кыргыз жана өзбек тилдеринде, бир жолугушуу кыргыз тилинен башка тилдерде жана бир жолугушуу өзбек тилинде гана өткөрүлдү. Улуттук азчылыктардын тилдеринде үгүт материалдары такыр байкалган жок. Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 16-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

маалымдоо каражаттарынын жетишсиздиги дагы этникалык азчылык жамааттары үчүн шайлоо ѳнѳктүгүндѳ кыйынчылык жаратууда. 62

Шайлоо ѳнѳктүгүн каржылоо

Өнөктүктү каржылоо боюнча мыйзамдык база шайлоо алдындагы өнөктүктү каржылоону жөнгө салуу үчүн жетиштүү структураланган негизди камсыз кылат. Бирок, каражаттарды анча кѳп эмес ашыкча сарптаганы үчүн да талапкердерди каттоодон чыгарып коюу мүмкүндүгү пропорциялуу эмес чара. Акыркы өзгөртүүлөргѳ ылайык, башкалардын арасында, талапкерлердин каражат тартуу ыкмалары чектелди, ашыкча чыгым үчүн, иштин оордугуна жараша ашыкча оор чара катары, талапкерлерди каттоодон чыгарып салуу мүмкүндүгү киргизилди жана социалдык тармактардагы жарнамаларды каржылоону үгүт иштерине кетирилген мыйзамдуу чыгымдар катары таанылды.

Үгүт өнөктүктөрүн каржылоо, каражаттардын көлөмдөрү жана булактары боюнча чектөөлөрдү сактоо менен, талапкердин, саясий партиянын каражаттарынын жана жарандар менен юридикалык жактардын ыктыярдуу кошкон каражаттарынын эсебинен жүргүзүлүшү мүмкүн.63 ДИАУБдун жана Венеция Комиссиясынын буга чейинки сунуштарына карабастан, материалдык салымга дагы деле уруксат берилбейт. 64 Бир талапкердин үгүт фондунун жалпы суммасы болжол менен 20 000 000 сом менен чектелет. Жарыяланган каржылык маалыматтарга ылайык, шайлоо өнөктүгүн каржылоонун негизги булактары талапкерлердин жеке активдери жана жеке адамдардан түшкѳн каражаттар болуп саналат. Каржылык теңсиздик талапкерлердин үгүт өнөктүгүн бирдей деңгээлде жүргүзүү мүмкүнчүлүгүнө таасирин тийгизди.

Бардык талапкерлер ыйгарым укуктуу эки мамлекеттик банктын биринде атайын өнөктүк эсебин ачышты. Кээ бир ДИАУБ ШБМ маектештери QR коддору же электрондук капчыктар сыяктуу жөнөкөйлөштүрүлгөн онлайн аспаптарынын жоктугун өкүнүч менен айтышты. Кээ бир ДИАУБ ШБМ маектештери мамлекеттик банктардын эксклюзивдүү түрдө колдонулушуна тынчсыздануусун билдиришип, транзакциялардын жай ѳткѳрүлүшүн жана айыл жерлеринде филиалдардын аздыгын билдиришти.

БШК өнөктүк учурунда ар бир катышуучу боюнча киреше, чыгаша жана каржылык отчетту өзүнүн веб-сайтында жарыялайт, 65 бирок акча булактары ачыкка чыгарылбайт, бул үгүт каражаттарынын келип чыгышы жана сарпталышы боюнча маалыматтын коомчулукка жеткиликтүүлүгүн талап кылган ачык-айкындуулуктун эл аралык стандарттарына туура

62 Кыргыз же орус тилдеринен башка тилдерде такай иштеген бир дагы телеканал жок, ошондой эле Кыргызстанда жайгашкан, кыргыз, орус же англис тилдеринен башка тилдерде онлайн маалымат каражаттары жок. ДИАУБ ШБМ маектештеринин айтымында, бир гана азчылык тилиндеги басма сөз каражаты калды. 63 Шайлоо ѳнѳктүгү болжол менен 100 000 еврого чейинки жеке каражаттар, 10 000 еврого чейинки партиялардын салымдары жана 5 000 еврого жакын жеке жана юридикалык жактардын кошкон каражаттары аркылуу каржыланышы мүмкүн. Саясий партиялардын үгүт фонддоруна талапкерлердин 150 000 еврого чейинки төгүмдөрү, 1 миллион еврого чейинки партиянын ресурстары, 2 000 еврого чейинки жеке колдоочулардын каражаттары жана 30 000 еврого чейинки юридикалык жактардын кошкон каражаттары камтылышы мүмкүн. Анонимдүү жана чет элдик булактардан, дин кызматкерлеринен, сот бийлигинен, аскер адамдарынан, мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлерден жана мамлекетке карызы барлардан каражат алууга тыюу салынат. 64 ДИАУБ жана Венеция комиссиясынын 2020-жылдагы Саясий партияларды жөнгө салуу боюнча көрсөтмөлөрүнүн 170-пунктунда “...бардык адамдар акылга сыярлык чектерде каржылык жана материалдык салымдар аркылуу өзүлөрү тандаган саясий партияны колдоорун эркин билдирүүгө укуктуу” деп айтылат. 65 29-ноябрга карата БШК талапкерлердин жалпы кирешеси 17,8 миллион еврону жана чыгашалары 15,52 миллион еврого жакынын көрсөткөнүн консолидацияланган банк маалыматтарын жарыялады. Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 17-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

келбейт. 66 Үгүт өнөктүгүнүн каржылык отчетун онлайн тапшыруу системасы жок болгондуктан, 22-ноябрга карата белгиленген аралык отчеттор кагаз түрүндө тапшырылып, техникалык мүмкүнчүлүктүн жоктугунан алар жарыяланган эмес. БШК келип түшкөн отчеттордун так санын айта алган жок, анткени алардын айрымдары ОШКларга берилген. БШК ДИАУБ ШБМга адам ресурстарынын чектелүүлүгүнө жана убакыттын кыскалыгына байланыштуу отчетторду текшерүүнү чектегендигин жана ал биринчи кезекте өнөктүк эсептерин тейлеген банктарга таянып, мыйзамсыз же ашыкча кошулган каражаттарды четке кагып жатканын түшүндүрдү. 67 Акыркы отчеттор 2025-жылдын 7-декабрына чейин берилет.

БШК шайлоо өнөктүгүн каржылоо эрежелеринин сакталышын көзөмөлдөйт, мыйзам бузуулар боюнча иш алып барат, каржылык операцияларды, үгүт иштерин каржылоо боюнча отчетторду текшерет, текшерүүлөрдү жана ревизияларды жүргүзөт. 68 Аудиттердин так процедураларынын жоктугу жана коомчулукка ачыкка чыгаруунун чектелгендиги шайлоо өнөктүгүн каржылоону көзөмөлдөөнүн натыйжалуулугун төмөндөтөт. 69 БШК ошондой эле электрондук төлөм тиркемелери же накта акчалай шайлоо фонддоруна коюлган талаптарды айланып өтүү үчүн колдонулушу мүмкүн деп тынчсыздангандыгын билдирди. ДИАУБ ШБМдин айрым маектештери тыюу салынган материалдык салым катары каралышы мүмкүн болгон ыктыярдуу эмгек жана операциялык чыгашалар билдирүүсүз орун алышы ыктымалдыгын жана округдун деңгээлинде текшерүүнүн чектелүү болушун белгилеп, аны менен бирге көзөмөл тутумундагы кемчиликтерди аныктап көрсөтүштү. Мыйзам иш-чарадан кийинки текшерүүнү талап кылат, бирок ал текшерүүнүн методологиясын жөнгө салбайт жана анын жыйынтыктарын жарыялоону талап кылбайт.70

Үгүт өнөктүгүн каржылоо эрежелерин бузуу үчүн жаза чаралары жалпысынан жазыктык, ал эми административдик чаралар чектелген жана түшүнүксүз бойдон калууда жана өнөктүк учурундагы катачылыктарды жоюу үчүн пропорционалдуу, баскычтуу системаны камсыз кылбайт. 71 Шайлоо мыйзамы БШКга талапкерлерди үгүт өнөктүгүн каржылоо эрежелерин бузгандыгы үчүн

66 2003-жылдагы БУУККнын 7.3-беренеси жана 2020 ДИАУБ жана Венеция комиссиясынын Саясий партияларды жөнгө салуу боюнча биргелешкен колдонмолору үгүт каражаттарынын келип чыгышы жана бөлүштүрүлүшү боюнча маалыматты жарыялоого чакырат. 67 БШК отчеттордогу маалыматтардын банктын көчүрмөлөрү менен шайкештигин гана текшерет, бирок билдирилбеген каражаттарды пайдалануу же башка мыйзам бузууларды аныктоо боюнча иш жүргүзбөйт. 68 БШКнын №56 жобосуна жана Шайлоо жөнүндө мыйзамдын 42-беренесине ылайык, БШКнын Текшерүү тобу кеминде жети мүчөдөн турат, анын ичине БШКнын кызматкерлери, укук коргоо жана каржылык эксперттер жана үгүт иштерин каржылоого көзөмөл жүргүзүү үчүн жооптуу башка мамлекеттик мекемелер кирет. 69 2020-жылдагы ДИАУБ менен Венеция комиссиясынын Саясий партияларды жөнгө салуу боюнча биргелешкен колдонмолорунун (Биргелешкен колдонмолордо) 278-пунктунда “[…] мыйзамдарда текшерүү процессинин бардык кадамдары так көрсөтүлүшү керек” деп айтылат. Ошондой эле 2015-жылдагы ДИАУБдун кампанияны каржылоого байкоо жүргүзүү боюнча колдонмосунун 6-бөлүмүн караңыз. 70 Отчет жазылып жаткан маалда БШКнын Текшерүү тобу өткөрүлө турган аудиттин ыкмасын караштырып жаткан. 71 Административдик укук бузуулар жөнүндө кодексте үгүт өнөктүгүн каржылоодогу кадимки укук бузуулар үчүн конкреттүү административдик жаза чаралары белгиленбейт, анын ордуна жазалоо кеңири жазылган же кыйыр жоболорго таянат. “Шайлоо жөнүндө” мыйзамдын 62-беренеси жалган маалыматтарды берүү маселесин жөнгө салганы менен, отчетту кеч тапшыруу, майда бухгалтердик айырмачылыктар же банктык процедураларды техникалык түрдө сактабоо үчүн так административдик жаза чаралары каралган эмес. Иш жүзүндө, көзөмөл органдары каржыга байланышкан маселелерди чечүүдө маалымат тапшырбоо боюнча 61- беренесине же үгүт эрежелеринин бузуу боюнча 65-беренесине таянышы керек. Бул жоболор шайлоо фонддоруна түздөн-түз тиешелүү эмес болбогондугунан, аларды каржылык укук бузууларга колдонуу катышуучулар үчүн укуктук жактан так эмес болуп, алдын ала айтуу мүмкүндүгүн жокко чыгарат. Шайлоолор жөнүндө мыйзамдын 46-беренесинин 2-пунктунда үгүт каражаттарына кошумча каражаттар колдонулганда же чыгым белгиленген чектен ашкан учурда талапкерлерди каттоодон алып салуу каралган. Оор укук бузуулар Жазык кодексинин 197, 198-беренелерине кирет жана беш жылга чейинки эркинен ажыратуу жазасын карайт. Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 18-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

жоопкерчиликке тартууга уруксат берүү же тыюу салуу укугун ыйгарат. 72 Жетиштүү административдик чаралардын жоктугунан, жогорудагы жөнгө салуу жолдору, ДИАУБ менен Венеция комиссиясынын буга чейинки сунуштарына жана эл аралык алдыңкы тажрыйбага карама-каршы келип, пропорционалдуу жана күтүлгөн чечимдерди чектеп, эреже бузуулардын потенциалдуу катуу жазаланышына же такыр жазасыз калышына алып келет. 73 Бул маселе уруксат берилген чыгымдардын чегинен 0,5 пайызга ашкандыгы үчүн талапкерлерди каттоодон чыгарууну караган акыркы пропорциоанлдуу эмес түзөтүүлөргө байланыштуу өзгөчө маанилүү.74

Жалпыга маалымдоо каражаттары

ЖМКлардын абалы 2021-жылдан бери бир топ өзгөрдү жана ар түрдүүлүк белгилүү деңгээлде сакталганына карабастан, учурда тездик менен азайып баратат. Социалдык тармактар саясий маалыматтын негизги булагы болуп калды, андан кийинки орунду теле-берүү ээлейт. 75 2022- жылы коомдук телерадиокомпания эл аралык тажрыйбага каршы улутташтырылып, Кыргызстандын Улуттук телерадиоберүү корпорациясы (УТРК) болуп өзгөртүлгөн.76

Конституция сөз эркиндигин кепилдеп, цензурага тыюу салганы менен, ошол эле учурда бул эркиндиктерди чектөө үчүн өтө кенен же даана эмес негиздерди камтыйт. Андан тышкары Жазык кодексинде да кеңири жана бүдөмүк аныктамалар камтылган, учурда алардын негизинде журналисттердин куугунтукка алынышы күч алууда. 77 2025-жылдагы Жалпыга маалымдоо каражаттары жөнүндө мыйзам, башка талаптар менен бирге, бардык ЖМКларды, анын ичинде онлайн ЖМКларды милдеттүү түрдө каттоону талап кылып, чет элдик катышууну 35 пайызга чейин чектеп, ЕККУнун ЖМК эркиндиги боюнча өкүлүнүн жана ДИАУБдун айрым маанилүү

72 Мисалы, 24-ноябрда БШК шайлоочулардын добушун сатып алды деген шек менен №30 округдагы талапкер Нурдиновго кылмыш ишин козгоо боюнча милициянын өтүнүчүн четке каккан. 73 ДИАУБ менен Венеция комиссиясынын 2020-жылдагы Саясий партияларды жөнгө салуу боюнча биргелешкен колдонмолорунун 281-пунктунда “Коомдук бүтүндүктү бузган же улуттук коопсуздукка коркунуч келтириши мүмкүн болгон олуттуу укук бузуулар үчүн кылмыш жоопкерчилиги каралганы менен (мисалы, чет элдик каржылоо учурунда), тараптардын каражаттарды туура эмес алуусуна же пайдалануусуна гана эмес […], ошондой эле жеке адамдардын эреже бузууларына да колдонулуучу бир катар административдик жазалар болушу керек”. 74 Учурдагы чыгашалардын чегине ылайык, 500 еврого ашыкча акча сарптоо да каттоодон четтетүүгө алып келиши мүмкүн. 75 2023-жылдагы М-Вектордун Кыргызстандагы медиа керектөө боюнча отчетун караңыз. Санарип Кыргызстан: 2025 отчетуна ылайык, 2025-жылы өкөдө интернеттин жайылуусу 88,5 пайызды түздү. ЖМК чөйрөсүндөгү башка акыркы окуялар айрым маалымат каражаттарынын форматынын өзгөрүшүнө, мисалы, НТС телеканалынын жалпы багыттагы каналдан оюн-зоок форматына өтүшүнө, ошондой эле Кыргызстан менен Россия ортосундагы биргелешкен долбоор болгон “Номад ТВ” жаңы ЖМКнын ачылышына байланыштуу болгон. Бул ЖМК “Россия менен Кыргызстандын биргелешкен тарыхый-маданий байланыштарын, алардын өнүгүшүн жана эл аралык аренадагы ролун” чагылдырууга багытталган. Анын ачылыш аземине Россиянын жогорку даражалуу өкүлдөрү катышкан. 76 2023-жылы Биргелешкен Декларацияда сөз эркиндиги боюнча эл аралык мандат ээлери “баардык өкмөттүк же мамлекеттик маалымат каражаттары кечиктирбестен коомдук маалымат каражаттарына өзгөртүлүшү керек” деп баса белгилеген. 77 БУУ РДЖКнын 2025-жылдын июль айындагы жыйынтыктоочу байкоолорунда “Жазык кодексинин өтө кеңири жана бүдөмүк жоболоруна” тынчсыздануусун билдирип, “[п]икир жана сөз эркиндигине карата катаал чектөөлөрдүн жана кээде адилетсиз интерпретациялардын алдын алуу «Мыйзам чыгаруучу база журналисттерди коркутуу, куугунтуктоо, камакка алуу үчүн колдонулбашы үчүн» Жазык кодексин, өзгөчө 278(3), 330, 326 жана 327-беренелерин карап чыгууну” сунуш кылды.. Медиа Полиси Институтунун маалыматы боюнча, 2024-жылы журналисттерге 330 (Расалык, этностук, диний жана башка кастыкты козутуу), 278 (Массалык баш аламандыкка чакыруу) жана 327 (Бийликти күч менен басып алууга чакырык) беренелеринин негизинде 13 кылмыш иши козголгон. 2025-жылы Канышай Мамыркулова 278 жана 330- беренелер боюнча айыпталып, төрт жылдык пробацияга жиберилген; Александр Александров жана Жоормарт Дуулатов (Kloop) Жазык кодексинин 278-беренесинин негизинде экөө тең беш жылга эркинен ажыратылган, ал эми 25-ноябрда өкүм кайра каралып чыгып үч жылдык пробацияга алмаштырылган. тута Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 19-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

сунуштарын эске албайт. 78 2025-жылда Административдик жоопкерчилик жөнүндө кодекске киргизилген жалаа жабуу жана жалган маалымат таратуу үчүн жаңы айыптар пропорционалдуу эмес түрдө жогору аныкталган. 79 Кыргызстанда көз карандысыз ЖМКларды жөнгө салуучу орган жок болгондуктан Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлигине (ММСЖМ) ЖМКларга лицензия берүү жана чакырып алуу милдети жүктөлгөн. Эл аралык стандарттарга карама-каршы, "Анык эмес (жалган) маалыматтан коргоо жөнүндө" мыйзам ММСЖМга соттун чечимисиз жарыяланган маалыматтарды алып салуу же веб-сайттарды жабуу мүмкүндүгүн берет. 80 Жалпысынан алганда, ЖМКларды көзөмөлдөөчү мыйзамдык база эл аралык милдеттенмелерге жооп бербейт. 81

ЖМК кызматкерлеринин куугунтукка алынышы, көз карандысыз маалымат каражаттарынын жабылышы жана ашыкча чектөөчү мыйзам базасы жалпысынан медиа эркиндигине байкалган терс таасирин тийгизип, натыйжада кеңири жайылган өзүн-өзү цензуралоого жана көз карандысыз журналистиканын олуттуу кыскарышына алып келди. 82

Үгүт иштерине байланыштуу жаңылыктар өзүнчө блокто, комментарийсиз берилиши керек. ЖМК талапкерлердин, саясий партиялардын ар-намысына, кадыр-баркына же аброюна шек келтирген же каралоочу маалыматтарды жарыялоо үчүн жоопкерчиликке тартылат. ДИАУБдун мурунку сунуштарына карабастан, мыйзам жоболоруна эрежелердин тар чечмеленишине жол бербөө үчүн өзгөртүүлөр киргизилген эмес, бул иш жүзүндө талапкерлердин үгүт өнөктүктөрүнүн жаңылыктарда чагылдырылбашына алып келди. Натыйжада, процедуралык аспектилерди жана шайлоого байланыштуу эреже бузууларды чагылдыруудан тышкары, үгүт иштери жалаң гана акы төлөнүүчү каражаттар аркылуу чагылдырылып, шайлоочулардын маалыматтуу тандоо мүмкүнчүлүгүн чектеген.

