Vienna/Warsaw, 5 December 2025 Joint Opinion-Nr.: FOE-UZB/550/2025 [NS] JOINT OPINION ON THE DRAFT LAW OF UZBEKISTAN ON THE PROTECTION OF USERS’ RIGHTS ON ONLINE PLATFORMS AND WEBSITES UZBEKISTAN This legal analysis was prepared jointly by the Office of the OSCE Representative on Freedom of the Media and by the OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights. This Opinion has benefited from contributions made by Ms. Nevena Krivokapic Martinovic, Coordinator for Freedom of Expression and Online Media at SHARE Foundation; and Dr. Paolo Cavaliere, Senior Lecturer of Law at the University of Edinburgh Law School. Based on an unofficial English translation of the Draft Law provided by the requesting authority. Office of the OSCE Representative on Freedom of the Media OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights Wallnerstrasse 6, 1010 Vienna, Austria Office: +43 1 514 36 6800 https://www.osce.org/representative-on- freedom-of-media Ul. Miodowa 10, PL-00-251 Warsaw Office: +48 22 520 06 00, www.legislationline.org
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 2 EXECUTIVE SUMMARY AND KEY RECOMMENDATIONS The regulation of digital platforms has become a global concern, as states seek to balance legitimate public interests, such as national security, public order, and the protection of rights of others, with the need to safeguard fundamental freedoms online, including freedom of expression, access to information, privacy, personal data protection and non-discrimination. While the stated objective of the Draft Law to protect the rights of users in digital spaces is welcome in principle and the Draft Law presents a number of positive features, including safeguards related to transparency of online advertising, protection against deceptive platform practices, accessibility for persons with disabilities, enhanced user information on privacy and algorithmic systems, and a procedural safeguard granting platforms, users, and website owners the right to judicial review of regulatory measures, with suspensive effect, several of its provisions raise concerns from a human rights perspective. In particular, the definitions of “unlawful content” and “false information” are overly broad and vague, falling short of the principle of legal certainty. In the absence of narrowly tailored definitions and robust procedural safeguards, the Draft Law risks enabling arbitrary enforcement, the suppression of legitimate online expression, and the institutionalization of a chilling effect in the online sphere. These substantive concerns are compounded by structural deficiencies in the regulatory model, with the authorised body lacking clear guarantees of independence, contrary to international standards and recommendations. The Draft Law also fails to place meaningful limits on the powers of the authorized body, i.e., the Agency on Information and Mass Communication under the Presidential Administration. Of particular concern, Article 17(3), which permits the wholesale blocking of websites, even when only part of the content is deemed unlawful, contradicts the principle of proportionality. This is without prejudice to cases involving content that is illegal under international law and human rights standards, where expedited measures are required in accordance with the conditions prescribed by international human rights law, provided that ex post judicial remedies are available to review the legality, necessity and proportionality of those measures. The Draft Law could also more explicitly embed the responsibility of private actors to respect human rights in their activities and operations, including freedom of expression, access to information, privacy, and non-discrimination. More specifically, and in addition to what is stated above, OSCE RFoM and ODIHR makes the following recommendations to further enhance the Draft Law’s compliance with international human rights standards: A. To explicitly incorporate in Article 6 of the Draft Law the principle of independence of the authorised body responsible for protecting users’ rights on online platforms and websites, while ensuring that the legal framework
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 3 governing the establishment and functioning of such a body incorporates safeguards to guarantee its independence, including transparent, merit-based appointment and removal of leadership, with adequate safeguards against external interferences, especially from political actors; clearly defined mandates and statutory powers to prevent discretionary, arbitrary or discriminatory implementation; budgetary autonomy; internal procedures guaranteeing independent decision-making; and judicial or external independent review of regulatory actions for legality, legitimacy, necessity and proportionality; [para 28] B. Regarding definitions: 1. to more clearly distinguish the concepts of "false information", "misinformation" and "disinformation" while ensuring that the latter only includes the type of false information, which is verifiably false and disseminated deliberately or recklessly with the intent, or reasonably foreseeable consequence, of causing harm to human rights and/or legitimate interests - such as public health, electoral processes, environment or national security, while explicitly excluding from its scope value judgments as well as satire and parody; [para 55] 2. to clarify the definition of "online platform" by reflecting the core function of enabling users to connect, interact, and disseminate information; and by enumerating examples of relevant services (e.g. social networks, search engines, video-sharing services); [para 63] C. Regarding functions and duties of online platforms: 1. to enhance Article 7 of the Draft Law by incorporating precise content categories of material and information genuinely harmful to children and related safety measures or by delegating specifics to guidelines to be issued by the authorized body; [para 80] 2. to clarify in the Draft Law whether online platforms lose immunity from liability upon receiving user notices and gaining actual knowledge or awareness about content deemed unlawful; [para 87] 3. to expand the list of data categories for which profiling is prohibited under Article 11 of the Draft Law to also cover religious or other beliefs, trade union membership, and sexual orientation or sex life, thereby ensuring comprehensive protection of users' rights and preventing discriminatory profiling practices; [para 91] 4. to clarify procedural requirements for a submission mechanism of user complaints in Article 10 of the Draft Law, ensuring online platforms provide adequate and easily accessible information for the users about the complaint mechanism; establish clear, transparent, free of charge, user- friendly, accessible submission channels, timely acknowledgment and processing of complaints, proper documentation and tracking of complaints, and proportionate obligations for platforms based on their size; [para 93] D. Regarding rights and obligations of online users and website owners: 1. to amend Article 18 (3) of the Draft Law by ensuring that, like the owners of online platforms and website owners, users also have the right to submit
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 4 observations on the findings issued by the Agency when challenging the orders and directives of the authorized body in a court of law; [para 95] 2. to amend Article 22 (1) (3) of the Draft Law by qualifying the liability model and adopting a more flexible and proportionate framework regarding liability of influencers and website owners for third-party content, considering such factors as the nature and severity of content, size and commercial purpose of the platform, possibility of identifying the original author, measures taken to prevent harmful dissemination; [para 98] 3. to amend Article 22 (1) (6) of the Draft Law to require that any request of individuals or entities to publish retractions should be accompanied by the related court decision ordering the publication of a retraction; [para 99] E. Regarding unlawful content: 1. to remove the reference to vague and/or broad content-based restrictions, such as the promotion of “extremism” and “fundamentalism” – unless clearly linked to some elements of violence or other criminal means or incitement to violence as defined in accordance with international human rights standards; [para 111] 2. to include in the Draft Law the balancing test stipulating that disclosure of classified information shall not be punishable by law if public interest in such disclosure outweighs/prevails over potential harm resulting from it, while providing for an explicit public interest exemption – ensuring that disclosures made for the purpose of exposing human rights abuses, public wrongdoing, corruption, abuse of power, or other serious violations of law are not prohibited or penalised; [para 117] 3. to consider broadening the scope of prohibited expression of hatred that constitutes incitement to discrimination, hostility or violence to cover other grounds, beyond national, racial or religious hatred, including characteristics such as colour, language, nationality, national or ethnic origin, age, disability, sex, gender identity, and sexual orientation; [para 118] 4. to supplement Article 13 with a clear prohibition of online violence against women, in particular, of the non-consensual distribution of intimate images, online harassment and stalking, including the threat to disseminate non- consensual images or content; [para 120] F. Regarding legal consequences for distribution of unlawful content: 1. to reconsider the Draft Law provisions allowing the blocking of entire websites based on a single item of unlawful content e.g. a single failure to comply with the removal order, as this may violate the principle of proportionality, and instead consider more targeted measures, such as blocking specific illegal material, with whole-site blocking permitted only in narrowly defined cases and with separate, specific justification; [para 130] 2. to clarify the meaning of “systematic failure” as referred to in Article 16 of the Draft Law as a basis to file the claim with the court seeking reduction of an online platform’s data transmission rate; [para 132] 3. to consider including in the Draft Law a possibility to request a correction of inaccurate information instead of an outright removal to protect the integrity of public discourse while balancing the right to reputation with freedom of expression; [para 133]
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 5 4. to require in Article 20 of the Draft Law that the applicants provide evidence demonstrating the falsity of the information in order to request its removal. [para 134] These and additional Recommendations, are included throughout the text of this Opinion, highlighted in bold. According to the mandate, OSCE Representative on Freedom of the Media assists the OSCE participating States in their continuing commitment to the furthering of free, independent and pluralistic media including inter alia by providing legal reviews of draft and existing laws. As part of its mandate to assist OSCE participating States in implementing their OSCE human dimension commitments, ODIHR reviews, upon request, draft and existing laws to assess their compliance with international human rights standards and OSCE commitment s and provides concrete recommendations for improvement.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 6 TABLE OF CONTENTS I. INTRODUCTION ...................................................................... 7 II. SCOPE OF THE JOINT OPINION ................................................ 7 III. LEGAL ANALYSIS AND RECOMMENDATIONS ............................. 8 1. Relevant International Human Rights Standards and OSCE Human Dimension Commitments ........................................................................................................ 8 2. GENERAL COMMENTS .......................................................................................... 12 1.1. Roles and Responsibilities of Private Actors ....................................................... 12 1.2. Institutional Framework for the Implementation of the Draft Law ................... 13 3. Aim and Scope of the Draft Law ........................................................................ 14 4. Definitions ........................................................................................................... 17 4.1. Bloggers and Influencers ..................................................................................... 17 4.2. False Information ................................................................................................. 19 4.3. Moderator of a Public Page ................................................................................. 20 4.4. Online Platform .................................................................................................... 21 4.5. Websites and Website Owners .............................................................................. 22 5. Powers of the Authorised Body in the Field of Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites .......................................................................... 23 6. Functions and Duties of Online Platforms ......................................................... 25 6.1. Co-operation with Law Enforcement Authorities ............................................... 27 6.2. Complaint-handling Mechanism ......................................................................... 28 6.3. Recommendation System and Profiling ............................................................... 28 6.4. Content Moderation .............................................................................................. 29 7. Rights and Obligations of Online Users and Website Owners ......................... 30 8. Unlawful Content ................................................................................................ 33 8.1. Grounds for Classifying Information as Unlawful Content ............................... 33 8.1.1. False Information ...................................................................................................34 8.1.2. Propaganda of Terrorism and Promotion of “Extremism”, and “Fundamentalism” 34 8.1.3. Information Demonstrating Disrespect towards Society, State and State Symbols 37 8.1.4. Other Grounds .......................................................................................................38 8.2. Monitoring of Online Platforms and Websites .................................................... 41 8.3. Legal Consequences for Distribution of Unlawful Content ............................... 42 8.3.1 Removal or Cessation of Distribution of Unlawful Content ...................................42 8.3.2 Removal of False Information ................................................................................43 9. Recommendations Related to the Process of Preparing and Adopting the Draft Law 44 ANNEX: Draft Law on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites (as of 2025)
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 7 I. INTRODUCTION 1. On 26 May 2025, the First Deputy Director of the Agency on Information and Mass Communication under the Administration of the President of the Republic of Uzbekistan (hereinafter “Agency”) sent to the OSCE Representative on Freedom of the Media (hereinafter “RFoM”) a request for a legal review of the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites (hereinafter “the Draft Law”). 2. On 18 June 2025, RFoM responded to the Agency confirming readiness to prepare a legal analysis of the Draft Law to assess the compliance of the Draft Law with international human rights standards and OSCE human dimension commitments. 3. On 23 June 2025, as per an established practice, RFoM invited the OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (hereinafter “ODIHR”) to prepare a Joint Opinion drawing on both institutions’ expertise and respective mandates, to which ODIHR responded positively on 30 June 2025. 4. This Joint Opinion was prepared in response to the above request. RFoM and ODIHR conducted this assessment within their respective mandates to assist OSCE participating States in the implementation of their OSCE human dimension commitments. 1 II. SCOPE OF THE JOINT OPINION 5. The scope of this Joint Opinion covers only the Draft Law submitted for review. Thus limited, the Joint Opinion does not constitute a full and comprehensive review of the entire legal and institutional framework governing online platforms and websites, freedom of expression, access to the Internet and freedom of the media in Uzbekistan. 6. The Joint Opinion raises key issues and provides indications of areas of concern. In the interest of conciseness, it focuses more on those provisions that require amendments or improvements than on the positive aspects of the Draft Law. The ensuing legal analysis is based on international and regional human rights standards, norms and recommendations as well as relevant OSCE human dimension commitments. The Joint Opinion also highlights, as appropriate, good practices from other OSCE participating States in this field. When referring to national legislation, RFoM and ODIHR do not advocate for any specific country model; they rather focus on providing clear information about applicable international standards while illustrating how they are implemented in practice in certain national laws. Any country example should always be approached with caution since it cannot necessarily be replicated in another country and has always to be considered in light of the broader national institutional and legal framework, as well as country context and political culture. See, in particular, Copenhagen 1997 (Annex 1: Permanent Council Decision No. 193, Mandate of the OSCE Representative on Freedom of the Media). See also the CSCE/OSCE, Document of the Copenhagen Meeting of the Conference on the Human Dimension of the CSCE (Copenhagen Document), CSCE/OSCE, 29 June 1990), para. 9.1; Document of the Moscow Meeting of the Conference on the Human Dimension of the CSCE, (Moscow Document), CSCE/OSCE, 3 October, 1991, paras. 9.1 and 26; and CSCE Budapest Document 1994, Towards a Genuine Partnership in a New Era (Budapest Document), CSCE/OSCE, 21 December 1994, Chapter VIII, para. 36. See also OSCE Ministerial Council Decision No. 3/18, “Safety of Journalists”, 12 December 2018, p. 3, which calls upon OSCE participating States to “[b]ring their laws, policies and practices, pertaining to media freedom, fully in compliance with their international obligations and commitments and to review and, where necessary, repeal or amend them so that they do not limit the ability of journalists to perform their work independently and without undue interference (…).”
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 8 7. Moreover, in accordance with the Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women 2 (hereinafter “CEDAW”) and the 2004 OSCE Action Plan for the Promotion of Gender Equality 3 and commitments to mainstream gender into OSCE activities, programmes and projects, the Joint Opinion integrates, as appropriate, a gender and diversity perspective. 8. This Joint Opinion is based on an unofficial English translation of the Draft Law provided by the Agency, which is attached to this document as an Annex. Errors from translation may result. Should the Joint Opinion be translated in another language, the English version shall prevail. 9. In view of the above, RFoM and ODIHR would like to stress that this Joint Opinion does not prevent RFoM and ODIHR from formulating additional written or oral recommendations or comments on respective subject matters in Uzbekistan in the future. III. LEGAL ANALYSIS AND RECOMMENDATIONS 1. RELEVANT INTERNATIONAL HUMAN RIGHTS STANDARDS AND OSCE HUMAN DIMENSION COMMITMENTS 10. The right to freedom of expression and to receive and impart information is a fundamental right, as well as an enabler of other human rights and fundamental freedoms and a guardian of democratic values. 4 The full enjoyment of this right is one of the foundations of a free, democratic, tolerant and pluralistic society in which individuals and groups with different backgrounds and beliefs – including historically marginalized and underrepresented segments of society – can voice their opinions and participate freely in public affairs. The right to freedom of expression, along with the existence of free, independent and pluralistic media, is also necessary for facilitating the effective and well-informed participation of citizens in the conduct of public affairs and holding government accountable. While underlining the importance of protecting the right to freedom of expression and access to information, it should also be balanced with the protection of individuals’ reputation, the need to ensure equality and non-discrimination, and legitimate public interests as stipulated by relevant international human rights treaties. 11. The right to freedom of expression and to receive and impart information is enshrined in Article 19 of the Universal Declaration of Human Rights (UDHR) 5 and is guaranteed by Article 19 of the International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR), 6 which provides that “everyone shall have the right to hold opinions without interference” and that “everyone shall have the right to freedom of expression; this right shall include freedom to seek, receive and impart information and ideas of all kinds, regardless of frontiers, either orally, in writing or in print, in the form of art, or through any other media of his choice.” Article 19 of the ICCPR establishes the principle of medium 2 UN Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women (hereinafter “CEDAW”), adopted by General Assembly resolution 34/180 on 18 December 1979. Uzbekistan deposited its instrument of ratification of this Convention on 20 July 1981. 3 See OSCE Action Plan for the Promotion of Gender Equality, adopted by Decision No. 14/04, MC.DEC/14/04 (2004), para. 32. 4 See UN Special Rapporteur on Freedom of Opinion and Expression, OSCE Representative on Freedom of the Media, OAS Special Rapporteur and the African Commission Special Rapporteur on Freedom of Expression and Access to Information (hereinafter “International Mandate-Holders on Freedom of Expression”), Joint Declaration on Media Freedom and Democracy, 2 May 2023. 5 See the Universal Declaration of Human Rights (UDHR), United Nations, General Assembly resolution 217 A. adopted 10 December 1948, Article 19. 6 See International Covenant on Civil and Political Rights adopted by the UN General Assembly by resolution 2200A (XXI) of 16 December 1966. Uzbekistan ratified the Covenant on 28 September 1995.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 9 neutrality by noting that these rights can be exercised regardless of the medium used. Freedom of the media is derived from freedom of expression, since the media and journalists are regarded as important “deliverers” of public interest information and facilitators of public debate. In General Comment No. 34 on Article 19 of the ICCPR, the UN Human Rights Committee further underlines the essential role of a free, uncensored and unhindered press or other media as a cornerstone of a democratic society, also elaborating recommendations pertaining to legislative and administrative frameworks for the regulation of the mass media. 7 12. The right to freedom of expression is not absolute and can be limited under specific circumstances. Restrictions on the right to freedom of expression must, however, be compatible with the strict requirements set out in Article 19 (3) of the ICCPR. Notably, they must be provided by law (test of legality), pursue one of the legitimate aims listed exhaustively in the text of Article 19 (3) 8 (test of legitimacy), be necessary and proportionate, and constitute the least intrusive measure among those effective enough to reach the designated objective (test of necessity and proportionality). In addition, pursuant to Article 26 of the ICCPR, restrictions shall not be discriminatory. The requirement that restrictions to freedom of expression need to be provided by law means not only that restrictions need to be based on a law, but such law must also be precise, certain and foreseeable. Laws need to be formulated with sufficient precision to enable an individual to regulate his or her conduct accordingly. 9 Restrictions must be applied only for those purposes for which they were prescribed and must be directly related to the specific aim(s) they are pursuing. Additionally, Article 20 of the ICCPR requires states to outlaw any propaganda for war and “any advocacy of national, racial or religious hatred that constitutes incitement to discrimination, hostility or violence”. 13. While Uzbekistan is not a Member State of the Council of Europe (CoE), Article 10 of the European Convention on Human Rights and Fundamental Freedoms (ECHR), 10 the case law of the European Court of Human Rights (ECtHR) in the field of freedom of expression and freedom of the media, and other CoE instruments, as well as related documents such as opinions of the European Commission for Democracy through Law of the CoE (Venice Commission) may nevertheless be relevant, persuasive and useful from a comparative perspective. 11 In particular, for the purposes of protecting users’ rights online and media regulation, a number of CoE Recommendations are highly relevant and may serve as examples of regional good practice, such as the Recommendations on the roles and responsibilities of internet intermediaries, 12 on the impacts of digital technologies on freedom of expression, 13 on the human rights impacts 7 UN Human Rights Committee, General Comment No. 34 “on Article 19 Freedoms of Opinion and Expression of the ICCPR”, CCPR/C/GC/34, 12 September 2011, in particular paras. 13-18 and 39-42. 8 i.e., (a) for respect of the rights or reputations of others; (b) for the protection of national security or of public order (ordre public), or of public health or morals. 9 See UN Human Rights Committee, General Comment No. 34 “on Article 19 Freedoms of Opinion and Expression of the ICCPR”, CCPR/C/GC/34, 12 September 2011, para. 25, which states: “a norm, to be characterized as a ‘law’, must be formulated with sufficient precision to enable an individual to regulate his or her conduct accordingly and it must be made accessible to the public. A law may not confer unfettered discretion for the restriction of freedom of expression on those charged with its execution. Laws must provide sufficient guidance to those charged with their execution to enable them to ascertain what sorts of expression are properly restricted and what sorts are not.” See also, e.g., ODIHR, Guidelines on Democratic Lawmaking for Better Laws, ODIHR, 16 January 2024, para. 12 and Principle 16; and Venice Commission, Rule of Law Checklist, CDL-AD(2016)007, 18 March 2016, para. 58. In addition, see, for the purpose of comparison and example of good regional practice, European Court of Human Rights (ECtHR), The Sunday Times v. the United Kingdom (No. 1), no. 6538/74, 26 April 1979, where the Court ruled that “the law must be formulated with sufficient precision to enable the citizen to regulate his conduct, by being able to foresee what is reasonable and what type of consequences an action may cause.” 10 See European Convention on Human Rights (ECHR), Council of Europe, entered into force on 3 September 1953, Article 10. 11 See documents available at <https://www.coe.int/en/web/freedom-expression/media>. 12 See CoE Recommendation CM/Rec(2018)2, “Recommendation of the Committee of Ministers to member States on the roles and responsibilities of internet intermediaries”, Council of Europe, Committee of Ministers, adopted on 7 march 2018. 13 See CoE Recommendation CM/Rec(2022)13, “Recommendation of the Committee of Ministers to member States on the impacts of digital technologies on freedom of expression”, Council of Europe, Committee of Ministers, adopted on 6 April 2022.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 10 of algorithmic systems, 14 on a Guide to Human Rights for Internet users, 15 on a New Notion of Media, 16 on Gender Equality and Media 17 and on Principles for Media and Communication Governance. 18 14. Similarly, while Uzbekistan is not a member of the European Union (EU), references are made to relevant EU regulations for illustrative and comparative purposes, especially the Digital Services Act, since some of the provisions of the Draft Law seem to mirror part of its content. 15. At the OSCE level, there are a number of commitments in the area of freedom of expression, access to information and freedom of the media. In particular, the Document of the Copenhagen Meeting of the Conference on the Human Dimension of the CSCE in 1990 (1990 Copenhagen Document) proclaims the right of everyone to freedom of expression, including the freedom to hold opinions and to receive and impart information and ideas without interference by public authority and regardless of frontiers. Restrictions to the exercise of this right are only possible if they are prescribed by law and consistent with international standards. 19 OSCE participating States also reaffirmed “the right to freedom of expression, including the right to communication and the right of the media to collect, report and disseminate information, news and opinion” in paragraph 26 of the Document of the Moscow Meeting of the Conference on the Human Dimension of the CSCE (1991 Moscow Document). 20 Moreover, in 1994 in Budapest, OSCE participating States reiterated that “freedom of expression is a fundamental human right and a basic component of a democratic society” committing to “take as their guiding principle that they will safeguard this right” and emphasizing in this respect, that “independent and pluralistic media are essential to a free and open society and accountable systems of government”. 21 16. In its Decision 3/18, adopted on 7 December 2018, the OSCE Ministerial Council called upon the OSCE participating States to fully implement all OSCE commitments and international obligations related to freedom of expression and media freedom and to make their laws, policies and practices pertaining to media freedom fully compliant with their international obligations. In particular, the Decision noted that, where necessary, States should review, repeal or amend such laws, policies or practices “so that they do not limit the ability of journalists to perform their work independently and without undue interference (…).” 22 17. The OSCE RFoM is specifically mandated to observe relevant media developments in all OSCE participating States and to advocate and promote full compliance with OSCE principles and commitments regarding freedom of expression and free media, 23 including in online spaces. The OSCE RFoM, together with the freedom of expression mandate- holders from the UN, the African Commission on Human and Peoples’ Rights (African 14 See CoE Recommendation CM/Rec(2020)1, “Recommendation of the Committee of Ministers to member States on the human rights impacts of algorithmic systems”, Council of Europe, Committee of Ministers, adopted on 8 April 2020. 15 See CoE Recommendation CM/Rec(2014)6, “Recommendation of the Committee of Ministers to member States on a Guide to human rights for Internet users”, Council of Europe, Committee of Ministers, adopted on 16 April 2014. 16 See CoE Recommendation CM/REC(2011)7, “Recommendation of the Committee of Ministers to member States on a new notion of media”, Council of Europe, Committee of Ministers, adopted on 21 September 2011. 17 See CoE Recommendation CM/Rec(2013)1, “Recommendation of the Committee of Ministers to member States on gender equality and media”, Council of Europe, Committee of Ministers, adopted on 10 July 2013. 18 See CoE Recommendation CM/REC(2022)11, “Recommendations of the Committee of Ministers to member States on principles for media and communication governance”, Council of Europe, Committee of Ministers, adopted on 6 April 2022. 19 See Document of the Copenhagen Meeting of the Conference on the Human Dimension of the CSCE (Copenhagen Document), CSCE/OSCE, 29 June 1990), para. 9.1. 20 See Document of the Moscow Meeting of the Conference on the Human Dimension of the CSCE, (Moscow Document), CSCE/OSCE, 3 October, 1991, para. 26. 21 See CSCE Budapest Document 1994, Towards a Genuine Partnership in a New Era (Budapest Document), CSCE/OSCE, 21 December 1994, Chapter VIII, para. 36. 22 See OSCE Ministerial Council Decision No. 3/18, “Safety of Journalists”, 12 December 2018, p. 3. 23 See, Copenhagen 1997 (Annex 1: Permanent Council Decision No. 193, Mandate of the OSCE Representative on Freedom of the Media).