Мамлекет тарабынан каржыланган телерадиокомпаниялар мыйзамга ылайык катталган талапкерлерге акысыз эфир убактысын бөлүп беришкен, бирок талапкерлер, өзгөчө каражаттары көп болгондор, көрүүчүлөрдүн саны жана таасири чектелүү болгондуктан, аны

78 ЕККУнун РФМ /ДИАУБ ЖМК жөнүндө мыйзам долбоору боюнча биргелешкен корутундусун караңыз. МКБКга №34 Жалпы эскертүүнүн 39-пунктунда ЖМКны жөнгө салуучу органдын көз карандысыздыгынын зарыл критерийлери сунушталат. 79 Айыппулдар жеке адамдар үчүн 20 000 сомдон (200 евродон) юридикалык жактар үчүн 65 000 сомго чейин (айрымча 650 евро) жана 2025-жылга карата орточо эмгек акы 42 757 сомду (428 евро) түзөт, ал эми 2024- жылы 36 000 сом (36 000 евро) болгон. 80 ЖСУЭПке №34 Жалпы комментарийдин 43-пунктунда “[a] веб-сайттардын, блогдордун же башка интернетке негизделген, электрондук же башка ушул сыяктуу маалымат таратуу тутумунун иштешине кандайдыр бир чектөөлөр” ЭКСПКнын 19-беренесин бузбаган өлчөмдө гана жол берилет деп айтылат. 81 . ЕККУнун Министрлер кеңешинин №3 Журналисттердин коопсуздугу боюнча чечими мамлекеттерди медиа эркиндигине тиешелүү мыйзамдарын, саясатын жана практикасын өздөрүнүн эл аралык милдеттенмелерине толугу менен шайкеш келтирүүгө чакырат. 82 Адам укуктары боюнча Жогорку комиссардын кеңсеси Кыргызстандык журналисттерди “массалык баш аламандыкка чакырган” деген айып менен эркинен ажыратуу тууралуу тынчсыздануусун билдирген жана бул куугунтуктоолорду “процесс жана соттук териштирүүнүн адилеттүүлүгү ишеним жаратпайт” деп сындаган. 27-октябрда үч ЖМК (Kloop kg, Temirov Live жана Айт Айт Десе) экстремисттик деп табылып, алардын Кыргызстандагы ишмердүүлүгүнө сот тарабынан тыюу салынган. 2025-жылдын июль айында “Апрель” телеканалы өкмөттү “деструктивдүү” жана “терс” чагылдырганы үчүн жабылган. Буга чейин 2022-жылы Темиров мырза, журналист жана Temirov Live сайтынын негиздөөчүсү Кыргызстандын жарандыгынан ажыратылган. 2024-жылдын январында Темиров Live сайтынын он бир журналисти, анын ичинде Темировдун жубайы жана Айт Айт Десе медианын түптѳѳчүсү Махабат Тажибек да камакка алынган. ДИАУБ ШБМдын бир нече маектештери ошондой эле курч темаларды түз цензуралоо тууралуу маалымат беришти. Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 20-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

пайдаланбоону чечишкен. 83 Талапкерлердин көптүгүнө байланыштуу эфирдик убакыт эки мамлекеттик телерадиокомпаниянын, УТРК менен ЭлТРдин жана алардын аймактык бөлүмдөрүнүн ортосунда бөлүштүрүлдү. 84 ДИАУБдун буга чейинки сунуштарына карабастан, ЖМКлар талапкерлерге тең шарттарда берилүүгө тийиш болгон акы төлөнүүчү жарнактарды көрсөтүү үчүн аккредитациядан өтүүгө милдеттүү болушкан. ЖМКларды жөнгө салуучу орган жоктугуна байланыштуу, ЖМКдагы үгүт өнөктүктөрдүн мыйзамдуулугун БШК көзөмөлдөйт жана эреже бузуулар үчүн ЖМКнын аккредитациясын жокко чыгаруу укугуна ээ. 85

ДИАУБ ШБМдин ЖМКларга байкоо жүргүзүүсү үгүт өнөктүгүнүн эрежелерин бузууну чагылдыруудан сырткары, талапкерлер жаңылыктарда жана актуалдуу берүүлөрдө чагылдырылбаганын аныктады. 86 Байкоого алынган телерадиокомпаниялар мамлекеттик бийлик органдардын, негизинен Президенттин жана анын администрациясынын, Министрлер кабинетинин, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин (УКМК), жана ошондой эле БШКнын ишмердүүлүгүн позитивдүү же бейтарап өңүттө кеңири чагылдырышты. 87 Онлайн порталдар, ошол сыяктуу эле, негизинен бийликти жана БШКны процесстин процедуралык аспектилери боюнча оң же бейтарап өңүттө чагылдырышты. 88 Шайлоочулар үчүн кеңири маалымат кампаниясы жүргүзүлдү. ДИАУБ ШБМдин маектештери маалымат каражаттары өлкөнүн өнүгүүсү боюнча терс жаңылыктарды жана башка айрым талаштуу маселелерди

83 Мамлекет тарабынан каржыланган онлайн ЖМКлардын акысыз эфир менен камсыз кылуусуна байланыштуу укуктук жоболор түшүнүксүз. “Kabar.kg” мамлекеттик агенттиги талапкерлерге акысыз эфир берген эмес, муну БШКнын жобосунун жоктугу жана талапкерлердин кызыкдар болбогондугу менен түшүндүргөн. Мыйзам муну ачык жөнгө салбайт жана БШК ДИАУБ ШБМге акысыз эфир графиги талапкерлер кызыгуусун билдирген учурда ЖМК тарабынан түзүлөрүн билдирди. Мамлекеттик басылмалар тарабынан милдеттенмелердин аткарылышынын белгисиздиги басма сөз каражаттарынын мыйзамдуу менчигинин жана каржылоо моделдеринин ортосундагы айырмачылык менен түшүндүрүлөт. 84 8-ноябрда шайлоо бюллетендеринин тартиби жана эфир убактысын бекер бөлүштүрүү боюнча биргелешкен чүчү кулакта, шайлоо комиссиялары эфир убактысын талапкерлерге бөлүштүрүп, жеке баяндамаларга 5 мүнөттѳн жана дебаттарга катышууга 25 мүнөттѳн берилген. ДИАУБ ШБМ акысыз эфир убактысын бөлүштүрүүдө ар кандай ыкмаларды байкады: кээ бир учурларда жободо белгиленгендей, ар бир талапкер үчүн өзүнчө чүчү кулак өткөрүлдү, ал эми башка учурларда ар кандай процедуралар иштелип чыккан (мисалы, шайлоо бюллетениндеги талапкерлердин ээлеген ордунун негизинде). 85 БШК үгүт өнөктүгүн ЖМКларда чагылдырууга системалуу мониторинг жүргүзгөн эмес. БШКнын үгүт иштери боюнча жумушчу тобу билдирүүлөрдүн негизинде ЖМКлардагы үгүт иштеринин жүрүшүнө көзөмөл жүргүздү. Бардыгы болуп 5 ЖМКга айып салынды: 22-октябрда Талас УТРКсына үгүт иштерине байланыштуу эрежелерди бузгандыгы үчүн 28 миң сом айып салынды; 13-ноябрда «Азия Ньюс» гезити жана «Арыба» интернет-ресурсу талапкерлердин ар-намысына, кадыр-баркына же аброюна шек келтирген же каралоочу маалыматтарды жарыялаганы үчүн ар бири 17 500 сомдон айыпка жыгылды; 20-ноябрда «Жаш FM» ЖЧКсына (Т-Медиа телеканалы) бир талапкердин баннери жаңылыктардын фонунда пайда болгондугу үчүн талапкерлердин бирдей мүмкүнчүлүктөрүн бузгандыгы үчүн 28 миң сом айып салынды. 29-ноябрда new.kg талапкердин чет элдик саясий ишмерлеринин элесин колдонгон акы тѳлѳнгѳн ѳнѳктүк материалдарын кѳрсѳткѳнү үчүн 7500 сом айып тарткан. 86 ДИАУБ ШБМ УТРК, Ала Тоо 24, ЭлТР, 7-канал жана Регион ТВ телеканалдарынын прайм-тайм берүүлѳрүнѳ, ошондой эле akipress.kg, azattyk.kg, Kaktus.Media, 24.kg, superkg, superkg, superkg онлайн ресурстарына мониторинг жасады. Ѳнѳктүк учурунда карата жаңылыктар жана актуалдуу программаларда талапкерлердин чагылдырылышы 0,21 пайызды түздү, бул үгүт учурундагы мыйзам бузуулар боюнча бир нече билдирүүнүн жыйынтыгында пайда болду. 87 Маселен, мониторингге алынган бардык маалымат каражаттары берген маалыматтын 33 пайыздан 54 пайызга чейини президентке арналган. Регион ТВ 30 пайыз берүүсүн УКМКга, ал эми 7-канал 45 пайыз берүүсүн министрлер кабинетине арнаган. 88 Процедуралык маселелерден тышкары талапкерлер чагылдырылган жалгыз байкалган учур — Акипресс тарабынан талапкерлердин бийлик өкүлдөрү менен байланыштарын чагылдырган үч макала болду. Ѳнѳктүктүн акыркы күнү Кактус медиа талапкерлердин ѳнѳктүккѳ сарптаган каражаттары жѳнүндѳ макала чыгарды. Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 21-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

жаңылык программаларында чагылдыруудан алыс болуу боюнча көрсөтмөлөрдү алгандыгын айтышты. 89

ДИАУБдун акы төлөнүүчү жаңылыктарга тыюу салуу тууралуу мурунку сунуштарына карабастан, талапкерлер тууралуу материалдар акысыз жана акы төлөнүүчү эфирдик убакытта, анын ичинде акы төлөнүүчү жаңылык сегменттеринде берилген. 90 ЭлТР, УТРК жана алардын жергиликтүү бөлүмдөрүндөгү дебат программалары талапкерлер өзүн көрсөтүп, бири-бири менен баарлаша ала турган жалгыз аянтча болгон, бирок айрым талапкерлер бул форматты натыйжасыз деп эсептеп, жалпысынан катышууну каалабагандыкка алып келген. 91 Аял талапкерлер акысыз эфирдик убакыттын 33 пайызын ээлешти. Дебаттардын жүрүшүндө сурдо- котормо берилген жок. Веб-сайттардагы акы төлөнүүчү контент 1 пайыздан азды түздү.

Шайлоо талаш-тартыштарын чечүү

Шайлоо администрациясынын, мамлекеттик органдардын жана талапкерлердин чечимдерине, аракеттерине же аракетсиздигине даттанууга мүмкүн. Шайлоону уюштурууга карата даттануулар иерархиялык тартипте каралат жана Бишкек шаарынын административдик сотуна даттанылышы мүмкүн, ал эми андан ары кассациялык тартипте Жогорку Сотко кайрылса болот. Даттануулар жана арыздар мөөнөтүнөн мурда шайлоо учурунда тездетилген мөөнөттө жана шайлоо күнү токтоосуз түрдө берилиши жана каралышы керек. Бул мөөнөттөр арыз берүү үчүн жетишсиз жана эл аралык алдыңкы тажрыйбага карама-каршы келет. 92 БШКга даттанууларды анын сайты аркылуу онлайн тапшырса болот, бирок соттук териштирүүнү баштоо үчүн онлайн система жок.

2025-жылдагы түзөтүүлөр натыйжалуу укук коргоо каражаттарына жеткиликтүүлүктү андан ары чектеди, анткени саясий партиялардын шайлоонун жыйынтыгын талашуу укугу жоюлуп, мындай чакырыктар талапкерлерге, алардын өкүлдөрүнө жана байкоочуларына калтырылды. 93 Шайлоо талаш-тартыштарында кеңири позицияны колдогон эл аралык тажрыйбага жана ДИАУБдун

89 Бул көрсөтмөлөр кеңири таралган айрым бийлик өкүлдөрүнүн журналисттер менен редакторлор жазылбаган көрсөтмөлөрдү аткаруусун камсыздоо максатында, анын ичинде үгүт өнөктүгү учурунда, «профилактикалык телефон чалууларды» жасоосу менен бекемделген. 90 Талапкерлерди акы төлөнүүчү программаларда чагылдыруу, акы төлөнүүчү жаңылык жана акы төлөнүүчү интервьюларды кошуп, 8 пайызды азды түздү. Акы төлөнүүчү маалымат программаларына мониторинг Регион ТВда жүргүзүлдү. Акы төлөнүүчү жарнактарды аныктоо кээде оңой эмес болгон. Мисалы, Регион ТВ 25- ноябрда талапкер менен 45 минуталык акы төлөнгѳн интервьюну, андай экенин ачык кѳрсѳтпѳй обого чыгарган. 91 Дебаттар байкоого алынган жалпы программалардын 23 пайызын түздү; ДИАУБ ШБМ 14 дебатка мониторинг жүргүздү. Айрым талапкерлер ДИАУБ ШБМга бул формат маңыздуу пикир алмашуу үчүн ылайыктуу эместигин маалымдашты, анткени мыйзам акысыз эфирдик убакытта башка сынактын катышуучуларын сынга алууга тыюу салат жана талапкерлерге чагымчыл суроолорду бербөө сунушталат. Мониторинг жүргүзүлгѳн дебаттарга катталган талапкерлердин жарымынан азы катышты. УТРКда дебаттар обого кечинде чыгарылып, бир дебат түн жарымдан 28 минута ѳткѳндѳ кѳрсѳтүлгѳн, бул мыйзам жоболоруна каршы чыккан, анткени мыйзам боюнча акысыз эфир убактысы кечки сегизден түн жарымга чейин берилиши керек. 92 Шайлоо мыйзамына ылайык, мөөнөтүнөн мурда шайлоодо бардык шайлоо иш-чараларынын мөөнөтү үчтөн бирине кыскартылат, бул даттанууларды берүүнүн жана чечүүнүн кезектеги 3 күндүк мөөнөтүн 2 күнгө, 5 күндүк кассациялык мөөнөтүн 3 күнгө чейин кыскартат. 2002-жылы Венеция комиссиясынын Шайлоо маселелери боюнча жакшы тажрыйбалар кодексинин II.3.3.g пункту жана анын чечмелөө декларациясы сунуштайт: “[ …] мөөнөттөр даттанууну мүмкүн кылуу, коргоо укуктарын ишке ашырууну жана чагылдырылган чечимди кабыл алуу үчүн жетиштүү узун болушу керек. шайлоо алдында кабыл алынган». 93 ЕККУнун 1990-жылдагы Копенгаген Документинин 5.10-пунктунда “ар бир адам негизги укуктардын сакталышын жана укуктук бүтүндүктү камсыз кылуу үчүн административдик чечимдерди кайтаруунун эффективдүү каражатына ээ болот” деп айтылат. Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 22-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

мурунку сунуштарына карама-каршы келгени - шайлоочулар, ал тургай, акылга сыярлык кворум менен да, жыйынтыктарды талаша албайганы. 94

БШК ачык-айкындуулукка өбөлгө түзгөн арыздардын жана эреже бузуулар жөнүндө отчеттордун онлайн реестрин жүргүздү; бирок көптөгөн чечимдер кечигүү менен жүктөлгөн. 29- ноябрга карата катталган 142 арыздын 102 БШК тарабынан каралып чыккан. 95БШК 48 иш боюнча административдик айып салган. БШКнын талаш-тартыштар боюнча отурумдары ачык- айкындуулукту жана тараптарга өз иштерин алып чыгуу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылганына карабастан, иштердин көбү жабык түрдө каралгандыктан, ѳзгѳчѳ чара кѳрүүгѳ алып келбеген иштер, 96 процессуалдык кепилдиктер азайган 97.

БШКнын даттануулар боюнча чечимдерди кабыл алуусунда үгүт эрежелерин чечмелөө бир түрдүү болгон эмес 98 жана кээ бир учурларда тар, өзгөчө шайлоого байланыштуу маселелер боюнча, анын ичинде жеке кат алышуулар боюнча сөз эркиндигине тиешелүү учурларда тар болгон. 99 БШКнын чечимдери негизинен Талаштарды чечүү боюнча жумушчу топтун сунуштарына таянып, чектелген фактылык жана юридикалык жүйөлөрдү сунуштаган жана келтирилген укуктук ченемдерди иштин маңызына ылайыктуулугу боюнча негиздемелерди келтирбей койгон, бул укуктук тактыкка жана натыйжалуу даттануу мүмкүнчүлүгүнө доо кетирген.100 Жалпысынан, БШК үгүт эрежелерин тыюу салынган аракеттердин чөйрөсүн кеңейткен таризде колдонуп, эл аралык стандарттарга каршы түрдө үгүттү жөнгө салуу менен негизги эркиндиктерди коргоо ортосундагы зарыл тең салмактуулукту ар дайым сактап тур а

94 ЭКСПКнын 25-беренеси жана ЕККУнун 1990-жылдагы Копенгаген Документинин 5.10-пункту саясий укуктар-дын бузулушунун эффективдуу каражаттарына укугун гарантиялайт. Венеция комиссиясынын Шайлоо маселелери боюнча жакшы тажрыйбалар кодексинин II.3.3f пункту "[a] тиешелүү шайлоо округунда катталган бардык талапкерлер жана шайлоочулар даттанууга укуктуу. Шайлоочулардын шайлоонун натыйжалары боюнча даттануусу үчүн негиздүү кворум белгилениши мүмкүн" деп сунуштайт. 95 БШКнын онлайн реестринде катталган билдирүүлөр негизинен укук коргоо органдарынан, социалдык тармактарга мониторинг жүргүзүүдөн, БШКнын ишеним телефонунан жана талапкерлерден келип чыккан, алар мөөнөтүнөн мурда жана мыйзамсыз үгүт иштерин жүргүзүү, материалдарды бузуу же алып салуу, жашы жете электерди үгүт иштерине тартуу, диний жайларда үгүт иштерин жүргүзүү, кызматтык ресурстарды кыянаттык менен пайдалануу жана жалган же кадыр-баркына шек келтирген маалыматтарды таратууга тиешелүү. 96 БШК пленардык жыйында кароо үчүн даттануулар жана мыйзам бузуулар боюнча консультациялык корутундуларды даярдоо үчүн даттануулар жана үгүт иштери боюнча ички жумушчу топторун түздү. ДИАУБ ШБМге Жумушчу топтордун жолугушуулары тууралуу дайыма эле маалымат берилген эмес. БШК борбордук жана райондук деңгээлдеги укук коргоо органдары менен ыкчам аракеттенүү боюнча координациялык топту координациялады. 97 Жалпысынан 46 административдик айып салынды, анын ичинде үгүт иштеринин шарттарын бузгандыгы үчүн жеке жактарга 32 айып пул, талапкердин аброюна шек келтирген атайылап жалган маалымат тараткандыгы үчүн 9 айып, жалпыга маалымдоо каражаттарына 4 айып (экөө үгүт шарттарын бузгандыгы үчүн жана экөө талапкердин абийирине, кадыр-баркына шек келтиргендиги үчүн айыппул жана БШКнын ишмердүүлүгүнө карата айыппул 1), чечим. БШК дагы 3 жолу эскертүү берди. 98 БШК өзүнүн 1404-чечиминде талапкердин кесиптик ишмердүүлүгүнө же кызматтык милдеттерин аткаруусуна байланыштуу маалымат таратылган учурда эскертүү берсе, башка чечимдеринде ушул сыяктуу укук бузуулар үчүн БШК башкача мамиле кылуунун так негиздемесин келтирбестен административдик айып пул салган. 99 Булар шайлоо алдындагы үгүт иштерине ачык байланышы жок болгонуна карабастан, жеке онлайн байланыштар үгүт катары каралган учурларга тиешелүү болгон. Көптөгөн учурларда БШК жеке Facebook же Instagram аккаунттарындагы социалдык медиа билдирүүлөрүн талапкерди колдоо катары чечмелеп, мыйзамсыз үгүт катары классификациялап, талапкерликтен алып салган же айып пул салган. Мисалы, БШК талапкердин жолугушуусу тууралуу жергиликтүү WhatsApp топторунда аудио билдирүү жөнөткөн адамга айып пул салган. Ал үгүт иштерин жүргүзүү ниетин четке кагып, билдирүүнү өчүрүп салган. БШК жөнөтүлгөн билдирүүнү мыйзамсыз үгүт иштери деп эсептеген. 100 Мисалы, добуштарды сатып алуу боюнча жазыктык кол тийбестик маселелеринде БШК өз чечиминин негиздемесин келтирбестен үч талапкерди куугунтуктоого уруксат берген, ал эми ушул сыяктуу эле өтүнүчтү четке кагуу жеткиликтүү далилдерге шилтеме жасаган кыскача маалыматка гана таянган. Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 23-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

алган жок. 101 БШКнын шайлоо өнөктүгүнүн мыйзам бузуулары боюнча бир да чечиминде даттануу жолдору көрсөтүлгөн эмес жана ДИАУБ ШБМ мындай даттануулардын бирин да аныктай алган жок.102

Административдик сотко талапкерлерди каттоо боюнча 12 арыз түшкөн, алардын тогузу негизи боюнча канааттандырган жок, дагы 2 арыз кабыл алынгыс деп табылган. 103 Апелляцияга жиберилген сегиз өкүмдү Жогорку Сот күчүндө калтырды. Угуулардын графиги көп учурда жаңыртылган эмес жана Административдик соттун шайлоого байланыштуу чечимдери өз убагында жарыяланган эмес, ал эми Жогорку Соттун чечимдери шайлоо күнүнө чейин жарыяланбай калып, ачык-айкындуулукту чектеген. ДИАУБ ШБМга жеткиликтүү болгон чечимдер структуралаштырылган жана юридикалык шилтемелер менен камсыздалган, бирок фактыларга формалдуу баа берилген жана талашка түшкөн административдик чаралардын мыйзамдуулугун жана пропорциялуулугун 104талдоодон карманган.

Жазык кодексинде шайлоого байланыштуу кылмыштын беш түрү көрсөтүлгөн, алар Башкы прокурордун юрисдикциясына кирет. 105 Учурда укук коргоо органдары добуштарды сатып алуу фактысы боюнча 106 тогуз кылмыш ишин козгоду.

Жарандык жана эл аралык байкоочулар

Мыйзам шайлоого жарандык жана эл аралык байкоо жүргүзүүнү камсыздайт. Шайлоо маселелери же адам укуктары боюнча мыйзамда белгиленген мандаты бар жарандык коом уюмдары шайлоого байкоо жүргүзүү үчүн аккредитация ала алышат. Жарандык байкоочулар үчүн аккредитациядан өтүүнүн мөөнөтү жок. Талапкерлер, саясий партиялар да өз өкүлдөрүн жана байкоочуларын жиберүүгө укуктуу.

ДИАУБ ШБМдин бир нече маектештери, негизинен, каржылоонун чектелүүсүнөн жана ички шайлоого байкоо жүргүзүүнү саясий ишмердүүлүк катары аныктаган жана чет өлкөлүк каржылоону алган ЖКУлардын “чет элдик өкүл” катары катталышын талап кылган акыркы мыйзамдык өзгөртүүлөрдөн улам, бул шайлоого жарандардын байкоо жүргүзүүнүн максатка ылайыктуулугу жөнүндө кооптонуусун айтышты. Кээ бир маектештер ошондой эле ДИАУБ

101 ЖСУЭПтин 19-беренеси; БУУнун Адам укуктары боюнча кеңешинин 1996-жылдагы №25 жалпы комментарийи жана №34 жалпы комментарийи мамлекеттерден сөз эркиндигин кепилдөөнү жана ар кандай чектөөлөрдүн мыйзамдуу жана пропорционалдуу болушун камсыз кылууну талап кылат. Шайлоочулардын, талапкерлердин жана шайланган өкүлдөрдүн ортосунда коомдук жана саясий маселелер боюнча маалымат жана идеяларды эркин алмашуу урматталышы керек. 102 1990-жылдагы ЕККУнун Копенгаген Документинин 5.11-пункту «Адамга каршы административдик чечимдер толук негиздүү болууга жана эреже катары, жеткиликтүү болгон демейки коргоо каражаттарын көрсөтүүгө тийиш» деп айтылат. 103 Экөө арызды тапшыруу мөөнөттөрүн сактабагандыгы үчүн кабыл алынбайт деп табылды; бири жарым- жартылай канааттандырылды, экөөсү кеч тапшырылгандыгы үчүн кабыл алынбайт деп табылды, ал эми бир учурда сот БШКнын чечимдерин жокко чыгаруу өтүнүчүн кайтарып, БШКны каттоону жокко чыгарууга мажбурлоо өтүнүчүн кабыл алуудан баш тартты. 104 1966-жылдагы МКБКнын 2.3-беренеси ар бир мамлекеттен “укуктары же эркиндиктери бузулган ар бир адамда эффективдүү коргоо каражаты болушу керек” жана “компетенттүү органдар мындай коргоо чаралары берилгенде ишке ашырылышы керек” деп кепилдик берүүнү талап кылат. ЕККУнун 1990-жылдагы Копенгаген Документинин 5.10-пунктунда “ар бир адам негизги укуктардын сакталышын жана укуктук бүтүндүктү камсыз кылуу үчүн административдик чечимдерди кайтаруунун эффективдүү каражатына ээ болот” деп айтылат. 105 Кылмыш-жаза кодексинде белгиленген шайлоого байланыштуу беш кылмыш курамы төмөнкүлөрдөн турат: шайлоо укуктарын ишке ашырууга тоскоолдук кылуу (195-берене), шайлоочуларды парага сатып алуу (196- берене), шайлоо кампаниясын каржылоо тартибин бузуу (197-берене), шайлоо же референдумдар маалында каражаттарды мыйзамсыз колдонуу (198-берене), жана шайлоо документтерин жасалмалоо (199-берене). 106 Үч учурда БШК катталган талапкерди жоопкерчиликке тартууга макулдук берип, кийин ал талапкерлигин алып салган. Экинчиси азырынча каттала элек талапкерге тиешелүү. Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 24-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

ШБМге ЖКУлар байкоо иштерине катышкандыгы үчүн жазалануудан коркушу мүмкүн экенин айтышты. Натыйжада, бул шайлоолордо жарандык байкоо дээрлик жок болуп, жарандык коомдун коомдук турмушка катышуу мүмкүнчүлүгү бир топ төмөндөдү.107 БШК 788 эл аралык байкоочуну жана ар бири бирден байкоочуну дайындаган 2 жарандык коом уюмун аккредитациялады.

Шайлоо күнү

Шайлоо күнү жалпысынан тынч жана тартиптүү өттү. ЭШБМ 142 шайлоо участогунда ачылыш процессине, 1199 шайлоо участогунда добуш берүүгө жана 118 шайлоо участкасында добуштарды эсептѳѳгѳ байкоо жүргүздү. Аялдар ШБМ байкоо жүргүзгөн УШКларда жакшы өкүлдүк кылышты жана 79% төрагалык орунду ээлешти. Тең укуктуулуктун конституциялык кепилдиктерине карабастан, тилекке каршы, байкоого алынган шайлоо участкаларынын 42 пайызы физикалык жактан мүмкүнчүлүгү чектелген шайлоочуларга өз алдынча кирүү мүмкүнчүлүгүн камсыз кылган эмес, ал эми 21 пайызында участоктордун жайгашуусу мындай шайлоочулар үчүн ылайыктуу эмес болду. 108Кошумчалай кетсек, байкоо жүргүзүлгөн шайлоо участкаларынын 21 пайызы көрүүсү начар шайлоочулар үчүн көмөкчү шаймандар менен жабдылган эмес.

Ачылыш байкоого алынган 142 шайлоо участкасынын 131инде оң бааланды. Байкоо жүргүзүлгөн шайлоо участкаларынын үчтөн биринен көбүндө болгон кечигүүлөр добуш берүү үчүн жаңы жабдууларды даярдоодогу кыйынчылыктар менен түшүндүрүлгөн; 3 учурда кечигүү жарым сааттан ашык болгон. ЭШБМ байкоочулары кээ бир процедуралык каталарды, анын ичинде үкөктөр мөөр басылганга чейин бош экенин кѳрсѳтүлбѳгѳн 13 учурду, УШКнын тапшырмалары үчүн чүчүкулак кармалбаган 45 учурду жана УШКлар нөлдүк саноо протоколун басып чыгарбаган 6 учурду белгилешти. Шайлоочуларды идентификациялоочу аппаратты жана бюллетенди сканерлөөчү аппаратты орнотууда кыйынчылыктардын тиешелүү түрдѳ 16 жана 37 учуру катталды, ал эми 13 учурда шайлоо бюллетендеринин сканери шайлоо участкаларынын ачылышында иштебей калган.

ЭШБМ байкоочулары жалпысынан 1323 байкоонун 96 пайызында добуш берүүгө оң баа берип, добуш берүү процессин ачык деп мүнөздөштү. Терс баа берүү негизинен добуш берүүнүн купуялуулугу жана технологияны колдонууга байланышкан процедуралык маселелер менен шартталган. Талапкерлер тарабынан жиберилген байкоочулар байкоо жүргүзүлгөн шайлоо участкаларынын 95 пайызында болушкан. Байкоо жүргүзүлгөн шайлоо участкаларынын 40 пайызында ыйгарым укуксуз адамдар, негизинен милиция жана жергиликтүү бийлик өкүлдөрү катышып, байкоо жүргүзүлгөн шайлоо участкаларынын 4 пайызында УШКнын ишине кийлигишүү болгон.

107 ЕККУнун 1990-жылдагы Копенгаген Документинин 8-пунктунда “катышуучу мамлекеттер чет өлкөлүк да, жергиликтүү да байкоочулардын катышуусу шайлоо өтүп жаткан мамлекеттердин шайлоо процессин жакшыртат деп эсептейт” деп айтылат. 2002-жылы Венеция комиссиясынын Шайлоо маселелери боюнча жакшы тажрыйбалар кодексинин 3.2.а пунктунда “улуттук да, эл аралык да байкоочуларга шайлоого байкоо жүргүзүү машыгуусуна катышууга мүмкүн болушунча кеңири мүмкүнчүлүк берилиши керек” деп айтылат. 108 Конституцияда (24-берене) эч ким майыптыгы боюнча басмырланбайт деп жазылган. Кошумчалай кетсек, 2025-жылдагы «Ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын укуктары жана кепилдиктери жөнүндө» мыйзамда мүмкүнчүлүгү чектелген адамдар үчүн бирдей укуктар, анын ичинде шайлоо участкаларынын, шайлоолор боюнча материалдардын жана маалыматтардын жеткиликтүүлүгү каралган. Майыптардын укуктары жөнүндө Конвенциянын 9 -беренесинде мындай деп айтылат: “Майыптарга өз алдынча жашоого жана жашоонун бардык аспектилерине толук катышууга мүмкүнчүлүк берүү үчүн катышуучу-мамлекеттер майыптардын башкалар менен бирдей негизде физикалык чөйрөгө, транспортко, маалыматка жана байланышка, анын ичинде маалымат жана коммуникация объектилерине жана системаларына жетүү мүмкүнчүлүгүн камсыз кылуу үчүн тийиштүү чараларды көрүшөт.» Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 25-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

Процедуралар негизинен байкоо жүргүзүлгөн шайлоо участкаларынын көпчүлүгүндө сакталган. Бирок ЭШБМдин байкоочулары байкоо жүргүзгөн шайлоо участкаларынын 18 пайызында үкѳккѳ туура мөөр басылбаганын билдиришти. Идентификациялоочу шаймандар шайлоочуну аныктай албай калган учурлардын 78 пайызында УШК мүчөлөрү туура анкетаны толтурушкан эмес. ЭШБМдин байкоочулары байкоо жүргүзгөн шайлоо участкаларынын 27 пайызында айрым шайлоочуларга добуш берүүгө уруксат берилген эмес, себеби алар шайлоочулардын тизмесинде жок болгон. ЭШБМдин байкоочулары тарабынан айтылган олуттуу процедуралык кемчиликтерге байкоо салынган шайлоо участкаларында топтук добуш берүүнүн 16 учуру, бир нече жолу добуш берүүнүн 13 учуру жана ишеним кат менен добуш берүүнүн 7 учуру кирген. ЭШБМдин байкоочулары шайлоо участкаларынын айланасында 9 учурда добуштарды сатып алуу белгилерин байкашкан.

ЭШБМдин байкоочулары добуш берүү технологиялары байкоо жүргүзүлгѳн дээрлик бардык шайлоо участокторунда толук жана талаптагыдай иштеп жатканын аныкташкан. Бирок байкоо жүргүзүлгөн шайлоо участкаларынын 8 пайызында байланыш көйгөйлөрү байкалса, 2 пайызында бюллетендерди сканерлөөчү аппарат иштебей калган. Байкоочулар операторлор жана УШК мүчөлөрү шайлоочулардын биометрикалык маалыматтарын ырааттуу текшерип турганын жана байкоолордун басымдуу көпчүлүгүндө шайлоочуларды идентификациялоо үчүн жетиштүү болгонун аныкташкан.

ЭШБМдин байкоочулары добуш берүүнүн купуялуулугуна байланыштуу айрым маселелерди билдиришти. Байкоо жүргүзүлгөн шайлоо участкаларынын 36 пайызында кабиналардын дизайны жана жайгашуусу добуш берүүнүн купуялуулугуна шек келтирген, ал эми 5 пайызында добуш берүүнү өткөрүүгө шайкеш келген эмес. Дагы 4 пайызында бардык шайлоочулар өз бюллетендерин жашыруун белгилешкен эмес, ал эми 5 пайызында шайлоочулардын чогулуп калышы байкалган. ЭШБМдин байкоочулары үгүт материалдарынын байкоого алынган шайлоо участкаларынын болжол менен 2 пайызында кѳргѳнүн билдиришкен.

Добуштарды саноого ЭШБМ байкоо жүргүзгөн 118 шайлоо участкасынын 44үндө терс баа берилди, бул негизинен белгиленген процедуралардын сакталбагандыгынан жана процесстин ачыктыгына терс таасирин тийгизген олуттуу процедуралык каталар менен кемчиликтерден улам болду. 73 шайлоо участогунда ыйгарым укуксуз адамдар, негизинен милиция кызматкерлери жана жергиликтүү бийлик өкүлдөрү болсо, 14 учурда комиссиянын ишине жетекчилик кылуу же кийлигишүү, ал эми 13 шайлоо участкасында добуштарды саноого түздөн-түз кийлигишүү байкалган.

ЭШБМдин байкоочулары көп учурда кол менен саноого чейинки жана андан кийинки негизги процедуралык чаралар толук аткарылбаганын жана 30га жакын учурда кол менен саноо жүргүзүлбөй, жыйынтыктар электрондук түрдө түзүлгөн протоколдун негизинде гана киргизилгендигин тынчсыздануу менен белгилешти. 26 учурда добуш берген шайлоочулардын саны шайлоочулардын тизмесиндеги шайлоочулардын колдорун эсептөө менен аныкталган эмес. 13 учурда шайлоочулардын колунун саны ырастоочу баракчалардын санына дал келген эмес. 23 учурда УШКлар шайлоочуларга берилген шайлоо бюллетендеринин санын эсепке алуу боюнча акт түзүп, кол коюшкан эмес. Бардык катышуучуларга шайлоо үкѳктѳрүнүн пломбаларын алар ачылганга чейин көрсөтүлбѳгөн же контролдук барактары көрсөтүлбѳгөн учурлар, тиешелүү түрдѳ, 27 жана 29 жерде байкалган.

Кол менен саноодо бюллетендер бир-бирден саналбай, ар бир бюллетендеги тандоо жарыяланып, 73 шайлоо участогунда катышкандардын баарына көрсөтүлгөн эмес, ал эми байкоо жүргүзгөн 30 шайлоо участкасында кол менен эсептөөнүн негизинде протоколдор толтурулган эмес. 26 учурда шайлоо бюллетендеринин жарактуулугу негиздүү түрдө аныкталган эмес, алардын ичинен 17 учурда УШКлар өз аныктамаларында ырааттуу эместикти кѳрсѳтүшкѳн. ЭШБМдин Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 26-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

байкоочулары 21 шайлоо участкасында кол менен саноо менен басылып чыккан жыйынтыктардын ортосунда айырмачылыктар бар экенин, 5 учурда протоколдордогу цифралар дал келбегенин билдиришти. 55 учурда протоколдор мыйзамдын талабына ылайык, коомчулукка жарыялоо үчүн илинген эмес. 21 учурда расмий протоколдорго УШК мүчөлөрү тарабынан алдын ала кол коюлганы аныкталган. Ошол эле учурда байкоочулар шайлоочулардын тизмесиндеги жазууларды, жыйынтыктарды же протоколдорду атайылап бурмалоо белгилерин кѳрүшкѳн эмес.

Мыйзам боюнча, жыйынтыктарды таблицага киргизүү 30 ОШКда жүргүзүлөт. Шайлоо күнүнѳ чейин БШК УШКдан шайлоо материалдарын жеткирүүнү жеңилдетүү үчүн АШКнын имараттарын суб-ОШК түйүндөрү катары колдонгон эки баскычтуу кабыл алуу системасы болорун ЭШБМга билдирди. 109 Бирок БШКнын түшүндүрмөсүнөн айырмаланып, ЭШБМ байкоочулары суб-ОШКлардын дээрлик жарымында ОШКнын мүчөлөрү материалдарды алуудан тышкары, протоколдордогу цифраларды текшерүү жана маалыматтарды электрондук системага киргизүү жана топтоо боюнча таблицалоого байланышкан бир катар тапшырмаларды аткарып жаткандыгын билдиришти.

ЭШБМ бардык 30 ОШКда жана 26 суб-ОШКда байкоо жүргүзүп, алардын дээрлик жарымында таблицалоонун баштапкы этаптарына терс баа берди. Бул негизинен процедуралык кемчиликтерден жана УШК протоколдорун кабыл алуу жана таблицалоо үчүн орундун жетишсиздиги жана начар уюштуруу сыяктуу канаатандыраарлык эмес шарттардан улам болуп, таблицалоо процессинин ачыктыгына терс таасирин тийгизди. ЭШБМ байкоочулары ОШКлардын көбүндө процесске чектөөсүз байкоо жүргүзө алгандарын; бирок байкоо жүргүзүлгѳн ОШКлардын болжол менен жарымында алардын мүчѳлѳрүнүн баары эле таблицалоонун жол-жоболорун так түшүнѳ беришкен эмес экенин билдиришти. Бул Билдирүүнү жазуу учурунда таблицалоо дагы эле уланып жаткан.

Шайлоо күнү БШКга 67 билдирүү жана даттануу келип түшкөн. Алардын ичинен 28 үгүт эрежелеринин бузулушу, мисалы, жымжырттык мезгилинде үгүт жүргүзүү жана талапкерлердин өкүлдөрү талапкерлердин аты-жөнүн же сүрөттөрүн чагылдырган кийимдерди кийгени тууралуу болгон. Төртөө добуштарды эсептөө технологиясынын туура эмес иштешине байланыштуу болсо, 18 билдирүү добуштарды сатып алуу фактыларына байланыштуу болгон жана БШКнын маалыматы боюнча, булардын баары Ыкчам жооп кайтаруу механизми аркылуу андан ары текшерүү үчүн укук коргоо органдарына жөнөтүлгөн.

БШК алдын ала маалымат боюнча шайлоочулардын 34,31 пайызы шайлоого катышканын жарыялады жана шайлоо участкалары боюнча бөлүштүрүлгөн электрондук түрдө түзүлгөн алдын ала жыйынтыктарды добуш берүү аяктагандан кийин дароо өзүнүн сайтына жайгаштыра баштады, бул ачык-айкындуулукка салым кошту.

Бул отчеттун англисче версиясы жалгыз расмий документ болуп саналат. Расмий эмес котормосу кыргыз жана орус тилдеринде бар.

109 56 АШКнын 30у 30 ОШКга дал келген. БШКнын маалыматы боюнча, калган 26 АШК шайлоо күнү ѳткѳрүп берүүчү борборлор катары иш алып барып, андагы ОШК мүчөлөрү УШКлар тарабынан жеткирилген шайлоо материалдарын алып, андан соң жыйынтыктарды чыгаруу үчүн тиешелүү ОШКларга жеткириши керек болчу. УШКлар шайлоо материалдарын аралыкка жана логистикалык шарттарга жараша же ОШКларга түздөн-түз же ушул суб-ОШК борборлоруна жеткиришкен. Шайлоого Байкоо Жүргүзүү боюнча Эл аралык Миссия 27-бет Кыргыз Республикасы, Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры Алдын ала корутундулар жана бүтүмдөрдүн ДОЛБООРУ

МИССИЯ ЖӨНҮНДӨ МААЛЫМАТ ЖАНА ЫРААЗЫЧЫЛЫК

Бишкек, 2025-жылдын 30-ноябры – Бул алдын ала жыйынтыктар жана корутундулар билдирүүсү ЕККУнун Демократиялык институттар жана адам укуктары бюросу (ДИАУБ), ЕККУнун Парламенттик ассамблеясы (ЕККУ ПА) жана Европа Кеңешинин Парламенттик Ассамблеясы (ЕКПА) катышкан биргелешкен аракеттердин натыйжасы болуп саналат. Баалоо шайлоо ЕККУнун алдында алынган милдеттенмелерге жана демократиялык шайлоолорду өткөрүү боюнча башка эл аралык милдеттенмелер менен стандарттарга жана улуттук мыйзамдарга ылайык келгендигин аныктоо үчүн жасалган жана 2025- жылдын 14-ноябрында жарыяланган Убактылуу Отчет менен бирге окулушу керек .

Клод Хааген (Люксембург) ЕККУнун учурдагы төрагасы тарабынан ЕККУнун кыска мөөнөттүү байкоочуларын жетектөө үчүн атайын координатор болуп дайындалды. Моника Зайкова (Түндүк Македония) ЕККУнун Парламенттик ассамблеясынын делегациясын жетектеди. Георгиос Стаматис (Греция) Европа Кеңешинин Парламенттик Ассамблеясынын делегациясынын башчысы болуп иштеген. Миссиянын башчысы: Тамаш Месерич (Венгрия) 21-октябрдан тарта иштеп баштаган ДИАУБ ШБМди жетектеди.

Бул Эл аралык Шайлоого Байкоо Миссиясына (ЭШБМ) катышкан ар бир институт 2005-жылдагы Эл аралык шайлоолорго байкоо жүргүзүү принциптеринин Декларациясын жактырды. Бул алдын ала жыйынтыктар жана корутундулар билдирүүсү шайлоо процесси аяктаганга чейин берилет. Шайлоого акыркы баа берүү жарым-жартылай шайлоо процессинин калган этаптарынын, анын ичинде добуштарды саноону, чыгарууну жана жыйынтыктарды жарыялоону, ошондой эле шайлоо күнүнөн кийинки мүмкүн болгон даттанууларды же кайрылууларды кароодон көз каранды болот. ДИАУБ шайлоо процесси аяктагандан кийин болжол менен сегиз жумадан кийин потенциалдуу жакшыртуу боюнча сунуштарды камтыган толук жыйынтыктоочу отчетун чыгарат. ЕККУ ПА өз баяндамасын кийинки отурумунда берет. ЕКПА өз отчетун 2026-жылдын январь айындагы сессиясында сунуштайт.

ДИАУБ ШБМга борбор калаадагы 16 эксперт жана өлкө боюнча жайгаштырылган 30 узак мөөнөттүү байкоочулар кирет. Шайлоо күнү 45 өлкөдөн 365 байкоочу, анын ичинде ДИАУБ тарабынан жайгаштырылган узак мөөнөттүү жана кыска мөөнөттүү байкоочулар, ошондой эле ЕККУ ПА делегациясынын 72 мүчөсү жана ЕКПА делегациясынын 18 мүчөсү, жайгаштырылды. Республика боюнча 142 шайлоо участкаларынын ачылышына, ал эми 1199 шайлоо участкаларында добуш берүүгө байкоо жасалды. 118 шайлоо участкасында добуштарды саноо, ал эми таблицалоого 30 ОШКда байкоо жүргүзүлгөн.

Байкоочулар шайлоого байкоо жүргүзүүгө чакыргандыгы үчүн бийлик органдарына, ал эми КР Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча Борбордук шайлоо комиссиясына жана Тышкы иштер министрлигине көмөк көрсөткөндүгү үчүн ыраазычылык билдиришет. Алар ошондой эле башка мамлекеттик институттарга, саясий партияларга жана жарандык коом уюмдарына жана эл аралык коомчулуктун өкүлдөрүнө кызматташтык үчүн ыраазычылык билдиришет.