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 11 Union) and the Organization of American States, have adopted a series of Joint Declarations, which offer practical guidance covering current universal challenges to freedom of expression and freedom of the media. 24 Importantly, the 2023 Declaration on Media Freedom and Democracy outlines the broader legal and policy framework necessary to ensure that media can perform their crucial watchdog function in a democratic society. 25 A number of reports and guidance documents published by the OSCE RFoM, including the Special report on legal harassment and abuse of the judicial system against the media (2021), 26 Safety of Journalists Guidebook (3rd ed., 2020), 27 Resource Guide on the Safety of Female Journalists Online (2020), 28 Guidelines for monitoring online violence against female journalists (2023), 29 Policy Manuals “Spotlight on Artificial Intelligence and Freedom of Expression” (2022) 30 and “Safeguarding Media Freedom in the Age of Big Tech Platforms and AI” (2025) 31 are also of relevance for the present Joint Opinion. 18. Content available on the Internet is, in principle, subject to the same human rights regime as traditional media, such as printed materials and speech. Resolution 20/8 of the United Nations Human Rights Council (UN HRC) affirms that the “same rights that people have offline must also be protected online, in particular freedom of expression, which is applicable regardless of frontiers and through any media of one’s choice”. 32 As such, all forms of audio-visual as well as electronic and internet-based modes of expression are protected. 33 19. In the context of the freedom of expression and access to information on the Internet, the importance of the role of online intermediaries should be underlined. By offering alternative and complementary means or channels for the dissemination of media content, they ensure broad outreach and speedy access to information. At the same time, there is also a risk of censorship operated by authorities through intermediaries, as well as private censorship (in respect of media to which intermediaries provide services or of content they carry). In this respect, legislation governing intermediaries that introduce restrictions to freedom of expression and access to information, including by holding them legally liable for failing to prevent access to content deemed to be illegal, should comply with the strict requirements set out in of Article 19 (3) of the ICCPR to ensure consistency with international standards. 34 As mentioned in the CoE Recommendation on Internet Intermediaries, “[w]here intermediaries produce or manage content available on their platforms or where intermediaries play a curatorial or editorial role, including through the use of algorithms, State authorities should apply an approach that is graduated and differentiated. States should determine appropriate levels of protection, as well as duties and responsibilities according to the role that intermediaries play in content production and dissemination processes, while paying due attention to their obligation to protect and promote pluralism and diversity in the online distribution of content.” 35 24 See Joint Declarations, UN Special Rapporteur on Freedom of Opinion and Expression, OSCE Representative on Freedom of the Media, OAS Special Rapporteur and the African Commission Special Rapporteur on Freedom of Expression and Access to Information (hereinafter “International Mandate-Holders on Freedom of Expression”). 25 See Joint Declaration on Media Freedom and Democracy, International Mandate-Holders on Freedom of Expression, 2 May 2023. 26 See Special Report on Legal Harassment and Abuse of the Judicial System Against the Media, OSCE-RFoM, 23 November 2021. 27 See Safety of Journalists Guidebook, OSCE/RFoM, 3rd edition, 10 November 2020. 28 See Safety of Female Journalists Online Resource Guide, OSCE/RFoM, 30 October 2020. 29 See Guidelines for monitoring online violence against female journalists, OSCE/RFoM, 3 October 2023. 30 See OSCE/RFoM, Spotlight on Artificial Intelligence and Freedom of Expression: A Policy Manual, 2022. 31 See OSCE/RFoM, Safeguarding Media Freedom in the Age of Big Tech Platforms and AI, Policy Manual, 2025. 32 See UN Human Rights Council, 2012 Resolution 20/8 on the Promotion, Protection and Enjoyment of Human Rights on the Internet, A/HRC/RES/20/8, 16 July 2012, para. 1. 33 UN Human Rights Committee (CCPR), General Comment no. 34 on Article 19: Freedoms of opinion and expression, 12 September 2011, para. 12. 34 See e.g., Report of the Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression of 9 October 2019, para. 30. 35 See CoE Recommendation CM/Rec(2018)2 of the Committee of Ministers to member States on the roles and responsibilities of internet intermediaries, adopted on 7 march 2018, para. 1.3.9.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 12 2. GENERAL COMMENTS 20. While the stated objective of establishing a legal framework to protect the rights of users of digital spaces is welcome in principle, as further elaborated below, several provisions, especially those related to “unlawful content” and content removal, are broad and vague and have the potential to unduly restrict the right to freedom of expression and access to information, especially in the absence of adequate safeguards and access to effective remedies (see Sub-Section 8 infra). Without these safeguards, the Draft Law risks resulting in arbitrary enforcement and unduly limiting freedom of expression and access to information in practice. 1.1. Roles and Responsibilities of Private Actors 21. The effective enjoyment of the right to freedom of expression and access to information in the digital environment depends on both state and non-state actors. As the UN Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression has repeatedly stressed, private companies, particularly major online platforms – play an essential role in shaping the digital public sphere and must respect human rights in their operations. 36 The UN Guiding Principles on Business and Human Rights (UNGPs) affirm that business enterprises have a responsibility to “[s]eek to prevent or mitigate adverse human rights impacts that are directly linked to their operations, products or services by their business relationships, even if they have not contributed to those impacts”. 37 Chapter I of the Draft Law could be supplemented to better underline the corporate responsibility to respect human rights, including but not limited to freedom of expression, access to information, privacy and personal data protection, and non-discrimination. For this purpose, it is important that online platforms and websites include in their terms of service relevant principles of human rights law, especially with respect to content-related actions, so that they will be guided by the same requirements of legality, legitimacy, necessity and proportionality, and non- discrimination that bind state regulation (see para. 12 supra). 38 22. The Draft Law could also require the online platforms and websites to carry out human rights due diligence to identify, prevent, and mitigate any adverse human rights impacts of their technologies and operations/actions. The authorized body could assist in developing a methodology for such human rights’ due diligence exercise (see also Sub-Section 5 infra). 23. Key principles embedded in the UNGPs, such as inclusive stakeholder engagement, transparency, risk assessment, and access to remedy, should also be reflected at the outset, under Chapter 1. 39 24. It must be acknowledged that where regulatory or judicial orders contradict international human rights standards, online platforms or websites may face pressure to prioritize compliance with domestic law and such orders to avoid sanctions, 40 rather than applying international standards of necessity and proportionality for the sake of respecting users’ rights. As emphasized by the UN Special Rapporteur on the promotion and protection of 36 See UN Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, Report on Freedom of Expression and the Private Sector in the Digital Age, A/HRC/32/38, 2016. 37 UN Human Rights Council, Guiding Principles on Business and Human Rights (A/HRC/17/31, 2011), Principle 13. 38 UN Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, Content Regulation in the Digital Age (A/HRC/38/35, 2018), para. 45. 39 See e.g., OHCHR B-Tech & CDT Europe, Fostering Responsible Business Conduct in the Tech Sector – the Need for Aligning Risk Assessment, Transparency and Stakeholder Engagement Provisions under the EU Digital Services Act with the UNGPs (2023). 40 See UN Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, Report to the UN Human Rights Council, A/HRC/17/27, 16 May 2011, para. 42.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 13 the right to freedom of opinion and expression, censorship measures should never be delegated to private entities, and intermediaries should not be held liable for refusing to take action that infringes individuals’ human rights. 41 Moreover, any determination on what content should be blocked must be undertaken by a competent judicial authority or a body which is independent of any political, commercial, or other unwarranted influences 42 (see also Sub-Section 2.2). 25. Therefore, it is important that the provisions of the Draft Law, especially those concerning content removal, comply with the strict tripartite test governing restrictions to freedom of expression (see further Sub-Section 8 on Unlawful Content) and are framed with adequate effective safeguards to prevent their misuse under the pretext of legal compliance, including to restrict political criticism or silence dissent. 1.2. Institutional Framework for the Implementation of the Draft Law 26. The primary duty to protect human rights, including the rights of users of online platforms and websites, rests with the state. The UNGPs clarify that “[i]n meeting their duty to protect, States should […] enforce laws that are aimed at, or have the effect of, requiring business enterprises to respect human rights, and periodically assess the adequacy of such laws and address any gaps”. 43 This means that the Draft Law must not only impose obligations on online platforms and websites but also ensure that the state’s duties to protect and respect users’ rights are also reflected and that enforcement mechanisms do not create avenues for arbitrary or politically motivated restrictions. In this respect, the new monitoring and enforcement powers of the designated authority/authorised body under the Draft Law (i.e., the Agency as per Article 6 of the Draft Law) should be carefully analysed to ensure that the scope of these powers is narrowly circumscribed, in accordance with Uzbekistan’s commitments under international human rights law and OSCE standards on media freedom (see also Sub-Section 5). 27. Although the institutional design of the Agency is not part of the Draft Law and goes beyond the scope of this Opinion, its independence from both other public bodies and private actors remains paramount, particularly given the new powers it has been granted in relation to the digital services industry. Indeed, as underlined by the UN Special Rapporteur, “any legislation restricting the right to freedom of expression must be applied by a body which is independent of any political, commercial, or other unwarranted influences in a manner that is neither arbitrary nor discriminatory”. 44 From a comparative perspective, the CoE Recommendation on the independence and functions of regulatory authorities for the broadcasting sector 45 emphasises that regulatory bodies must have the authority to adopt regulations and guidelines, while operating within procedures that “clearly affirm and protect their independence”. Although this Recommendation did not originally address digital platforms, the underlying rationale applies equally to modern converged regulators, since online platforms increasingly perform functions comparable to traditional media – disseminating news, shaping public debate, and moderating content. Without institutional, functional, and financial independence, regulatory actions risk being influenced by political or commercial 41 UN Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, 2011 Report, A/HRC/17/27, para. 75. 42 Ibid. 2011 Report, A/HRC/17/27, para. 70. 43 Ibid., Principle 3. 44 UN Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, 2011 Report, A/HRC/17/27, para. 69. 45 See CoE Recommendation CM/Rec(2000)23, “Recommendation of the Committee of Ministers to member States on the independence and functions of regulatory authorities for the broadcasting sector”, Council of Europe, Committee of Ministers, adopted on 20 December 2000.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 14 pressures, undermining protection of users’ fundamental rights, including freedom of expression and access to information. 28. To ensure independence in practice, several safeguards are recommended and should be reflected in the applicable legislation governing the establishment and functioning of the authorised body. These include: transparent and merit-based appointment and removal procedures for its leadership, with adequate safeguards against external interferences, especially from political actors; clearly defined mandates and statutory powers to prevent discretionary, arbitrary or discriminatory implementation; budgetary autonomy to avoid dependence on political authorities; internal procedural safeguards that guarantee independent decision-making, ensuring that decisions are reasoned, properly documented, and subject to appeal; and judicial or external independent review mechanisms to assess the legality and proportionality of regulatory actions. Implementing such measures would enable the authorised body to exercise its expanded powers in full independence, effectively, impartially, and in accordance with the rule of law, while fostering public confidence in digital governance. It is recommended that Article 6 of the Draft Law explicitly incorporates the principle of independence of the authorised body while ensuring that the legal framework governing the establishment and functioning of such a body incorporates the safeguards outlined above to ensure its independence, or that a new body that demonstrably fulfils the criteria of independence be identified to carry out the relevant functions. RECOMMENDATION A. To explicitly incorporate in Article 6 of the Draft Law the principle of independence of the authorised body responsible for protecting users’ rights on online platforms and websites, while ensuring that the legal framework governing the establishment and functioning of such a body incorporates safeguards to guarantee its independence, including transparent, merit-based appointment and removal of leadership, with adequate safeguards against external interferences, especially from political actors; clearly defined mandates and statutory powers to prevent discretionary, arbitrary or discriminatory implementation; budgetary autonomy; internal procedures guaranteeing independent decision-making; and judicial or external independent review of regulatory actions for legality, legitimacy, necessity and proportionality. 3. AIM AND SCOPE OF THE DRAFT LAW 29. Article 1 of the Draft Law sets out its aim and scope, stipulating that it seeks to protect the rights of users of websites and online platforms “operating within the territory of the Republic of Uzbekistan”. 30. The reference to online service providers “operating within the territory” of a state is vague and legally indeterminate. Without further clarification, this wording may create uncertainty both for regulators and for service providers. On the one hand, it may be interpreted too narrowly, covering only those service providers that are physically or legally established in Uzbekistan (e.g., those with a registered office, servers, or subsidiaries in the country). On the other hand, it may be interpreted too broadly, extending to any website or platform accessible to users in Uzbekistan, regardless of whether the provider has a meaningful presence or commercial nexus in the country.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 15 31. International practice shows that jurisdiction over online service providers is generally grounded either in the place of establishment of the provider (or “country of origin” principle 46 ) or in a substantial connection to the regulating state, such as targeted commercial activity or a significant user base in that jurisdiction. 47 Jurisdiction may also be determined based on the place where the acts entailing liability produce their harmful effects or the country of the nationality of the victims. 48 32. Accordingly, to ensure legal certainty and to reflect international practices, the Draft Law would benefit from clearly defining the criteria to determine when an online service provider is considered to be “operating within the territory of Uzbekistan”. Such criteria could include the provider’s place of incorporation, the location of its infrastructure, targeted commercial activity, or the scale of its user base in Uzbekistan. Without such clarification, the Draft Law risks either undermining the protection of users’ rights or imposing disproportionate obligations on foreign online platforms. Overly broad jurisdictional claims risk creating conflicts of law, legal uncertainty, and barriers to the exercise of the right to receive and impart information and ideas regardless of frontiers, while overly narrow interpretations may leave users without effective remedies. 33. It is thus recommended to amend the Draft Law to include clearer and more objective criteria to determine when an online service provider is considered to be “operating within the territory of Uzbekistan”. 34. Article 4 of the Draft Law defines the fundamental principles for the protection of users’ rights on online platforms and websites, including “1. Legality; 2. Priority of users’ rights; 3. Ensuring the right of users to seek, receive and disseminate any information in accordance with the law; 4. Prohibition of censorship with respect to content; 5. Creation of conditions to ensure access to the global Internet; Comprehensive cooperation with owners of online platforms and website owners”. 35. Among the principles that are listed, this provision states that users’ rights should be given “priority”. While the intention of this formulation appears to be commendable, although it could be made more explicit that users’ rights should be prioritized over business or commercial considerations, the practical implementation of the principle of “priority of users’ rights” remains unclear. The digital communication sphere is complex and dynamic, and different users’ rights often come into conflict with one another. For instance, one user’s right to freedom of expression and to disseminate information may directly clash with another user’s right to privacy or protection of reputation. Similarly, the right to access and receive information may at times conflict with the right to restrict the processing of personal data. 46 This principle is applied, for instance, in the EU E-Commerce Directive; see Directive 2000/31/EC of the European Parliament and of the Council on certain legal aspects of information society services, in particular electronic commerce (E-Commerce Directive), Article 3 (country-of-origin principle). See also Regulation (EU) 2022/2065 of the European Parliament and of the Council of 19 October 2022 on a Single Market for Digital Services and amending Directive 2000/31/EC (Digital Services Act), Article 2. 47 See e.g., Council of Europe, Recommendation CM/Rec(2018)2 of the Committee of Ministers to member States on the roles and responsibilities of internet intermediaries, para. 10 (stating that jurisdiction should be based on a “substantial connection” such as establishment, targeted activity, or user base). See also Regulation (EU) 2021/784 of the European Parliament and of the Council of 29 April 2021 on addressing the dissemination of terrorist content online, Recital 16 and Article 2; Regulation (EU) 2022/2065, Article 3(e) using “substantial connection” criterion (whether the service provider specifically targets users in a country, for instance by using a particular language, or has a significant user base there, measured against the size of the population). See also, as an example, UK Online Safety Act 2023, Sec 4(5) and Sec 4(6)(b) also using “substantial connection” criterion such as creating “material risk of significant harm to individuals”. 48 See e.g., Articles 4 (2) (b) of the Optional Protocol to the Convention on the Rights of the Child on the sale of children, child prostitution and child pornography”, to which the Republic of Uzbekistan acceded on 23 December 2008, requires States Parties to “take such measures as may be necessary to establish its jurisdiction over the offences referred to in Article 3, paragraph 1, […] [w]hen the victim is a national of that State”. See also, UN Declaration of Basic Principles of Justice for Victims of Crime and Abuse of Power, 29 November 1985, para. 5, which underlines that “Judicial and administrative mechanisms should be established and strengthened where necessary to enable victims to obtain redress through formal or informal procedures that are expeditious, fair, inexpensive and accessible”. See also, as a comparison, with respect to acts entailing tortious, delictual or quasi-delictual liability, CJEU, Dumez France SA and Tracoba SARL v. Hessische Landesbank and others, C-220/88, 11 January 1990, para. 20.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 16 36. In international human rights law, there is no predefined hierarchy among these rights. The ICCPR, as interpreted by the Human Rights Committee, recognizes that freedom of expression, right to privacy, reputation, and data protection rights must be considered as equal, co-existing rights that may come into tension with one another. In such cases, states and other decision-makers are required to conduct a balancing exercise based on the principles of necessity, proportionality, and legitimacy of aims. The UN Human Rights Committee in its General Comment No. 34 on Article 19 of the ICCPR has stressed that restrictions on freedom of expression must be narrowly tailored to protect competing rights and cannot be based on abstract or overly broad justifications. Likewise, the ECtHR has consistently applied a case-by-case proportionality analysis when balancing freedom of expression against rights to privacy and reputation under Article 8 of the ECHR. 37. Accordingly, a general legal requirement to “prioritize users’ rights” risks being void of substantive meaning, as it does not indicate which rights take precedence in situations of conflict, nor does it set out the method by which competing rights are to be balanced or reconciled. It may also lead to inconsistent or arbitrary interpretations, particularly if left to private companies without clear guidance from the law or from independent regulatory/judicial oversight. 38. Instead, the Draft Law could benefit from refining this principle, for example, by clarifying that no blanket hierarchy exists among human rights (e.g., the rights to impart, seek, and receive information, the right to equality and non-discrimination, the so-called “personality rights” such as privacy and reputation, and data protection rights 49 ). Any conflicts should be resolved through a balancing test conducted by competent independent authorities and/or challengeable before a judicial authority, on a case-by- case basis, in line with international human rights standards (see also Sub-Section 2.1 above). 39. Article 4 refers to the “Creation of conditions to ensure access to the global Internet”, which could be further clarified to reflect a broad and comprehensive understanding of access. This should include not only the accessibility of online platforms and websites to persons with disabilities, including visual, hearing, physical, cognitive impairments 50 – but also broader measures to ensure meaningful access to all. These should encompass affordability, non-discriminatory availability across different regions and population groups, and the promotion of digital literacy and education to enable effective and informed use of and access to the Internet. 51 As emphasized by the UN Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, accessibility, affordability and non-discrimination are also fundamental principles for the governance of online platforms and the Internet, as universal access to the Internet is an indispensable tool for realizing a range of human rights, combating inequality, and accelerating development and human progress. 52 In particular, it is essential that the Draft Law when adopted should be interpreted, applied and enforced without discrimination, also taking into account multiple and intersectional forms of E.g., including but not limited to the rights to be informed and to consent to the data processing, to access, to rectification, “to be forgotten”, to restriction on processing, to data portability, not to be subject to a decision based solely on automated processing, including profiling; see e.g., Regulation (EU) 2016/679 of the European Parliament and of the Council of 27 April 2016 on the protection of natural persons with regard to the processing of personal data and on the free movement of such data, and repealing Directive 95/46/EC (General Data Protection Regulation). 50 i.e., ensuring their compliance with international web accessibility standards such as the W3C Web Content Accessibility Guidelines (WCAG), see <https://www.w3.org/WAI/>. 51 See UN General Assembly, Resolution 78/213 Promotion and protection of human rights in the context of digital technologies, 22 December 2023, para. 8. 52 UN Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, 2011 Report, A/HRC/17/27; see also Joint Declaration on Media Freedom and Democracy, International Mandate-Holders on Freedom of Expression UN/OAS/OSCE/ACHPR, 2 May 2023.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 17 discrimination and that special measures may be needed to address specific needs or correct existing inequalities. 53 Article 4 should be supplemented in this respect. 40. Finally, it is important to recall that states have a positive obligation to promote a free, independent and diverse communications environment, including media diversity and online pluralism more generally, which is an important instrument of addressing disinformation and promoting democracy. 54 Article 4 of the Draft Law could also explicitly emphasize such a positive obligation. 4. DEFINITIONS 41. Article 3 of the Draft Law provides for definitions of key terms used in the Draft Law. 4.1. Bloggers and Influencers 42. The Draft Law defines a “blogger” as a user of an online platform who publishes content of any kind on their account or public page, “including for the purpose of discussion by other users of the platform”. It then defines an “influencer” as a blogger “with more than ten thousand subscribers”. 43. These definitions may raise some concerns. First, the creation of statutory definitions of “blogger” or “influencer” is not very wide-spread internationally, although an increasing number of countries tend to regulate “bloggers” and “influencers” or at least address such phenomena in soft law and policy documents, and define such terms therein. 55 In most jurisdictions, online content creators are regulated under general legal frameworks concerning freedom of expression, media, advertising or intermediary liability, rather than being assigned a specific statutory label. Second, the proposed definition of “blogger” in the Draft Law is overly vague and excessively broad. It risks encompassing virtually any social media user who shares text, images, or videos with their contacts, regardless of the intent, frequency, or scope of dissemination. Such an expansive definition would blur the distinction between private communications and activities of genuine public relevance. 44. By contrast, in ordinary usage, a “blogger” generally refers to an individual who operates or contributes to a blog – i.e., a regularly updated digital space containing articles, opinions, or commentary, often structured around particular themes or experiences, and intended for a general audience. This understanding implies two elements absent from the Draft Law’s definition: (i) a degree of regularity or periodicity in publishing, and (ii) an intention to make content accessible to the general public, rather than restricting it to a closed circle of contacts. 45. From a legal-drafting perspective, defining “blogger” as a separate statutory category appears unnecessary and may create practical difficulties in enforcement. Many states refrain from doing so, relying instead on general provisions regulating online content and applying the same baseline human rights protections regardless of whether the author is a professional journalist, a civil society actor, or a regular private individual. It is worth recalling that a variety of entities or individuals, who are not professional media actors, deserve certain aspects of the enhanced protection as long as they carry out “journalistic function” by producing and publishing information in public interest – whether through print, online or other media – including non-governmental organizations, human rights See e.g., CoE Recommendation CM/Rec(2018)2, “Recommendation of the Committee of Ministers to member States on the roles and responsibilities of internet intermediaries”, Council of Europe, Committee of Ministers, adopted on 7 march 2018, para. 1.1.5. 54 See International Mandate-Holders on Freedom of Expression UN/OAS/OSCE/ACHPR, Joint Declaration on Media Freedom and Democracy, 2 May 2023. 55 See e.g., CoE, European Audiovisual Observatory, Study on National Rules Applicable to Influencers (2025), p. 25.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 18 defenders but also bloggers and popular social media users, who may at times function as “public watchdogs”. 56 This functional protection is not limited to professional or accredited journalists but applies broadly to the actors who produce and publish information in the public interest. 57 Should the Uzbek legislator nevertheless wish to retain a definition of “blogger”, it would be advisable to more narrowly define such a term to more clearly distinguish it from private communications by referring to factors such as editorial control, periodic updating, outreach to a potentially large audience, and intent to engage in public communication. 58 Incorporating these elements would help distinguish between personal, small-scale user activity and genuine “blogging” as a form of online media, thereby ensuring legal certainty and avoiding unnecessary regulation of ordinary online users. 46. Similarly, the Draft Law’s definition of “influencer” while not wide-spread in comparative law, may be found in soft law and policy documents of several countries. It is not unusual that European countries define “influencers” by referring to the numbers of their audiences, although depending on the country context or topical issues being addressed, such a numerical threshold may not necessarily adequately reflect the actual public “influence”. 59 47. The underlying policy objective – presumably, to create a legal framework for individuals who, while not being professional media actors, nevertheless have a significant impact on public opinion – is understandable. However, regulation should follow a “graduated and differentiated” approach, based on the principles of strict necessity and minimum intervention needed to achieve the legitimate interest of such regulation, which calibrates obligations and responsibilities according to factors such as size of audience, scope of dissemination, nature of content, and operational capacity. 60 This model avoids imposing uniform obligations on vastly different actors and ensures proportionality. 48. This would mean that bloggers or influencers with limited resources and outreach should not be subject to the same regulatory requirements as professional media outlets or large- scale platforms. Conversely, individuals or entities that consistently reach large audiences and exert measurable influence could be subject to enhanced transparency and accountability standards, particularly regarding advertising, sponsored content, or the dissemination of information with potential public impact. Such a framework would strike a better balance between protecting users’ rights, ensuring accountability in the digital space, and avoiding undue restrictions on smaller individual content creators. 49. It is thus recommended to revise the definitions of “blogger” and “influencer” in light of above considerations. 56 See e.g., OSCE/ODIHR-OSCE RFoM, Interim Joint Opinion on the Draft Law of the Kyrgyz Republic on the Mass Media (as of 13 May 2023), para. 26; see also the Inter-American Declaration of Principles on Freedom of Expression, approved by the Inter-American Commission on Human Rights during its 108th regular session, 19 October 2000; and the European Court of Human Rights, Magyar Helsinki Bizottság v. Hungary, App. no. 18030/11, 8 November 2016, para. 166. See also e.g., ODIHR, Urgent Comments on the Draft Criminal Offences against Honour and Reputation in the Republika Srpska (11 May 2023), para. 55. 57 See the UN Human Rights Committee, General Comment No. 34 on Article 19 of the ICCPR, CCPR/C/GC/34, para. 44. Similarly, at the CoE level, the term “journalist” is understood as any natural or legal person who is regularly or professionally engaged in collecting and disseminating information to the public via any means of mass communication (see e.g., the Council of Europe, Recommendation No. R (2000) 7, 8 March 2000, under “definitions”). 58 As a comparison, see e.g., the definition of blogger used in Council of Europe, Recommendation CM/Rec(2011)7 of the Committee of Ministers of the CoE to member states on a new notion of media (adopted by the Committee of Ministers on 21 September 2011 at the 1121st meeting of the Ministers' Deputies). 59 See CoE, European Audiovisual Observatory, Study on National Rules Applicable to Influencers (2025), pp. 25-39. 60 Ibid, para. 7. See also Joint Declaration on Media Freedom and Democracy, International Mandate-Holders on Freedom of Expression, Joint Declaration on Media Freedom and Democracy, 2 May 2023, page 6, para. (b).