Кошумча маалымат алуу үчүн төмөнкү дарекке кайрылыңыз:

Тамаш Месерич, ДИАУБ ШБМнын жетекчиси, Бишкек шаары +996 755 001 089; Катя Андруш, ДИАУБ басма сөз катчысы (+48 609 522 266) же Елена Ковалёва, ДИАУБ шайлоо боюнча кеңешчиси, Варшава (+48 695 916 662); Нат Парри, ЕККУ ПАнын Байланыш жана басма сөз бөлүмүнүн башчысы (+45 601 08 177); Иви-Триин Одрац, ЕКПАнын шайлоо бөлүмүнүн башчысынын орун басары (+33 6 07 06 77 73).

ДИАУБ ШБМ дареги: Туристан мейманканасы Бөкөнбаев көчөсү 194 720017 Бишкек, Кыргызстан Тел: +996 755 001 852 Электрондук почта: office@odihr.kg Веб-сайт: Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры | ЕККУ

МЕЖДУНАРОДНАЯ МИССИЯ ПО НАБЛЮДЕНИЮ ЗА ВЫБОРАМИ Кыргызская Республика – досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 года ЗАЯВЛЕНИЕ О ПРЕДВАРИТЕЛЬНЫХ ЗАКЛЮЧЕНИЯХ И ВЫВОДАХ ПРЕДВАРИТЕЛЬНЫЕ ЗАКЛЮЧЕНИЯ

Досрочные парламентские выборы 30 ноября были организованы эффективно, однако ограничивающие условия предвыборной кампании существенно затруднили участие кандидатов и избирателей. Несмотря на то, что основные свободы — выражения мнения, объединений и мирных собраний — закреплены в Конституции, на практике они всё чаще ограничиваются новым законодательством и его применением. Недавние фундаментальные изменения в правовой базе ввели новую мажоритарную избирательную систему, изменили границы округов и добавили дополнительные ограничения для выдвижения кандидатов, что привело к существенному сокращению участия политических партий. Положительным нововведением является то, что новая система предусматривает 30 мандатов — по одному, а также на каждый округ — закрепленных за кандидатами менее представленного пола, то, что 41 процент кандидатов составили женщины. Избирательная администрация пользовалась доверием в части своей технической компетентности и внедрила меры для повышения прозрачности процесса принятия решений, однако в ряде других ключевых аспектов прозрачность оставалась недостаточной, особенно в отношении новых технологий голосования, финансирования кампании и принятия решений по вопросам, связанным с выборами. Введение новой общенациональной возможности дистанционного голосования расширило участие избирателей. Хотя в некоторых округах наблюдалась конкурентная предвыборная деятельность, значительные финансовые различия между кандидатами затрудняли обеспечение равных условий конкуренции. На протяжении всей кампании продолжали поступать многочисленные сообщения о подкупе избирателей. Средства массовой информации воздерживались от освещения кандидатов в новостях и редакционных материалах, ссылаясь на строгую трактовку требований о равном доступе и ответственности за публикуемые материалы, что ограничивало возможности избирателей получать полноценную информацию. Ограниченность финансирования и недавние поправки в законодательство, затрагивающие деятельность организаций гражданского общества, существенно сузили пространство для участия общественности и независимого наблюдения за выборами. В день голосования процесс в целом был оценён положительно: новые технологии голосования функционировали надёжно, процедуры голосования в основном соблюдались, однако широко фиксировались проблемы с соблюдением процедур подсчёта голосов и составления итоговых протоколов.

Выборы проводились в условиях полностью обновлённой законодательной базы, которая, хотя и обеспечивает техническую основу для проведения выборов, но не соответствует ряду международных стандартов демократических выборов и не учитывает практически все предыдущие рекомендации БДИПЧ и Венецианской комиссии Совета Европы. Поправки в законодательство, внесенные в 2025 году, среди прочего, создали новую мажоритарную избирательную систему с новым разграничением избирательных округов и изменили требования к кандидатам. Короткий промежуток времени между принятием поправок к закону и досрочными выборами ограничил возможности для содержательных общественных консультаций, вызвал опасения по поводу инклюзивности законодательного процесса, создал препятствия для реализации некоторых положений и подорвал стабильность избирательного законодательства, что противоречит международным стандартам и надлежащей практике. Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 2 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

Парламент, состоящий из 90 членов, избирается на пятилетний срок в 30 трёхмандатных округах по новой мажоритарной системе единого непередаваемого голоса. Согласно Избирательному закону, каждая политическая партия может выдвинуть только одного кандидата в каждом округе и, таким образом, официально не может получить более 30 мест из 90. Новые правила определения границ избирательных округов и их применение не соответствуют международной практике с точки зрения композиции органа, ответственного за определение границ, допустимого отклонения от среднего числа избирателей и отсутствия законодательных требований об учёте интересов национальных меньшинств.

Центральная комиссия по выборам и проведению референдумов (ЦИК) эффективно и в сжатые сроки организовала техническую подготовку к досрочным выборам, а также повысила прозрачность процесса принятия решений, однако работа нижестоящих избирательных комиссий была менее прозрачной. Решения и постановления ЦИК иногда публиковались с опозданием, что с учетом процедур подсчёта голосов и подведения итогов голосования в день выборов ограничивало правовую определённость и влияло на обучение нижестоящих комиссий и их способность последовательно применять эти правила. ЦИК оказывала значительную поддержку окружным избирательным комиссиям (ОИК), активно участвуя в выполнении их задач, особенно в крупных округах, где ОИК испытывали трудности с регулярным проведением заседаний. Проводились обширные информационные кампании для избирателей, но они не были доступны на языках национальных меньшинств. Избирательная администрация пользовалась доверием большинства заинтересованных сторон в своих технических возможностях по проведению выборов.

Для биометрической идентификации избирателей, а также для установления и передачи предварительных результатов использовались электронные устройства. ЦИК обеспечила достаточную подготовку сотрудников избирательных комиссий к использованию нового оборудования посредством тренингов и практических занятий, а также приняла меры по решению проблем с электроснабжением и подключением. Избирателям также была предоставлена возможность принять участие в имитационных тестах и наблюдалось общее доверие к использованию оборудования. Несмотря на эти усилия, восприятие надежности технологии было подорвано отсутствием процедуры государственных закупок, независимой проверки или сертификации и общедоступной информации об аудите. Впервые избиратели получили возможность проголосовать удаленно на любом избирательном участке за пределами своего избирательного округа.

Окончательный список избирателей, опубликованный 23 ноября, включал в себя 4 294 243 избирателя, из которых около 52 процента составляли женщины. Избирателям было предоставлено достаточно времени для проверки списков и заинтересованные стороны были уверены в точности и полноте реестра. Несмотря на давнюю рекомендацию БДИПЧ и Венецианской комиссии и вопреки международным стандартам, лица, признанные судом недееспособными, не имеют права голоса.

ЦИК провела прозрачную и эффективную регистрацию кандидатов, зарегистрировав 465 кандидатов, из которых 189 были женщинами (41 процента) и 10 человек, идентифицировавших себя как представители национальных меньшинств (2 процента). Большинство кандидатов были самовыдвиженцами; только одна политическая партия выдвинула кандидатов, что демонстрирует, как новая избирательная система повлияла на участие политических партий. Юридические требования к праву баллотироваться являются неоправданно ограничивающими, что противоречит международным стандартам и предыдущим рекомендациям БДИПЧ и Венецианской комиссии. В целом 57 номинантам было отказано в регистрации из-за несоответствия критериям избираемости, а также вследствие неплатежа безвозвратного Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 3 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

избирательного взноса или неоткрытия специального банковского счёта в одном из двух уполномоченных государством банков, как это предусмотрено законом, что ограничивает более инклюзивное политическое участие.

Из-за короткого периода агитации с 10 по 29 ноября возможности кандидатов по привлечению избирателей были ограничены, данные возможности, а также возможности для публичных дебатов дополнительно сужались строгими правилами предвыборной агитации и их применением. Кампания в целом проходила сдержанно, без существенных инцидентов, и вызвала ограниченный интерес избирателей; это было связана со страхом возможных последствий за политическую активность. Несмотря на подобную агитационную обстановку, во многих округах наблюдалась конкурентная предвыборная активность. Правовая база предусматривает равные возможности для агитации для всех кандидатов и предоставляет гражданам право участвовать в ней. Тем не менее, между кандидатами наблюдались значительные финансовые различия, которые влияли на их способность конкурировать на равных условиях. Многочисленные обвинения в подкупе избирателей продолжали поступать на протяжении всей вредвыборной кампании, но было официально возбуждено только 9 дел. Неделя перед выборами была отмечена арестами ряда видных политиков по обвинению в организации массовых беспорядков.

Согласно мнению собеседников МНВ БДИПЧ недостаточная представленность женщин в политике является следствием укоренившихся в обществе патриархальных стереотипов, финансовых барьеров, общественных предубеждений и риторики нетерпимости, а также отсутствия мер по усилению потенциала для поощрения более широкого участия женщин. Новая избирательная система закрепляет 30 мандатов, по одному на каждый округ, за кандидатами менее представленного пола, и 41 процент кандидатов составляли женщины.

Правовая база финансирования избирательных кампаний обеспечивает достаточно структурированную основу для финансового регулирования в ходе предвыборной кампании. Однако кандидаты могут быть сняты с регистрации за незначительное превышение лимита на расходы, что является непропорциональной мерой. Нехватка кадров, технические сложности, недостаточное регулирование аудита и отсутствие возможности проверки фактических расходов делают надзор за финансированием избирательных кампаний неэффективным. Финансовая информация постоянно публиковалась ЦИК на протяжении всей кампании и свидетельствовала о том, что кандидаты в основном полагались на личные средства и частные пожертвования. Промежуточные отчёты остались неопубликованными из-за технических проблем, что ограничило прозрачность и доступ избирателей к информации. Общая правовая база, регулирующая нарушения в области финансирования избирательных кампаний, а также полномочия ЦИК принимать решения о возможности расследования нарушений в отношении кандидата ограничивали предсказуемость и соразмерность мер воздействия.

Несмотря на то, что Конституция предусматривает свободу выражения мнений, она также включает неоправданно широкие или расплывчатые основания для ограничения этих свобод, что, наряду с ростом судебного преследования журналистов, привело к широкому распространению самоцензуры. Новое законодательство, требующее регистрации СМИ, ограничивающее иностранное владение и предоставляющее широкие основания для отмены регистрации СМИ, а также недавняя национализация общественного вещателя повлияли на разнообразие СМИ. Кандидаты не освещались в новостных и аналитических программах, за исключением ограниченных сообщений о нарушениях правил предвыборной кампании. Это было отчасти связано с ответственностью СМИ за распространение материалов, порочащих или дискредитирующих кандидатов, а также с узкой трактовкой ЦИК принципа равного освещения. Хотя государственные вещатели предоставляли бесплатное эфирное время в соответствии с законом, новостные выпуски всех телекомпаний почти полностью концентрировались на Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 4 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

процедурных аспектах выборов и освещении деятельности властей, что ограничивало возможности избирателей сделать информированный выбор. Вопреки предыдущим рекомендациям БДИПЧ, в рамках кампании в новостных сегментах также присутствовал оплаченный кандидатами контент.

Законодательство предусматривает разрешение избирательных споров посредством судебных разбирательств и их ускоренные сроки. Однако недавние поправки ограничили доступ политических партий к этому средству правовой защиты при оспаривании результатов выборов, а установленные сроки досрочного проведения выборов не предусматривают достаточного времени для подачи и рассмотрения жалоб. Хотя заседания ЦИК по рассмотрению споров обеспечивали прозрачность и предоставляли сторонам возможность представить свои аргументы, процессуальные гарантии были ограничены, поскольку значительное количество дел рассматривалось в закрытом режиме. ЦИК получила 142 жалобы и уведомления об инцидентах, в основном о нарушениях правил ведения избирательной кампании кандидатами, избирателями и СМИ, и вынесла решения по 102 делам, наложив административные штрафы в 48 случаях. Большинство судебных решений, связанных с выборами, и некоторые решения ЦИК были опубликованы с задержкой, что ограничило прозрачность. Решения, доступные МНВ БДИПЧ, в большинстве случаев характеризовались недостаточным обоснованием и аргументацией выводов, а в решениях ЦИК не были указаны способы обжалования.

Закон предусматривает гражданское и международное наблюдение за выборами. Ограничения финансирования, а также недавние поправки, которые определяют наблюдение как политическую деятельность - а следственно подразумевают, что организации гражданского общества, получающие иностранное финансирование, должны регистрироваться в качестве “иностранных представителей”, существенно ограничили возможности гражданского общества участвовать в общественной жизни. Некоторые собеседники МНВ БДИПЧ также отмечали страх возмездия за участие в наблюдении за выборами со стороны гражданского общества. Кандидаты могут направлять наблюдателей в избирательные комиссии, но ограниченные ресурсы означали, что эта возможность была практически недоступна для большинства кандидатов. ЦИК аккредитовала 788 международных наблюдателей и только две общественные организации, каждая из которых назначила по одному наблюдателю.

День голосования прошёл спокойно и организованно, при этом процедуры в основном были соблюдены. Наблюдатели ММНВ положительно оценили процесс голосования в 96 процентах посещённых избирательных участков, однако сообщили о ряде процедурных упущений, включая нарушения, связанные с тайной голосования, а также о присутствии на участках неуполномоченных лиц — главным образом сотрудников милиции и местных чиновников — которые нередко вмешивались в работу участковых комиссий. Было зафиксировано небольшое количество серьёзных процедурных нарушений, таких как групповое голосование, многократное голосование и голосование по доверенности. В отдельных случаях наблюдатели отмечали признаки подкупа избирателей вблизи участков. Наблюдатели ММНВ установили, что новые технологии голосования были полностью работоспособны и функционировали корректно практически на всех посещённых участках, несмотря на отдельные проблемы с подключением. Процесс подсчёта и передачи данных был оценён отрицательно более чем на одной трети участков и территориальных избирательных комиссий, в основном из-за существенных процедурных ошибок и упущений, которые снижали прозрачность процесса, а также отдельных случаев вмешательства посторонних лиц в процедуру подсчёта. К сожалению, почти на половине наблюдавшихся участков не было обеспечено независимое и доступное передвижение для избирателей с физическими ограничениями. Женщины были широко представлены среди членов комиссий на посещённых избирательных участках. Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 5 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

ПРЕДВАРИТЕЛЬНЫЕ ЗАКЛЮЧЕНИЯ

Резюме

30 сентября, после самороспуска парламента 25 сентября, президент Садыр Жапаров обьявил о проведении досрочных парламентских выборов 30 ноября. 1 Правительство расценило решение парламента о самороспуске как попытку снизить административную и социальную нагрузку, которая могла бы возникнуть в случае последовательного проведения парламентских и президентских избирательных кампаний, согласно новой избирательной системы. 2 Большинством выборы были восприняты как очередной шаг к консолидации президентской власти. 3

Действующий парламент был избран в ноябре 2021 года, 4 после того как результаты выборов, состоявшихся в октябре 2020 года были аннулированы в связи с массовыми протестами, сопровождавшимися насилием. Женщины занимали 20 из 90 мест в нынешнем парламенте, так же как и 1 из 23 министерских должностей и ни одной из 7 должностей полномочных представителей президента. Согласно мнению респондентов МНВ БДИПЧ, недостаточная представленность женщин в политике является следствием укоренившихся в обществе патриархальных стереотипов, финансовых барьеров, общественных предубеждений и нетерпимых высказываний, а также отсутствия мер по усилению потенциала для поощрения более широкого участия женщин, как того требуют международные стандарты. 5

Период после референдума о восстановлении президентской системы, прошедшего в 2021 году, характеризовался изменением баланса ветвей власти. Централизованная модель управления была выстроена благодаря реструктуризации государственных институтов и перераспределению их функций, в том числе связанных с судебной системой и борьбой с коррупцией, а также укреплению структур государственной безопасности, что усилило доминирующую роль президента в политической жизни. 6 В результате политический ландшафт претерпел существенную фрагментацию, а влияние политических партий заметно ослабло.

Новое законодательство ввело ограничения на конституционно закрепленные основные свободы выражения мнений, объединений и мирных собраний. Эти ограничения и способ их реализации

1 Предложение о самороспуске было инициировано 32 депутатами и принято 84 голосами. В соответствии с Конституцией и Законом «О Регламенте Жогорку Кенеша», такое предложение может быть инициировано одной третью (30) от общего числа депутатов (90) и требует поддержки не менее двух третей (60) от общего числа депутатов. 2 Ознакомьтесь с заявлениями президента и председателя парламента. 3 В августе 2024 года президент Жапаров подчеркнул, что “вертикаль власти должна быть сильной и четкой” и выразил благодарность парламенту за “поддержку […] наших важных решений, крупных проектов, реформ и законодательных инициатив без проволочек и пустых слов”. 4 “Ата-Журт Кыргызстан” получила 15 мест; “Ишеним” – 12 мест; “Ынтымак” – 9 мест; “Альянс” – 7 мест; “Бутун Кыргызстан” – 6 мест; «Ыйман Нуру”– 5 мест. Тридцать шесть членов парламента не были выдвинуты политическими партиями. 5 Статья 4 КЛДЖ и Общая рекомендация № 25 подчеркивают необходимость временных специальных мер, подкрепляемых практическими шагами, способствующими равному участию в политической и общественной жизни; см. также Общую рекомендацию КЛДЖ № 23; Общую рекомендацию КЛДЖ № 40; см. также Заключительные замечания ЭСКП 2024 года и Заключительные замечания КЛДЖ 2021 года. 6 Г-н Жапаров был избран на президентских выборах в январе 2021 года, которые состоялись одновременно с референдумом о введении президентской системы. Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 6 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

подверглись критике со стороны международных правозащитных организаций, как и недавние судебные преследования и задержания активистов, журналистов и политиков. 7

Законодательная база и избирательная система

Выборы проводились в условиях полностью обновлённой законодательной базы, которая, хотя и обеспечивает техническую основу для проведения выборов, но не соответствует ряду международных стандартов демократических выборов. Отдельные аспекты избирательного процесса не имели комплексного и своевременного дополнительного регулирования, не обеспечивая правовой ясности и предсказуемости, что противоречит передовой международной практике. 8

В 2025 году в Конституционный Закон “О выборах Президента Кыргызской Республики и депутатов Жогорку Кенеша” (Закон о Выборах) вносились поправки семь раз, последние из которых были внесены в октябре. Большинство аспектов избирательной системы было изменено, но при этом не были учтены почти все предыдущие рекомендации БДИПЧ и Венецианской Комиссии, а также обязательства, вытекающие из статуса Партнёра по демократии Парламентской ассамблеи Совета Европы, не были учтены. Внесенные поправки включали в себя, в частности, принятие новой мажоритарной избирательной системы с новой гендерной квотой, разграничение избирательных округов, дополнительные требования к выдвижению кандидатов, введение невозвращаемого регистрационного взноса кандидата, изменение правил финансирования и проведения избирательных кампаний, а также отмену дополнительных выборов.

В правовом заключении БДИПЧ 2025 года по проекту поправок к Закону о Выборах отмечалось, что поправки были приняты в сжатые сроки, что ограничило возможности для проведения содержательных общественных обсуждений и вызвало опасения по поводу инклюзивности законодательного процесса. 9 Проведение выборов так скоро после внесения фундаментальных

7 См. заявления Управления Верховного Комиссара ООН по Правам Человека (УВКПЧ) о ситуации со свободой выражения мнений в Кыргызстане, в том числе о сужении пространства для гражданского общества и независимых СМИ. См. также доклады Хьюман Райтс Вотч, Международного партнерства по правам человека, Хьюман Райтс Дефендер и Aмнести Интернейшнал См. заявление директора БДИПЧ и представителя ОБСЕ по вопросам свободы СМИ призывающее отменить закон об «иностранных агентах», который УВКПЧ ООН оценило как создающий угрозу работе гражданского общества и нарушающий основопологающие права человека. 8 К ним относятся отсутствие или несвоевременное принятие подзаконного акта о порядке дистанционного голосования в день выборов, требованиях к кандидатам, назначении окружных избирательных комиссий (ОИК), передаче избирательных материалов и подведении итогов выборов, а также предоставлении бесплатного эфирного времени, в частности, в отношении онлайн-версий традиционных СМИ. В связи с коротким промежутком времени между внесением в закон поправки о требовании к владению языком и выборами, не удалось разработать соответствующие подзаконные акты и 2025, что привело к решению не применять их на досрочных парламентских выборах 30 ноября. Пункт II.2 Контрольный список критериев для верховенства права Венецианской комиссии 2016 года требует принятия постановления безотлагательно, когда это требуется по законодательству, в то время как раздел B3, пункт 58 предусматривает, что «закон должен, где это возможно, быть провозглашен до вступления его в силу и быть предсказуемым с точки зрения его последствий; он также должен быть сформулирован с достаточной точностью и ясностью, чтобы субъекты права могли регулировать свои действия в соответствии с ним». 9 См. пункт 21 и пункты 19–25 Правового заключения БДИПЧ по проекту Конституционного закона «О внесении изменений в Конституционный закон «О выборах Президента и депутатов Жогорку Кенеша Кыргызской Республики». Пункт 5.8 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года утверждает, что «законодательство [должно быть] принято по завершении публичной процедуры […], что является условием его применения». См. пункт 23 Руководящих принципов БДИПЧ 2024 года по демократическому законотворчеству для улучшения законодательства и пункт 60 Контрольного списка по верховенству права Венецианской комиссии 2016 года. Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 7 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

изменений в избирательное законодательство противоречит международной практике и ставит под угрозу правовую определённость и устойчивость этих выборов. 10

Парламент, состоящий из 90 членов, избирается на пятилетний срок по новой мажоритарной системе единого непередаваемого голоса (СЕНГ)в 30 трёхмандатных округах. Некоторые собеседники МНВ БДИПЧ выразили мнение, что СЕНГ может ослабить политические партии, а также привести к появлению местных сетей покровительства и помешать разработке согласованной национальной политической повестки дня. Избиратели могут голосовать только за одного кандидата или против всех. Избираются три кандидата, один из которых должен быть представителем менее представленного пола.