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 19 4.2. False Information 50. The Draft Law defines “false information” as “information that does not correspond to reality or that contains distorted facts, creating a misleading impression about individuals, objects, events, phenomena, or processes”. This single definition does not allow distinguishing concepts such as “disinformation” i.e., verifiably false, inaccurate or misleading information deliberately created and disseminated to cause harm or pursue economic or political gain by deceiving the public, or “misinformation”, i.e., “false information that is shared without intent to cause harm”. If the purpose of the Draft Law is to address harmful dissemination of false information, it would be advisable to supplement the Draft Law with definitions of “disinformation”, to be distinguished from “misinformation”. 51. At the outset, it is important to underline that not all false or inaccurate information is harmful, and only some harms – such as those that implicate public health, electoral processes, environment or national security – may warrant state intervention to prevent the dissemination of such (harmful) information or disinformation. 61 In any case, it is worth noting that there is no internationally recognized definition of “false information” and including in the legislation general vague bans on false statements, without requiring a harmful impact, should be strongly discouraged. 52. If the purpose of the Draft Law is to prevent “disinformation”, it would be advisable to include a definition reflecting critical elements stated in international and regional recommendations and good practices i.e.: (i) that the information should be verifiably false (i.e., objectively proven as untrue through evidence rather than contested interpretation), (ii) that it should be capable of causing harm if disseminated; and (iii) that it should be intended to deceive the public. 62 Also, while domestic laws addressing the propagation of falsehoods are permissible in relation to matters such as fraud, perjury, false advertising and defamation, the general prohibition of expressions of an erroneous opinion or an incorrect interpretation of past events could be problematic, as specified by the UN Human Rights Committee in General Comment No. 34. 63 The definition also fails to address the element of intent, which is crucial in distinguishing between mere inaccuracies, mistakes, or subjective opinions, and deliberate attempts to deceive the public. Without the above-mentioned qualifiers of verifiably false information with the intent to deceive the public, the Draft Law risks covering a wide spectrum of content that may be inaccurate, incomplete, misleading, or still under debate, but which does not necessarily reach the threshold of “disinformation” intended to cause harm, and therefore requiring regulatory intervention. 53. Second, the current definition risks encompassing speech that is an integral part of democratic discourse and shall be protected by the right to freedom of expression and opinion. In this respect, it is essential that the definition clearly distinguishes and excludes value judgments, which are not susceptible of proof, from factual statements the existence of which can be demonstrated. 64 A requirement to prove the truth of a value 61 See Report on countering disinformation for the promotion and protection of human rights and fundamental freedoms, United Nations, Secretary General, A/77/287, 12 August 2022, para. 42. See also, as a comparison, Action Plan against Disinformation, Joint Communication to the European Parliament, the European Council, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions, 2018. 62 See, as a comparison, Council of Europe, Recommendation of the Committee of Ministers of the CoE to member States on electoral communication and media coverage of election campaigns (adopted by the Committee of Ministers on 6 April 2022 at the 1431st meeting of the Ministers' Deputies), para. 7; Recommendation CM/Rec(2022)11 of the Committee of Ministers of the CoE to member States on principles for media and communication governance, adopted by the Committee of Ministers on 6 April 2022; CoE Guidance Note on countering the spread of online mis- and disinformation through fact-checking and platform design solutions in a human rights compliant manner (2024), see preamble, para. 3. See also 2022 Code of Practice on Disinformation. 63 UN Human Rights Committee, General Comment No. 34 on Article 19 of the ICCPR, CCPR/C/GC/34, para. 49. 64 This distinction is for instance well established in the caselaw of the ECtHR, see e.g., ECtHR, Lingens v. Austria, no. 9815/82, 8 July 1986), para. 46; and McVicar v. the United Kingdom, no. 46311/99, 7 May 2002, para. 83.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 20 judgment is thus impossible to fulfil and infringes freedom of opinion itself. 65 In this respect, for instance, the ECtHR has emphasized that, where the national legislation or courts make no distinction between value judgments and statements of fact, which amounts to requiring proof of the truth of a value judgment, this is an indiscriminate approach to the assessment of speech and is per se incompatible with freedom of opinion. 66 Moreover, in many contexts – such as evolving scientific research, political commentary, or reporting on rapidly evolving events – the “truth” of certain information may be uncertain, subject to interpretation, or later revised as new facts emerge. For example, early reporting during a public health crisis or political upheaval may include provisional or contested information, which would fall under the Draft Law's broad definition even if there was no intention to mislead. Criminalizing or otherwise restricting such speech could produce a chilling effect on freedom of expression, discouraging individuals, journalists, and civil society actors from sharing information of public interest for fear of liability. 54. It is also worth recalling that the right to freedom of expression is very broad and protects all forms of ideas, information or opinions, including those that “offend, shock or disturb” the state or any part of the population, including deeply offensive expression. 67 As such, satire and parody should also be explicitly excluded from the respective limitations of speech. 68 55. In light of the foregoing, it is recommended that the Draft Law provides clearer definitions distinguishing between “false information”, “misinformation” and/or “disinformation” (i.e., inaccurate or misleading information deliberately created and disseminated to cause harm or pursue economic or political gain by deceiving the public) – reflecting the elements provided in international and regional recommendations and good practices i.e.: (i) the information must be verifiably false, meaning that its inaccuracy can be objectively demonstrated; (ii) the dissemination must be deliberate or reckless, with the intent (or reasonably foreseeable consequence) of causing harm; and (iii) the harm in question should be directed at and/or adversely impacting human rights or concrete and legitimate interests, such as the protection of public health, electoral processes, environment or national security. The definition should also explicitly exclude from its scope value judgments as well as satire and parody. 56. This would narrow the scope of regulation to genuinely harmful disinformation while safeguarding freedom of expression and debate in areas where truth and falsity are contested or evolving (see also Sub-Section 8 on “Unlawful Content”). 4.3. Moderator of a Public Page 57. The Draft Law defines a “moderator of a public page” as either the owner or a user of an online platform who has the authority to post, delete, or edit content on that page. As currently drafted, this definition is overly broad and risks encompassing virtually any 65 See e.g., ECtHR, Morice v. France [GC], no. 29369/10, 23 April 2015, para. 126; and ECtHR, Lingens v. Austria, no. 9815/82, 8 July 1986), para. 46. 66 See e.g., ECtHR, Gorelishvili v. Georgia, no. 12979/04, 5 June 2007, para. 38; and Fedchenko v. Russia, no. 33333/04, 11 February 2010, para. 37. 67 See Joint Declaration on Freedom of Expression and “Fake News”, Disinformation and Propaganda, International Mandate-Holders on Freedom of Expression, 3 March 2017, paragraph of the Preamble. See also UN Human Rights Committee, General Comment No. 34 on Article 19 of the ICCPR, CCPR/C/GC/34, para. 11; and 2015 Thematic Report, UN Special Rapporteur on counter-terrorism A/HRC/31/65, 22 February 2016, para. 38. See also, as an example of good regional practice, European Court of Human Rights, Handyside v. United Kingdom, no. 5493/72, 7 December 1976), para. 49; and Bodrožić v. Serbia, no. 32550/05, 23 June 2009, paras. 46 and 56. 68 As a comparison, see for instance, Action Plan against Disinformation, Joint Communication to the European Parliament, the European Council, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions, 2018, which explicitly exclude inadvertent errors, satire and parody, or clearly identified partisan news and commentary from the definition of “disinformation”.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 21 platform user, since most users have at least some abilities to edit or delete their own content. If interpreted literally, the provision would dilute the meaning of “moderator” to the point of redundancy, capturing ordinary users rather than identifying a distinct role within the governance of online spaces. 58. It appears more plausible that the drafters intended to describe a figure who is empowered to oversee and regulate the contributions of other users on a public page, whether by posting content on behalf of the page, editing content submitted by third parties, or removing material that violates internal community guidelines or applicable law. This function, in many jurisdictions and in common technical usage, is closer to the role of a “webmaster” or page administrator, rather than an ordinary user. By conflating these different functions, the Draft Law risks creating legal uncertainty and placing undue obligations on all individual users of online spaces. 59. It is thus recommended that the current definition is revised ensuring greater clarity and precision, to ensure that it does not inadvertently extend legal liability to ordinary users, which would risk discouraging participation in online spaces and undermining the Draft Law’s stated aim of protecting users’ rights. 4.4. Online Platform 60. The Draft Law defines an “online platform” as an “information system composed of informational resources and operating on the global Internet”, and/or an “instant messaging system” that enables the receiving, generating, processing, posting, disseminating, or storing of content on a personal profile or public page. The definition specifies that is excludes information systems operating on the global Internet that are solely intended for the provision of financial services, e-commerce services, internal corporate communications, e-mailing, online television, and online content storage. 61. From a comparative perspective, although differing in details, examples of regional or country regulatory frameworks tend to converge on two common elements of “online platforms”: (1) the core function of enabling users to connect, interact, and disseminate information; and (2) a practice of enumerating examples of relevant services (e.g., social networks, search engines, video-sharing services) to clarify the scope. 69 62. Against this background, it is important that the Draft Law’s inclusion of instant messaging services within the definition of “online platform” does not result in regulating private, interpersonal communication among a limited group of users, rather than public dissemination of information to a wider audience. 70 This distinction is crucial, not least because certain regulatory obligations that may be appropriate for public platforms could be ill-suited for private communications. Even the Draft Law itself introduces “instant 69 For example, the CoE Recommendation on principles for media and communication governance defines platforms as “providers of digital services that connect participants in multisided markets, set the rules for such interactions, and make use of algorithmic systems to collect and analyse data and personalise their services”, expressly including search engines, news aggregators, video-sharing services and social networks; Regulation (EU) 2022/2065 of the European Parliament and of the Council of 19 October 2022 on a Single Market for Digital Services and amending Directive 2000/31/EC (Digital Services Act/EU DSA) adopts a functional definition, describing platforms as "a hosting service that, at the request of a recipient of the service, stores and disseminates information to the public, unless that activity is a minor and purely ancillary feature of another service …" therefore capturing the essential features of services that enable wide user-to-user dissemination of information while excluding marginal functionalities; the United Kingdom's Online Safety Act defines "user-to-user services" as internet services through which "content generated directly on the service by a user, or uploaded or shared by a user, may be encountered by another user"; this is paired with a separate category for search engines, ensuring comprehensive but differentiated coverage. 70 See e.g., the European Electronic Communications Code defines an “interpersonal communications service” as “a service normally provided for remuneration that enables direct interpersonal and interactive exchange of information via electronic communications networks between a finite number of persons, whereby the persons initiating or participating in the communication determine its recipient(s)”; this definition explicitly distinguishes interpersonal communications from services where dissemination to the public is the core function; see also for instance, the Australia's Online Safety Act similarly enumerates “instant messaging services” and “chat services” as examples within the broader category of “electronic services”, ensuring that the scope is clear while avoiding conflation with broader platform regulation.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 22 messaging services” as a separate category later in the text, suggesting that they should be regulated differently from “online platforms”. 63. Accordingly, the “instant messaging service” should be maintained as a distinct category given the importance of keeping interpersonal communications distinct from (online) public platforms, both in terms of regulatory definitions and the obligations that may follow. This will also help avoid legal ambiguity, prevent potential over-regulation of private communications, and bring the Draft Law into closer alignment with international recommendations and good practices. The definition of “online platform” could be aligned more closely with comparative models by: incorporating the concept of public dissemination as a core feature; enumerating examples of covered services (e.g., social networks, video-sharing sites, news aggregators, online forums); and clarifying exclusions in a way that avoids overlap with separately regulated categories such as interpersonal communications or audiovisual media. 4.5. Websites and Website Owners 64. The Draft Law defines a “website” as “an information resource on the global Internet that does not possess the characteristics of an online platform and is accessed via a unique identifier … consisting of a domain name and characters assigned by the website owner.” Attempting to provide a legal definition of the category of “website” is, however, highly unusual from a comparative perspective. In practice, most international and regional legal frameworks deliberately refrain from codifying this notion, likely because it is already well understood in both technical and colloquial usage. For example, at the EU level, the term “website” is used repeatedly in the e-Commerce Directive and the Digital Services Act (EU DSA) without being formally defined, relying instead on the common understanding of the term. 71 65. The Draft Law’s definition of “website” should also be examined in relation to the very broad definition of “online platform”. Article 3 prescribes that a website is merely an “information resource” that does not meet the characteristics of an “online platform” and is accessed via a unique network identifier. It thus seeks to define “website” only as a residual category – that is, as whatever that does not qualify as an “online platform”. This approach risks creating confusion, as it effectively reduces the notion of “website” to a negative definition (“everything that is not an online platform”), rather than offering a clear, affirmative description of its characteristics. 66. The practical implication of this definitional structure is that the Draft Law’s overly expansive definition of “online platform” severely limits what can still qualify as a “website”. Since the definition of “online platform” includes virtually any service that allows users to post, generate, or disseminate content, websites would be confined to static internet pages that do not permit interaction, user comments, or any form of content sharing. This risks rendering the definition of “website” both obsolete and legally meaningless, as most modern websites – ranging from news portals to professional pages – incorporate some interactive features, however minimal. 67. A more suitable approach would be to define “website” independently, in neutral technical terms, without reference to the “online platform” category. This would ensure legal clarity, proportionality, and regulatory coherence. Another option would be 71 One notable outlier is the United States, where federal law defines a website as “any collection of material placed in a computer server- based file archive so that it is publicly accessible, over the Internet, using hypertext transfer protocol or any successor protocol.” This definition, although more technically precise, demonstrates the risk of excessive formalisation, as technology evolves rapidly and protocol-based formulations can quickly become outdated.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 23 to simply avoid defining “website” as a term which is commonly well-understood. Rather than providing a definition of “website”, consideration could be given to define a broader category of “electronic service”. 72 Using such a terminology would help avoid unnecessary complexity, and potential overlap, that may otherwise undermine legal certainty. 68. The Draft Law defines a “website owner” as a natural or legal person who “independently determines the procedures for the use of the website, including the rules for posting content”. This formulation is both uncommon in legal practice and technically imprecise. In practice, the power to determine how a website functions – such as setting user permissions, moderating content, or establishing rules of use – typically lies with the administrator or webmaster. These individuals or entities may manage the day-to-day functioning of a site without necessarily holding the legal title of ownership to the domain or hosting infrastructure. 69. The Draft Law’s conflation of ownership with administrative or managerial control risks introducing confusion and may create legal uncertainty about who bears responsibility for compliance, thus, undermining effective enforcement and accountability. A clearer distinction should be drawn between the website owner (the person or entity holding the domain or server rights) and the website administrator/webmaster (the person or entity responsible for technical and content management). RECOMMENDATION B. 1. To more clearly distinguish the concepts of “false information”, “misinformation” and “disinformation” while ensuring that the latter only includes the type of false information, which is verifiably false and disseminated deliberately or recklessly with the intent, or reasonably foreseeable consequence, of causing harm to human rights and/or legitimate interests – such as public health, electoral processes, environment or national security, while explicitly excluding from its scope value judgments as well as satire and parody. 2. To clarify the definition of “online platform” by reflecting the core function of enabling users to connect, interact, and disseminate information; and by enumerating examples of relevant services (e.g., social networks, search engines, video-sharing services). 5. POWERS OF THE AUTHORISED BODY IN THE FIELD OF PROTECTION OF USERS’ RIGHTS ON ONLINE PLATFORMS AND WEBSITES 70. Article 6 of the Draft Law designates the Agency as the authorised state body responsible for protecting users’ rights on online platforms and websites and defines its powers. 72 Relevant comparative examples include: the EU’s Information Society Services Directive, which defines such services as “any service normally provided for remuneration, at a distance, by electronic means and at the individual request of a recipient of services.”; the Recommendation CM/Rec(2022)11 of the Committee of Ministers of the CoE to member States on principles for media and communication governance, adopted by the Committee of Ministers on 6 April 2022, which describes intermediaries as “intermediaries other than the media and platforms that are relevant for communication and dissemination of content, covering signal transmission systems irrespective of the technology used … as well as services provided via such networks (such as interpersonal communications services).”
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 24 71. Under the Draft Law, the Agency is vested with a broad and multifaceted mandate, which includes regulatory functions; 73 supervisory and compliance functions; 74 investigatory powers; 75 enforcement and sanctioning powers; 76 advisory and policy functions; 77 and international cooperation responsibilities. 78 72. Therefore, with the Draft Law, the Agency will be given new powers in respect of digital services such as websites and platforms. The expansion of the Agency’s powers reflects a comparative trend toward converged regulatory oversight across multiple communication technologies. 79 At the same time, as already mentioned under Sub- Section 2.2. above, the independence of regulatory and other public bodies which exercise powers in print, broadcast, other media and/or telecommunications regulation has been a long-standing standard established at the international and regional levels. 80 It is thus essential that the body exercising the powers envisaged under Article 6 is independent. 73. According to Article 6 (2) (5) of the Draft Law, the authorized body shall monitor online platforms and websites for the purpose of identifying unlawful content and refer detected violations to law enforcement authorities; it shall prepare an opinion regarding any unlawful content identified through its online platforms and websites monitoring activities, which may be conducted either ex officio or based on submissions received from individuals and legal entities to the authorized body (Article 14 (1)-(3)). Read together with the existing definition of “online platforms” in Article 3, this suggests that the monitoring activities are not limited to the publicly accessible data on platforms. 74. The UN Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression has raised concerns regarding legislation increasing state power to collect information on and monitor Internet users’ activities and content of communication without providing sufficient guarantees against abuse, thus constituting a violation of the Internet users’ right to privacy and to personal data. 81 This is problematic even if such data is collected in online spaces accessible to the public. 82 Such 73 i.e., adopting regulatory legal acts, proposing measures for the implementation of existing legislation, and shaping state policy concerning users’ rights. 74 i.e., overseeing adherence to legal obligations, including transparency and reporting requirements for platforms and websites. 75 i.e., requesting information on platform users, determining user statistics independently, and obtaining data in the context of pre-trial investigations or criminal proceedings. 76 i.e., issuing orders and directives to remedy violations of the law. 77 i.e., contributing to the development of state programmes and initiatives in the field of information security. 78 i.e., coordinating with foreign counterparts and aligning with global standards in regulating digital services. 79 For example, the UK’s Office of Communications (Ofcom) has gradually extended its remit to include broadcasting, telecommunications, and online safety, reflecting the growing convergence between traditional media and digital platforms. 80 See Joint Declaration on Media Freedom and Democracy, International Mandate-Holders on Freedom of Expression, 2023, which underlines: “States should ensure that all public bodies which exercise powers in print, broadcast, other media and/or telecommunications regulation, including bodies that receive complaints from the public, are independent, transparent, and effectively functioning in law and in practice. They should be protected from undue interference, particularly of a political or commercial nature. The legal status of these bodies should be clearly defined and their institutional autonomy and independence guaranteed and protected by law.” See also e.g., Joint Legal Analysis of the Draft Law on Mass Media of the Republic of Uzbekistan, OSCE/ODIHR- OSCE/RFoM, November 2020, Chapter 2, where it is underlined that “any legitimate media regulator should enjoy political, functional, managerial and financial independence from the Government, as well as from political, commercial and other interests”. Notably, a number of OSCE participating States have entrusted independent bodies with media regulation; see for example within the European Union, Media regulatory authorities and the challenges of cooperation (2021), European Audiovisual Observatory and the EPRA, Chapter 3. See also, as a comparison, Regulation (EU) 2022/2065 of the European Parliament and of the Council of 19 October 2022 on a Single Market for Digital Services and amending Directive 2000/31/EC (Digital Services Act/EU DSA), Recitals 112-113, underlying that “competent authorities designated under this Regulation should also act in complete independence from private and public bodies”. 81 See UN Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, Report to the UN Human Rights Council, A/HRC/17/27, 16 May 2011, paras. 53-55. See also See UN Special Rapporteur on freedom of opinion and expression, Report on the Regulation of User-generated Online Content, A/HRC/38/35, 6 April 2018, para. 67, which states: “States and intergovernmental organizations should refrain from establishing laws or arrangements that would require the ‘proactive’ monitoring or filtering of content, which is both inconsistent with the right to privacy and likely to amount to prepublication censorship”. 82 See e.g., ECtHR, Peck v. the United Kingdom, no. 44647/98, 28 January 2003, para. 59; and P.G. and J.H. v. the United Kingdom no. 44787/98, 25 September 2001, paras. 57-59.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 25 interference must be supported by relevant and sufficient reasons and must be proportionate to the legitimate aim(s) pursued. 83 75. Article 6 (6) of the Draft Law allows the authorized body to issue orders and directives to eliminate identified violations of the Draft Law (see also Sub-Section 8 infra). Restrictions on access to online content could be imposed either by an order of a judicial authority or by an independent administrative authority, whose decisions would be subject to judicial review assessing the legality, necessity and proportionality of the measures. In cases concerning content that is illegal irrespective of context, such as content involving child sexual abuse material or other exceptional cases, expedited measures are required in accordance with the conditions prescribed by international human rights law, subject to effective and rapid ex post judicial remedies. 84 As further elaborated in below Sub-Section 8, due to broad and vague wording defining what constitutes “unlawful content”, which may lead to the issuance of orders and directives to remove such content, and the risk of potential arbitrary application, it is all the more essential that restrictions are authorized by a judicial body, or by the authorized body, which should be independent from political, commercial and other undue influences, with its decisions being subject to judicial review. 76. The powers of the authorized body listed in Article 6 should also be read together with other provisions of the Draft Law. Article 7 (3) (4) of the Draft Law implies that the authorised body will be able to request not only information about the number of users but more broadly, information about users of an online platform outside of cases where such requests are based on official requests from pretrial investigation and inquiry bodies or from a court. Without clear and strictly circumscribed and justifiable legal grounds for such requests as well as proper judicial oversight, such powers may be subject to discretionary or arbitrary interpretation and may unduly impact on the right to privacy and protection of persona data of the users. This provision should be reconsidered entirely. 6. FUNCTIONS AND DUTIES OF ONLINE PLATFORMS 77. Article 7 of the Draft Law defines the functions and duties of online platform owners, some of which are further elaborated in Articles 8 to 12 of the Draft Law on interaction with law enforcement authorities, personal data protection, recommendation system and profiling, and content moderation, respectively. Article 7 (3) (1) read together with Article 7 (4) requires online platforms exceeding 100,000 daily users in Uzbekistan to designate a representative to interact with the Agency. All other functions and duties listed under Article 7 (2) and (3) would be otherwise applicable to all online platforms, irrespective of the number of users, including smaller ones. Establishing a threshold generally seeks to target large platforms due to their societal and market impact, which can differ substantially from smaller platforms. However, the Draft Law’s threshold of 100,000 users in Uzbekistan corresponds to 0.26% of the population (or 0.3% of the population who are Internet users), 85 a level too low to meaningfully capture platforms with genuine societal impact. By comparison, the EU DSA establishes a threshold for “very large online platforms” at 10% of the Union population (approximately 45 million users), acknowledging that systemic risks rise disproportionately with user scale, and also exempts micro and small enterprises from a number of obligations imposed on online platforms, including in terms of reporting or internal complaint-handling system. It is to 83 See e.g., ECtHR, Segerstedt-Wiberg v. Sweden, no. 62332/00, 6 June 2006, para. 88. 84 See e.g., CoE Recommendation CM/Rec(2018)2, “Recommendation of the Committee of Ministers to member States on the roles and responsibilities of internet intermediaries”, Council of Europe, Committee of Ministers, adopted on 7 march 2018, para. 1.3.2. 85 See <https://zamin.uz/en/society/168048-statistics-of-internet-users-in-uzbekistan.html>.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 26 be noted that small platforms do not generate the same risks and should not be burdened with obligations intended for very large services. It is therefore recommended to consider raising the threshold while reviewing the obligations imposed on all platforms with a view to avoid overburdening smaller platforms, which typically have more limited financial and operational capacities. 78. Article 7 contains a number of positive features which prima facie mirror some of the protective measures that are increasingly recommended at the international and regional level, such as greater visibility of online advertising, attempts to protect against deceptive or misleading online content, accessibility to persons with disabilities and better information access for the users (e.g., privacy policy and recommendation system). 79. Especially, it is commendable that Article 7 requires to maintain technical accessibility of online platforms for persons with disabilities, taking into account their specific needs (Article 7 (3) (10)). Unless provided in other legislation, it would be advisable in this regard to adopt and implement relevant international guidance on web content accessibility for persons with disabilities 86 to help online platforms to use formats accessible or adapted for persons with disabilities (including individuals with visual impairments or intellectual disabilities). 80. Article 7 (3) (12) of the Draft Law also obliges platforms to protect children from “content harmful to their health”. While protecting minors online is a global priority, it is unclear what is meant by “harmful to their health”. This vague wording may be unduly limiting since the Draft Law does not specify what is meant by “harmful”, which may lead to arbitrary interpretation, whereas failing to distinguish between genuinely harmful material and information, which may fall within the scope of protection of Article 19 of the ICCPR. By contrast, international standards define content harmful for children precisely and outline detailed measures. 87 Therefore, the Draft Law could enhance the relevant provisions by incorporating precise content categories of genuinely harmful material and information for children and related safety measures directly into the Draft Law or other applicable legislation, or by delegating specifics to be issued as guidelines by the authorised body. 86 See W3C Web Accessibility Initiative (WAI), W3C Web Content Accessibility Guidelines (WCAG), see <https://www.w3.org/WAI/>. 87 See e.g., UN General Assembly, Resolution 78/213 Promotion and protection of human rights in the context of digital technologies, 22 December 2023, para. 5, the importance of combating all forms of violence in the context of digital technologies, including sexual exploitation and abuse, harassment, stalking, bullying, non-consensual sharing of personal sexually explicit content, threats and acts of sexual and gender-based violence, death threats, arbitrary or unlawful surveillance and tracking, trafficking in persons, extortion, censorship, illegal access to digital accounts, mobile telephones and other electronic devices; in addition, a number of international instruments require the criminalization of the dissemination or communication of certain forms of sexually exploitative content: Articles 2 (c) and 3 (1) (c) of the Optional Protocol to the Convention on the Rights of the Child on the sale of children, child prostitution and child pornography”, to which the Republic of Uzbekistan acceded on 23 December 2008, require the criminalization of “child sexual exploitation material”; see also, for comparison, Article 20 of the Council of Europe Convention on Protection of Children Against Sexual Exploitation and Sexual Abuse (Lanzarote Convention) requires the criminalization of intentional conduct, amounting to “(a) producing child pornography; (b) offering or making available child pornography; (c) distributing or transmitting child pornography; (d) procuring child pornography for oneself or for another person; (e) possessing child pornography; and (f) knowingly obtaining access, through information and communication technologies, to child pornography” (Council of Europe Convention on Protection of Children Against Sexual Exploitation and Sexual Abuse (Lanzarote Convention), CETS No. 201, Article 20). See also e.g., the UK Online Safety Act which requires risk assessments, content moderation including takedown procedures, restrictions on harmful content (pornography, suicide encouragement, violence, bullying, dangerous stunts), and limits on addictive or manipulative features (e.g., autoplay, streaks); Sec. 61 also defines ‘Priority content that is harmful to children’ as a series of content such as abusive content targeting one or more protected characteristics, incites hatred against certain protected characteristics, encourages serious violence against a person, is of a bullying nature, depicts real or realistic serious violence or injury against a person, an animal or a fictional creature, encourages dangerous challenges or stunts, ingesting or inhaling harmful substances. See also the EU Regulation (EU) 2022/2065 of the European Parliament and of the Council of 19 October 2022 on a Single Market for Digital Services and amending Directive 2000/31/EC (Digital Services Act/EU DSA), which mandates that providers accessible to minors adopt “appropriate and proportionate measures” for privacy, safety, and security, with detailed guidance issued by the Commission in July 2025 on defaults, recommender system adjustments, and parental controls, among others (see Commission publishes guidelines on the protection of minors | Shaping Europe’s digital future: the Guidelines set out key recommendations for service providers, including: making children’s accounts private by default; adjusting recommender systems to reduce harmful content and give children greater control over their feeds; enabling children to block or mute others and preventing their addition to groups without consent; banning the downloading or screenshotting of minors’ content to prevent the unwanted sharing of intimate material; disabling by default features that encourage excessive use, such as streaks, autoplay and push notifications; restricting manipulative commercial practices that promote spending or addictive behaviour; and strengthening moderation, reporting and parental control tools.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 27 81. Some of the other obligations of online platforms’ owners listed in the Draft Law may raise some concerns, or would require adjustments to ensure they are implemented in practice, as further elaborated below. 82. Generally, as noted in Sub-Section 2.1 above, it would be important to mention in Article 7, at the outset, the duty of online platforms to respect human rights, and that their terms of service must reflect relevant principles of human rights law, especially with respect to content governance, so that they will be guided by the requirements of legality, legitimacy, necessity and proportionality, and non-discrimination. 88 The requirement to establish a user complaints-handling mechanism (Article 7 (2) (2) and (3) and Article 10) may support online platforms with human rights due diligence process by identifying adverse human rights impacts of their activities/operations. 83. It should be noted, however, that the requirement to report daily active users (Articles 6 (7) and 7 (3) (4)), in addition to average monthly users, appears unnecessary. Monthly averages suffice to identify very large platforms and avoid intrusive daily monitoring. 6.1. Co-operation with Law Enforcement Authorities 84. Article 8 of the Draft Law requires platforms maintain emergency cooperation with law enforcement when they detect information about situations posing a threat to human life or safety. 85. First of all, the respective wording appears overly broad which could lead to over- reporting regarding every situation which might potentially give rise to such a risk. It would be advisable to limit the scope of cooperation to situations where the risks are actual or imminent. 89 86. Article 8 further specifies the information to be shared: content description, time and place of posting, username, IP address, and device name. It is positive that the Draft Law provides a limited and specific list of the types of information to be provided to law enforcement authorities. This aligns with the 2022 OSCE RFoM Policy Manual “Spotlight on Artificial Intelligence and Freedom of Expression” recommending that “law enforcement agencies should have very limited and specifically targeted access to data, narrowed to specific identifiers or specific categories”, 90 and that access should be restricted to “specific records and content”. 91 Further guidance from the OSCE in this context includes recommendations that data collection by law enforcement should always be based on “concrete suspicions”, and that data collected for different purposes, such as national security, should not be repurposed for use in law enforcement. 92 87. Article 8 of the Draft Law provides that unlawful content may be identified either through user complaints (see Sub-Section 6.2 infra) or through the platforms’ own moderation processes. The Draft Law does not impose a proactive content-detection obligation on platforms, which is welcome. However, it is unclear whether platforms lose immunity from liability upon receiving user notices about content deemed unlawful, as occurs 88 UN Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, Content Regulation in the Digital Age (A/HRC/38/35, 2018), para. 45. 89 As a comparison, the EU Digital Services Act requires service providers to “promptly” inform law enforcement authorities when they become “aware of any information giving rise to a suspicion that a criminal offence involving a threat to the life or safety of a person or persons has taken place, is taking place or is likely to take place”; see Regulation (EU) 2022/2065 of the European Parliament and of the Council of 19 October 2022 on a Single Market for Digital Services and amending Directive 2000/31/EC (Digital Services Act/DSA), Article 18 (1). 90 See OSCE/RFoM, Spotlight on Artificial Intelligence and Freedom of Expression: A Policy Manual, 2022, p. 98. 91 Ibid. 92 Ibid.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 28 under the EU DSA 93 when a platform gains “actual knowledge or awareness”. Clarifying this point is essential. 6.2. Complaint-handling Mechanism 88. Article 10 of the Draft Law establishes a procedure for users to submit complaints regarding content posted by other users on online platforms. Platforms are tasked with setting up the rules and procedures for handling such complaints, and mention the requirement that the mechanism should be accessible to the users. The provision is welcome in principle, as responsiveness to user feedback is a key component of platforms’ broader obligation to address harmful or unlawful content and ensure users’ rights to redress. 89. However, the Draft Law provides limited guidance on how platforms are expected to implement these procedures, which raises a risk that poorly designed mechanisms could frustrate the very purpose of facilitating effective user complaints. For the mechanism to be effective, it should be user-friendly, easily accessible, free of charge, with adequate information for the users about the complaint mechanism and procedure in clear, plain, intelligible and unambiguous language. 94 To ensure the user-friendliness and accessibility in practice, it is generally advisable to carry out meaningful consultation with the users about their needs, expectations, and perspectives, but also possibly consider a variety of submission options. 95 Without clear standards, platforms might adopt processes that are de facto inaccessible, cumbersome, or inconsistent, undermining users’ ability to seek redress. 96 In light of the above, the Draft Law could be enhanced by clarifying the procedural requirements for a submission mechanism for user complaints, ensuring that online platforms: provide adequate and easily accessible information for the users about the complaint mechanism; establish clear, transparent, free of charge, user-friendly and easily navigable submission channels; provide timely acknowledgment and processing of complaints; maintain adequate documentation and tracking to ensure accountability; and are based on proportionate requirements that take into account the size and capacity of the platform while maintaining effectiveness for users. Such amendments would strengthen the Draft Law by making the complaint procedure functional and aligned with international and regional good practices, thereby enhancing both user protection and platform accountability. 6.3. Recommendation System and Profiling 90. Article 11 of the Draft Law addresses recommendation systems used by online platforms. The provision requires platforms to offer users the ability to opt out of personalized content and prohibits profiling based on data relating to “racial or ethnic origin, political views, biometric or personal data enabling the identification of an individual or 93 Under the Digital Services Act, for instance, platforms that receive such a notice are deemed to have “actual knowledge or awareness” and consequently lose their immunity. 94 See OHCHR, Access to Remedy in Cases of Business-Related Human Rights Abuse: A Practical Guide for Non-State-Based Grievance Mechanisms (2024). See also, for comparison, the EU Digital Services Act (DSA) specifies that complaint mechanisms must be user- friendly, accessible exclusively via electronic means, and remain available for at least six months. Notices must allow users to provide information that is sufficiently precise and adequately substantiated, including: a description of the alleged illegality; the URL or other details identifying the location of the content; the name and email of the complainant; a statement confirming the bona fide belief of the complainant regarding the illegality of the content (Articles 14, 16 and 20). 95 See OHCHR, Access to Remedy in Cases of Business-Related Human Rights Abuse: A Practical Guide for Non-State-Based Grievance Mechanisms (2024), pp. 27-30. 96 For comparison, the EU Digital Services Act (DSA) specifies that complaint mechanisms must be user-friendly, accessible exclusively via electronic means, and remain available for at least six months. Notices must allow users to provide information that is sufficiently precise and adequately substantiated, including: a description of the alleged illegality; the URL or other details identifying the location of the content; the name and email of the complainant; a statement confirming the bona fide belief of the complainant regarding the illegality of the content.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 29 information about a user’s health status”. This approach clearly aims to safeguard fundamental rights to privacy and data protection, and its inclusion in the Draft Law is commendable. 91. However, the list of protected categories is not comprehensive, omitting several types of sensitive data that are widely recognised as deserving heightened protection, including religious or other beliefs, trade union membership, genetic data, data concerning a persons’ sex life or sexual orientation. 97 Therefore, the legal drafters should consider supplementing Article 11 of the Draft Law to include additional categories – specifically religious or other beliefs, trade union membership, and sexual orientation or sex life – to ensure comprehensive protection of users’ rights and prevent discriminatory profiling practices on these grounds. Extending the Draft Law in this manner would bring it closer to international good practices, align with established standards in comparative data protection law, and reinforce the principle that recommendation systems must respect the full spectrum of sensitive personal data when delivering personalized content to users. 6.4. Content Moderation 92. Article 12 of the Draft Law obliges platforms to: improve content moderation systems; enhance functioning of artificial intelligence (AI) technologies “in compliance with the law”; improve systems for protecting children from information harmful to their health on the online platform; improve mechanisms for countering unlawful content dissemination, as well as mechanisms for cooperating with state authorities of Uzbekistan. 93. While agreeable in principle, the obligation is expressed in vague and ambiguous terms, and is unlikely to provide service providers with sufficient guidance on the specific conduct expected of them. With respect to the first two paragraphs of Article 12, which address content moderation and AI technologies, it is worth noting that, at the international level, there is an increasing trend towards the use of automated detection tools to identify and intervene against illegal or harmful content on online platforms. While such tools can assist platforms in meeting increasingly demanding and complex regulatory obligations, their deployment raises significant concerns. These include the risk of imposing prior restraints on freedom of expression, the lack of transparency and contextual understanding 98 inherent in such technologies - making them prone to an overly broad application of rules 99 - as well as their susceptibility to bias. 100 For these reasons, OSCE guidance 101 urges States not to impose legal obligations on platforms to proactively deploy automated detection systems but instead to: (i) provide clear and detailed guidance, typically through judicial authorities, on what constitutes illegal content under the relevant legal framework, differentiating among different categories of illegality; and (ii) legally require human rights due diligence of algorithmic content moderation and data-driven business models. Against this backdrop, Article 12 does not 97 See, as a comparison, Council of Europe, Protocol amending the Convention for the Protection of Individuals with regard to Automatic Processing of Personal Data (CETS No. 223), Article 8, and Explanatory Report – CETS 223 – Automatic Processing of Personal Data (Amending Protocol), 10 October 2018; see also ECtHR, Uzun v. Germany, App. no. 35623/05, 2 September 2010, para. 52, where the ECtHR has emphasised that personal data should be considered sensitive when its collection or processing is likely to reveal information about an individual’s conduct, opinions, or feelings. See also, as a comparison, the EU General Data Protection Regulation, which explicitly prohibits processing personal data revealing racial or ethnic origin, political opinions, religious or philosophical beliefs, trade union membership, genetic data, biometric data for unique identification, health data, or data concerning a person’s sex life or sexual orientation (see Regulation (EU) 2016/679 of the European Parliament and of the Council of 27 April 2016 on the protection of natural persons with regard to the processing of personal data and on the free movement of such data, and repealing Directive 95/46/EC (General Data Protection Regulation)). 98 See OSCE/RFoM, Spotlight on Artificial Intelligence and Freedom of Expression: A Policy Manual, 2022, p. 25. 99 Ibid, p. 17. 100 Ibid, p. 35. See also EU Fundamental Rights Agency (EU FRA), Bias in Algorithms – Artificial Intelligence and Discrimination (2022). 101 See OSCE/RFoM, Spotlight on Artificial Intelligence and Freedom of Expression: A Policy Manual, 2022.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 30 appear likely to mandate the use of such technologies, which is a positive feature. Nonetheless, the provision would benefit from greater precision regarding the measures expected of platforms and the level of “improvement” that is to be achieved. Where online platforms do use automated systems and algorithms, including for content moderation, it is essential to establish robust review mechanisms for evaluating their impact in practice, particularly regarding potential differences in how various groups are affected and whether the use of these systems may inadvertently perpetuate discrimination, including gender-based discrimination. Findings of such review mechanisms may support the conclusion that certain detection algorithms are not fit for purpose, particularly in the context of identifying unlawful content, and that content moderation decisions should remain subject to meaningful human oversight. 102 Hence, the Draft Law should require platforms to conduct human rights due diligence, particularly in relation to algorithmic content moderation and data- driven business models if/when those are used, including to identify potential discriminatory impact on different groups of users. RECOMMENDATION C. 1. To enhance Article 7 of the Draft Law by incorporating precise content categories of material and information genuinely harmful to children and related safety measures or by delegating specifics to guidelines to be issued by the authorized body. 2. To clarify in the Draft Law whether online platforms lose immunity from liability upon receiving user notices and gaining actual knowledge or awareness about content deemed unlawful. 3. To expand the list of data categories for which profiling is prohibited under Article 11 of the Draft Law to also cover religious or other beliefs, trade union membership, and sexual orientation or sex life, thereby ensuring comprehensive protection of users’ rights and preventing discriminatory profiling practices. 4. To clarify procedural requirements for a submission mechanism of user complaints in Article 10 of the Draft Law, ensuring online platforms provide adequate and easily accessible information for the users about the complaint mechanism; establish clear, transparent, free of charge, user- friendly, accessible submission channels, timely acknowledgment and processing of complaints, proper documentation and tracking of complaints, and proportionate obligations for platforms based on their size. 7. RIGHTS AND OBLIGATIONS OF ONLINE USERS AND WEBSITE OWNERS 94. Article 18 of the Draft Law grants online platforms, online users and website owners the right to appeal orders and directives issued by the Agency before a court. Submission of an appeal suspends the execution of the contested measure, and platform or website owners may submit their observations during the proceedings. 95. While this is a positive safeguard, the Draft Law limits the right to submit observations on the findings issued by the Agency to website or platform owners only, excluding 102 See e.g., See UN General Assembly, Resolution 78/213 Promotion and protection of human rights in the context of digital technologies, 22 December 2023; and EU Fundamental Rights Agency (EU FRA), Bias in Algorithms – Artificial Intelligence and Discrimination (2022), Sub-Section 3.6.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 31 individual users whose content may be directly affected. This raises concerns regarding equality of access to judicial remedies and equality of arms, potentially undermining procedural fairness, protected under Article 14 of the ICCPR. To ensure consistency with international standards, the Draft Law should extend the right to submit observations to all affected parties. 96. According to the Draft Law (Article 22 (1) (2)), influencers and website owners must refrain from disseminating information that may “lead to humiliation or discrediting of an individual, or harm the business reputation of an individual”. While protecting the reputations of others is expressly mentioned in Article 19 (3) of the ICCPR, the notion of “humiliation” is ambiguous and can overlap with reputation to the point of confusion. For greater legal certainty, it is recommended to remove this wording from Article 22. 97. Article 19(3)(a) of the ICCPR refers to the protection of the reputation or rights of others (which would also include their business reputation) as a legitimate ground for limiting the right to freedom of expression; Article 17(2) of the ICCPR also provides that everyone has the right to the protection of the law from “unlawful attacks on [one’s] honour and reputation”. The UN Human Rights Committee’s General Comment No. 16 on Article 17 of the ICCPR further provide that “[p]rovision must also be made for everyone effectively to be able to protect himself against any unlawful attacks that do occur and to have an effective remedy against those responsible”. At the same time, the protection of the right to privacy is not absolute and limited interference with private life may be justified for the protection of rights and interests of others or in the public interest. In this respect, the UN Human Rights Committee has underlined that “the protection of privacy is necessarily relative” and may be restricted, especially in cases where knowledge about an individual’s private life is “essential in the interests of society”. 103 In addition, “legislation must specify in detail the precise circumstances in which such interferences may be permitted”. 104 At the Council of Europe level, the ECtHR also seeks to achieve a fair balance where freedom of expression comes into conflict with the right to respect for private life and a person’s reputation. 105 As already recommended in the Joint ODIHR-RFoM Opinion on the Draft Information Code of Uzbekistan, 106 the Draft Law should specify that restrictions on online content imposed for respect of the reputation of others are only permissible if, in individual cases, the disclosure of certain information threatens to cause substantial harm to the protected interests, and if the harm outweighs the public interest in disclosure of such information. Moreover, the Draft Law should also incorporate an explicit defence or exemption for content that, while possibly harming the reputation of individuals or businesses, is nonetheless true and disseminated in the public interest. 98. The Draft Law further imposes certain liability on influencers and website owners for third-party content (Article 22(1) (3)) by requiring monitoring of comments and reviews and removal of illegal content. As a comparison, ECtHR case-law clarifies that such liability should be contextual and proportionate, considering: the nature and severity of content; the size and commercial purpose of the platform; the possibility of identifying 103 See General Comment No. 16, “Article 17 (Right to Privacy), The Right to Respect of Privacy, Family, Home and Correspondence, and Protection of Honour and Reputation”, United Nations, Human Rights Committee, 8 April 1988, para. 7. 104 Ibid. para. 8. 105 Where freedom of expression comes into conflict with the right to respect for private life guaranteed by Article 8, the ECtHR has set forth criteria for the balancing exercise including: whether the expression contributed to a debate of general interest; the public status of the person subjected to the statement; the prior conduct of the person who is the subject of criticism; the truth defence (where the expression contains factual statements); the content, form and the consequences of the expression/publication; the severity of the sanctions; see e.g., ECtHR, Jerusalem v. Austria, no. 26958/95, 27 February 2001, para. 40; Ruokanen and Others v. Finland, no. 45130/06, 6 April 2010, para. 52; Lindon, Otchakovsky-Laurens and July v. France [GC], nos. 21279/02 and 36448/02, 22 October 2007, para. 59. See also Venice Commission, Amicus Curiae Brief for the Constitutional Court of Georgia on the Question of the Defamation of the Deceased, CDL-AD(2014)040, para. 23.. 106 See OSCE/ODIHR-OSCE RFoM, Joint Opinion on the Draft Information Code of the Republic of Uzbekistan (2024), Section 5.1.7.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 32 the original author; the measures taken to prevent harmful dissemination. 107 In light of this, the drafters are encouraged to qualify the proposed model of liability for third- party content by adopting a more flexible and proportionate framework that calibrates liability of website owners and influencers according to the aforementioned criteria. 99. Article 22 (1) (6) requires influencers and website owners to publish a retraction at the request of individuals or entities claiming that false information has harmed their honour, dignity or reputation. It should be noted at the outset that an obligation to publish a retraction constitutes an interference with freedom of expression. 108 As such, it should comply with the strict three-part test of legality, legitimacy, necessity and proportionality under Article 19 (3) of the ICCPR, with the proportionality being assessed on a case-by- case basis. 109 Accordingly, a law imposing a general duty to comply with any such request by an individual or entity would appear disproportionate, unless accompanied by a corresponding court order. In this respect, Article 22 (1) (6) should require that such request(s) be accompanied by the related court decision ordering the publication of a retraction. 100. Moreover, Article 22 overlaps with Articles 13, 15 and 17, particularly regarding content deemed false, defamatory, or unlawful. The Draft Law currently lacks clarity on: which procedure applies in specific cases; how obligations to comply with Uzbek legislation interact with content removal or suspension mechanisms. In this respect it is recommended to distinguish procedures explicitly, specifying triggers and timelines for each type of intervention (see also Sub-section 8 infra). 101. Finally, Article 24 (4) of the Draft Law empowers the authorized body to order rectification of the violations of the Draft Law within 30 days. This provision is substantively broad and procedurally vague. It does not define which specific violations are covered by it; it also potentially overlaps with the procedures set out in Articles 15, 17, and 22. To avoid legal uncertainty and overlapping enforcement mechanisms, the Draft Law should either clarify the scope and specific application of Article 24 (4) or consider removing it, relying instead on existing, clearly delineated procedures in Articles 15, 17, and 22. RECOMMENDATION D. 1. To amend Article 18 (3) of the Draft Law by ensuring that, like the owners of online platforms and website owners, users also have the right to submit observations on the findings issued by the Agency when challenging the orders and directives of the authorized body in a court of law. 2. To amend Article 22 (1) (3) of the Draft Law by qualifying the liability model and adopting a more flexible and proportionate framework regarding liability of influencers and website owners for third-party content, considering such factors as the nature and severity of content, size and commercial purpose of the platform, possibility of identifying the original author, measures taken to prevent harmful dissemination. 107 See ECtHR, Delfi AS v. Estonia, no. 64569/09, 16 June 2015; MTE v Hungary, no. 22947/13, 2 February 2016; Pihl v. Sweden, no 74742/14, 7 February 2017; Tamiz v. UK, no. 3877/14, 19 September 2017. 108 See e.g., ECtHR, Eker v. Turkey, no. 24016/05, 24 October 2017. 109 As a comparison, see ECtHR, Smolorz v. Poland, no. 17446/07, 16 October 2012
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 33 3. To amend Article 22 (1) (6) of the Draft Law to require that any request of individuals or entities to publish retractions should be accompanied by the related court decision ordering the publication of a retraction. 8. UNLAWFUL CONTENT 8.1. Grounds for Classifying Information as Unlawful Content 102. Article 13 of the Draft Law lists the grounds for classifying information as unlawful content. 110 At the outset, it should be underlined that international human rights law recognizes only a limited number of types of expression which States must prohibit or render punishable (by law), 111 providing that the legal provisions are strictly interpreted in accordance with international freedom of expression standards, especially when dealing with “incitement”. 112 Outside of these limited and narrowly defined exceptions, states should as a default refrain from prohibiting expression or considering certain content unlawful or illegal. 103. While several of the grounds listed in Article 13 correspond to those envisaged in international human rights law and recommendations, certain categories merit closer examination, as set out below. 110 i.e., 1) Information containing calls for the violent alteration of the existing constitutional order or the territorial integrity of the Republic of Uzbekistan; 2) Information containing calls for mass riots and looting, violence against citizens, or the forcible eviction of citizens, as well as information aimed at coordinating such unlawful actions; 3) False information posing or creating a threat to public order or public safety; 4) Propaganda of war, violence, and terrorism, as well as the promotion of extremism, separatism, and fundamentalism, including the use of symbols or insignia of extremist or terrorist organizations; 5) Information disclosing state secrets or other legally protected confidential information; 6) Information inciting national, racial, ethnic, or religious hatred; 7) Information, including that expressed in an obscene manner, demonstrating disrespect toward society, the state, or state symbols; 8) Information promoting narcotic drugs, psychotropic substances, and precursors; 9) Pornographic material, information promoting cruelty, or inciting acts of suicide; 10) Information aimed at persuading or otherwise involving citizens, including minors, in unlawful acts that pose a threat to their life and/or health or to the life and/or health of others; 11) Information containing links to phishing or spam resources; 12) Information that calls for, promotes, or incites the commission of other acts resulting in criminal, administrative, or other legal liability as established by law. 111 These include: “direct and public incitement to commit genocide”, which should be punishable as per Article III (c) of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide to which Uzbekistan acceded on 9 September 1999; the “propaganda for war” and the “advocacy of national, racial or religious hatred that constitutes incitement to discrimination, hostility or violence”, which should be prohibited as per Article 20 (1) and (2) of the ICCPR (see also OSCE RFoM, Non-Paper on Propaganda and Freedom of the Media (2015), especially with reference to propaganda for war and hatred that leads to violence and discrimination); “all dissemination of ideas based on racial superiority or hatred, incitement to racial discrimination, as well as […] incitement to [acts of violence] against any race or group of persons of another colour or ethnic origin”, which should be an offence punishable by law according to Article 4 (a) of the ICERD; “public provocation to commit acts of terrorism”, when committed unlawfully and intentionally should be criminalized (see UN Security Council Resolution 1624 (2005)); “child sexual exploitation material” which shall be criminalized as per Articles 2 (c) and 3 (1) (c) of the Optional Protocol to the Convention on the Rights of the Child on the sale of children, child prostitution and child pornography”, to which Uzbekistan acceded on 23 December 2008. International recommendations also call upon States to enact laws and measures, as appropriate, “to clearly prohibit and criminalize online violence against women, in particular the non-consensual distribution of intimate images, online harassment and stalking”, including “[t]he threat to disseminate non-consensual images or content”, which must be made illegal; see UN Special Rapporteur on violence against women, its causes and consequences, Report on online violence against women and girls from a human rights perspective (18 June 2018), A/HRC/38/47, paras. 100-101. As a comparison, General Policy Recommendation No. 7 of the European Commission against Racism and Intolerance (ECRI) recommends to make it a criminal offence to publicly incite to violence, hatred or discrimination, or to threaten an individual or group of persons, for reasons of race, colour, language, religion, nationality or national or ethnic origin where those acts are deliberate. See also Council of Europe Committee of Ministers, Recommendation CM/Rec(2022)16 on combating hate speech, adopted by the Committee of Ministers on 20 May 2022, para. 11. 112 Regarding the prohibition of incitement to discrimination, hostility or violence specifically (Article 20 of the ICCPR and Article 4 of the ICERD), it is also subject to the strict conditions of Article 19 of the ICCPR, see UN Human Rights Committee (CCPR), General Comment no. 34 on Article 19: Freedoms of opinion and expression, 12 September 2011, para. 11 and CERD, General recommendation No. 35 (2013), paras. 19-20. Such forms of expression would only be prohibited and punishable by law when: (1) the expression is intended to incite imminent violence; and (2) it is likely to incite such violence; and (3) there is a direct and immediate connection between the expression and the likelihood or occurrence of such violence; taking into account a number of factors to determine whether the expression is serious enough to warrant restrictive legal measures including the context, speaker (including the individual’s or organization’s standing), intent, content or form, extent of the speech, and likelihood of harm occurring (including imminence); see CERD, General recommendation No. 35 (2013), paras. 13-16; see also the Rabat Plan of Action on the prohibition of advocacy of national, racial or religious hatred that constitutes incitement to discrimination, hostility or violence, in the Report of the United Nations High Commissioner for Human Rights on the prohibition of incitement to national, racial or religious hatred, United Nations General Assembly, 11 January 2013, Appendix, para. 29; and International Mandate-holders on Freedom of Expression, Joint Declaration on Freedom of Expression and Countering Violent Extremism (2016), para. 2(d).