30 мандатов, закрепленных за кандидатами менее представленного пола, власти представляют как “квота для женщин”. 11 Хотя меры по расширению политического участия заслуживают признания, многие собеседники МНВ БДИПЧ выразили обеспокоенность тем, что данная система квот может подорвать легитимность женщин-парламентариев. Закон не предусматривает других мер по расширению возможностей и представительства женщин в политике, таких как тренинги по укреплению потенциала или финансовые субсидии, что противоречит международным стандартам и обязательствам. 12

В соответствии с Законом, ЦИК определяет границы избирательных округов перед каждыми парламентскими выборами, что противоречит международной передовой практике, согласно рекомендациям которой, определением границ должен заниматься беспристрастный и инклюзивный специализированный комитет. 13 Закон требует смежности избирательных округов и рекомендует соблюдать административные границы. 14 Предполагается, что в округах будет примерно равное число избирателей с допустимым отклонением до 20 процентов от среднего показателя по стране, что превышает порог, рекомендуемый международной передовой практикой.15 ЦИК определила границы 30 новых избирательных округов 1 октября 2025 года, в установленный законом срок. Численность избирателей в новых избирательных округах

10 В пункте II.2.b Кодекса надлежащей практики в избирательных вопросах Венецианской комиссии 2002 года говорится, что «основные элементы избирательного права, в частности, собственно избирательная система, состав избирательных комиссий и определение границ избирательных округов, не должны подвергаться изменениям менее чем за год до выборов». 11 Если не избрано ни одного кандидата требуемого пола, мандат кандидата, занявшего третье место, резервируется для кандидата менее представленного пола, набравшего наибольшее количество голосов в данном округе. 12 Статья 4 КЛДЖ и Общая рекомендация № 25 подчеркивается необходимость временных специальных мер, включая избирательные квоты, подкреплённых практическими шагами, способствующими равному участию в политической и общественной жизни. См. также Общую рекомендацию КЛДЖ № 23 о политической и общественной жизни; Общую рекомендацию КЛДЖ № 40 о равном и инклюзивном представительстве женщин в системах принятия решений. 13 В пункте I.2.2.vii. Кодекса надлежащей практики в избирательных вопросах Венецианской комиссии 2002 года говорится, что процесс должен проводиться «беспристрастно и […] с учетом мнения комитета, большинство членов которого являются независимыми, [и] в состав которого желательно входят географ, социолог и сбалансированное представительство партий, а также, при необходимости, представители национальных меньшинств». 14 Несмотря на рекомендации отображенные в законе, административные границы не всегда соблюдаются. Например, город Узген был разделён между двумя избирательными округами, что привело к разделению небольшого поселения где проживают в основном национальные меньшинства. 15 В пункте 7.3 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года говорится, что государства-участники «гарантируют всеобщее и равное избирательное право совершеннолетним гражданам». В пункте I.2.2.iv Кодекса надлежащей практики в избирательных вопросах Венецианской комиссии 2002 года указано, что отклонения не должны превышать 10 процентов и, безусловно, не должны превышать 15 процентов, за исключением особых обстоятельств. Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 8 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

существенно разнилась. 16 Закон не требует учета этнического состава избирательных округов, а его реализация привела к искусственному разделению территорий компактного проживания сообществ, что ограничило возможности кандидатов, представляющих национальные меньшинства, мобилизовать свой электорат. 17

Избирательная администрация

Парламентские выборы были организованы иерархической трёхуровневой системой 18 избирательных комиссий: ЦИК, 30 окружных избирательных комиссий (ОИК) и около 2500 участковых избирательных комиссий (УИК). 19ЦИК является постоянно действующим органом, назначаемым парламентом по представлению парламента и президента. Только председатель и два его заместителя работают на постоянной основе.

ЦИК формирует ОИК в каждом округе из числа членов территориальных избирательных комиссий (ТИК) в составе 12 человек. 20 Законных критериев отбора членов ОИК нет, но ЦИК должна учитывать опыт, связанный с выборами, при назначении председателя и секретаря. По состоянию на 30 ноября в составе ОИК произошло около 30 изменений, в большинстве случаев из-за увольнения по собственному желанию. УИК состоят из кандидатов, предложенных политическими партиями и органами местного самоуправления в равном количестве. Несколько собеседников МНВ БДИПЧ отметили, что политические партии не воспользовались этим правом, что снизило предполагаемый уровень политического плюрализма в комиссиях.

Создание центров передачи данных в ТИК для передачи избирательных материалов из отдаленных УИК без четкого определения их функций, разделения обязанностей по подведению итогов с ОИК и количества затронутых УИК обеспечило оперативное решение для передачи документов из отдаленных районов, но не обеспечило достаточной ясности в отношении процесса.

16 Постановлением ЦИК № 88 от 1 октября 2025 года были определены 30 округов со средней численностью избирателей 142 900 человек. Восемь округов (26,7 процентов от общего числа) превышают международно- рекомендуемый 10-процентный порог: округа № 9 (-14,10 процентов), № 15 (+12,11 процента), № 28 (+12,09 процента), № 13 (+11,9 процента), № 27 (+10,37 процента), № 20 (-10,6 процента) и № 4 (-10,24 процента). Кроме того, округ № 5 превышает 15-процентный порог. В пункте 21 Замечаний общего порядка № 25 к МПГПП ООН 1996 года говорится: «определение границ избирательных округов и порядок регистрации избирателей не должны искажать распределение голосов». 17 Это касается разделения Узгена на избирательные округа № 9 и № 11, округов № 5, 7 и 8 в Оше и разделения Сузака на округа № 11 и № 12, что затрагивает узбекскую общину, в то время как разделение округов №7 и №9, вероятно, затронуло таджикскую общину. Лундские рекомендации Верховного комиссара ОБСЕ по делам национальных меньшинств об эффективном участии национальных меньшинств в общественной жизни (рекомендация 10) гласит, что «географические границы избирательных округов должны способствовать равноправному представительству национальных меньшинств». В пункте I.2.2.vii Кодекса надлежащей практики в избирательных вопросах Венецианской комиссии 2022 года говорится, что «переопределение границ избирательных округов […] должно осуществляться без ущерба для национальных меньшинств». 18 Территориальные избирательные комиссии (ТИК) являются постоянно действующими избирательными органами. Они не задействуются на парламентских выборах. 19 Для проведения этих выборов ЦИК организовало 100 избирательных участков в 34 странах, в том числе 40 в Российской Федерации, 8 в Турции, 7 в Казахстане, по 6 в США и Канаде, а также 4 в Республике Корея для голосования за пределами страны. ЦИК создала 27 избирательных участков исключительно для дистанционного голосования, деятельность которых регулируется постановлениями ЦИК о дистанционном голосовании и не привязана к какому-либо избирательному округу. 20 ТИК не имеют прямой обязанности по проведению парламентских выборов. Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 9 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

Женщины были в достаточной мере представлены в ОИК и УИК – 57 процента и 70,5 процента соответственно, в отличие от ЦИК, где из 11 членов только 2 - женщины. 21 Представители национальных меньшинств и лица с ограниченными возможностями не имеют гарантированных законом квот в избирательной администрации.

ЦИК провела техническую подготовку к досрочным выборам эффективно и в сжатые сроки. ЦИК проводила регулярные заседания и повысила прозрачность процесса принятия решений, организовав онлайн-трансляцию и публикацию записей своих заседаний. Однако значимость этих усилий была снижена из-за несвоевременной публикации повесток дня, регламентов и решений комиссии. ОИК были в достаточной мере обеспечены ресурсами и выполняли свои обязанности с профессионализмом, зачастую при активном участии представителей ЦИК в выполнении их административных обязанностей. Некоторые ОИК проводили свои заседания по мере необходимости, часто в сжатые сроки, а повестки дня и протоколы заседаний часто не публиковались, что ограничивало прозрачность и возможность наблюдения. 22 Работа некоторых ОИК была затруднена из-за обширной территории их избирательных округов и проблем со связью. 23 Технические возможности избирательной администрации по проведению выборов пользовалась доверием большинства заинтересованных сторон.

Позднее принятие новых процедур дня выборов, в том числе по дистанционному голосованию (голосование на избирательном участке за пределами своего избирательного округа), примерно за две недели до дня выборов, не дало инструкторам достаточно времени для полного понимания процесса и надлежащего доведения информации до членов ОИК и УИК. 24 Некоторые тренинги для УИК были отменены, иные были проведены в сжатые сроки. Качество тренингов для УИК, по наблюдениям долгосрочных наблюдателей (ДСН) МНВ БДИПЧ, варьировалось от структурированных практических занятий с качественными презентациями до лекций без дополнительных материалов. Были проведены масштабные кампании по информированию избирателей в СМИ на кыргызском и русском языках, включая телевизионные ролики, платформы социальных сетей и публичные собрания, освещающие различные аспекты избирательного процесса. Информация для избирателей, в том числе о кандидатах, не была доступна на языках национальных меньшинств. 25

Новые технологии голосования

Выборы проводились с использованием нового оборудования для голосования, которое объединяет большинство процедур голосования в единую систему и позволяет проводить электронный подсчет предварительных результатов. Устройство идентификации избирателей с печатью бюллетеней (VID-BP) совмещало в себе проверку идентификационных документов, 21 12 сентября 2025 года парламент прекратил полномочия двух из четырёх женщин-членов ЦИК, назначенных президентом, в связи с их добровольной отставкой, заменив их двумя членами мужского пола. Статья 2 Закона о выборах требует, чтобы «[… ] не более семидесяти процентов членов (ЦИК) были одного пола». 22 Такая практика наблюдалась в Балыкчы, Токмоке, Кочкоре, Узгене, Кара-Кульдже, Кызыл-Кие, Ноокате, Токтогуле, Манасе и Кербене; о неопубликованных решениях сообщалось в Бишкеке, Манасе и Сузаке. 23 По данным наблюдений в Бишкеке, Канте, Балыкчы, Токмоке, Чолпон-Ате, Кызыл-Суу, Оше, Араване, Кара- Суу, Кызыл-Кие, Ноокате, Манасе, Сузаке и Таласе. 24 21 ноября ЦИК опубликовала два принятых ею неделей ранее постановления: об идентификации избирателей и о порядке организации, проведения и подведения итогов дистанционного голосования. 25 Конституция гласит, что кыргызский язык является государственным, а русский – официальным языком, и гарантирует этническим группам условия для сохранения и развития своих родных языков. В пункте I.3.1.b Кодекса надлежащей практики в избирательных вопросах Венецианской комиссии 2022 года говорится: «Государственные органы имеют ряд положительных обязательств; в частности, они должны ii. предоставлять избирателям возможность ознакомиться со списками и кандидатами, баллотирующимися на выборах […]. iii. Вышеуказанная информация также должна быть доступна на языках национальных меньшинств». Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 10 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

биометрическую аутентификацию, включая сканирование отпечатков пальцев и лица, а также печать как листка удостоверения личности избирателя, так и бюллетеня. Устройство также обеспечивает регулярную передачу данных о явке в ЦИК во время голосования. Бюллетени заполняются избирателями вручную и вставляются в сканер бюллетеней, сохраняя при этом тайну голосования. После закрытия избирательных участков сканер подключается к Интернету для немедленной передачи предварительных результатов и последующей отправки отсканированных бумажных протоколов. Результаты, полученные электронным способом, служат предварительными, в то время как ручной подсчет голосов остается обязательным, и только результаты, подсчитанные вручную, будут считаться юридически действительными.

ЦИК в достаточной степени провела подготовку должностных лиц избирательных комиссий к использованию нового оборудования; тренинги были подкреплены обширными практическими занятиями. Власти приняли меры для решения наиболее часто выявляемой проблемы – нестабильности электроснабжения и интернет-соединения, однако в отдаленных районах наблюдались некоторые задержки с поставкой дополнительного оборудования. 26 Большинство собеседников МНВ БДИПЧ из избирательных комиссий положительно оценили внедрение нового оборудования, подчеркнув его общее удобство использования и положительное влияние на упрощение процедур в день голосования, выразив доверие к его техническим характеристикам. Однако, вопреки международной передовой практике, контракт на поставку электронных систем голосования и предоставление услуг по поддержке был заключен без проведения открытого публичного тендера, что не обеспечивает прозрачности и подотчетности, также отсутствие доступа для тщательного изучения технологии отрицательно повлияло на восприятие ее надежности. 27

Избирательный бюллетень, выдаваемый VID-BP, содержит уникальный QR-код быстрого реагирования (QR). 28 Одновременная обработка данных идентифицированного избирателя и генерация QR-кода, привязанного к соответствующему бюллетеню, создает значительную потенциальную уязвимость, которая может поставить под угрозу тайну голосования. 29 Закон не предусматривает независимую проверку и сертификацию электронных технологий, что ограничивает общественный контроль за системами. По данным ЦИК, последний аудит системы был проведен в 2020 году государственным предприятием «Инфоком», но его результаты остаются неопубликованными, что ограничивает прозрачность и подотчетность общественности. Кроме того, ключевым заинтересованным сторонам, таким как политические партии и наблюдатели, не был предоставлен доступ к соответствующей документации и процедурам

26 Наблюдатели БДИПЧ сообщили, что в каждой окружной избирательной комиссии были обученные специалисты, а проблемы с электроснабжением и связью были решены с помощью кабельных сетей и мобильного интернета, а также запасных генераторов. В Араване наблюдались проблемы с поставкой электрогенераторов, а в Баткенской области, по сообщениям, не был назначен технический специалист. 27 В 2024 году, по распоряжениям Президента и Кабинета министров, контракт был составлен с иностранной компанией без проведения публичного тендера. В Руководстве БДИПЧ по новым технологиям голосования (ИКТ) 2024 года говорится, что «неотъемлемой частью оценки использования ИКТ и НТГ является прозрачность системы, которая также является важнейшим элементом укрепления общественного доверия. На прозрачность могут влиять различные факторы. Если какой-либо компонент или процесс системы является тайным или защищен законом от раскрытия, общий уровень прозрачности снижается. Поскольку выборы являются публичным процессом, осуществляемым коллективно избирателями для реализации их основных прав человека, используемые технологии не должны храниться в секрете в рамках частного соглашения между поставщиком и государственными органами» (стр. 54–55). 28 QR-код позволяет сканеру бюллетеней проверять местоположение и время происхождения бюллетеня, а также обеспечивает безопасную выдачу новых бюллетеней избирателям, сдавшим испорченные. 29 Отсутствие общедоступного исходного кода и полной технической документации не позволяет оценить потенциальную связь или соответствие между QR-кодами и отдельными избирателями. Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 11 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

настройки оборудования, что противоречит международной передовой практике, и некоторые собеседники выразили обеспокоенность по поводу добросовестности его использования. 30

Впервые в общенациональном масштабе было внедрено дистанционное голосование. 31 Избиратели могли голосовать на любом избирательном участке за пределами своего избирательного округа, что потенциально открывало возможность голосования для большого числа студентов и трудовых мигрантов. При дистанционном голосовании избиратель идентифицируется с помощью персональных данных из централизированного хранилища и получает бюллетень со списком кандидатов из исходного избирательного округа избирателя. Во избежание многократного голосования дистанционная идентификация может быть использована только один раз. ЦИК организовала несколько имитационных учений по дистанционному голосованию, а также три общенациональных тестирования в октябре, чтобы ознакомить избирателей с процессом и повысить общественное доверие. Тестирование не вызвало широкого внимания у общественности, но позволило избирательной администрации выявить некоторые операционные риски, связанные с подключением к сети и передачей данных. Отсутствие четких процедур подсчета голосов, поданных удаленно, и проверки их результатов подрывает правовую определенность. 32

Регистрация избирателей

Правом голоса обладают граждане, достигшие 18-летнего возраста на день выборов, за исключением лиц, отбывающих наказание в виде лишения свободы, независимо от тяжести совершенного преступления, а также лиц, признанных судом недееспособными, что противоречит международным стандартам, обязательствам перед ОБСЕ и предыдущим рекомендациям БДИПЧ. 33

Регистрация избирателей осуществляется пассивным образом, на основе постоянного реестра актов гражданского состояния и требует сбора биометрических данных. 34 Списки избирателей извлекаются из Единого государственного реестра населения, который находится в ведении Государственной регистрационной службы (ГРС) «Кызмат», на основе адресов избирателей и критериев соответствия требованиям. Списки избирателей обновляются ежедневно в период выборов. Наблюдатели МНВ БДИПЧ сообщили, что списки были публично размещены на всех

30 Кодекс надлежащей практики в избирательных вопросах Венецианской комиссии 2022 года, пункты I.3.2.iv и 3.2.2.3 Пояснительного Доклада, призывают к обеспечению прозрачности систем электронного голосования. Среди прочего, существовала обеспокоенность по поводу наличия мер безопасности, предотвращающих дублирование записей одних и тех же избирателей в нескольких списках, загружаемых на различные устройства для идентификации. 31 Дистанционное голосование применялось несколько раз на местных и дополнительных парламентских выборах 2024 года. Согласно Закону о выборах, решение о проведении дистанционного голосования принимается при назначении выборов. На внеочередных парламентских выборах 2025 года проведение дистанционного голосования было определено указом Президента от 30 сентября. 32 Положения статей 361 и 37 пункта 5 Закона о выборах, касающиеся подсчета голосов и признания недействительными голосов, поданных дистанционно, не имеют ясности, что не было отражено в соответствующем постановлении от 14 ноября. 33 Статья 25(b) Международного пакта о гражданских и политических правах 1966 года в сочетании со статьей 2 гарантирует право голоса “без необоснованных ограничений” и дискриминации. См. также Замечание общего порядка № 25 Комитета ООН по правам человека 1996 года. пункт 4. См. статьи 12 и 29 Конвенции ООН о правах инвалидов и пункт 48 Замечания общего порядка № 1, в которых говорится, что “способность человека принимать решения не может быть оправданием для какого-либо исключения лиц с ограниченными возможностями из осуществления […] права голосовать [и] права баллотироваться на выборах». См. также пункты 7.3 и 24 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года. 34 Биометрическая регистрация обязательна для всех граждан старше 16 лет. По данным ЦИК, всего около 8000 граждан не прошли биометрическую регистрацию. Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 12 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

посещенных избирательных участках и, как правило, были доступны для избирателей. Избирателям была предоставлена возможность запросить исправления до 19 ноября. Окончательный список избирателей, опубликованный 23 ноября, включал 4 294 243 избирателя, из которых около 51,52 процента составили женщины. По словам собеседников МНВ БДИПЧ, запланированный аудит базы данных регистрации избирателей для проверки безопасности обработки биометрической информации была отложена до окончания выборов. Проверка списков избирателей и процесс их верификации не вызвали опасений по поводу правильности реестра избирателей, и большинство собеседников МНВ БДИПЧ выразили уверенность в её точности и инклюзивности. Однако законодательное требование к УИК обнародовать списки избирателей, проголосовавших на избирательных участках, и публикация этих списков на сайте ЦИК подрывают тайну голосования. 35

Регистрация кандидатов

Кандидатами могут быть избиратели, достигшие 25-летнего возраста на день выборов, имеющие высшее образование и постоянно проживающие в стране не менее пяти лет до выборов. Закон о выборах устанавливает неоправданные ограничения права баллотироваться, что противоречит международным стандартам и национальному законодательству, а также предыдущим рекомендациям БДИПЧ. 36 Вопреки рекомендациям БДИПЧ и Венецианской комиссии, Конституция сохраняет запрет на занятие должностей в государственной или муниципальной службе для лиц с двойным гражданством. 37

Недавние поправки в законодательство ещё больше ужесточили ограничения на участие в выборах, добавив требование о свободном владении кыргызским языком (которое впоследствии было приостановлено в ходе этой кампании в силу отсутствия необходимых стандартов в связи с поздним введением этого требования), 38 а также предусмотрев возможность лишения кандидата права участвовать в выборах на основании судимости, включая снятые судимости и отдельные

35 Статья 25 Международного пакта о гражданских и политических правах 1966 года и пункт 5.1 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года предусматривают соблюдение тайны голосования. Пункт I.4.54 Толкового заявления к Кодексу надлежащей практики в избирательных вопросах Венецианской комиссии 2002 года гласит: «Поскольку воздержание может указывать на политический выбор, списки голосующих не должны публиковаться». См. также Заявление о толковании к Кодексу надлежащей практики в избирательных вопросах Венецианской комиссии о публикации списков избирателей, принявших участие в выборах от 2016 года. 36 Статья 25(b) МПГПП 1966 года в сочетании со статьей 2 гарантирует право быть избранным «без какого бы то ни было различия, как в отношении расы, цвета кожи, пола, языка, религии, политических или иных убеждений, национального или социального происхождения, имущественного положения, рождения или иного обстоятельства». См. пункт 7.3 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года. Пункт I.1.1.d Кодекса надлежащей практики в избирательных вопросах Венецианской комиссии 2002 года предусматривает, что требования к месту проживания допустимы только для местных/региональных выборов и не должны превышать шести месяцев. Статья 24(1) Конституции Кыргызской Республики запрещает все виды дискриминации, в том числе дискриминацию по признаку образования. Пункт 15 Замечаний общего порядка № 25 КПЧ ООН 1996 года гласит, что «лица, которые в ином случае имеют право баллотироваться на выборах, не должны исключаться на основании необоснованных или дискриминационных требований, таких как образование, место жительства или происхождение». 37 В Совместном заключении БДИПЧ и Венецианской комиссии 2020 года о внесении изменений в некоторые законодательные акты, касающиеся санкций за нарушение избирательного законодательства, рекомендовано «уделить должное внимание минимизации и полной отмене ограничения на занятие государственных должностей для граждан с двойным гражданством в дальнейшем» (пункт 32). 38 Постановлением Кабинета Министров № 211 введение требования по владению кыргызским языком для представителей национальных меньшинств было отложено до 2028 года. Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 13 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

прекращенные уголовные дела. 39 Пожизненный запрет на участие в выборах в связи с любой судимостью, особенно снятой судимостью, или прекращенным уголовным преследованием, вызывает сомнения в соразмерности данного решения и лишает права на реабилитацию. Более того, лица, включённые в превентивные административные реестры за связи с преступными или вооружёнными группировками, лишаются права участвовать в выборах даже без решения суда, 40 что нарушает презумпцию невиновности и правовую определённость. 41 Также существует временный запрет на участие в выборах бывших религиозных деятелей, что противоречит международным стандартам. 42Требования к кандидатам включают неоправданные ограничения права баллотироваться и не предусматривают равных возможностей для всех кандидатов.