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 34 8.1.1. False Information 104. Article 13 (2) (3) prohibits the dissemination of “false information posing or creating a threat to public order or public safety”. 105. While the dangers of false information in the online sphere are well documented as it can polarize public debate, fuel violent narratives and disseminate speech inciting hatred, 113 and ultimately undermine democratic institutions and trust in electoral processes, the current wording of Article 13 grants broad discretionary powers to the authorities in determining what would qualify as “false information” (see also Sub-section 4.2. supra) and what would qualify as a “threat,” which also should be serious enough to justify prohibition. The reliance on “public order” as an isolated justification is especially problematic. 114 As a legal standard, public order is inherently broad and context- dependent, and without further qualification or consistent judicial interpretation, the proposed wording would fail to meet the requirement of legal certainty, a core principle under the ICCPR (and the ECHR). 106. In this respect, the UN Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression has noted that such vague language tends to encourage over-removal and self-censorship, as individuals and businesses seek to avoid penalties by erring on the side of caution, filtering lawful speech of uncertain legal status. 115 It should also be noted that the UN Special Rapporteur has repeatedly warned against the use of “vague and overly broad laws to criminalize, block, censor and chill online speech”. 116 The UN Special Rapporteur has repeatedly encouraged States to adopt multi-dimensional, multi-stakeholder responses to disinformation, emphasising the role of civil society, media, international organizations, and private companies. 117 107. Consequently, as already recommended above in Sub-Section 4.2, the provision of Article 13 (2) (3) should provide for a more narrow and precise definition of the information qualifying as unlawful content requiring the defining elements as mentioned in Sub-Section 4.2. It should also specify what should be considered as a “threat” for the purposes of Article 13 (2) (3) as well as establish the threshold of gravity for such “threat” to warrant unlawfulness and subsequent prohibition. Otherwise, the vague and expansive wording of the proposed Article could enable disproportionate or arbitrary restrictions, generate a chilling effect on online speech, and undermine public debate. 8.1.2. Propaganda of Terrorism and Promotion of “Extremism”, and “Fundamentalism” 108. Article 13 (2) (4) qualifies as unlawful content the propaganda of terrorism and the “promotion of extremism, separatism, and fundamentalism, including the use of symbols 113 There is no internationally agreed definition of “hate speech”. However, the term was defined by the Council of Europe Committee of Ministers in Council of Europe Committee of Ministers, Recommendation CM/Rec(2022)16 on combating hate speech, adopted by the Committee of Ministers on 20 May 2022, which distinguishes between (i) hate speech that is prohibited under criminal law; (ii) hate speech that is subject to civil or administrative law; and (iii) other offensive or harmful types of expression requiring alternative responses (in the same vein, see also: UN Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR), Rabat Plan of Action on the prohibition of advocacy of national, racial or religious hatred that constitutes incitement to discrimination, hostility or violence (2012). The United Nations Strategy and Plan of Action on Hate Speech, launched by the UN Secretary-General in May 2019, also provides a definition of hate speech; it should be noted, however, that the latter document addresses United Nations’ institutions, and not states. See also ODIHR, Hate Crime Laws: A Practical Guide, 2nd edition, 2022, Sub-Section 3.4. 114 See e.g., CJEU, Opinion of Advocate General Pitruzzella, Case C-380/18, ECLI:EU:C:2019:609, 2019, para. 32 115 See UN Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, Report on Freedom of Expression and the Private Sector in the Digital Age, A/HRC/32/38, 2016. 116 See Report of the UN Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression on ‘Disinformation and freedom of opinion and expression’, A/HRC/47/25, 2021, para. 55; see also para. 89 where it is underlined that “Criminal law, in particular, should be reserved for the most exceptional cases, such as incitement to violence, hatred, or discrimination”. 117 Report on “Disinformation and freedom of opinion and expression”, para. 87.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 35 or insignia of extremist or terrorist organizations”. As noted above, limitations formulated in vague and overbroad terms, including terms, such as “fundamentalism” or “extremism”, which lack an internationally agreed definition, will not satisfy the ICCPR requirement that restrictions need to be “prescribed by law”, as this means that laws need to be formulated with sufficient precision, clarity and foreseeability. Some of the terms used in Article 13 (2) (4) are overly vague or broad and could make the implementation of the restrictions unpredictable as they may be open to varying conflicting interpretations and potentially subject to arbitrary application. 109. As regards propaganda of terrorism, UN Security Council Resolution 1624 (2005) has expressly called on states to prohibit “incitement to terrorism” (rather than its propaganda or promotion). 118 To be human rights-compliant, the offence of “incitement to terrorism or acts of terrorism” must be prescribed by law in a precise language and (a) expressly refer to the intent to communicate a message and intent that this message incite the commission of a terrorist act; (b) be limited to the incitement to conduct that is truly terrorist in nature; and (c) include an actual (objective) risk that the act incited will be committed. 119 Additionally, laws must preserve the application of legal defences or principles leading to the exempt from criminal liability in certain cases, 120 for instance to safeguard legitimate activities (such as the defence or exercise of human rights and fundamental freedoms, activities of human rights and humanitarian organizations, etc.) 121 , or when the statements were intended as part of a good faith discussion or public debate on a matter of religion, education, scientific research, politics, arts or some other issue of public interest. 122 Hence, this part of Article 13 (2) (4) should be revised to 118 See Resolution 1624 (2005), United Nations, Security Council 14 September 2005, UN Doc. S/RES/1624 (2005), para. 1, which calls on states to prohibit, by law, incitement to commit terrorist acts. 119 See the model offence of incitement to terrorism provided by the UN Special Rapporteur on Counter-Terrorism and Human Rights in the 2010 Report on “Ten areas of best practices in countering terrorism”, A/HRC/16/51, 22 December 2010, para. 31. As expressly stated by the International Mandate-Holders on Freedom of Expression “[i]ncitement should be understood as a direct call to engage in terrorism, with the intention that this should promote terrorism, and in a context in which the call is directly causally responsible for increasing the actual likelihood of a terrorist act occurring”; see UN Special Rapporteur on freedom of opinion and expression, the OSCE Representative on Freedom of the Media and the OAS Special Rapporteur on Freedom of Expression, 2005 Joint Declaration, Sub-Section on Antiterrorism measures. See also e.g., International Mandate-Holders on Freedom of Expression, 2011 Joint Declaration on Freedom of Expression and the Internet, Section 8 on Security and Freedom of Expression, para. 1 (d). See also OSCE TNTD/SPMU- ODIHR, Guidebook on Preventing Terrorism and Countering Violent Extremism and Radicalization that Lead to Terrorism: A Community Policing Approach (2014), page 42; and ODIHR, Guidelines for Addressing the Threats and Challenges of “Foreign Terrorist Fighters” within a Human Rights Framework (2018), pages 53 and 55. See also Principle 6 of the Johannesburg Principles on Freedom of Expression and National Security (1995), adopted on 1 October 1995 by a group of experts in international law, national security, and human rights and endorsed by the UN Special Rapporteur on freedom of opinion and expression. For reference, see also, for the purpose of comparison, Article 5 of the 2005 CoE’s Convention on the Prevention of Terrorism on the “public provocation to commit acts of terrorism”, defined as “the distribution, or otherwise making available, of a message to the public, with the intent to incite the commission of a terrorist offence, where such conduct, whether or not directly advocating terrorist offences, causes a danger that one or more such offences may be committed”. 120 See the model offence of incitement to terrorism provided by the UN Special Rapporteur on Counter-Terrorism and Human Rights in the 2010 Report on “Ten areas of best practices in countering terrorism”, A/HRC/16/51, 22 December 2010, para. 31. As expressly stated by the International Mandate-Holders on Freedom of Expression “[i]ncitement should be understood as a direct call to engage in terrorism, with the intention that this should promote terrorism, and in a context in which the call is directly causally responsible for increasing the actual likelihood of a terrorist act occurring”; see UN Special Rapporteur on freedom of opinion and expression, the OSCE Representative on Freedom of the Media and the OAS Special Rapporteur on Freedom of Expression, 2005 Joint Declaration, Sub-Section on Antiterrorism measures. See also e.g., International Mandate-Holders on Freedom of Expression, 2011 Joint Declaration on Freedom of Expression and the Internet, Section 8 on Security and Freedom of Expression, para. 1 (d). See also OSCE TNTD/SPMU- ODIHR, Guidebook on Preventing Terrorism and Countering Violent Extremism and Radicalization that Lead to Terrorism: A Community Policing Approach (2014), page 42; and ODIHR, Guidelines for Addressing the Threats and Challenges of “Foreign Terrorist Fighters” within a Human Rights Framework (2018), pages 53 and 55. See also Principle 6 of the Johannesburg Principles on Freedom of Expression and National Security (1995), adopted on 1 October 1995 by a group of experts in international law, national security, and human rights and endorsed by the UN Special Rapporteur on freedom of opinion and expression. For reference, see also, for the purpose of comparison, Article 5 of the 2005 CoE’s Convention on the Prevention of Terrorism on the “public provocation to commit acts of terrorism”, defined as “the distribution, or otherwise making available, of a message to the public, with the intent to incite the commission of a terrorist offence, where such conduct, whether or not directly advocating terrorist offences, causes a danger that one or more such offences may be committed”. 121 And other legitimate activities, such as for education, scientific and academic research, legal assistance, journalistic or artistic purposes; see the Note on the Proposed Revision of the Definition of Terrorist Offences in Article 1 of the Council of Europe Convention on the Prevention of Terrorism (28 September 2023), ODIHR, paras. 20-24. 122 See e.g., Legal Analysis of the Proposed Bill C-51, the Canadian Anti-terrorism Act, 2015: Potential Impact on Freedom of Expression, RFoM, May 2015, pages 9-10
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 36 prohibit direct and public incitement to terrorism in a human-rights compliant manner as described above rather than its propaganda. 110. Regarding the promotion of so-called “extremism” and “fundamentalism”, it must be emphasized that there is no consensus at the international level on a normative definition of “extremism”/“extremist”, “violent extremism” or “fundamentalism”. 123 ODIHR, the Venice Commission and other international bodies have raised concerns pertaining to “extremism” and “fundamentalism” as legal concepts and the vague and imprecise nature of such terms. 124 As noted by ODIHR and RFoM in their previous Joint Opinions on the regulation of mass media and Draft Information Code of Uzbekistan, “the vagueness of such terms may allow States to adopt highly intrusive, disproportionate and discriminatory measures, as demonstrated by the findings of international human rights monitoring mechanisms, which point to persistent problems, in particular, with so-called “extremism” charges and the implications on the rights to freedom of religion or belief, expression, association, and peaceful assembly as well as the occurrence of unlawful arrests, detention, torture and other ill-treatment […].” 125 It is thus recommended to revise Article 13 (2) (4) by removing the respective wording, unless the nexus to violence is made clear and they would constitute incitement to violence defined in accordance with international human rights standards. The concerns related to “extremism” similarly extend to so-called “extremist organizations”. 111. With respect to “separatism”, which isintrinsically linked to the principle of respect for territorial integrity and sovereignty of a state, this joint opinion refers to the ODIHR Comments on the Criminalization of "Separatism" and Related Criminal Offences (2023) and concerns raised therein. In this respect, a ban on so-called “separatist” ideas should not lead to undue interferences with the legitimate forms of expression as well as with the protection and promotion of the rights of persons belonging to national minorities. 126 With respect to the “symbols or insignia of extremist or terrorist organizations”, Article 19 of the ICCPR not only protect the substance of the ideas and information expressed, but also the form in which they are conveyed, 127 including symbols 128 or symbolic acts. 129 Generally, States are not prevented from banning, or even criminalizing, the use of certain symbols, providing that the ban is provided by a law that is accessible and formulated with sufficient precision, clearly specifying which symbols are banned, while ensuring that the ban responds to “a pressing social need” and is proportionate to the 123 See 2015 Thematic Report, United Nations, Special Rapporteur on the promotion and protection of human rights and fundamental freedoms while countering terrorism (hereinafter “UN Special Rapporteur on Counter-terrorism and Human Rights”), A/HRC/31/65, 22 February 2016, paras. 11 and 21, noting that “[d]espite the numerous initiatives to prevent or counter violent extremism, there is no generally accepted definition of violent extremism, which remains an ‘elusive concept”. See also Report on the phenomena of fundamentalism and extremism, United Nations, Special Rapporteur in the field of cultural rights, A/HRC/34/56, 16 January 2017paras. 10-11; and 2018 Report on the Mission to Uzbekistan, United Nations, Special Rapporteur on Freedom of Religion or Belief, A/HRC/37/49/Add.2, 22 February 2018, para. 51, where it is emphasized that “when employed as criminal legal categories, vague terms such as ‘extremism’ and ‘fundamentalism’ terms are irreconcilable with the principle of legal certainty as well as being incompatible with the fundamental rights mentioned”. See also Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan “On Freedom Of Conscience And Religious Organizations, OSCE/ODIHR and Venice Commission 12 October 2020, para. 30; and Joint legal analysis of the draft law on mass media of the Republic of Uzbekistan, OSCE/ODIHR-OSCE/RFoM, November 2021, pp. 18-19. 124 Ibid. Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan “On Freedom Of Conscience And Religious Organizations, OSCE/ODIHR and Venice Commission 12 October 2020, para. 30; and 2018 Report on the Mission to Uzbekistan, United Nations, Special Rapporteur on Freedom of Religion or Belief, A/HRC/37/49/Add.2, 22 February 2018, para. 51. See also, 2020 Report on the human rights impact of policies and practices aimed at preventing and countering violent extremism, United Nations, Special Rapporteur on Counter-Terrorism and Human Rights, 21 February 2020, A/HRC/43/46, paras. 12-14. 125 See Joint legal analysis of the draft law on mass media of the Republic of Uzbekistan, OSCE/ODIHR and OSCE/RFoM, November 2021, pp. 18-19. See also Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan “On Freedom Of Conscience And Religious Organizations, OSCE/ODIHR and Venice Commission, 12 October2020, para. 30. 126 See OSCE/ODIHR, Guidelines on the Protection of Human Rights Defenders, 2014, paras. 205 and 206. 127 See ODIHR, Opinion on the Law on Countering Extremist Activity of the Republic of Moldova, 30 December 2019, para. 35; see also ECtHR, Oberschlick v. Austria (no. 1), no. 11662/85, 23 May 1991, para. 57. 128 See UN Human Rights Committee, Shin v. Republic of Korea, 926/2000 (2004), para. 7.2. See also e.g., ECtHR, Vajnai v. Hungary no. 33629/06, 8 July 2008, para. 49, where the ECtHR found a violation of Article 10 ECHR in a case where the applicant wore a five- pointed red star; see also ECtHR, Fáber v. Hungary, no. 40721/08, 24 July 2012), para. 36. 129 See e.g., ECtHR, Shvydka v. Ukraine, no. 17888/12, 30 October 2014.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 37 legitimate aims pursued. 130 In that respect, the expression “symbols or insignia of extremist organizations” is not sufficiently clear and foreseeable to comply with the principle of legal certainty. The reference to the symbols or insignia of so-called “extremist organizations” should be reconsidered, or at a minimum, revised and circumscribed more strictly and clearly, e.g., by expressly stating the purpose/characteristics of the movements/organizations, the symbols or insignia or which are prohibited (such as advocacy of the violent seizure of power, suppression of human rights and freedoms or incitement to hostility or violence against certain groups) or by expressly naming certain specific movements/organizations, which fulfil such legally defined criteria. 131 Similar concerns may be raised with respect to symbols or insignia of terrorist organizations. 112. The above-mentioned safeguards are essential to ensure that the provision is not used to unduly restrict freedom of expression and opinion, pluralism, and legitimate political debate. 132 8.1.3. Information Demonstrating Disrespect towards Society, State and State Symbols 113. Article 13 (2) (7) prohibits information that shows “disrespect towards society, the state, or state symbols”. While the protection of national symbols may, in certain circumstances, constitute a legitimate interest, the UN Human Rights Committee has expressed specific concerns regarding laws on such matters as: lese majesty, disrespect for authority or for flags and national symbols, defamation of the head of state and the protection of the honour of public officials. 133 From a comparative perspective, the ECtHR has clarified that such protection can only serve as a means to an end (such as safeguarding social cohesion) rather than an end in itself. 134 At the same time, the ECtHR has underlined that where the sole intention of expression is to insult an institution or symbol, a proportionate sanction may be justified, although any interference must still be examined in light of the case as a whole — including the context, the nature of the remarks, and their contribution to public debate - so as to assess whether the restrictive measure applied was proportionate to the aim pursued and supported by relevant and sufficient reasons. 135 114. As underlined in the 2024 Joint Opinion on the Draft Information Code of Uzbekistan, 136 legal regulation based on the overly broad and vague concepts, such as disrespectful behaviour towards society, the State and state symbols, which can hardly be properly defined for regulatory purposes, may allow for the unlimited discretion of the decision- makers and result in arbitrary and/or selective application of the Law. The proposed wording is overbroad and highly subjective, allowing for nearly limitless range of issues to fall within the scope of the ensuing restrictions. This lack of clarity could lead to arbitrary or discriminatory enforcement and would significantly affect the freedom of expression of individuals, but also of mass media outlets. The UN Human Rights 130 See e.g., ODIHR-Venice Commission, Joint Amicus Curiae Brief for the Constitutional Court of Moldova on the Compatibility with European Standards of Law No 192 of 12 July 2012 on the Prohibition of the Use of Symbols of the Totalitarian Communist Regime and of the Promotion of Totalitarian Ideologies of the Republic of Moldova (11 March 2013), para. 124; and ODIHR-Venice Commission, Joint Interim Opinion on the Law of Ukraine “On the condemnation of the communist and national socialist (Nazi) regimes, and prohibition of propaganda of their symbols” (21 December 2015), paras. 116-117. 131 See, for instance, the examples of the Czech Republic and Germany, ODIHR-Venice Commission, Joint Amicus Curiae Brief for the Constitutional Court of Moldova on the Compatibility with European Standards of Law No 192 of 12 July 2012 on the Prohibition of the Use of Symbols of the Totalitarian Communist Regime and of the Promotion of Totalitarian Ideologies of the Republic of Moldova (11 March 2013), paras. 33-34, 60-63 and 74-78. 132 See UN Human Rights Committee, Concluding observations on the fifth periodic report of Uzbekistan, 2020, paras. 20-21 and 44- 45. 133 UN Human Rights Committee, General Comment No. 34 on Article 19 of the ICCPR, CCPR/C/GC/34, para. 38. 134 See e.g., ECtHR, Fragoso Dacosta v. Spain, no. 27926/21, 8 June 2023, para. 27. 135 Ibid., para. 28. 136 See OSCE/ODIHR-OSCE RFoM, Joint Opinion on the Draft Information Code of the Republic of Uzbekistan (2024), Section 5.1.8.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 38 Committee has observed that in the context of public debate concerning public figures active in the political domain and public institutions, the value placed by the ICCPR upon uninhibited expression is particularly high. 137 States should not prohibit criticism of institutions, such as the army or public administration, 138 either since such criticism is an essential element and enabler of public scrutiny, transparency and accountability of governance systems. 115. Furthermore, this provision should be considered alongside existing criminal offences of defamation and insult under the Criminal Code of Uzbekistan, which remain in force and already impose significant restrictions on speech, contrary to international and regional recommendations calling for the decriminalization of defamation and insult. 139 In addition, specific provisions criminalizing defamation of the President, state symbols, and government officials further compound these restrictions. 140 116. In light of the above, the proposed prohibition of “disrespect” towards society, the state, or state symbols – especially when considered in conjunction with existing criminal law provisions – raises serious concerns for freedom of expression and should be reconsidered entirely. 8.1.4. Other Grounds 117. Article 13 (2) (5) prohibits the disclosure of state secrets or other legally protected confidential information. While the protection of certain state secrets may be justifiable for the protection of national security or public order, the provision as currently drafted does not adequately account for situations where disclosure serves the prevailing public interest. The UN Human Rights Committee has emphasized that the public’s right to seek 137 General Comment No. 34 on Article 19 Freedoms of Opinion and Expression of the ICCPR, United Nations, Human Rights Committee, CCPR/C/GC/34, 12 September 2011, para. 38. 138 Ibid. para. 38. 139 See OSCE Ministerial Council Decision No. 3 on the Safety of Journalists, 12 December 2018, para. 11, calling upon the OSCE pSs to “[e]nsure that defamation laws do not carry excessive sanctions or penalties that could undermine the safety of journalists and/or effectively censor journalists and interfere with their mission of informing the public and, where necessary, to revise and repeal such laws, in compliance with participating States’ obligations under international human rights law.” International Mandate-Holders on Freedom of Expression, including the OSCE Representative on Freedom of the Media, in their 2022 Joint Declaration specifically noted: “When women speak out about sexual and gender-based violence, States should ensure that such speech enjoys special protection, as the restriction of such speech can hinder the eradication of violence against women” and recommended that “States should decriminalise all defamation and insult actions, and enact comprehensive legislation to discourage vexatious or frivolous defamation cases and strategic lawsuits against public participation (SLAPPs) that are intended to intimidate and silence women and drive them out of public participation” (International Mandate-Holders on Freedom of Expression, Joint Declaration on Freedom of Expression and Gender Justice (May 2022), para. 3(d)). See also UN Human Rights Committee (CCPR), General Comment no. 34 on Article 19: Freedoms of Opinion and Expression, 12 September 2011, para. 47, which notes: “[d]efamation laws must be crafted with care to ensure that they comply with paragraph 3, and that they do not serve, in practice, to stifle freedom of expression. […] All such laws, in particular penal defamation laws, should include such defences as the defence of truth and they should not be applied with regard to those forms of expression that are not, of their nature, subject to verification. […] States parties should consider the decriminalization of defamation and, in any case, the application of the criminal law should only be countenanced in the most serious of cases and imprisonment is never an appropriate penalty. It is impermissible for a State party to indict a person for criminal defamation but then not to proceed to trial expeditiously – such a practice has a chilling effect that may unduly restrict the exercise of freedom of expression of the person concerned and others.” See also the UN General Assembly Resolution 76/173, on the Safety of Journalists and the Issue of Impunity (A/RES/76/173), 10 January 2022, urging governments not to misuse defamation laws to censor and interfere with journalists’ work and, “where necessary, to revise and repeal such laws, in compliance with States’ obligations under international human rights law”; see also Reinforcing media freedom and the safety of journalists in the digital age – Report of the Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression (A/HRC/50/29), 20 April 2022. See also e.g., Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE), Resolution 1577 (2007) “Towards decriminalisation of defamation”, which calls for state authorities to take the following actions, among others: abolish prison sentences for defamation; guaranteeing that there criminal prosecutions for defamation are not misused; defining the concept of defamation in more precisely in their legislation with enough precision so as to avoid arbitrary applications; making only incitement to violence, hate speech and promotion of negationism punishable by imprisonment; avoiding any increased protection for public figures; providing for appropriate legislative means for persons pursued for defamation to defend themselves, particularly the so-called ‘truth defences’; setting reasonable and proportionate maxima for awards for damages and interest in defamation cases; providing appropriate legal guarantees against disproportionate awards. See also European Commission Recommendation 2022/758, 22 April 2022, calling upon Member States to “specifically review their legal frameworks applicable to defamation to ensure that existing concepts and definitions cannot be used by plaintiffs against journalists or human rights defenders in the context of manifestly unfounded or abusive court proceedings against public participation” and encourage Members States “to favour the use of administrative or civil law to deal with defamation cases”. 140 Under these criminal provisions, penalties can be severe: sentences include imprisonment of up to five years (Article 158(3) of the Criminal Code), correctional labour, or substantial fines of up to 400 times the minimum wage (Article 138, Chapter VI of the Criminal Code, “Offences Against Freedom, Honour and Dignity”).