Кандидаты могли выдвигаться зарегистрированными политическими партиями и в порядке самовыдвижения до 30 октября при условии уплаты невозвращаемого избирательного взноса в размере 300 000 сом. 43 ММНВ БДИПЧ отметила, что избирательный взнос стал препятствием для участия, особенно учитывая ограниченное время для сбора средств на досрочных выборах. Поправки 2025 года к Закону о выборах отменили квоты для участия лиц с ограниченными возможностями, молодежи и национальных меньшинств, что ослабило возможности инклюзивного представительства.

Процесс регистрации прошел в целом прозрачно. ЦИК эффективно проводила проверки соответствия посредством межведомственного обмена данными и провела несколько заседаний для принятия решений о кандидатах. ЦИК проверяла заявки на постоянной основе, регистрируя кандидатов или вынося мотивированные отказы. МНВ БДИПЧ обнаружила, что отказ в регистрации незадолго до крайнего срока регистрации сделал апелляции неэффективными. К установленному законом сроку ЦИК зарегистрировала 465 кандидатов, из которых 189 были женщинами (41 процент) и 10 идентифицировали себя как представители национальных меньшинств (2 процента); 67 кандидатов сняли свои кандидатуры, 44 а 57 получили отказ в

39 Статья 25 МПГПП 1966 года гарантирует право баллотироваться на выборах без необоснованных ограничений, а Конвенция ООН о правах человека 1996 года в Общем замечании № 25 подчёркивает, что ограничения, связанные со знанием языка или наличием судимости, должны основываться на объективных и разумных критериях и не должны создавать несоразмерных препятствий для участия в общественной жизни. См. пункт I.1.1. d.iv. Кодекса надлежащей практики в избирательных вопросах Венецианской комиссии 2002 года. 40 Судебные дела, рассмотренные Миссией БДИПЧ/ОБСЕ, подтвердили, что некоторые лица узнали о своём включении в профилактическо-оперативные списки только после получения решения ЦИК об отказе в регистрации. Поскольку суды утверждали, что не имеют юрисдикции для пересмотра или аннулирования таких списков, их рассмотрение сводилось лишь к проверке соблюдения ЦИК процедурных требований закона. В результате заинтересованные лица были лишены действенного средства правовой защиты, позволяющего оспорить основания своей дисквалификации, что противоречит обязательствам ОБСЕ и международным стандартам. Статья 2.3 Международного пакта о гражданских и политических правах 1966 года предусматривает право на эффективное средство правовой защиты. См. также пункт 5.10 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года. 41 Закон “О борьбе с организованной преступностью” 2025 года закладывает основу для ведения превентивного реестра; оперативно-профилактический реестр ведется службами безопасности без судебного контроля. Статья 57(1) Конституции гарантирует презумпцию невиновности. Статья 14 МПГПП 1966 года предусматривает требование судебного определения уголовной ответственности. Пункты 5.12 и 5.13 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года предусматривают, что ограничения прав должны соответствовать стандартам законности, предсказуемости и непроизвольности. 42 См. статью 25 и Статью 2 МПГПП 1966 г. Пункт 3 Замечаний общего порядка № 25 Комитета ООН по правам человека 1996 г. запрещает любые различия в политических правах по признаку религии. 43 1 евро составляет примерно 100 сомов. Регистрационный взнос составляет 3 000 расчётных единиц (р.е.), при этом 1 р.е. равняется 100 сомам. Закон предусматривает сниженные регистрационные взносы для кандидатов с инвалидностью, причём размер скидки зависит от степени инвалидности. 44 По закону при досрочных выборах, партии и кандидаты могут снять свои кандидатуры не позднее, чем за 7 дней до дня выборов. Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 14 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

регистрации. 45 Количество зарегистрированных кандидатов значительно различается по округам. 46 Почти все кандидаты были самовыдвиженцами (98 процентов); только одна политическая партия выдвинула восемь кандидатов, что подтверждает общественные ожидания ограничительного воздействия новой правовой базы на политические партии. Из 90 членов уходящего парламента в выборах участвовали 79 депутатов.

Обстановка в период избирательной кампании

Избирательная кампания была короткой и продолжалась с 10 по 29 ноября. Ограниченные сроки кампании в значительной степени затруднили многим кандидатам возможность привлечь избирателей. Правовая база обеспечивает равные возможности для всех кандидатов и предоставляет гражданам право участвовать в агитации. Однако нормативные акты содержат жёсткие определения того, что можно и чего нельзя говорить в ходе кампании, 47 и устанавливают конкретные формы агитации для кандидатов и избирателей, 48 что в сочетании с формалистичным толкованием этих правил со стороны избирательной администрации и широким применением санкций неоправданно ограничивало возможности кандидатов и затрудняло свободный публичный политический дискурс. 49 В некоторых регионах судебные органы ограничивали право на собрания. 50 Неделя перед выборами ознаменовалась арестами видных политических деятелей по подозрению в организации массовых беспорядков. 51

45 Из числа тех, кому было отказано в регистрации, 14 не оплатили избирательный взнос, 20 не открыли банковский счет для проведения предвыборной кампании, а 23 — по причинам, не соответствия требованиям, в том числе двое из них за наличие судимости. 46 В 29 округах было зарегистрировано 10 кандидатов и более, в четырёх из которых – более 20 зарегестрированных кандидатов. Наименьшее количество кандидатов – 5 – было зарегистрировано в избирательном округе №11, а наибольшее – 25 – в избирательном округе №19. 47 Закон 2021 года «О недостоверной (ложной) информации», а также Избирательный закон, в статье 28(5) запрещает публикации, основанные на заведомо ложной информации и наносящие ущерб чести, достоинству или деловой репутации кандидатов или политических партий. В то же время статья 28(6) последнего закона запрещает распространение «призывов голосовать против кандидата (кандидатов)», «информации о любом кандидате (любых кандидатах) или политической партии, выдвинувшей зарегистрированного кандидата, содержащей негативные комментарии», а также «распространение информации, способствующей формированию у избирателей негативного отношения к кандидату или политической партии, выдвинувшей зарегистрированного кандидата» в бесплатном эфире. 48 Избирательный закон в статье 22(10) предусматривает четыре формы предвыборной агитации - (1) призывы голосовать за отдельных кандидатов или против них; (2) выражение предпочтения в отношении отдельных кандидатов; (3) описание возможных последствий избрания или неизбрания кандидатов; (4) распространение информации о деятельности кандидатов, не связанной с их профессиональной деятельностью или исполнением ими официальных обязанностей. 49 Избирательный закон в статье 1 определяет агитацию как «деятельность граждан […], кандидатов, уполномоченных представителей и доверенных лиц кандидатов, политических партий по подготовке и распространению информации в период избирательной кампании, направленной на побуждение избирателей голосовать за определённых кандидатов (список кандидатов) или против них». Однако ЦИК принял широкое толкование, согласно которому любое явное выражение гражданами своей политической позиции или комментариев считается агитацией и, как таковое, должно осуществляться только на договорной основе с кандидатом. 50 С 2024 года в соответствии с временными судебными мерами, принятыми по просьбе местных администраций, центральные районы городов Бишкек и Ош объявлены территориями, где проведение публичных собраний запрещено. 51 22 ноября ряд политиков и журналистов, включая представителей двух оппозиционных партий, двух бывших депутатов парламента и бывшего начальника Финансовой полиции, а 10 из них, включая лидера партии “Социал-демократ”, были задержаны для допроса и впоследствии арестованы до 1 января по подозрению в организации массовых беспорядков (статья 278 Уголовного кодекса, предусматривающая наказание до 10 лет лишения свободы). Параллельно были проведены многочисленные обыски и допросы, в том числе в отношении членов семей задержанных. Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 15 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

Закон запрещает злоупотребление административным ресурсом и должностным положением, подкуп избирателей, преимущественный доступ к СМИ, распространение ложной информации и критику других кандидатов при использовании бесплатного эфирного времени на государственных СМИ. 52 Государственные органы, включая президента, неоднократно обращались к избирателям, выступая против незаконных действий и призывая к честной кампании. 53 Кандидаты подписали необязывающий меморандум, в котором обязались не злоупотреблять административным ресурсом и не участвовать в подкупе избирателей. 54 Наблюдатели МНВ БДИПЧ получили информацию об утверждаемых случаях подкупа избирателей, которые стали менее частыми, но все еще оставались широко распространенными во многих районах на протяжении всей кампании, но было возбуждено только три уголовных дела. 55 Несколько собеседников МНВ БДИПЧ отметили, что новое правило избирательной кампании, которое позволяло нанимать до 1000 человек для агитации в их пользу, непропорционально благоприятствовало состоятельным кандидатам, в то время как некоторые считали его повторное введение узаконенным подкупом избирателей.

Президент заявил о намерении лично контролировать ход избирательной кампании для обеспечения её честного проведения. 56 Закон обязывает ЦИК обеспечивать соблюдение требований к проведению агитации. Специализированная Рабочая группа по вопросам агитации рассмотрела более 200 жалоб связанных с агитацией, многие из которых касались материалов, опубликованных или упомянутых в социальных сетях, закрытых группах до и во время официального периода агитации.57

Интенсивность кампании возросла в последнюю неделю, но в целом она проходила в спокойной обстановке, в основном без резонансных событий. Наблюдение за предвыборной деятельностью выявило заметную осторожность и явное согласие избирателей и кандидатов с определённой степенью контроля над предвыборной площадкой, а также страх последствий за любые действия, которые могли быть расценены как критика; подобную обеспокоенность так же выразили

52 Нарушения правил избирательной кампании административного характера могут привести к предупреждениям, штрафам и отмене регистрации кандидатов, в то время как уголовные правонарушения, связанные с избирательной кампанией, влекут за собой штрафы, исправительные работы или тюремное заключение на срок до восьми лет. 53 30 сентября президент Жапаров в своём обращении к народу настоятельно призвал работников местных администраций, госслужащих, учителей и врачей не вмешиваться в избирательный процесс, предупредив, что любое вмешательство повлечёт за собой увольнение и строгую ответственность. Президент заявил, что «эти выборы должны стать самыми прозрачными и справедливыми в нашей истории». Председатель ЦИК призвал кандидатов воздержаться от подкупа избирателей, а Министерство образования – работников образования – воздержаться от агитации. 54 Кандидаты подписали меморандумы 8 ноября в каждом окружном избирательном округе (для Бишкекских ОИК - в ЦИК) после проведения жеребьевки по порядку голосования и распределения бесплатного эфирного времени в государственных СМИ. 55 МНВ БДИПЧ получила информацию о предпологаемых случаях подкупа в различных округах, включая округи в Бишкеке, Гульчо, Кадамжае, Канте, Кара-Суу, Кербене, Лебединовке, Нарыне, Ноокате и Токмоке. Прокуратура сообщила МНВ БДИПЧ, что по состоянию на 25 ноября расследуется 18 случаев предполагаемого подкупа избирателей. 56 Президент обязался «лично контролировать эти выборы […] в качестве арбитра. Если в каком-либо округе будут зафиксированы недобросовестные действия, я лично приму участие в работе ЦИК или создам комиссию и направлю туда своих доверенных лиц». 57 Рабочая группа провела 17 заседаний, в том числе 15 рабочих. Информация о жалобах, поданных в ЦИК, представлена в разделе «Разрешение избирательных споров». Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 16 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

несколько собеседников МНВ БДИПЧ. 58 Кроме того, некоторые собеседники МНВ БДИПЧ отмечали высокий уровень апатии избирателей, который они связывали с недоверием и разочарованием в политическом процессе.

Несмотря на подобную агитационную обстановку, во многих округах наблюдалась конкурентная предвыборная активность, включая собрания в закрытых помещениях, некоторые из которых были совместно организованы ЦИК и ОИК, агитацию по домам и работу в социальных сетях, в основном в индивидуальном порядке. 59 Хотя кампания в основном имела личностный характер, кандидаты поднимали ряд преимущественно местных вопросов, включая рост стоимости жизни, социальное развитие, в том чиле образование и здравоохранение, местную инфраструктуру и права женщин.

Большинство кандидатов в основном использовали такие платформы социальных сетей, как Инстаграм, Фейсбук, Ютуб и мессенджеры, в качестве одного из своих основных инструментов своей агитации. В то время как у 10 кандидатов было более 100 000 подписчиков в Инстаграм, в общем было 52 и 22 кандидата с более чем 10 000 подписчиков в Инстаграм и Фейсбук соотвественно. Публикации, связанные с кампанией, в основном представляли предвыборную деятельность кандидатов и были ориентированы на личность кандидата, редко затрагивая программные вопросы, в том числе и те, которые вызывали повышенный интерес. В социальных сетях, отслеживаемых МНВ БДИПЧ, не было публикаций с дискредитирующим или уничижительным контентом, направленным против других кандидатов или властей. 60 Онлайн- агитация не регулируется отдельно, к ней применяются общие правила проведения кампании.

Согласно мнению некоторых собеседников МНВ БДИПЧ, среди кандидатов, принадлежащих к национальным меньшинствам и общинам присутствовала обеспокоенность и осторожность. В ходе публичных агитационных мероприятий практически отсутствовали обсуждения вопросов, связанных с меньшинствами. Более того, доступность предвыборной информации и агитационных материалов на языках меньшинств была крайне ограничена. 61 Предвыборная среда для сообществ этнических меньшинств дополнительно осложняется общим отсутствием средств массовой информации на языках, кроме кыргызского и русского. 62

58 В пункте 7.7 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года государства-участники ОБСЕ обязались «обеспечить, посредством законодательства и государственной политики проведение политической кампании в справедливой и свободной атмосфере, в которой ни административные действия, ни насилие, или же запугивание не мешали бы партиям и кандидатам свободно излагать свои взгляды и квалификации и не мешали бы избирателям узнавать и обсуждать их или голосовать, не опасаясь наказания». 59 МНВ БДИПЧ наблюдала за 106 агитационными мероприятиями во всех округах, большинство из которых проводились в ОИК 15, ОИК 26 и ОИК 29 (8 соответственно). Примерно в 40 процентах (42) мероприятий приняли участие до 100 человек, в 22 процента случаев — до 50 участников (23 мероприятия). Около 17 процента мероприятий привлекли более крупную аудиторию — до 1000 участников. 60 Аналогичным образом, 71 процент наблюдаемых мероприятий предвыборной кампании (75 из 106 мероприятий) прошли без каких либо негативных высказываний или комментариев со стороны кандидата или других выступающих. 61 Закон о государственном языке 2023 года предусматривает проведение агитационных мероприятий только на кыргызском или русском языках. Из 106 собраний, за которыми наблюдали долгосрочные наблюдатели МНВ БДИПЧ, 86 (81 процента) проводилось исключительно на кыргызском языке, 15 собраний (14 процента) – на кыргызском и русском языках, два мероприятия проводились на кыргызском и узбекском языках, одно мероприятие — на кыргызском и других языках, и одно — исключительно на узбекском. Агитационных материалов на языках национальных меньшинств не наблюдалось. 62 В Кыргызстане нет ни одного телеканала, постоянно вещающего на языках, кроме кыргызского или русского, и ни одного интернет-издания, регулярно публикующего материалы на языках, отличных от кыргызского, русского или английского. По словам собеседников МНВ БДИПЧ, в стране осталось только одно печатное издание на языке меньшинств. Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 17 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

Финансирование избирательной кампании

Правовая база финансирования избирательной кампании обеспечивает достаточно структурированную основу для финансового регулирования в ходе кампании. Однако кандидаты могут быть сняты с регистрации за незначительное превышение установленных лимитов расходов, что является непропорциональной мерой. Недавние поправки, в частности, ограничили способы получения пожертвований кандидатами, ввели отмену регистрации кандидатов за перерасход средств, назначили потенциально несоразмерные санкции в зависимости от тяжести нарушения, а также включили рекламу в социальных сетях в число разрешенных расходов на избирательную кампанию.

Финансирование избирательных кампаний может быть осуществлено за счёт собственных средств кандидата или средств политической партии, а также добровольных пожертвований граждан и юридических лиц, с учётом ограничений по суммам и источникам. 63 Пожертвования в натуральной форме по-прежнему запрещены, несмотря на предыдущие рекомендации БДИПЧ и Венецианской комиссии. 64 Общий размер фонда избирательной кампании на одного кандидата ограничен суммой около 200 000 евро. Согласно опубликованным финансовым данным, основными источниками финансирования избирательных кампаний являются личные средства кандидатов, далее следуют пожертвования от частных лиц. Существующее финансовое неравенство повлияло на способность кандидатов вести агитационную кампанию на равных условиях.

Все кандидаты открыли специальный счёт для своей кампании в одном из двух уполномоченных государственных банков. Некоторые собеседники МНВ БДИПЧ выразили сожаление по поводу отсутствия упрощённых инструментов для онлайн-пожертвований, таких как QR-коды или электронные кошельки, что препятствовало внесению небольших пожертвований. Некоторые собеседники МНВ БДИПЧ выразили обеспокоенность касаемо исключительного использования государственных банков и сообщили о задержках в обработке транзакций и ограниченном доступе к отделениям в сельской местности.

ЦИК на своем веб-сайте публикует отчеты о доходах, расходах и финансовую отчетность по каждому кандидату на протяжении всей кампании, 65 однако информация о донорах не раскрывается, что не соответствует международным стандартам прозрачности, которые требуют публичного доступа к информации об источнике и расходовании средств избирательной кампании. 66 В отсутствие онлайн-системы подачи отчетов о финансировании кампании

63 Финансирование избирательных кампаний может осуществляться за счёт личных средств в размере до 100000 евро, партийных взносов в размере до 10 000 евро и пожертвований физических и юридических лиц, не превышающих 5 000 евро. Средства для финансирования избирательных кампаний политических партий могут включать в себя пожертвования кандидатов в размере до 150 000 евро, партийные ресурсы в размере до 1 миллиона евро, пожертвования частных лиц в размере до 2 000 евро и пожертвования юридических лиц в размере до 30 000 евро. Пожертвования от анонимных и иностранных источников, духовенства, судебных органов, военных, государственных служащих и лиц, имеющих задолженность перед государством, запрещены. 64 В пункте 170 Руководящих принципов БДИПЧ и Венецианской комиссии по регулированию деятельности политических партий 2020 года говорится, что «…все лица должны иметь право свободно выражать свою поддержку политической партии по своему выбору посредством финансовых и натуральных взносов” в разумных пределах. 65 По состоянию на 29 ноября ЦИК опубликовала консолидированные банковские данные, показывающие общий доход около 17,6 млн евро и расходы около 15,5 млн евро, с разбивкой по источникам, типу расходов и округам. 66 Статья 7.3 Конвенции ООН против коррупции 2003 года и Совместные руководящие принципы БДИПЧ и Венецианской комиссии по регулированию политических партий 2020 года предусматривают публикацию сведений об источниках и распределении средств на избирательные кампании. Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 18 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

промежуточные отчеты, подлежащие представлению 22 ноября, были представлены на бумажных носителях и не были опубликованы из-за отсутствия технических возможностей. ЦИК не смогла сообщить точное количество полученных отчетов, поскольку некоторые из них были представлены в окружные избирательные комиссии. ЦИК пояснила МНВ БДИПЧ, что из-за ограниченных кадровых ресурсов и сжатых сроков проверка отчетов была ограниченной, и что она в первую очередь полагалась на банки, обслуживающие счета избирательной кампании, которые отклоняли незаконные или чрезмерные пожертвования. 67 Окончательные отчеты должны быть представлены к 7 декабря 2025 года.