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 39 and receive information is an essential element of Article 19 ICCPR, particularly where the media fulfils its role of scrutinizing public authorities and contributing to democratic accountability. 141 The UN Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression has clarified that exceptions to the right to access information need to be justified on a case-by-case basis, and shall only apply where “there is a risk of substantial harm to the protected interest and where that harm is greater than the overall public interest in having access to the information”. 142 The Special Rapporteur also noted that such exceptions should be determined by an independent body, preferably a court, and not by the body holding the information in question. 143 Disclosure should not be limited in the absence of the Government’s showing of “a real and identifiable risk of significant harm to a legitimate national security interest” 144 that outweighs the public’s interest in the information to be disclosed. 145 If a disclosure does not harm a legitimate state interest, there is no basis for its suppression or withholding. 146 Similarly, the ECtHR has held that the disclosure of confidential information may, in certain circumstances, fall within the scope of protection of Article 10 ECHR, where such disclosure contributes to a matter of public concern. 147 In all cases related to the disclosure of classified information, the public’s right to receive information must be carefully balanced against the potential harm caused by its disclosure. To align with these standards, the Draft Law should be amended to include the balancing test stipulating that disclosure of classified information shall not be punishable by law if public interest in such disclosure outweighs/prevails over potential harm resulting from it. The Draft Law should also introduce an explicit public interest exemption for disclosures made for the purpose of exposing human rights abuses, public wrongdoing, corruption, abuse of power – although acknowledging that this information should never be classified in the first place, or other serious violations of law, are not prohibited or penalised. 148 118. Article 13 (2) (6) prohibits incitement to hatred on national, racial, ethnic, or religious grounds. This provision is consistent with Article 20(2) of the ICCPR, which requires States Parties to prohibit by law any “advocacy of national, racial or religious hatred that constitutes incitement to discrimination, hostility or violence” and with Article 4 of the International Convention on the Elimination of Racial Discrimination (CERD) 149 requiring the States Parties to “declare an offence punishable by law all dissemination of ideas based on racial superiority or hatred, incitement to racial discrimination, as well as all acts of violence or incitement to such acts against any race or group of persons of another colour or ethnic origin”. Article 20 of the ICCPR and Article 4 of the CERD do not prevent States from recognising additional protected characteristics. To enhance its effectiveness and bring it closer in line with international good practices, the Draft Law could broaden the scope of prohibited incitement by drawing on regional instruments and recommendations, that address expression of hatred that 141 See UN Human Rights Committee (CCPR), General Comment no. 34 on Article 19: Freedoms of Opinion and Expression, 12 September 2011. 142 United Nations, Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, Report on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, A/68/362, 4 September 2013, paras. 76 (d) and 99. 143 Ibid, para. 99. 144 See e.g., Report on the Protection of Sources and Whistleblowers, United Nations Special Rapporteur on Freedom of Opinion and Expression, A/70/361, 2017, para. 47; and the Global Principles on National Security and the Right to Information (The Tshwane Principles), developed and adopted on 12 June 2013 by a large assembly of experts from international organisations, civil society, academia and national security practitioners, Principle 3(b). 145 See e.g., Report on the Protection of Sources and Whistleblowers, United Nations, Special Rapporteur on Freedom of Opinion and Expression, A/70/361, 2017, para. 10. 146 See the General Comment No. 34 on Article 19 of the ICCPR, United Nations, Human Rights Committee, CCPR/C/GC/34, para. 30. 147 See ECtHR, Centre for Democracy and the Rule of Law v. Ukraine, App. no. 10090/16, 26 March 2020; Association Burestop 55 and Others v. France, Apps. no. 56176/18, 56189/18, 56232/18 et al., 1 July 2021. 148 See OSCE/ODIHR-OSCE RFoM, Joint Opinion on the Draft Information Code of the Republic of Uzbekistan (2024), paras. 27-29. 149 International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination (hereafter “CERD”), adopted on 21 December 1965, entered into force on 4 January 1969.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 40 constitutes incitement to discrimination, hostility or violence on other grounds, including colour, language, nationality, national or ethnic origin, age, disability, sex, gender identity, and sexual orientation. 150 Such an extension would not only strengthen protection against discrimination and violence but also ensure greater coherence with contemporary international and regional standards. With regard to the qualification of incitement as unlawful or prohibited expression, the CERD Committee found that such form of expression would only be prohibited and punishable by law when: (1) the expression is intended to incite imminent violence; and (2) it is likely to incite such violence; and (3) there is a direct and immediate connection between the expression and the likelihood or occurrence of such violence. Assessment of the impugned expression should take into account a number of factors to determine whether the expression is serious enough to warrant restrictive legal measures including the context, speaker (including the individual’s or organization’s standing), intent, content or form of expression, extent of the speech, and likelihood of harm occurring (including imminence). 151 These elements could be reflected in Article 13 (2) (6) to more narrowly circumscribe the prohibited content and reduce the risk of arbitrary or inconsistent interpretation. 119. Article 13 (2) (9) declares pornographic material to be unlawful. While the ECtHR has recognised that certain restrictions on pornography may, in principle, pursue the legitimate aim of protecting morals, it has also emphasised that States must ensure such restrictions are proportionate. A blanket ban, such as that provided under the Draft Law, risks being overly broad and may not satisfy the proportionality requirement, particularly where it concerns adult audiences. Less restrictive measures could be envisaged: for instance, restricting access to pornographic materials for persons under the age of eighteen, introducing age-verification mechanisms, and/or requiring targeted warnings for minors and other vulnerable groups. 152 120. Finally, it must be underlined that international recommendations also call upon States to enact laws and measures, as appropriate, “to clearly prohibit and criminalize online violence against women, in particular the non-consensual distribution of intimate images, online harassment and stalking”, including “[t]he threat to disseminate non- consensual images or content”, which must be made illegal. 153 The legal drafters should consider supplementing Article 13 of the Draft Law in this respect, though it should be acknowledged that to ensure effective mechanisms to counter online violence against women, this will also require law enforcement training, victim support mechanisms, and proper implementation of the Draft Law. 150 Recommendation CM/Rec(2022)16 of the Committee of Ministers to member States on combating hate speech, para. 2. 151 See CERD, General recommendation No. 35 (2013), paras. 13-16. See also the Rabat Plan of Action on the prohibition of advocacy of national, racial or religious hatred that constitutes incitement to discrimination, hostility or violence, in the Report of the United Nations High Commissioner for Human Rights on the prohibition of incitement to national, racial or religious hatred, United Nations General Assembly, 11 January 2013, Appendix, para. 29; and International Mandate-holders on Freedom of Expression, Joint Declaration on Freedom of Expression and Countering Violent Extremism (2016), para. 2(d). 152 Recent legislative models, including the EU’s Digital Services Act and the 2025 European Commission Guidelines on measures to ensure a high level of privacy, safety and security for minors online and the UK’s Online Safety Act, impose specific duties of care on providers of pornographic content, focusing primarily on the protection of minors rather than prohibiting access for the general adult public. In this light, the Draft Law could be refined to narrow its scope, clarifying that restrictions are specifically aimed at safeguarding children and vulnerable groups, while respecting the principle of proportionality in relation to adult audiences. 153 See UN Special Rapporteur on violence against women, its causes and consequences, Report on online violence against women and girls from a human rights perspective (18 June 2018), A/HRC/38/47, paras. 100-101.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 41 RECOMMENDATION E. 1. To remove the reference to vague and/or broad content-based restrictions, such as the promotion of “extremism” and “fundamentalism” – unless clearly linked to some elements of violence or other criminal means or incitement to violence as defined in accordance with international human rights standards. 2. To include in the Draft Law the balancing test stipulating that disclosure of classified information shall not be punishable by law if public interest in such disclosure outweighs/prevails over potential harm resulting from it, while providing for an explicit public interest exemption – ensuring that disclosures made for the purpose of exposing human rights abuses, public wrongdoing, corruption, abuse of power, or other serious violations of law are not prohibited or penalised. 3. To consider broadening the scope of prohibited expression of hatred that constitutes incitement to discrimination, hostility or violence to cover other grounds, beyond national, racial or religious hatred, including characteristics such as colour, language, nationality, national or ethnic origin, age, disability, sex, gender identity, and sexual orientation. 4. To supplement Article 13 with a clear prohibition of online violence against women, in particular, of the non-consensual distribution of intimate images, online harassment and stalking, including the threat to disseminate non-consensual images or content. 8.2. Monitoring of Online Platforms and Websites 121. Article 14 of the Draft Law deals with the monitoring of online platforms and websites. Article 14 does not appear to impose a duty on platforms to generally and proactively monitor their services for unlawful content. Instead, the responsibility lies with the Agency, which may also receive submissions from individuals and legal entities. Upon receiving information about unlawful content, the Agency must issue an opinion within one working day. At the same time, as already mentioned above, Article 8 of the Draft Law provides that unlawful content may be identified either through user complaints (see sub-section 6.2 supra) or through the platforms’ own moderation processes. 122. This approach aligns with international and regional guidance and recommendations discouraging general monitoring obligations. The CoE Recommendation on Internet Intermediaries advises that “State authorities should avoid any action that may lead to general content monitoring”. 154 The UN Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression similarly recommended that States and international organizations “refrain from establishing laws or arrangements that would require the proactive monitoring or filtering of content”. 155 Both bodies, however, stress that governance of online content should ensure compliance of all actors with relevant international freedom of expression standards, professional standards, and human rights obligations. These include, among others, clearly defining illegal content and distinguishing it from “lawful but harmful” material, considering whether other 154 See e.g., CoE Recommendation CM/Rec(2018)2, “Recommendation of the Committee of Ministers to member States on the roles and responsibilities of internet intermediaries”, Council of Europe, Committee of Ministers, adopted on 7 march 2018, para. 1.3.5. 155 UN Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, Content Regulation in the Digital Age (A/HRC/38/35, 2018), para. 67.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 42 public interest content obligations may apply, establishing proportionate sanctions for breaches of content standards, and providing accessible redress mechanisms. 156 123. Private actors also carry responsibilities: platforms should align their content standards with international human rights law, rather than with divergent national laws or purely commercial interests 157 (see also Sub-Section 2.1 supra). 124. As underlined by the CoE, when state authorities are demanding intermediaries to restrict access to content, they should obtain an order by a judicial authority or by other independent administrative authority, whose decisions are subject to judicial review – except in exceptional cases, when content is illegal irrespective of context (e.g., child sexual abuse material) or where expedited measures are required in accordance with the conditions prescribed by Article 10 of the ECHR. 158 The CoE further stresses that States remain under an ultimate obligation to protect human rights and fundamental freedoms online, and that any regulatory system – whether statutory, self-regulatory, or co- regulatory – must include effective oversight and redress mechanisms. 159 Based on the above, the approach taken in the Draft Law to only require platforms to restrict content upon receiving a note from an authorized body corresponds to the international guidance, providing that such authorized body is independent and that there is access to an effective remedy. The latter requirement seems to be satisfied since Article 18 envisages a right to appeal the orders and directives of the authorized body by an owner of an online platform and/or their representative, an owner of a website, and a user of an online platform. Such appeal would suspend the execution of the impugned orders or directives pending a final court decision. 125. Article 14 provides that opinions of the Agency must specify the grounds and criteria based on which the content was deemed unlawful. This requirement introduces a degree of transparency and should in principle safeguard against arbitrary enforcement. The Draft Law’s requirement for reasoned opinions from the authorized body should constitute a positive safeguard, provided that such opinions are sufficiently detailed, based on a human rights-based assessment of the content regulation, and subject to judicial oversight. 8.3. Legal Consequences for Distribution of Unlawful Content 8.3.1 Removal or Cessation of Distribution of Unlawful Content 126. Articles 15 and 17 of the Draft Law establish procedures for the removal or cessation of the distribution of unlawful content. Under these provisions, once the authorised body issues an opinion identifying unlawful content, it may order a website owner, platform user, or public page moderator to remove it. If these actors fail to comply or cannot be reached, the authorised body may direct the online platform itself to remove or block the content within Uzbekistan. Should the content remain accessible, the body may then petition a court to order its removal, suspend the relevant user account or page for up to six months, or both. 127. There are a number safeguards recommended to prevent arbitrary restrictions on freedom of expression online through blocking measures, including but not limited to: (i) prior notification of affected parties; (ii) an obligation on authorities to assess the impact of 156 Recommendation CM/Rec(2022)11 of the Committee of Ministers of the CoE to member States on principles for media and communication governance, adopted by the Committee of Ministers on 6 April 2022, para. 10. 157 UN Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, Content Regulation in the Digital Age (A/HRC/38/35, 2018), para. 70. 158 See e.g., CoE Recommendation CM/Rec(2018)2, “Recommendation of the Committee of Ministers to member States on the roles and responsibilities of internet intermediaries”, Council of Europe, Committee of Ministers, adopted on 7 march 2018, para 1.3.2. 159 Ibid, para. 1.1.3.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 43 blocking measures, or to justify urgency where immediate action is necessary; (iii) giving an opportunity for website owners to voluntarily remove illegal content; and (iv) access to an independent adjudicatory body, such as a court, to challenge the measures. 160 128. However, as mentioned above, the effectiveness of these safeguards may be undermined by the Draft Law’s overly broad and vague definition of certain types of unlawful content heightening the risk of arbitrary, selective and/or inconsistent enforcement. 129. Furthermore, the Draft Law provides a separate procedure for websites allegedly distributing unlawful content. Under Article 17, if a website fails to comply with an order to remove content or if it is impossible to identify website’s owner, the authorized body may unilaterally enter the site into the Register of platforms with reduced access speed or restricted access. Within 24 hours, the Ministry of Digital Technologies must enforce the restriction, thereby blocking access in Uzbekistan without prior judicial review. 130. Such an approach might appear disproportionate, as it allows for the blockage of entire websites, potentially on the basis of a single item of unlawful content e.g., a single instance of non-compliance with the respective removal order. This approach does not reflect the key principle of proportionality e.g., to apply the least restrictive measure possible among those effective enough to achieve the intended regulatory objective. For instance, even in circumstances that might justify blocking specific illegal material, ECtHR standards require a separate and distinct justification for blocking an entire website. In particular, the ECtHR case-law makes clear that “the wholesale blocking of access to a website is an extreme measure which has been compared to banning a newspaper or television station” 161 and that “[s]uch a measure deliberately disregards the distinction between the legal and illegal information the website may contain and renders inaccessible large amounts of content which has not been identified as illegal” 162 . It is recommended, therefore, to reconsider this approach in the Draft Law. 131. Article 16 of the Draft Law introduces an additional sanction: where a platform systematically fails to comply with court decisions, the authorized body may request a court order to reduce its data transmission rate in Uzbekistan. If granted, the Ministry of Digital Technologies may impose bandwidth throttling on the entire platform. The UN High Commissioner for Human Rights has recognized throttling as a form of internet shutdown, which can raise serious concerns under international human rights law. 163 132. It should be also noted, that the scope of “systematic failure” as referred to in Article 16 of the Draft Law is not defined. It is unclear whether this refers solely to failures related to unlawful content or extends to unrelated court orders. The ambiguity gives authorities broad discretion to pressure online platforms. It is thus recommended that the Draft Law provides for more clarity in this respect. 8.3.2 Removal of False Information 133. Article 20 of the Draft Law defines the procedure for the removal of false information. This provision grants individuals and legal entities the right to request the removal of false information published about them on a website, public page, or online platform. If the request is denied, they may file a court claim. While the Draft Law addresses information that is both inaccurate and harmful to reputation, this provision appears to 160 See e.g., at the CoE level: the Strasbourg Court Establishes Standards on Blocking Access to Websites, Strasbourg observers, 2020, <https://strasbourgobservers.com/2020/08/26/the-strasbourg-court-establishes-standards-on-blocking-access-to-websites/>. 161 See e.g., ECtHR, OOO Flavus and others v. Russia, nos. 12468/15 and 2 others, ECtHR, 2020, para. 37. 162 Ibid. 163 Internet shutdowns: trends, causes, legal implications and impacts on a range of human rights, Report of the Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, 13 May 2022, A/HRC/50/55, paras. 4-6.
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 44 extend protection to information that is merely false, even if it does not damage reputation. As a result, its practical value may be limited. Nevertheless, the right to seek correction of inaccurate information can be considered part of broader data protection rights and may warrant safeguarding. 134. At the same time, such a provision carries a risk of misuse by individuals or entities seeking to suppress legitimate but unwelcome discussion. To mitigate this, the Draft Law could be amended to require applicants to provide evidence demonstrating the falsity of the information in question. RECOMMENDATION F. 1. To reconsider the Draft Law provisions allowing the blocking of entire websites based on a single item of unlawful content e.g. a single failure to comply with the removal order, as this may violate the principle of proportionality, and instead consider more targeted measures, such as blocking specific illegal material, with whole-site blocking permitted only in narrowly defined cases and with separate, specific justification. 2. To clarify the meaning of “systematic failure” as referred to in Article 16 of the Draft Law as a basis to file the claim with the court seeking reduction of an online platform’s data transmission rate. 3. To consider including in the Draft Law a possibility to request a correction of inaccurate information instead of an outright removal to protect the integrity of public discourse while balancing the right to reputation with freedom of expression. 4. To require in Article 20 of the Draft Law that the applicants provide evidence demonstrating the falsity of the information in order to request its removal. 9. RECOMMENDATIONS RELATED TO THE PROCESS OF PREPARING AND ADOPTING THE DRAFT LAW 135. OSCE participating States have committed to ensure that legislation will be “adopted at the end of a public procedure, and [that] regulations will be published, that being the condition for their applicability” (1990 Copenhagen Document, para. 5.8). Moreover, key commitments specify that “[l]egislation will be formulated and adopted as the result of an open process reflecting the will of the people, either directly or through their elected representatives” (1991 Moscow Document, para. 18.1). The ODIHR Guidelines on Democratic Lawmaking for Better Laws (2024) underline that “all interested parties and stakeholders should have the opportunity to access the lawmaking process, be informed about it and be able meaningfully to participate and contribute”. The Venice Commission’s Rule of Law Checklist also emphasizes that the public should have a meaningful opportunity to provide input and may be a useful source of good practice. 136. For consultations on draft legislation to be effective, they need to be inclusive and involve consultations and comments by the public, including civil society. They should also provide sufficient time for stakeholders to prepare and submit recommendations on draft legislation, while it is a good practice for the public authorities to provide meaningful and qualitative feedback in due time on the outcome of every public consultation, including clear justifications for including or not including certain proposals. To guarantee effective participation, consultation mechanisms must allow for input at an
Joint Opinion on the Draft Law of Uzbekistan on the Protection of Users’ Rights on Online Platforms and Websites 45 early stage and throughout the entire process, meaning not only when the draft is being prepared by relevant public authorities but also when it is discussed before Parliament (e.g., through the organization of public hearings). 137. With respect to the regulation of the roles and responsibilities of intermediaries in particular, it is essential that states engage in a regular, inclusive and transparent dialogue with all relevant stakeholders, including from the private sector, public service media, civil society, education establishments and academia, with a view to sharing and discussing information and promoting the responsible use of emerging technological developments related to internet intermediaries that impact the exercise and enjoyment of human rights and related legal and policy issues. 164 138. In light of the above, the public authorities are encouraged to ensure that the current version of the Draft Law is subjected to further inclusive, extensive and meaningful consultations, including with representatives of civil society and of the media, offering equal opportunities for women and men to participate. According to the principles stated above, such consultations should take place in a timely and meaningful manner, at all stages of the law-making process, including before Parliament. In particular, future consultations should provide stakeholders with sufficient time to submit their feedback. As an important element of good law-making, a consistent monitoring and evaluation system of the implementation of the Draft Law and its impact should also be put in place that would continuously evaluate the operation and effectiveness of the Draft Law, once adopted. [END OF TEXT] 164 See e.g., CoE Recommendation CM/Rec(2018)2, “Recommendation of the Committee of Ministers to member States on the roles and responsibilities of internet intermediaries”, Council of Europe, Committee of Ministers, adopted on 7 march 2018, para. 12.