ЦИК осуществляет контроль за соблюдением норм финансирования избирательных кампаний, принимает меры при выявлении нарушений, проверяет финансовые операции, предоставляет текущие отчёты о финансировании в период кампании, а также проводит проверки и аудиторские мероприятия. 68 Отсутствие четких процедур аудита и ограниченное раскрытие информации снижают эффективность надзора за финансированием избирательных кампаний. 69 ЦИК также выразила обеспокоенность тем, что электронные платежные приложения или наличные средства могут использоваться для обхода требований к избирательным фондам. Несколько собеседников МНВ БДИПЧ упомянули о возможном неучтенном труде волонтеров и операционных расходах, которые могут подпадать под запрещенные взносы в натуральной форме, и отметили ограниченность возможности осуществлять проверки на уровне округов, что в совокупности указывает на пробелы в системе надзора. Закон требует проведения послеоперационного аудита, но не регламентирует методологию проверки и не требует публикации его результатов. 70

Санкции за нарушения правил финансирования избирательных кампаний носят преимущественно уголовный характер, в то время как административные меры остаются ограниченными и недостаточно четкими, не предусматривая пропорциональной и поэтапной системы для реагирования на недочёты в процессе кампании. 71 Избирательный закон наделяет ЦИК полномочиями разрешать или запрещать привлечение кандидатов к уголовной

67 ЦИК проверяет только соответствие данных в отчетах банковским выпискам, не пытаясь выявить использование незадекларированных средств или другие злоупотребления. 68 В соответствии с Постановлением ЦИК № 56 и статьей 42 Закона о выборах, в состав Контрольно-ревизионной группы ЦИК должны входить не менее семи членов, включая должностных лиц ЦИК, экспертов правоохранительных и финансовых органов, а также других государственных учреждений, ответственных за надзор за финансированием избирательных кампаний. 69 В пункте 278 Совместных руководящих принципов БДИПЧ и Венецианской комиссии по регулированию деятельности политических партий (Совместные руководящие принципы) от 2020 года говорится, что «[…] законодательство должно чётко определять различные этапы процесса аудита». См. также раздел 6 Руководства БДИПЧ по наблюдению за финансированием избирательных кампаний 2015 года. 70 На момент составления отчета аудиторская группа ЦИК все еще была в процессе рассмотрения подхода к предстоящей проверке. 71 Кодекс об административных правонарушениях не устанавливает конкретных административных санкций за обычные нарушения, связанные с финансированием избирательных кампаний, вместо чего опирается на общие или косвенные положения. Хотя статья 62 касается представления ложной информации, четких административных санкций за несвоевременную подачу отчетности, незначительные расхождения в бухгалтерском учете или техническое несоблюдение банковских процедур не предусмотрено. На практике надзорным органам приходится полагаться на статью 61 о непредставлении информации или статью 65 о нарушениях правил ведения агитации для реагирования на финансовые нарушения. Поскольку эти положения прямо не относятся к избирательным фондам, их применение к финансовым нарушениям остается юридически неопределенным и непредсказуемым для заинтересованных сторон. Статья 46(2) Закона о выборах предусматривает отмену регистрации кандидатов в случае использования средств, не предусмотренных избирательными фондами, или чрезмерного расходования средств. Серьезные правонарушения подпадают под действие статей 197 и 198 Уголовного кодекса, которые предусматривают наказание до пяти лет лишения свободы. Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 19 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

ответственности за нарушения связанные с финансированием избирательных кампаний. 72 В отсутствие достаточных административных мер, данная система оставляет умеренные нарушения либо под угрозой потенциально строгих последствий, либо без преследования, что ограничивает пропорциональное и предсказуемое соблюдение норм, несмотря на предыдущие рекомендации БДИПЧ и Венецианской комиссии, и противоречит международной передовой практике. 73Этот вопрос особенно важен в свете недавних поправок, предусматривающих отмену регистрации кандидатов за превышение лимита расходов на 0,5 процента, что является несоразмерной санкцией.74

СМИ

С 2021 года медиа-ландшафт претерпел существенные изменения, и, хотя определённое разнообразие всё ещё сохраняется, оно стремительно сокращается. Социальные сети стали основным источником политической информации, за ними следует телевидение. 75 В 2022 году общественный вещатель был национализирован, вопреки международной практике, и переименован в Национальную телерадиовещательную корпорацию Кыргызстана (НТРК). 76

Несмотря на то, что Конституция предусматривает свободу выражения мнений и запрещает цензуру, она также включает неоправданно широкие или расплывчатые основания для ограничения этих свобод. Кроме того, широкие и расплывчатые определения содержатся и в Уголовном кодексе, и все чаще судебному преследованию по ним подвергаются журналисты.77 Закон о СМИ 2025 года, среди прочего, предусматривает обязательную регистрацию для всех средств массовой информации, включая онлайн-СМИ, ограничивает долю иностранного участия 35 процентами, а также не учитывает ряд ключевых рекомендаций Представителя ОБСЕ по

72 Например, 24 ноября ЦИК отклонила ходатайство милиции о возбуждении уголовного дела в отношении кандидата Нурдинова по округу № 30 по подозрению в подкупе избирателей. 73 В пункте 281 Совместных руководящих принципов БДИПЧ и Венецианской комиссии по регулированию деятельности политических партий 2020 года говорится, что «хотя уголовные санкции предусмотрены за серьезные нарушения, которые подрывают общественную целостность или могут угрожать национальной безопасности (например, в случае иностранного финансирования), должен быть ряд административных санкций, доступных не только за неправомерное получение или использование средств партиями […], но и за индивидуальные правонарушения». 74 Согласно текущему лимиту расходов, исключение кандидата из выборов может быть инициировано при превышении расходов всего на 500 евро. 75 См. отчёт М-Вектор о “Медиапотреблении в Кыргызстане” за 2023 год. Согласно отчёту Диджитал 2025: Кыргызстан, уровень проникновения интернета в 2025 году составил 88,5 процентов. Другие недавние изменения в медийной сфере касаются изменения формата некоторых СМИ, например, перехода телеканала НТС с универсального на развлекательный формат, а также открытия нового медиапроекта Номад ТВ, в котором, помимо прочего, будут представлены «общие исторические и культурные связи России и Кыргызстана, их развитие и общая роль на международной арене». Канал будет ретранслировать программы российского НТВ; на церемонии его открытия присутствовали высокопоставленные российские чиновники. 76 В Совместной декларации 2023 года международные мандатарии по свободе выражения мнений подчеркнули, что «все правительственные или государственные СМИ должны быть преобразованы в общественные СМИ без дальнейшего промедления». 77 КЛРД ООН в своих заключительных замечаниях от июля 2025 года выразил обеспокоенность “чрезмерно широкими и расплывчатыми положениями Уголовного кодекса” и рекомендовал “[п]ересмотреть Уголовный кодекс, в частности статьи 278(3), 330, 326 и 327, для предотвращения произвольного толкования и несоразмерных ограничений, налагаемых на право на свободу мнений и их свободное выражение», а также “обеспечить, чтобы законодательная база не использовалась для запугивания, преследования, задержания или судебного преследования журналистов”. По данным Института медиаполитики, в 2024 году было возбуждено 13 уголовных дел против журналистов на основании статей 330 (Разжигание расовой, этнической, религиозной и иных форм вражды), 278 (Призывы к массовым беспорядкам) и 327 (Призывы к насильственному захвату власти). В 2025 году Канышай Мамыркулова была приговорена к четырём годам пробации по статьям 278 и 330; Александр Александров и Жоомарт Дуулатов (Клооп) были приговорены к пяти годам лишения свободы по статье 278 Уголовного кодекса, а 25 ноября приговор был пересмотрен и заменен на три года пробации. Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 20 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

свободе СМИ и БДИПЧ. 78 Новые штрафы в Кодексе об административных правонарушениях 2025 года за клевету, оскорбление и распространение ложной информации непропорционально высоки. 79 В Кыргызстане нет независимого регулятора средств массовой информации, и Министерство культуры, информации, спорта и молодежной политики (МКИСМП) уполномочено лицензировать и отзывать лицензии у средств массовой информации. Вопреки международным стандартам, Закон о защите от недостоверной (ложной) информации позволяет МКИСМП удалять контент или блокировать веб-сайты без предварительного решения суда. 80 В целом, можно заключить что правовая база СМИ не соответствует международным обязательствам. 81

Преследование работников СМИ, закрытие независимых СМИ и чрезмерно ограничивающая правовая база в совокупности оказали значительное сдерживающее воздействие на свободу СМИ, что привело к повсеместной самоцензуре и существенному сокращению независимой журналистики. 82

Новости, связанные с предвыборной кампанией, должны быть представлены отдельным блоком, без комментариев. Средства массовой информации несут ответственность за публикацию информации, порочащей или дискредитирующей честь, достоинство или репутацию кандидатов и политических партий. Несмотря на предыдущую рекомендацию БДИПЧ, законодательные положения не были изменены для предотвращения узкого толкования правил, что, по сути, привело к отсутствию новостного и редакционного освещения предвыборных кампаний кандидатов. В результате, помимо освещения процедурных аспектов и нарушений избирательного процесса, кампания в основном или исключительно представляла собой оплачиваемое освещение кандидатов в новостных сюжетах, что ограничивало возможность избирателей сделать информированный выбор.

Государственные вещатели предоставляли зарегистрированным кандидатам бесплатное эфирное время в соответствии с законом, однако кандидаты, особенно более обеспеченные, предпочли не

78 См. Совместное заключение ПССМИ/БДИПЧ ОБСЕ по проекту закона о СМИ. В пункте 39 Замечаний общего порядка № 34 к МПГПП рекомендуются необходимые критерии независимости органа, регулирующего деятельность СМИ. 79 Штрафы варьируются от 20 000 сомов для физических лиц до 65 000 сомов для юридических лиц, а предполагаемая средняя заработная плата в 2025 году составит 42 757 сомов, а в 2024 году она составляла 36 000 сомов. 80 В пункте 43 Замечаний общего порядка № 34 к МПГПП говорится, что “любые ограничения на работу вебсайтов, блогов и любых других подобных систем распространения электронной и иной информации, основанных на Интернет-технологиях” допустимы только в той мере, в какой они не нарушают статью 19 МПГПП, и делается явный вывод о том, что общие запреты на работу веб-сайтов не соответствуют статье 19 МПГПП. 81 Решение Совета министров ОБСЕ № 3 “О безопасности журналистов” призывает государства привести свои законы, политику и практику, касающиеся свободы СМИ, в полное соответствие с их международными обязательствами. 82 Управление Верховного комиссара по правам человека выразило обеспокоенность приговорами к тюремному заключению кыргызских журналистов по обвинению в “призывах к массовым беспорядкам” и раскритиковало эти уголовные преследования как “омрачённые проблемами соблюдения надлежащей правовой процедуры и права на справедливый суд”. 27 октября три СМИ (Kloop kg, Temirov Live и Айт Айт Десе) были признаны экстремистскими, а их деятельность в Кыргызстане была запрещена судом. В июле 2025 года телеканал “Апрель ТВ” был закрыт за “деструктивное” и “негативное” освещение деятельности правительства. Ранее в 2022 году г-н Темиров, журналист и основатель Temirov Live, был лишён гражданства Кыргызстана. В январе 2024 года были арестованы одиннадцать журналистов Temirov Live, включая Махабат Тажибек, жену Темирова и основательницу Айт Айт Десе. Несколько собеседников МНВ БДИПЧ также сообщали о прямой цензуре чувствительных тем. Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 21 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

использовать его, предположительно из-за ограниченной зрительской аудитории и влияния.83 В связи с большим количеством кандидатов эфирное время было разделено между двумя государственными вещателями, НТРК и ЭлТР, и их региональными отделениями. 84 Несмотря на предыдущие рекомендации БДИПЧ, СМИ по-прежнему должны были быть аккредитованы для оказания услуг платной рекламы, которая должна предоставляться кандидатам на равных условиях. В связи с отсутствием органа, регулирующего деятельность СМИ, ЦИК контролирует законность агитации в СМИ и имеет право отзывать аккредитацию СМИ за нарушения. 85

Мониторинг СМИ, проведённый МНВ БДИПЧ, показал, что кандидаты не освещались в новостных и текущих программах, за исключением ограниченного освещения нарушений в ходе кампании. 86 Отслеживаемые вещатели широко освещали деятельность государственных органов, преимущественно президента и его администрации, Кабинета министров, Государственного комитета национальной безопасности (ГКНБ), а также ЦИК, в позитивном или нейтральном ключе. 87 Аналогично, онлайн-порталы в основном освещали деятельность властей и ЦИК по процедурным аспектам процесса, в позитивном или нейтральном ключе. 88 Была проведена обширная информационная кампания для избирателей. Собеседники МНВ БДИПЧ

83 Нормативные положения остаются неясными в отношении предоставления бесплатного эфирного или публикационного пространства государственными онлайн СМИ. Государственное агентство kabar.kg не предоставило бесплатное пространство участникам выборов, объяснив это отсутствием соответствующего регулирования со стороны ЦИК и отсутствием интереса со стороны кандидатов. Закон прямо не регулирует этот вопрос, и ЦИК сообщил МНПЧ/БДИПЧ ОБСЕ, что график должен составляться самим СМИ в случае, если кандидаты проявят интерес. Неопределённость в реализации обязательств государственными печатными СМИ объяснялась несоответствием между установленными законом моделями собственности и финансирования этих изданий. Несколько кандидатов сообщили МНВ БДИПЧ, что они не были осведомлены о возможности использовать бесплатное пространство на kabar.kg. 84 8 ноября в ходе совместной жеребьёвки по порядку размещения в бюллетене и распределения бесплатного эфирного времени избирательные комиссии распределили эфирное время между кандидатами, выделив 5 минут на индивидуальные выступления и 25 минут для участия в дебатах. Миссия по наблюдению за выборами БДИПЧ наблюдала различные подходы к распределению бесплатного эфирного времени: в некоторых случаях проводилась отдельная жеребьёвка для каждого кандидата, как предписано регламентом, в то время как в других случаях были разработаны иные процедуры (например, основанные на порядке кандидатов в бюллетене). 85 ЦИК не проводил системного мониторинга освещения предвыборной кампании в СМИ. Рабочая группа ЦИК по вопросам агитации осуществляла контроль за ходом агитации в СМИ на основании уведомлений. Всего были наложены санкции на 5 СМИ: 22 октября НТРК “Талас” была оштрафована на 28 000 сомов за нарушение правил досрочной агитации; 13 ноября газета “Азия Ньюс” и интернет-издание “Арыба” были оштрафованы на 17 500 сомов за публикацию сведений, порочащих честь, достоинство или деловую репутацию кандидатов; 20 ноября ОсОО “Жаш FM” (телеканал “Т-Медиа”) было оштрафовано на 28 000 сомов за нарушение условий равного доступа кандидатов к информации в связи с размещением баннера одного из кандидатов на заднем плане в выпуске новостей. 29 ноября new.kg была оштрафована на 7500 сомов за публикацию платных агитационных материалов одного из кандидатов, на которых были использованы изображения зарубежных политических деятелей. 86 МНВ БДИПЧ осуществляла мониторинг прайм-тайма общенациональных телеканалов НТРК, Ала-Тоо 24, ЭлТР, 7 канал и Регион ТВ, а также политического контента интернет-СМИ akipress.kg, azattyk.kg, Kaktus.Media, 24.kg, super.kg, kabar.kg и sputnik.kg. Во время предвыборной компании освещение кандидатов в новостных и общественно-политических программах составило 0,21 процента, что стало результатом двух сообщений о нарушениях в ходе предвыборной кампании. 87 Например, все отслеживаемые СМИ уделили Президенту от 33 до 54 процентов эфирного времени. Региональное телевидение выделило 3о процентов эфирного времени ГКНБ, а “7 канал” уделил большую часть освещения Кабинету министров — 45 процента. 88 Единственным замеченным исключением, где кандидаты освещались не только в процедурных вопросах, стали три статьи на сайте Akipress, в которых описывались связи кандидатов с должностными лицами. В последний день кампании “Кактус.Медиа” опубликовал статью о расходах кандидатов на агитацию. Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 22 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

заявили, что СМИ получили указания избегать негативных новостей о развитии страны и некоторых других спорных тем в освещении событий, в том числе в новостных выпусках. 89

Кандидаты освещались как в рамках бесплатного, так и платного эфирного времени, включая оплачиваемое освещение кандидатов в новостных сюжетах, несмотря на предыдущие рекомендации БДИПЧ. 90 Дебатные программы на телеканалах ЭлТР и НТРК и их местных отделениях были единственными площадками, где кандидаты могли представить себя и взаимодействовать друг с другом. Однако некоторые кандидаты сочли этот формат неэффективным, что в общем привело нежеланию участвовать в них. 91 Женщины-кандидаты получили 33 процента бесплатного эфирного времени. Сурдоперевод во время дебатов не предоставлялся. Платный контент на веб-сайтах составил менее 1 процента.

Разрешение избирательных споров

Решения, действия или бездействие избирательной администрации, государственных органов и кандидатов могут быть обжалованы. Жалобы на действия избирательной администрации подлежат рассмотрению в вышестоящей инстанции и могут быть обжалованы в Административном суде Бишкека, а также в Верховном суде. Жалобы и апелляции при досрочных выборах должны подаваться и рассматриваться в ускоренные сроки, а в день голосования – в срочном порядке. Эти ограниченные временные сроки недостаточны для подачи жалоб и противоречат международной практике. 92 Хотя жалобы в ЦИК можно подать и онлайн через веб-сайт, онлайн-системы для инициирования судебного разбирательства не были разработаны.

Поправки от 2025 года ещё больше ограничили доступ к действенным средствам правовой защиты, поскольку политические партии больше не имеют права оспаривать результаты выборов, и теперь это право остаётся за кандидатами, их представителями и наблюдателями. 93 Избиратели не могут оспаривать результаты выборов, даже при наличии разумного кворума, что

89 Эти инструкции подкреплялись периодическими, но широко распространенными “профилактическими телефонными звонками” со стороны некоторых представителей власти журналистам и редакторам, чтобы гарантировать соблюдение неписаных директив, в том числе и во время кампании. 90 Освещение кандидатов в платных программах составило 8 процентов, включая оплачиваемые новости и интервью. Платные новостные программы отслеживались на Регион ТВ. Платная реклама не всегда была легко распознаваемой. Например, 25 ноября канал Регион ТВ транслировал 45-минутное оплачиваемое интервью с кандидатом, при этом не указывая этого с ясностью. 91 Дебаты составили 23 процента от общего числа отслеживаемых программ; МНВ БДИПЧ наблюдала за 14 дебатами. Некоторые кандидаты сообщили МНВ БДИПЧ, что формат дебатов не способствует содержательному обмену мнениями, поскольку закон запрещает критику других кандидатов в бесплатном эфире, также кандидатам было рекомендовано не задавать провокационных вопросов. В наблюдаемых дебатах участвовало менее половины зарегистрированных кандидатов. На телеканале НТРК дебаты транслировались поздно вечером, в результате чего одно из них вышло в эфир в 28 минут первого часа ночи, что противоречит положениями закона, согласно которым бесплатное эфирное время должно транслироваться с 20:00 до полуночи. 92 Согласно Закону о выборах, сроки всех избирательных действий на досрочных выборах сокращаются на треть, что сокращает обычный трёхдневный срок подачи жалоб и принятия по ним решений до двух дней, а пятидневный срок подачи кассационной жалобы – до трёх дней. В пункте II.3.3.g Кодекса надлежащей практики в избирательных вопросах Венецианской комиссии 2002 года и его интерпретирующих декларациях рекомендуется, чтобы “сроки […] подачи заявлений об обжаловании были достаточно длительными, чтобы можно было подать заявление, гарантировать осуществление права на защиту и принять взвешенное решение. Срок от трёх до пяти дней в первой инстанции (как для подачи апелляций, так и для вынесения решений) представляется разумным для принятия решений до выборов”. 93 В пункте 5.10 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года говорится, что “каждый человек должен обладать эффективными средствами правовой защиты против административных решений, с тем, чтобы гарантировалось соблюдение основных прав и обеспечивалось ненанесение ущерба правовой системе”. Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 23 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

противоречит международной практике, предусматривающей широкое право на подачу жалоб в избирательных спорах, а также предыдущим рекомендациям БДИПЧ. 94

ЦИК вела онлайн-реестр жалоб и сообщений о происшествиях, что способствовало прозрачности предвыборного процесса; однако многие решения публиковались с задержкой. Из 142 жалоб, зарегистрированных по состоянию на 29 ноября, 102 были рассмотрены ЦИК. 95 В 48 случаях ЦИК наложила административные штрафы. 96 Хотя заседания ЦИК по рассмотрению споров обеспечивали прозрачность и возможность для сторон представить свои аргументы, процессуальные гарантии были ограничены, поскольку большое количество дел рассматривалось в закрытом режиме, особенно те дела, которые не привели к наложению санкций. 97