Вена/Варшава, 2025 йил 5 декабрь Қўшма хулоса-№.: FOE-UZB/550/2025 [NS] ОНЛАЙН-ПЛАТФОРМАЛАР ВА ВЕБ-САЙТЛАР ФОЙДАЛАНУВЧИЛАР ИНИНГ ҲУҚУҚЛАРИНИ ҲИМОЯ ҚИЛИШ ТЎҒРИСИДАГИ ЎЗБЕКИСТОН ҚОНУНИ ЛОЙИҲАСИ БЎЙИЧА ҚЎШМА ХУЛОСА ЎЗБЕКИСТОН Ушбу ҳуқуқий таҳлил EХҲТнинг ОАВ эркинлиги бўйича вакили идораси ва EХҲТнинг Демократик институтлар ва инсон ҳуқуқлари бўйича бюроси билан ҳамкорликда тайёрланди. Ушбу шарҳга SHARE жамғармасининг сўз эркинлиги ва онлайн оммавий ахборот воситалари бўйича координатори Невена Кривокапич Мартинович хоним ва Эдинбург университети юридик факультетининг катта ўқитувчиси доктор Паоло Кавалиере ҳисса қўшдилар. Сўраётган орган томонидан тақдим этилган Қонун лойиҳасининг инглиз тилидаги норасмий таржимаси асосида. EХҲТнинг ОАВ эркинлиги бўйича вакили идораси EХҲТ Демократик институтлар ва инсон ҳуқуқлари бўйича бюроси Wallnerstrasse 6, 1010 Vienna, Austria Office: +43 1 514 36 6800 https://www.osce.org/representative-on- freedom-of-media Ul. Miodowa 10, PL-00-251 Warsaw Office: +48 22 520 06 00, www.legislationline.org
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 2 ҚИСҚАЧА МАЗМУН ВА АСОСИЙ ТАВСИЯЛАР Рақамли платформаларни тартибга солиш глобал муаммога айланди, чунки давлатлар миллий хавфсизлик, жамоат тартиби ва бошқаларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш каби қонуний жамоат манфаатларини интернет маконидаги асосий эркинликлар, жумладан сўз эркинлиги, ахборот олиш ҳуқуқи, шахсий ҳаёт дахлсизлиги, шахсга доир маълумотлар ҳимояси ва камситмаслик каби ҳуқуқларни таъминлаш зарурати билан мувозанатлаштириш йўлларини изламоқда. Қонун лойиҳасининг рақамли маконларда фойдаланувчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича белгиланган мақсади асосан ижобий баҳолан ади ва унда бир қатор ижобий хусусиятлар мавжуд. Булар жумласига онлайн рекламанинг шаффофлиги билан боғлиқ кафолатлар, платформаларнинг алдамчи амалиётларидан ҳимоя, ногиронлиги бўлган шахслар учун қулайликлар яратиш, махфийлик ва алгоритмик тизимлар бўйича фойдаланувчиларга кенгайтирилган маълумот бериш ҳамда платформалар, фойдаланувчилар ва веб-сайт эгаларига тартибга солиш чораларини тўхтатиб туриш таъсири билан суд тартибида кўриб чиқиш ҳуқуқини берувчи процессуал кафолат киради. Бироқ, инсон ҳуқуқлари нуқтаи назаридан қонун лойиҳасининг айрим қоидалари ташвиш уйғотади Хусусан, “ноқонуний контент” ва “ёлғон ахборот” тушунчаларига берилган таърифлар жуда кенг ва ноаниқ бўлиб, ҳуқуқий аниқлик тамойилига мос келмайди. Аниқ чегараланган таърифлар ва мустаҳкам процессуал кафолатлар мавжуд бўлмаган ҳолда, қонун лойиҳаси ўзбошимчалик билан ижро этилиши, қонуний онлайн фикр билдиришни бостириши ва интернет маконида “қўрқув таъсири”ни юзага келтириши мумкин. Ушбу жиддий хавотирлар тартибга солиш моделидаги таркибий камчиликлар билан биргаликда, ваколатли органнинг халқаро стандартлар ва тавсияларга зид равишда мустақиллигига аниқ кафолатлар йўқлиги билан кучайяди. Қонун лойиҳаси, шунингдек, ваколатли орган, яъни Президент Администрацияси ҳузуридаги Ахборот ва оммавий коммуникациялар агентлигининг ваколатларига сезиларли чекловлар қўймаган. Қонун лойиҳасининг 17 (3)-моддаси айниқса ташвиш уйғотади. Унда ҳатто контентнинг фақат бир қисми ноқонуний деб топилганда ҳам веб -сайтга киришни бутунлай чеклашга рухсат берилади, бу эса мутаносиблик тамойилига зид келади. Бу халқаро ҳуқуқ ва инсон ҳуқуқлари стандартларига кўра ноқонуний бўлган контент билан боғлиқ ҳолатларга тааллуқли эмас, бундай вазиятларда инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро ҳуқуқда белгиланган шартларга мувофиқ тезкор чоралар кўриш талаб этилади, бунда ex post ушбу чораларнинг қонунийлиги, зарурлиги ва мутаносиблигини кўриб чиқиш учун суд ҳимояси воситалари мавжуд бўлиши шарт. Қонун лойиҳаси, шунингдек, хусусий субъектларнинг ўз фаолияти ва операцияларида инсон ҳуқуқларини, жумладан сўз эркинлиги, ахборотдан
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 3 фойдаланиш, шахсий ҳаёт дахлсизлиги ва камситмасликни ҳурмат қилиш масъулиятини янада аниқроқ белгилаши мумкин. Хусусан, юқорида айтилганларга қўшимча равишда, ЕХҲТнинг ОАВ эркинлиги бўйича вакили идораси ва ДИИҲБ қонун лойиҳасининг инсон ҳуқуқлари соҳасидаги халқаро стандартларга мувофиқлигини янада ошириш бўйича қуйидаги тавсияларни беради: A. Қонун лойиҳасининг 6-моддасига онлайн платформалар ва веб - сайтларда фойдаланувчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилишга масъул бўлган ваколатли органнинг мустақиллик тамойилини аниқ киритиш, шунингдек, бундай органни ташкил этиш ва фаолиятини тартибга солувчи қонунчилик базаси унинг мустақиллигини кафолатлаш учун қуйидаги чораларга эга бўлишини таъминлаш: раҳбариятни шаффоф ва малакага асосланган ҳолда тайинлаш ва лавозимдан озод этиш; ташқи аралашувлардан, айниқса сиёсий кучлардан, ҳимоя қилиш учун етарли кафолатлар; ихтиёрий, ўзбошимчалик ёки камситувчи амалга оширишнинг олдини олиш учун аниқ белгиланган ваколатлар ва қонуний ҳуқуқлар; бюджет мустақиллиги; мустақил қарор қабул қилишни кафолатлайдиган ички тартиб-қоидалар; ҳамда тартибга солиш ҳаракатларининг қонунийлигини, легитимлигини, зарурлигини ва мутаносиблигини суд ёки ташқи мустақил ташкилот томонидан кўриб чиқиш; [28-банд] B. Таърифлар бўйича: 1. “Ёлғон ахборот”, “нотўғри ахборот” ва “дезинформация” тушунчаларини аниқроқ фарқлаш, бунда дезинформация фақат текширилиши мумкин бўлган, қасддан ёки эҳтиётсизлик билан инсон ҳуқуқлари ва/ёки қонуний манфаатларга - масалан, жамоат саломатлиги, сайлов жараёнлари, атроф -муҳит ёки миллий хавфсизликка зарар етказиш мақсадида ёки бундай оқибатларни келтириб чиқариши мумкинлиги кўзда тутилган ҳолда тарқатиладиган ёлғон ахборотни ўз ичига олишини таъминлаш, шу билан бирга унинг таъсир доирасидан баҳо берувчи фикрлар, шунингдек, сатира ва пародияни аниқ чиқариб ташлаш; [55-банд] 2. “Онлайн-платформа” тушунчасини фойдаланувчиларга боғланиш, ўзаро алоқа қилиш ва маълумот тарқатиш имконини берувчи асосий вазифани акс эттириш орқали аниқлаштириш; ҳамда тегишли хизматларга мисоллар келтириш (масалан, ижтимоий тармоқлар, қидирув тизимлари, видео улашиш хизматлари); [63-банд] C. Онлайн платформаларнинг вазифалари ва мажбуриятлари бўйича: 1. Қонун лойиҳасининг 7-моддасини вояга етмаганларга ҳақиқатан ҳам зарар етказувчи материал ва маълумотларнинг аниқ тоифаларини ҳамда уларга оид хавфсизлик чораларини киритиш ёки бу тафсилотларни ваколатли орган томонидан чиқариладиган қонуности ҳужжатларга ҳавола қилиш орқали такомиллаштириш; [80-банд] 2. Қонун лойиҳасида онлайн-платформалар фойдаланувчилардан хабарномалар олганда ва ноқонуний деб топилган контент ҳақида
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 4 ҳақиқий билим ёки хабардорликка га бўлганда жавобгарликдан озод қилиниш ҳуқуқини йўқотиш-йўқотмаслигини аниқлаштириш; [87-банд] 3. Қонун лойиҳасининг 11-моддасига кўра профиллаш тақиқланган маълумотлар тоифалари рўйхатини диний ёки бошқа эътиқодлар, касаба уюшмаларига аъзолик, жинсий ориентация ёки жинсий ҳаётни киритиш орқали кенгайтириш, шу орқали фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳар томонлама ҳимоя қилишни таъминлаш ва камситувчи профиллаш амалиётининг олдини олиш; [91-банд] 4. Қонун лойиҳасининг 10-моддасида фойдаланувчилар шикоятларини юбориш механизмига оид процессуал талабларни аниқлаштириш, онлайн платформалар фойдаланувчиларга шикоят механизми ҳақида етарли ва осон тушуниладиган маълумот беришини таъминлаш; аниқ, шаффоф, бепул, фойдаланувчиларга қулай ва ҳамма фойдалана оладиган шикоят юбориш каналларини ўрнатиш, шикоятларни ўз вақтида қабул қилиш ва кўриб чиқиш, шикоятларни тўғри ҳужжатлаштириш ва кузатиб бориш, платформалар учун уларнинг ҳажмидан келиб чиққан ҳолда мутаносиб мажбуриятлар белгилаш; [93-банд] D. Интернет фойдаланувчилари ва веб -сайт эгаларининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари бўйича: 1. Қонун лойиҳасининг 18 (3)-моддасига ўзгартириш киритиш орқали онлайн-платформалар ва веб -сайтлар эгалари каби фойдаланувчиларга ҳам ваколатли органнинг тақдимномалари ва кўрсатмаларига қарши судга мурожаат қилганда Агентлик чиқарган хулосалар юзасидан ўз фикр-мулоҳазаларини билдириш ҳуқуқини таъминлаш; [95-банд] 2. Қонун лойиҳасининг 22 (3)-моддасига ўзгартириш киритиш орқали жавобгарлик моделини аниқлаштириш ва контентнинг хусусияти ва жиддийлиги, платформанинг ҳажми ва тижорат мақсади, асл муаллифни аниқлаш имконияти, зарарли тарқалишнинг олдини олиш бўйича кўрилаётган чоралар каби омилларни ҳисобга олган ҳолда инфлюенсерлар ва веб-сайт эгаларининг учинчи томон контенти учун жавобгарлигига оид янада мослашувчан ва мутаносиб тизимни жорий этиш; [98-банд] 3. Қонун лойиҳасининг 22 (6)-моддасига жисмоний ёки юридик шахсларнинг рад этиш баёнотларини эълон қилиш тўғрисидаги ҳар қандай талабига тегишли суд қарори илова қилиниши шартлигини талаб қиладиган ўзгартириш киритиш; [99-банд] Е. Ноқонуний контент бўйича: 1. Агар улар зўравонликнинг муайян элементлари ёки халқаро инсон ҳуқуқлари стандартларига мувофиқ белгиланган бошқа жиноий воситалар ёки зўравонликка ундаш билан аниқ боғлиқ бўлмаса, “экстремизм” ва “фундаментализм”ни тарғиб қилиш каби ноаниқ ва/ёки кенг қамровли контентга асосланган чекловларга ҳаволани олиб ташлаш; [111-банд] 2. Қонун лойиҳасига махфий маълумотларни ошкор қилиш, агар бундай ошкор қилишга бўлган жамоатчилик манфаати унинг оқибатида юзага келиши мумкин бўлган потенциал зарардан устун бўлса, қонун билан
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 5 жазоланмаслиги кераклигини кўрсатувчи мувозанат мезонини киритиш, бунда жамоатчилик манфаатларини очиқ -ойдин истисно қилишни назарда тутиш - инсон ҳуқуқлари бузилиши, оммавий ҳуқуқбузарликлар, коррупция, ҳокимиятни суиистеъмол қилиш ёки бошқа жиддий қонунбузарликларни фош этиш мақсадида амалга оширилган ошкор қилиш тақиқланмаслиги ёки жазоланмаслигини таъминлаш; [117-банд] 3. Миллий, ирқий ёки диний нафратдан ташқари бошқа асосларни, жумладан тери ранги, тили, фуқаролиги, миллий ёки этник келиб чиқиши, ёши, ногиронлиги, жинси, гендер ўзлиги ва жинсий ориентацияси каби хусусиятларни қамраб олиш учун камситиш, адоват ёки зўравонликка ундовчи нафратнинг тақиқланган ифодалари доирасини кенгайтиришни кўриб чиқиш; [118-банд] 4. 13-моддага аёлларга нисбатан онлайн зўравонликнинг, хусусан, розиликсиз интим тасвирларни тарқатиш, онлайн таъқиб қилиш ва кузатиш, шунингдек, розиликсиз тасвирлар ёки контентни тарқатиш билан таҳдид қилиш аниқ тақиқини киритиш; [120-банд] F. Ноқонуний контентни тарқатганлик учун ҳуқуқий оқибатлар бўйича: 1. Қонун лойиҳасининг бутун веб-сайтларни контентдаги битта ноқонуний элемент асосида, масалан, олиб ташлаш тўғрисидаги буйруқни бир марта бажармаганлик учун киришни чеклашга рухсат берувчи қоидаларини қайта кўриб чиқиш, чунки бу мутаносиблик тамойилини бузиши мумкин. Бунинг ўрнига, аниқ ноқонуний материалга киришни чеклаш каби мақсадли чораларни кўриб чиқиш, бутун сайтга киришни чеклашга эса фақат аниқ белгиланган ҳолатларда ва алоҳида, асосли далиллар билан рухсат бериш; [130-банд] 2. Қонун лойиҳасининг 16-моддасида келтирилган онлайн-платформанинг маълумотлар узатиш тезлигини пасайтириш тўғрисида судга даъво аризаси билан мурожаат қилиш учун асос бўлиб хизмат қиладиган “мунтазам равишда ижро этмаслик” тушунчасини аниқлаштириш; [132- банд] 3. Қонун лойиҳасига обрў-эътибор ҳуқуқини сўз эркинлиги билан мувозанатлаштирган ҳолда жамоатчилик фикрининг яхлитлигини ҳимоя қилиш учун нотўғри ахборотни тўғридан-тўғри олиб ташлаш ўрнига тузатиш киритишни сўраш имкониятини қўшиш масаласини кўриб чиқиш; [133-банд] 4. Қонун лойиҳасининг 20-моддасида ахборотни ўчириш талаби билан мурожаат қилувчилардан ахборотнинг нотўғрилигини исботловчи далилларни тақдим этишни талаб қилиш. [134-банд] Ушбу ва қўшимча Тавсиялар мазкур Хулосанинг бутун матнида қалин ҳарфлар билан ажратиб кўрсатилган.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 6 Ваколатга кўра, ЕХҲТнинг ОАВ эркинлиги бўйича вакили идораси ЕХҲТ иштирокчи давлатларига эркин, мустақил ва хилма-хил оммавий ахборот воситаларини ривожлантиришга бўлган доимий интилишларида, жумладан, қонун лойиҳалари ва амалдаги қонунларга ҳуқуқий шарҳлар тақдим этиш орқали кўмаклашади. ДИИҲБ ўз мандати доирасида, ЕХҲТга аъзо давлатларга инсоний ўлчов бўйича мажбуриятларини бажаришда ёрдам бериш мақсадида, сўровлар асосида қонун лойиҳалари ва амалдаги қонунларни кўриб чиқади. Бунда ДИИҲБ уларнинг халқаро инсон ҳуқуқлари стандартлари ва ЕХ ҲТ мажбуриятларига мувофиқлигини баҳолайди ҳамда такомиллаштириш учун аниқ тавсиялар тақдим этади.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 7 МУНДАРИЖА I. КИРИШ ................................................................................. 8 II. ҚЎШМА ХУЛОСАНИНГ ҚАМРОВИ ............................................ 8 III. ҲУҚУҚИЙ ТАҲЛИЛ ВА ТАВСИЯЛА Р .......................................... 9 1. Инсон ҳуқуқларига оид тегишли халқаро стандартлар ва ЕХҲТнинг инсон ўлчами бўйича мажбуриятлари ........................................................................ 9 2. УМУМИЙ МУЛОҲАЗАЛАР ..................................................................................... 13 1.1. Хусусий субъектларнинг вазифалари ва мажбуриятлари .......................... 14 1.2. Қонун лойиҳасини амалга оширишнинг институционал асослари .......... 15 3. Қонун лойиҳасининг мақсади ва қўлланиш доираси .................................. 17 4. Тушунчалар ....................................................................................................... 20 4.1. Блоггерлар ва инфлюенсерлар .......................................................................... 20 4.2. Ёлғон ахборот ....................................................................................................... 22 4.3. Оммавий саҳифа модератори .......................................................................... 24 4.4. Онлайн платформа ............................................................................................ 25 4.5. Веб-сайтлар ва веб-сайт эгалари .................................................................... 26 5. Онлайн платформа ва веб-сайтлар фойдаланувчилари ҳуқуқларини ҳимоя қилиш соҳасида ваколатли органнинг ваколатлари ................................... 28 6. Онлайн-платформаларнинг вазифалари ва мажбуриятлари ..................... 30 6.1. Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар билан ҳамкорлик .............................. 32 6.2. Шикоятларни кўриб чиқиш механизми ........................................................ 33 6.3. Тавсиялар тизими ва профиллаш ................................................................... 34 6.4. Контентни модерация қилиш ......................................................................... 34 7. Онлайн фойдаланувчилар ва веб -сайт эгаларининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари .................................................................................................. 36 8. Ноқонуний контент ........................................................................................... 39 8.1. Ахборотни ноқонуний контент сифатида белгилаш учун асослар ......... 39 8.1.1. Ёлғон ахборот ......................................................................................................40 8.1.2. Терроризмни тарғиб қилиш ҳамда “экстремизм” ва “фундаментализм”ни рағбатлантириш ..................................................................................................41 8.1.3. Жамиятга, давлатга, шу жумладан давлат рамзларига ҳурматсизликни ифодаловчи маълумотлар ...................................................................................44 8.1.4. Бошқа асослар ......................................................................................................46 8.2. Онлайн-платформа ва веб-сайтлар мониторинг ........................................ 49 8.3. Қонунга хилоф мазмундаги материалларни тарқатишнинг ҳуқуқий оқибатлари ......................................................................................................... 50 8.3.1 Ноқонуний контентни ўчириш ёки тарқатишни тўхтатиш .........................50 8.3.2 Ёлғон ахборотни ўчириш .....................................................................................52 9. Қонун лойиҳасини тайёрлаш ва қабул қилиш жараёни билан боғлиқ тавсиялар ........................................................................................................... 53 ИЛОВА: Онлайн-платформа ва веб-сайт фойдаланувчиларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонун лойиҳаси (2025 йил ҳолатига кўра)