Толкование правил проведения избирательных кампаний в решениях по жалобам со стороны ЦИК было неоднородным 98 и в некоторых случаях узким, особенно в делах, касающихся свободы выражения мнений по вопросам, связанным с выборами, в том числе и в частной переписке. 99 Решения ЦИК в основном опирались на рекомендации её рабочей группы по рассмотрению споров, предоставляя ограниченное фактическое и правовое обоснование и не раскрывая, каким образом приведённые правовые нормы относятся к существу дела, что подрывало юридическую определённость и возможность эффективного обжалования. 100 В целом, ЦИК применял правила проведения кампании таким образом, который расширял круг запрещённых действий и не всегда учитывал необходимость балансирования регулирования кампаний с защитой фундаментальных

94 Статья 25 МПГПП и пункт 5.10 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года гарантируют право на эффективное средство правовой защиты в случае нарушения политических прав. Пункт II.3.3f Кодекса надлежащей практики в избирательных вопросах Венецианской комиссии рекомендует, чтобы «любой избиратель данного округа и любой участвующий в выборах кандидат должен иметь право на подачу заявления об обжаловании. При этом представляется целесообразным установить требования в отношении минимального числа избирателей для обжалования результатов выборов». 95 Сообщения, зарегистрированные в электронном реестре ЦИК, в основном поступали от правоохранительных органов, мониторинга социальных сетей, горячей линии ЦИК и кандидатов и касались широкого круга вопросов, включая нарушения правил ведения кампании (70), распространение ложной или клеветнической информации о кандидатах (24), возможный подкуп избирателей (15), злоупотребление административными ресурсами (6) и другие нарушения (27). 96 По состоянию на 28 ноября было наложено 53 административных штрафов, в том числе 32 штрафа на физических лиц за нарушение условий агитации, 11 штрафов за распространение заведомо ложной информации, порочащей репутацию кандидата, 2 штрафа за проведение агитации в религиозных учреждениях, 4 штрафа на средства массовой информации (два за нарушение условий агитации и два за материалы порочащие честь, достоинство или деловую репутацию кандидатов) и 1 штраф за неисполнение решения ЦИК. ЦИК также вынесла 6 предупреждений. 97 ЦИК создала внутренние рабочие группы по рассмотрению жалоб и проводила кампанию по подготовке консультативных заключений по жалобам и нарушениям для рассмотрения на пленарном заседании. МНВ БДИПЧ не всегда была проинформирована о заседаниях рабочих групп. ЦИК координировала работу Группы Быстрого Реагирования с правоохранительными органами на центральном и районном уровнях. 98 В то время как ЦИК в своём Решении № 1404 вынесла предупреждение за нарушение, связанное с распространением информации, относящейся к профессиональной деятельности или исполнению кандидатом своих должностных обязанностей, в других решениях за аналогичные нарушения ЦИК назначала административные штрафы, не предоставив чёткого обоснования различий в подходе. 99 Это касалось случаев, когда частное онлайн-общение рассматривалось как агитация, несмотря на отсутствие прямой связи с предвыборной агитацией. Например, ЦИК оштрафовала женщину после того, как она переслала аудиосообщение в местные группы ВатсАп о встрече кандидата. Она отрицала намерение вести агитацию и удалила сообщение. ЦИК сочла пересланное сообщение незаконной агитацией. 100 Например, в вопросах иммунитета от уголовной ответственности, касающихся предполагаемого подкупа избирателей, ЦИК разрешила преследование трех кандидатов без представления оснований для своего решения, тогда как ее отклонение аналогичного запроса основывалось исключительно на краткой записке относительно имеющихся доказательств. Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 24 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

свобод, что противоречит международным стандартам. 101 Ни в одном из решений ЦИК о нарушениях в ходе избирательной кампании не упоминались возможные способы обжалования, и МНВ БДИПЧ не смогла выявить подобных обращений. 102

В административный суд поступило 12 апелляций о регистрации кандатов, из которых 9 были отклонены по существу, а 2 признаны неприемлемыми. 103 Восемь оспариваемых решений были оставлены в силе Верховным Судом. Расписание слушаний часто не обновлялось, а решения Административного суда, связанные с выборами, не публиковались своевременно, в то время как решения Верховного суда оставались неопубликованными до дня голосования, что ограничивало прозрачность. Решения, доступные МНВ БДИПЧ, были структурированы и содержали правовые ссылки, но оценивали факты формально и воздерживались от анализа законности и соразмерности оспариваемых административных мер. 104

Согласно Уголовного кодекса, пять типов уголовных преступлений, связанных с выборами, подпадают под юрисдикцию Генеральной прокуратуры. 105 На сегодняшний день правоохранительные органы возбудили девять уголовных дела по фактам предполагаемого подкупа избирателей. 106

Гражданские и международные наблюдатели

Закон предусматривает наблюдение за выборами со стороны граждан и международных наблюдателей. Организации гражданского общества, обладающие уставными полномочиями в избирательной сфере или в области прав человека, могут получить аккредитацию для наблюдения за выборами. Срок подачи заявок на аккредитацию гражданских наблюдателей не установлен. Кандидаты и политические партии также имеют право направлять своих представителей и наблюдателей.

Несколько собеседников МНВ БДИПЧ выразили обеспокоенность относительно возможности гражданского наблюдения за этими выборами, главным образом из-за ограничений финансирования и недавних изменений в законодательстве, которые определяют внутреннее наблюдение за выборами как политическую деятельность и требуют от организаций

101 В статье 19 МПГПП; и Замечаниях общего порядка № 25 и Замечаниях общего порядка № 34 Комитета ООН по правам человека1996 года требуется что бы государства гарантировали свободу выражения мнений и обеспечивали законность, обоснованность и соразмерность любых ограничений. Необходимо уважать свободный обмен информацией и идеями по вопросам общественной и политической жизни между избирателями, кандидатами и избранными представителями. 102 Пункт 5.11 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года гласит, что «административные решения, направленные против какого-либо лица, должны быть полностью обоснованными и, как правило, содержать указание на имеющиеся обычные средства правовой защиты». 103 Оставшаяся жалоба была разделена на два дела: в одном было отказано, а по другому суд обязал ЦИК исправить своё решение. 104 Статья 2.3 МПГПП 1966 года обязывает каждое государство обеспечить «любому лицу, чьи права или свободы… нарушены, эффективное средство правовой защиты» и что «компетентные органы должны обеспечивать применение таких средств правовой защиты, когда они предоставляются» Пункт 5.10 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года гласит, что «каждый человек будет обладать эффективными средствами правовой защиты против административных решений, с тем, чтобы гарантировалось соблюдение основных прав и обеспечивалось ненанесение ущерба правовой системе». 105 Пять преступлений, связанных с выборами, предусмотренных Уголовным кодексом, включают: препятствование осуществлению избирательных прав (статья 195), подкуп избирателей (статья 196), нарушение порядка финансирования избирательной кампании (статья 197), незаконное использование средств во время выборов или референдумов (статья 198) и фальсификацию избирательных документов (статья 199). 106 В трех случаях ЦИК дала согласие на возбуждение уголовного дела против зарегистрированного кандидата, который впоследствии снял свою кандидатуру. Другой случай касался кандидата, который ещё не был зарегистрирован. Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 25 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

гражданского общества, получающих иностранное финансирование, регистрации в качестве “иностранных представителей”. Некоторые собеседники также сообщили МНВ БДИПЧ, что организации гражданского общества могут опасаться преследования за участие в наблюдательской деятельности. В результате гражданское наблюдение практически отсутствовало на этих выборах, а возможности гражданского общества участвовать в общественной жизни существенно сократились. 107 ЦИК аккредитовала 788 международных наблюдателей и лишь 2 организации, каждая из которых назначила по одному наблюдателю.

День выборов

День выборов в целом прошёл спокойно и организованно. Международная миссия по наблюдению за выборами (ММНВ) наблюдала за процедурой открытия на 142 избирательных участках, за голосованием — на 1 199 участках, а за подсчётом — на 118. Женщины были хорошо представлены в наблюдаемых ММНВ участковых избирательных комиссиях и возглавляли их в 79 процентах случаев. Несмотря на конституционные гарантии равных прав, к сожалению, 42 процента наблюдавшихся избирательных участков не обеспечивали самостоятельный доступ для избирателей с физическими ограничениями, а в 21 проценте планировка помещений не была подходящей для таких избирателей. 108 Кроме того, 21 процент наблюдавшихся избирательных участков не был оснащён вспомогательными средствами для слабовидящих избирателей.

Открытие избирательных участков было оценено положительно в 131 из 142 наблюдаемых участков. Задержки, возникшие более чем на трети наблюдавшихся участков, были связаны со сложностями при подготовке нового оборудования для голосования; в трёх случаях задержка превышала полчаса. Наблюдатели ММНВ отметили ряд процедурных ошибок, включая 13 случаев, когда урны для бюллетеней не были продемонстрированы пустыми перед их опечатыванием, 45 случаев, когда не проводилась жеребьёвка распределения обязанностей членов УИК, и 6 случаев, когда УИК не распечатала протокол с нулевыми показателями. Трудности в настройке устройства для идентификации избирателей и сканера бюллетеней были зафиксированы в 16 и 37 случаях соответственно, а в 13 случаях сканер бюллетеней не работал к моменту открытия участка.

Наблюдатели ММНВ в целом положительно оценили процесс голосования в 96 процентах наблюдений на 1 323 участках, охарактеризовав его как прозрачный. Негативные оценки были в основном связаны с нарушением тайны голосования и процедурными вопросами, связанными с использованием технологий. Наблюдатели, выдвинутые участниками выборов, присутствовали в 95 процентах наблюдаемых избирательных участков. На 40 процентах участков присутствовали

107 Пункт 8 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года гласит, что “участвующие государства считают, что присутствие наблюдателей, как иностранных, так и национальных, может способствовать совершенствованию избирательного процесса в государствах, где проводятся выборы”. Пункт 3.2.a Кодекса надлежащей практики в избирательных вопросах Венецианской комиссии 2002 года указывает, что «и национальным, и международным наблюдателям следует предоставлять максимально широкие возможности для участия в наблюдении за выборами». 108 Конституция (статья 24) закрепляет, что никто не должен подвергаться дискриминации по признаку инвалидности. Кроме того, Закон 2025 года о правах и гарантиях лиц с инвалидностью предоставляет лицам с инвалидностью равные права, включая доступность избирательных участков, материалов и информации о выборах. Конвенция о правах инвалидов в статье 9 гласит: «С целью обеспечения возможности лицам с инвалидностью жить самостоятельно и полноценно участвовать во всех аспектах жизни, государства‑участники принимают надлежащие меры для обеспечения лицам с инвалидностью на равной основе с другими доступности к физической среде, транспорту, информации и средствам коммуникации, включая информационные и коммуникационные технологии и системы, а также к другим объектам и услугам, открытым или предоставляемым для общественности, как в городских, так и в сельских районах». Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 26 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

несанкционированные лица, главным образом милиция и местные чиновники, а в 4 процентах наблюдаемых участков они вмешивались в работу УИК.

В большинстве наблюдавшихся избирательных участков процедуры в целом соблюдались. Однако наблюдатели ММНВ сообщили, что на 18 процентах участков избирательные ящики были опечатаны ненадлежащим образом. Когда устройства для идентификации не смогли идентифицировать избирателя, в 78 процентах таких случаев члены УИК не заполнили нужную форму. Наблюдатели ММНВ сообщили, что на 27 процентах наблюдаемых участков некоторым избирателям не было разрешено голосовать, главным образом потому, что их не было в списке избирателей. К серьёзным процедурным недостаткам, зафиксированным наблюдателями ММНВ, относились 16 случаев группового голосования, 13 случаев многократного голосования и 7 случаев голосования по доверенности на наблюдаемых участках. Наблюдатели ММНВ отметили признаки подкупа избирателей вблизи избирательных участков в 9 случаях.

Наблюдатели ММНВ отметили, что избирательные технологии были полностью исправны и функционировали должным образом почти во всех наблюдавшихся избирательных участках. Однако в 8 процентах наблюдавшихся участков были зафиксированы проблемы с подключением, а в 2 процентах — не работал сканер бюллетеней. Наблюдатели отметили, что операторы и члены участковых избирательных комиссий последовательно проверяли биометрические данные избирателей, и этого было достаточно для идентификации избирателей в подавляющем большинстве случаев.

Наблюдатели ММНВ сообщили о некоторых проблемах, связанных с тайной голосования. На 36 процента наблюдавшихся избирательных участков вид и расположение кабинок нарушали тайну голосования, а на 5 % планировка участков была недостаточной для проведения голосования. В 4 процентах случаев не все избиратели отмечали бюллетени тайно, а на 5 процентах участков отмечалась чрезмерная скученность голосующих. Наблюдатели ММНВ зафиксировали наличие агитационных материалов примерно в 2 процентах наблюдавшихся участков.

Подсчет голосов был оценен негативно на 44 из 118 избирательных участков наблюдавшихся миссией ММНВ, в основном из-за несоблюдения установленных процедур и значительных процедурных ошибок и упущений, которые негативно повлияли на прозрачность процесса. На 73 участках присутствовали несанкционированные лица, в основном сотрудники милиции и местные чиновники, при этом на 14 участках их заметили направляющими или вмешивающимися в работу комиссии, а на 13 участках они непосредственно участвовали в подсчете голосов.

Наблюдатели миссии ММНВ отметили, что ключевые процедурные гарантии до и во время ручного подсчета голосов часто не выполнялись полностью, и что вызывает особую обеспокоенность: в 30 случаях ручной подсчет не проводился, а результаты вносились исключительно на основании электронного протокола. В 26 случаях количество проголосовавших избирателей не определялось путем подсчета подписей избирателей в списке. В 13 случаях количество подписей избирателей не соответствовало количеству контрольных талонов. В 23 случаях УИК не составляли и не подписывали акт о количестве выданных избирателям бюллетеней. Печати на урнах для голосования до их вскрытия или контрольные листы показывали не всем присутствующим в 27 и 29 случаях соответственно.

Во время ручного подсчета бюллетени не подсчитывались по одному, а выбор на каждом бюллетене не зачитывался и не демонстрировался всем присутствующим на 73 избирательных участках, при этом на 30 наблюдавшихся участках протоколы не были составлены на основании ручного подсчета. Действительность бюллетеней не определялась надлежащим образом в 26 случаях, из которых в 17 случаях наблюдатели отметили непоследовательность действий УИК Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 27 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

при этой проверке. Наблюдатели ММНВ зафиксировали расхождения между результатами ручного подсчета и распечатанными контрольными листами на 21 участке, а в 5 случаях данные протоколов не совпадали. На 55 участках протоколы не были вывешены для публичного ознакомления, как того требует закон. В 21 случае официальные протоколы были предварительно подписаны членами УИК. При этом наблюдатели не зафиксировали признаков умышленной фальсификации записей в списках избирателей, результатов или протоколов.

В соответствии с законом, обработка результатов проводится в 30 ОИК. Перед днем голосования ЦИК проинформировала миссию ММНВ о том, что будет двухуровневая система приема, при которой помещения ТИК будут использоваться как подразделения ОИК для упрощения доставки избирательных материалов от УИК. 109 Однако, вопреки разъяснениям ЦИК, наблюдатели ММНВ сообщили, что почти в половине подразделений ОИК члены ОИК выполняли ряд задач, связанных с обработкой результатов, помимо приема материалов, включая проверку цифр в протоколах и ввод и агрегирование данных в электронной системе.

Наблюдатели ММНВ присутствовали на всех 30 ОИК и 26 подразделениях ОИК, оценивая начальные этапы обработки результатов как неудовлетворительные почти в половине случаев, в основном из-за процедурных недостатков и неподходящих условий, таких как недостаточное пространство и плохая организация приема и обработки протоколов УИК, что негативно сказалось на прозрачности процесса подсчета. Наблюдатели ММНВ сообщили, что в большинстве ОИК они могли следить за процессом без ограничений; однако примерно в половине наблюдений не все присутствующие имели возможность ясно видеть процедуры подсчета. На момент составления настоящего Заявления подсчет голосов все еще продолжался.

В день выборов ЦИК получила 67 уведомлений и жалоб. Из них 28 касались предполагаемых нарушений правил ведения предвыборной кампании, таких как агитация в период тишины и ношение представителями кандидатов одежды с именами или изображениями кандидатов. Четыре жалобы касались неисправности оборудования для подсчета голосов. Восемнадцать уведомлений касались предполагаемого подкупа голосов, и, по информации ЦИК, все они были переданы правоохранительным органам для дальнейшей проверки через механизм быстрого реагирования.

ЦИК предварительно объявила явку в 34,31 процента и начала размещать на своем сайте электронные предварительные результаты с разбивкой по избирательным участкам сразу после окончания голосования, что способствовало повышению прозрачности.

Английская версия данного отчета является единственным официальным документом. Неофициальный перевод доступен на кыргызском и русском языках.

109 Из 56 ТИКов 30 совпадали с 30 ОИК. По данным ЦИК, оставшиеся 26 ТИКов должны были работать в день выборов в качестве передающих центров, где члены ОИК принимали бы избирательные материалы, доставленные УИКами, после чего передавли их в соответствующие ОИК для обработки результатов. УИКи передавали избирательные материалы либо напрямую в ОИК, либо в эти подразделения ОИК, в зависимости от расстояния и логистических условий. Международная Миссия по Наблюдению за Выборами Страница: 28 Кыргызская Республика, Досрочные Парламентские Выборы, 30 ноября 2025 г. ДРАФТ Заявления о предварительных выводах и заключениях

ИНФОРМАЦИЯ О МИССИИ И БЛАГОДАРНОСТИ

Бишкек, 30 ноября 2025 г. – Настоящее Заявление о предварительных выводах и заключениях является результатом совместных усилий Бюро ОБСЕ по демократическим институтам и правам человека (БДИПЧ), Парламентской ассамблеи ОБСЕ (ПА ОБСЕ) и Парламентской ассамблеи Совета Европы (ПАСЕ). Оценка проводилась с целью определить, соответствовали ли выборы обязательствам, взятым перед ОБСЕ и другим международным стандартам и обязательствам в области демократических выборов, а также национальному законодательству, и должна рассматриваться вместе с Промежуточным отчетом, опубликованным 14 ноября 2025 года.

Действующий председатель ОБСЕ назначил Клода Хаагена (Люксембург) Специальным координатором краткосрочных наблюдателей ОБСЕ. Моника Зайкова (Северная Македония) возглавляла делегацию Парламентской ассамблеи ОБСЕ. Георгиос Стаматис (Греция) возглавлял делегацию Парламентской ассамблеи Совета Европы. Глава миссии: Тамаш Месерич (Венгрия) возглавлял МНВ БДИПЧ, работающую с 21 октября.

Каждая организация, участвующая в этой Международной Миссии по Наблюдению за Выборами (ММНВ), одобрила Декларацию принципов международного наблюдения за выборами 2005 года. Данное Заявление о предварительных выводах и заключениях публикуется до завершения избирательного процесса. Окончательная оценка выборов будет зависеть, в частности, от проведения оставшихся этапов избирательного процесса, включая подсчёт голосов, суммирование и объявление результатов, а также рассмотрение возможных жалоб или апелляций после дня голосования. БДИПЧ ОБСЕ опубликует полный итоговый отчёт с рекомендациями по возможным улучшениям примерно через восемь недель после завершения избирательного процесса. ПА ОБСЕ представит свой отчёт на своем следующем заседании. ПАСЕ представит свой доклад на январской части сессии 2026 года в Страсбурге.

В состав МНВ БДИПЧ входят 16 экспертов находящихся в столице и 30 долгосрочных наблюдателей, размещённых по всей стране. В день выборов было задействовано 359 наблюдателей из 45 стран, включая долгосрочных и краткосрочных наблюдателей от БДИПЧ, а также 72 членов делегации ПА ОБСЕ и 18 членов делегации ПАСЕ. Наблюдение за открытием избирательных участков осуществлялось на 142 избирательных участках, а за голосованием – на 1199 избирательных участках по всей стране. Наблюдение за подсчётом голосов осуществлялось на 118 избирательных участках, а за подведением итогов – на 30 ОИК.

Наблюдатели выражают благодарность властям за приглашение наблюдать за выборами, Центральной избирательной комиссии по выборам и проведению референдумов и Министерству Иностранных Дел КР за оказанное содействие. Они также выражают признательность другим государственным органам, политическим партиям, организациям гражданского общества и представителям международного сообщества за сотрудничество. Для получения дополнительной информации обращайтесь к: Тамашу Месеричу, Главе МНВ БДИПЧ, в Бишкеке +996 755 001 089; Кате Андруш, пресс-секретарю БДИПЧ (+48 609 522 266) или Елене Ковалевой, советнице БДИПЧ по выборам, Варшава (+48 695 916 662); Анжелике Иванищевой, пресс-офицеру ПА ОБСЕ (+45 60 10 80 30); Богдану Торкеториу, Старшему специалисту по выборам, Избирательное подразделение, ПАСЕ (+33 6 50 39 29 40).

Адрес МНВ БДИПЧ: Кыргызстан, г. Бишкек, 720017 Улица Боконбаева 194 Отель Туристан Тел.: +996 755 001 852 Электронная почта: office@odihr.kg Веб-сайт: Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. | ОБСЕ