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 8 I. КИРИШ 1. 2025 йил 26 майда Ўзбекистон Республикаси Президенти Администрацияси ҳузуридаги Ахборот ва оммавий коммуникациялар агентлиги (бундан буён матнда “Агентлик” деб юритилади) директорининг биринчи ўринбосари EХҲТнинг ОАВ эркинлиги бўйича вакилига (бундан буён матнда “ОАВ эркинлиги бўйича вакил” деб юритилади) “Онлайн-платформа ва веб-сайтлар фойдаланувчиларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни лойиҳасини (бундан буён матнда “Қонун лойиҳаси” деб юритилади) ҳуқуқий экспертизадан ўтказиш тўғрисида сўров юборди. 2. 2025 йил 18 июнда ОАВ эркинлиги бўйича вакил Агентликка жавоб бериб, Қонун лойиҳасининг халқаро инсон ҳуқуқлари стандартлари ва EХҲТнинг инсон ўлчамига оид мажбуриятларига мувофиқлигини баҳолаш учун ҳуқуқий таҳлил тайёрлашга тайёр эканлигини тасдиқлади. 3. 2025 йил 23 июнда, ўрнатилган амалиётга кўра, ОАВ эркинлиги бўйича вакил ЕХҲТнинг Демократик институтлар ва инсон ҳуқуқлари бўйича бюросини (бундан кейин “ДИИҲБ” деб юритилади) ҳар иккала ташкилотнинг тажрибаси ва тегишли мандатларидан фойдаланган ҳолда Қўшма хулоса тайёрлашга таклиф этди. ДИИҲБ бу таклифга 2025 йил 30 июнда ижобий жавоб берди. 4. Ушбу Қўшма хулоса юқоридаги сўровга жавобан тайёрланди. ОАВ эркинлиги бўйича вакил ва ДИИҲБ мазкур хулосани ЕХҲТ иштирокчи давлатларига ЕХҲТнинг инсон ўлчами бўйича мажбуриятларини бажаришда кўмаклашиш мақсадида ўз мандатлари доирасида амалга оширдилар. 1 II. ҚЎШМА ХУЛОСАНИНГ ҚАМРОВИ 5. Ушбу Қўшма хулосанинг қамрови фақат кўриб чиқиш учун тақдим этилган Қонун лойиҳасини ўз ичига олади. Шу боис, Қўшма хулоса Ўзбекистонда онлайн- платформалар ва веб-сайтлар, сўз эркинлиги, интернетдан фойдаланиш ва оммавий ахборот воситалари эркинлигини тартибга солувчи бутун ҳуқуқий ва институционал тизимнинг тўлиқ ва кенг қамровли таҳлилини ўз ичига олмайди. 6. Қўшма хулосада асосий масалалар кўтарилган ва эътибор талаб қиладиган соҳалар аниқланган. Қисқалик мақсадида, Қонун лойиҳасининг ижобий жиҳатларидан кўра, ўзгартириш ёки такомиллаштириш зарур бўлган қоидаларга кўпроқ эътибор қаратилган. Кейинги ҳуқуқий таҳлил инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро ва минтақавий стандартлар, меъёрлар ва тавсияларга, шунингдек ЕХҲТнинг инсон ўлчами бўйича тегишли мажбуриятларига асосланади. Қўшма хулоса, шунингдек, ўринли ҳолларда, ЕХҲТга аъзо бошқа давлатларнинг ушбу соҳадаги илғор 1 Қаранг, хусусан, Копенгаген 1997 (1-илова: Доимий кенгашнинг 193-сонли қарори, EХҲТнинг ОАВ эркинлиги масалалари бўйича вакили мандати). Шунингдек қаранг ЕХҲК/ЕХҲТ, ЕХҲК Инсон ўлчами бўйича конференциясининг Копенгаген мажлиси ҳужжати (Копенгаген ҳужжати), ЕХҲК/ЕХҲТ, 1990 йил 29 июнь), 9.1-банд; ЕХҲК Инсон ўлчами бўйича конференциясининг Москва учрашуви ҳужжати, (Москва ҳужжати), ЕХҲК/ЕХҲТ, 1991 йил 3 октябрь, 9.1 ва 26-бандлар; ва ЕХҲК Будапешт ҳужжати, 1994 йил, Янги даврда ҳақиқий ҳамкорлик сари (Будапешт ҳужжати), ЕХҲК/ЕХҲТ, 1994 йил 21 декабрь, VIII-боб, 36-банд. Шунингдек қаранг EХҲТ Вазирлар кенгашининг 3/18-сонли Қарори, “Журналистлар хавфсизлиги”, 2018 йил 12 декабрь, 3-бет, у ЕХҲТ иштирокчи давлатларини “[ўзларининг оммавий ахборот воситалари эркинлигига оид қонунлари, сиёсати ва амалиётини халқаро мажбуриятларига тўлиқ мувофиқлаштириш ҳамда журналистларнинг ўз ишларини мустақил ва ноқонуний аралашувсиз бажариш имкониятларини чекламаслиги учун уларни қайта кўриб чиқиш ва зарур ҳолларда бекор қилиш ёки ўзгартириш]га (...) чақиради.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 9 тажрибасини ҳам таъкидлайди. Миллий қонунчиликка ҳавола қилинганда, ОАВ эркинлиги бўйича вакил ва ДИИҲБ бирон-бир муайян мамлакат моделини тарғиб қилмайди, аксинча қўлланиладиган халқаро стандартлар ҳақида аниқ маълумот беришга ва уларнинг айрим давлатларнинг қонунчилигида амалда қандай қўлланилишини кўрсатиб беришга эътибор қаратади. Ҳар қандай мамлакат мисолига доимо эҳтиёткорлик билан ёндашиш лозим, чунки уни бошқа мамлакатда бир ҳилда такрорлаб бўлмайди ва ҳар доим кенг қамровли миллий институционал ва ҳуқуқий тизим, шунингдек, мамлакат контексти ва сиёсий маданияти нуқтаи назаридан кўриб чиқилиши керак. 7. Бундан ташқари, Хотин-қизларни камситишнинг барча шаклларига барҳам бериш тўғрисидаги конвенция 2 (бундан кейин “CEDAW”) ва ЕХҲТнинг 2004 йилдаги Гендер тенгликни рағбатлантириш бўйича ҳаракатлар режаси 3 ҳамда ЕХҲТ фаолияти, дастурлари ва лойиҳаларига гендер масалаларини илгари суриш бўйича мажбуриятларга мувофиқ, Қўшма хулоса тегишли равишда гендер ва хилма- хиллик нуқтаи назарини ўз ичига олади. 8. Ушбу Қўшма хулоса Агентлик томонидан тақдим этилган Қонун лойиҳасининг норасмий инглизча таржимасига асосланган бўлиб, у мазкур ҳужжатга илова қилинган. Таржима туфайли хатолар бўлиши мумкин. Агар Қўшма хулоса бошқа тилга таржима қилинса, инглиз тилидаги варианти устун бўлади. 9. Юқоридагиларни ҳисобга олган ҳолда, ОАВ эркинлиги бўйича вакил ва ДИИҲБ шуни таъкидламоқчики, ушбу Қўшма хулоса уларнинг келажакда Ўзбекистондаги тегишли масалалар бўйича қўшимча ёзма ёки оғзаки тавсиялар ёки фикрлар билдириш имкониятини чекламайди. III. ҲУҚУҚИЙ ТАҲЛИЛ ВА ТАВСИЯЛАР 1. ИНСОН ҲУҚУҚЛАРИГА ОИД ТЕГИШЛИ ХАЛҚАРО СТАНДАРТЛАР ВА ЕХҲТНИНГ ИНСОН ЎЛЧАМИ БЎЙИЧА МАЖБУРИЯТЛАРИ 10. Сўз эркинлиги, ахборот олиш ва тарқатиш ҳуқуқи асосий ҳуқуқ бўлибгина қолмай, балки бошқа инсон ҳуқуқлари ва асосий эркинликларини таъминловчи ҳамда демократик қадриятларни ҳимоя қилувчи воситадир. 4 Бу ҳуқуқдан тўлиқ фойдаланиш эркин, демократик, бағрикенг ва кўп қиррали жамиятнинг пойдевори ҳисобланади. Бундай жамиятда турли келиб чиқиш ва эътиқодга эга бўлган шахслар ва гуруҳлар - жумладан, тарихан четга суриб қўйилган ва етарли даражада вакилликка эга бўлмаган ижтимоий қатламлар ҳам - ўз фикрларини эркин билдириш ва жамоат ишларида бемалол иштирок этиш имкониятига эга бўлади. Сўз эркинлиги ҳуқуқи, эркин, мустақил ва хилма-хил оммавий ахборот воситалари мавжудлиги билан биргаликда, фуқароларнинг жамоат ишларини бошқаришда самарали ва тўлиқ хабардор ҳолда иштирок этишини таъминлаш ҳамда ҳукуматни ҳисобдорлигини таъминлаш учун ҳам зарурдир. Сўз эркинлиги ва ахборотга эга 2 БМТнинг Хотин-қизларни камситишнинг барча шаклларига барҳам бериш тўғрисидаги конвенцияси (кейинги ўринларда “CEDAW”), Бош Ассамблеянинг 1979 йил 18 декабрдаги 34/180-сонли резолюцияси билан қабул қилинган. Ўзбекистон ушбу Конвенцияни ратификация қилиш тўғрисидаги ҳужжатни 1981 йил 20 июлда сақлаш учун топширган. 3 Қаранг: EХҲТнинг гендер тенгликни рағбатлантириш бўйича ҳаракатлар режаси, 14/04-сонли қарори билан қабул қилинган, MC.DEC/14/04 (2004), 32-банд 4 Қаранг: БМТнинг фикр ва сўз эркинлиги бўйича махсус маърузачиси, ЕХҲТнинг ОАВ эркинлиги бўйича вакили, АДТнинг махсус маърузачиси ва Африка комиссиясининг сўз эркинлиги ва ахборотдан фойдаланиш бўйича махсус маърузачиси (кейинги ўринларда “Сўз эркинлиги бўйича халқаро мандат эгалари” деб юритилади), ОАВ эркинлиги ва демократия тўғрисида қўшма декларация, 2023 йил 2 май.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 10 бўлиш ҳуқуқини ҳимоя қилишнинг муҳимлигини таъкидлаш билан бир қаторда, бу ҳуқуқ шахсларнинг обрўсини ҳимоя қилиш, тенглик ва камситмасликни таъминлаш, ҳамда тегишли халқаро инсон ҳуқуқлари битимлари белгилаган қонуний жамоат манфаатларини кўзлаб мувозанатда сақланиши лозим. 11. Сўз эркинлиги ҳамда ахборот олиш ва тарқатиш ҳуқуқи Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясининг (ИҲУД) 5 19-моддасида мустаҳкамланган ва Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пактнинг (ФСҲХП) 6 19- моддаси билан кафолатланган. Бу моддада шундай дейилган: “ҳар бир инсон ҳеч бир тўсиқсиз ўз фикрига собит бўлиш ҳуқуқига эга” ва “ҳар бир инсон ўз фикрини эркин баён этиш ҳуқуқига эга; бу ҳуқуқ давлат чегараларидан қатъи назар ёзма равишда ёки матбуот орқали ёки ифодалашнинг бадиий шакллари ёки ўз ихтиёрига кўра бошқача усулларда турли ахборот ва ғояларни қидириш, олиш ва тарқатиш эркинлигини қамраб олади.” ФСҲХПнинг 19-моддаси ушбу ҳуқуқлар қўлланиладиган воситалардан қатъи назар амалга оширилиши мумкинлигини таъкидлаш орқали восита нейтраллиги тамойилини ўрнатади. ОАВ эркинлиги сўз эркинлигидан келиб чиқади, чунки оммавий ахборот воситалари ва журналистлар жамоатчилик манфаатидаги маълумотларнинг муҳим “етказувчилари” ва жамоатчилик мунозараларининг ташкилотчилари ҳисобланади. БМТ Инсон ҳуқуқлари қўмитаси ФСҲХПнинг 19-моддаси бўйича ўзининг 34-сонли Умумий шарҳида эркин, цензурасиз ва тўсиқсиз матбуот ёки бошқа оммавий ахборот воситаларининг демократик жамият пойдевори сифатидаги муҳим ролини яна бир бор таъкидлайди, шунингдек, оммавий ахборот воситаларини тартибга солишнинг қонунчилик ва маъмурий асосларига доир тавсияларни ҳам ишлаб чиқади. 7 12. Сўз эркинлиги ҳуқуқи мутлақ эмас ва муайян вазиятларда чекланиши мумкин. Бироқ, сўз эркинлиги ҳуқуқини чеклаш Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пактнинг 19-моддаси 3-бандида белгиланган қатъий талабларга мос келиши шарт. Хусусан, бундай чекловлар қонун билан белгиланган бўлиши (қонунийлик мезони), 19-модданинг 3-бандида 8 тўлиқ санаб ўтилган қонуний мақсадлардан бирини кўзлаши (легитимлик мезони), зарур ва мутаносиб бўлиши ҳамда белгиланган мақсадга эришиш учун етарли даражада самарали бўлган чоралар орасида энг кам аралашувчи бўлиши керак (зарурият ва мутаносиблик мезони). Бундан ташқари, Пактнинг 26-моддасига мувофиқ, чекловлар камситувчи хусусиятга эга бўлмаслиги лозим. Фикр ифодалаш эркинлигини чеклаш қонунда назарда тутилиши кераклиги талаби нафақат чекловлар қонунга асосланиши, балки бундай қонун аниқ, равшан ва олдиндан кўриш мумкин бўлишини ҳам англатади. Қонунлар шахсга ўз хатти-ҳаракатларини тегишли равишда назорат қилиш имконини бериш учун етарлича аниқлик билан тузилиши зарур. 9 Чекловлар фақат улар белгиланган мақсадлар учун қўлланилиши 5 Қаранг: Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси (ИҲУД), Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Бош Ассамблеясининг 217 А Резолюцияси. 1948 йил 10 декабрда қабул қилинган, 19-модда. 6 Қаранг Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пакт БМТ Бош Ассамблеясининг 1966 йил 16 декабрдаги 2200А (ХХI) резолюцияси билан қабул қилинган. Ўзбекистон Пактни 1995 йил 28 сентябрда ратификация қилган. 7 БМТ Инсон ҳуқуқлари қўмитаси, 34-сонли Умумий шарҳ “ФСҲХПнинг 19-моддаси бўйича фикр ва сўз эркинлиги”, CCPR/C/GC/34, 2011 йил 12 сентябрь, хусусан 13-18 ва 39-42 бандлар. 8 яъни (а) бошқаларнинг ҳуқуқлари ёки обрўсини ҳурмат қилиш учун; (б) миллий хавфсизлик ёки жамоат тартибини (ordre public) ёки жамоат саломатлиги ёки ахлоқини ҳимоя қилиш учун. 9 Қаранг: БМТ Инсон ҳуқуқлари қўмитаси, 34-сонли Умумий шарҳ “ФСҲХПнинг 19-моддаси бўйича фикр ва сўз эркинлиги”, CCPR/C/GC/34, 2011 йил 12 сентябрь, 25-банд, унда: “қонун" сифатида тавсифланиши лозим бўлган норма шахсга ўз хатти- ҳаракатларини тегишли тарзда назорат қилиш имконини бериш учун етарли даражада аниқ шакллантирилиши ва жамоатчиликка етказилиши лозим. Қонун уни ижро этиш учун масъул бўлган шахсларга сўз эркинлигини чеклаш бўйича чексиз ваколат бермаслиги керак. Қонунлар уларни ижро этиш учун масъул бўлган шахсларга қайси турдаги ифодалар тўғри чекланиши ва қайсилари тақиқланишини аниқлаш учун етарли кўрсатмалар бериши керак.” дейилган. Шунингдек қаранг, масалан:, ДИИҲБ, Яхшироқ қонунлар учун демократик қонун ижодкорлиги бўйича кўрсатмалар, ДИИҲБ, 2024 йил 16 январь, 12-банд ва 16-тамойил; ва Венеция комиссияси, Қонун устуворлиги бўйича назорат рўйхати, CDL-AD(2016)007, 2016 йил 18 март, 58-банд. Шунингдек, қаранг: яхши минтақавий амалиётни таққослаш ва намуна олиш мақсадида, Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа суди (ИҲЕС), The
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 11 ва кўзланган аниқ мақсад(лар) билан бевосита боғлиқ бўлиши керак. Бундан ташқари, Пактнинг 20-моддаси давлатлардан урушни тарғиб қилишни ва “камситиш, хусумат ёки зўравонликка ундовчи миллий, ирқий ёки диний адоватни тарғиб қилиш”ни тақиқлашни талаб этади. 13. Ўзбекистон Европа Кенгаши (ЕК) аъзоси бўлмаса-да, Инсон ҳуқуқлари ва асосий эркинликлари тўғрисидаги Европа конвенцияси (ИҲEК)нинг 10 10-моддаси, Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа суди (ИҲEС)нинг сўз эркинлиги ва оммавий ахборот воситалари эркинлиги соҳасидаги суд амалиёти ҳамда ЕКнинг бошқа ҳужжатлари, шунингдек, ЕКнинг Ҳуқуқ орқали демократия бўйича Европа комиссияси (Венеция комиссияси) хулосалари каби тегишли ҳужжатлар қиёсий нуқтаи назардан долзарб, ишончли ва фойдали бўлиши мумкин. 11 Хусусан, фойдаланувчиларнинг онлайн ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва оммавий ахборот воситаларини тартибга солиш мақсадида ЕКнинг бир қатор тавсиялари жуда долзарб бўлиб, минтақавий илғор амалиёт намунаси сифатида хизмат қилиши мумкин. Буларга Интернет воситачиларининг роли ва масъулияти 12 , Рақамли технологияларнинг сўз эркинлигига таъсири 13 , Алгоритмик тизимларнинг инсон ҳуқуқларига таъсири 14 , Интернет фойдаланувчилари учун инсон ҳуқуқлари бўйича қўлланма 15 , Оммавий ахборот воситаларининг янги тушунчаси 16 , Гендер тенглик ва оммавий ахборот воситалари 17 ҳамда Оммавий ахборот воситалари ва коммуникацияни бошқариш тамойиллари 18 тўғрисидаги тавсиялар киради. 14. Худди шундай, Ўзбекистон Европа Иттифоқи ( ЕИ) аъзоси бўлмаса-да, иллюстратив ва қиёсий мақсадларда ЕИнинг тегишли қоидаларига, айниқса Рақамли хизматлар тўғрисидаги қонунга ҳавола қилинади, чунки Қонун лойиҳасининг баъзи қоидалари унинг мазмунини қисман акс эттирганга ўхшайди. 15. ЕХҲТ даражасида сўз эркинлиги, ахборотдан фойдаланиш ва оммавий ахборот воситалари эркинлиги соҳасида бир қатор мажбуриятлар мавжуд. Хусусан, 1990- йилги ЕХҲКнинг инсон ўлчами бўйича конференциясининг Копенгаген йиғилиши ҳужжатида (1990-йилги Копенгаген ҳужжати) ҳар бир инсоннинг сўз эркинлиги ҳуқуқи, шу жумладан фикр билдириш эркинлиги, давлат ҳокимияти органлари аралашувисиз ва чегаралардан қатъи назар ахборот ҳамда ғояларни олиш ва тарқатиш ҳуқуқи эътироф этилган. Бу ҳуқуқни амалга оширишни чеклаш фақат қонунда белгиланган ва халқаро стандартларга мос бўлган тақдирдагина мумкин. 19 ЕХҲТга аъзо давлатлар, шунингдек, ЕХҲТ Инсон ўлчами бўйича конференциясининг Москва учрашуви ҳужжатининг (1991-йилги Москва Sunday Times Буюк Британияга қарши (No. 1), №. 6538/74, 1979 йил 26 апрель, унда Суд ўз қарорида “қонун фуқаро ўз хатти- ҳаракатларини назорат қилиши учун етарлича аниқлик билан ифодаланиши керак, чунки у нима оқилона эканлигини ва ҳаракат қандай оқибатларга олиб келиши мумкинлигини олдиндан кўра олиши керак.” деди. 10 Қаранг: Инсон ҳуқуқлари Европа конвенцияси (ИҲЕК), Европа кенгаши, 1953 йил 3 сентябрда кучга кирган 10-модда. 11 <https://www.coe.int/en/web/freedom-expression/media> да мавжуд ҳужжатларга қаранг. 12 Қаранг: ЕК Тавсияси CM/Rec(2018)2, “Вазирлар қўмитасининг аъзо давлатларга Интернет-воситачиларнинг роли ва жавобгарлиги тўғрисида”ги тавсияси, Европа Кенгаши, Вазирлар қўмитаси, 2018 йил 7 мартда қабул қилинган. 13 Қаранг: ЕК Тавсияси CM/Rec(2022)13, “Вазирлар қўмитасининг аъзо давлатларга рақамли технологияларнинг сўз эркинлигига таъсири бўйича тавсияси,” Европа Кенгаши, Вазирлар қўмитаси, 2022 йил 6 апрелда қабул қилинган. 14 Қаранг: ЕК Тавсияси CM/Rec(2020)1, “Вазирлар қўмитасининг аъзо давлатларга алгоритмик тизимларнинг инсон ҳуқуқларига таъсири бўйича тавсияси,” Европа Кенгаши, Вазирлар қўмитаси, 2020 йил 8 апрелда қабул қилинган. 15 Қаранг: ЕК Тавсияси CM/Rec(2014)6, “Вазирлар қўмитасининг аъзо давлатларга Интернет фойдаланувчилари учун инсон ҳуқуқлари бўйича қўлланма” бўйича тавсияси, Европа Кенгаши, Вазирлар қўмитаси, 2014 йил 16 апрелда қабул қилинган. 16 Қаранг: ЕК Тавсияси CM/REC(2011)7, “Вазирлар қўмитасининг аъзо давлатларга Оммавий ахборот воситаларининг янги тушунчаси тўғрисида”ги тавсияси, Европа Кенгаши, Вазирлар қўмитаси, 2011 йил 21 сентябрда қабул қилинган. 17 Қаранг: ЕК Тавсияси CM/Rec(2013)1, “Вазирлар қўмитасининг аъзо давлатларга гендер тенглиги ва оммавий ахборот воситалари бўйича тавсияси,” Европа Кенгаши, Вазирлар қўмитаси, 2013 йил 10 июлда қабул қилинган. 18 Қаранг: ЕК Тавсияси CM/REC(2022)11, “Вазирлар қўмитасининг аъзо давлатларга оммавий ахборот воситалари ва коммуникацияларни бошқариш тамойиллари бўйича тавсиялари,” Европа Кенгаши, Вазирлар қўмитаси, 2022 йил 6 апрелда қабул қилинган. 19 Қаранг: ЕХҲК Инсон ўлчами бўйича конференциясининг Копенгаген мажлиси ҳужжати (Копенгаген ҳужжати), CSCE/OSCE, 1990 йил 29 июнь), 9.1-банд.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 12 ҳужжати) 20 26-бандида “сўз эркинлиги ҳуқуқи, шу жумладан мулоқот қилиш ҳуқуқи ва оммавий ахборот воситаларининг ахборот, янгиликлар ва фикрларни тўплаш, хабар қилиш ва тарқатиш ҳуқуқи”ни яна бир бор тасдиқлашди. Бундан ташқари, 1994 йилда Будапештда ЕХҲТга аъзо давлатлар “сўз эркинлиги инсоннинг асосий ҳуқуқи ва демократик жамиятнинг муҳим таркибий қисми эканлиги ”ни таъкидлаб, “бу ҳуқуқни ҳимоя қилишни ўзларининг асосий тамойили сифатида қабул қилиш” мажбуриятини олдилар ва шу муносабат билан “мустақил ва хилма- хил оммавий ахборот воситалари эркин ва очиқ жамият ҳамда масъулиятли бошқарув тизими учун муҳим аҳамиятга эга эканлигини ” 21 алоҳида таъкидладилар. 16. EХҲТ Вазирлар кенгаши 2018 йил 7 декабрда қабул қилган 3/18-сонли Қарорида EХҲТга аъзо давлатларни сўз эркинлиги ва оммавий ахборот воситалари эркинлиги билан боғлиқ EХҲТнинг барча мажбуриятлари ва халқаро мажбуриятларини тўлиқ бажаришга ҳамда оммавий ахбо рот воситалари эркинлигига оид қонунлари, сиёсати ва амалиётини ўзларининг халқаро мажбуриятларига тўла мувофиқ ҳолга келтиришга чақирди. Хусусан, Қарорда таъкидланишича, зарур ҳолларда давлатлар бундай қонунлар, сиёсат ёки амалиётларни қайта кўриб чиқишлари, бекор қилишлари ёки ўзгартиришлари лозим, “токи улар журналистларнинг ўз ишларини мустақил равишда ва асоссиз аралашувларсиз бажариш имкониятларини чекламасин (...).” 22 17. ЕХҲТ ОАВ эркинлиги бўйича вакилига барча ЕХҲТ иштирокчи давлатларидаги тегишли оммавий ахборот воситалари ривожланишини кузатиш ҳамда сўз эркинлиги ва эркин ОАВ бўйича ЕХҲТ тамойиллари ва мажбуриятларига, шу жумладан онлайн маконда ҳам, тўлиқ риоя этилишини ҳимоя қилиш ва тарғиб этиш ваколати берилган. 23 ЕХҲТ ОАВ эркинлиги бўйича вакили, БМТ, Африка Иттифоқининг Инсон ва халқлар ҳуқуқлари бўйича Африка комиссияси ҳамда Америка давлатлари ташкилотининг (АДТ) сўз эркинлиги бўйича мандат эгалари билан биргаликда бир қатор Қўшма декларацияларни қабул қилган. Бу декларациялар сўз эркинлиги ва ОАВ эркинлигига оид ҳозирги умумий муаммоларни қамраб олувчи амалий кўрсатмалар беради. 24 Айниқса, 2023-йилги ОАВ эркинлиги ва демократия тўғрисидаги декларация ОАВнинг демократик жамиятда ўзининг муҳим назорат функциясини бажариши учун зарур бўлган кенг қамровли ҳуқуқий ва сиёсий асосларни белгилайди. 25 ЕХҲТ ОАВ эркинлиги бўйича вакили томонидан эълон қилинган бир қатор ҳисоботлар ва йўриқномалар, жумладан, ОАВга нисбатан ҳуқуқий таъқиб ва суд тизимини суиистеъмол қилиш бўйича махсус ҳисобот (2021), 26 Журналистлар хавфсизлиги бўйича қўлланма (3- нашр, 2020), 27 Аёл журналистларнинг онлайн хавфсизлиги бўйича ресурс қўлланмаси (2020), 28 Аёл журналистларга нисбатан онлайн зўравонликни кузатиш бўйича кўрсатмалар (2023), 29 шунингдек, “Сунъий интеллект ва сўз эркинлиги 20 Қаранг: ЕХҲС Инсон ўлчами бўйича конференциясининг Москва учрашуви ҳужжати, (Москва ҳужжати), CSCE/OSCE, 1991 йил 3 октябрь, 26-банд. 21 Қаранг: ЕХҲС Будапешт ҳужжати 1994, Янги даврда чинакам ҳамкорлик сари (Будапешт ҳужжати), CSCE/OSCE, 1994 йил 21 декабрь, VIII-боб, 36-банд. 22 Қаранг: EХҲТ вазирлар кенгашининг 3/18-сонли қарори, “Журналистлар хавфсизлиги”, 2018 йил 12 декабрь, 3-бет. 23 Қаранг: Копенгаген 1997 йил (1-илова: Доимий кенгашнинг 193-сонли қарори, EХҲТнинг ОАВ эркинлиги масалалари бўйича вакили мандати). 24 Қаранг: Қўшма декларациялар, БМТнинг фикр ва сўз эркинлиги бўйича махсус маърузачиси, ЕХҲТнинг ОАВ эркинлиги бўйича вакили, АДТнинг махсус маърузачиси ва Африка комиссиясининг сўз эркинлиги ва ахборотдан фойдаланиш бўйича махсус маърузачиси (кейинги ўринларда “Сўз эркинлиги бўйича халқаро мандат эгалари” деб юритилади. 25 Қаранг: ОАВ эркинлиги ва демократия тўғрисида қўшма декларация, Сўз эркинлиги бўйича халқаро мандат эгалари, 2023 йил 2 май. 26 Қаранг: Оммавий ахборот воситаларига нисбатан ҳуқуқий таъқиб ва суд тизимини суиистеъмол қилиш тўғрисида махсус ҳисобот, OSCE-RFoM, 2021 йил 23 ноябрь. 27 Қаранг: Журналистлар хавфсизлиги бўйича қўлланма, OSCE/RFoM, 3чи нашр, 2020 йил 3 ноябрь. 28 Қаранг: Аёл журналистларнинг онлайн хавфсизлиги бўйича ресурс қўлланмаси, OSCE/RFoM, 2020 йил 30 октябрь. 29 Қаранг: Интернетда аёл журналистларга нисбатан зўравонликни кузатиш бўйича кўрсатмалар, OSCE/RFoM, 2023 йил 3 октябрь.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 13 ҳақида” (2022) 30 ҳамда “Техногигантлар платформалари ва сунъий интеллект даврида ОАВ эркинлигини ҳимоя қилиш” (2025) 31 номли сиёсат қўлланмалари ҳам ушбу Қўшма хулоса учун аҳамиятлидир. 18. Интернетда мавжуд маълумотлар аслида, анъанавий оммавий ахборот воситалари, масалан, босма нашрлар ва оғзаки нутқ каби бир хил инсон ҳуқуқлари тартибига бўйсунади. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Инсон ҳуқуқлари кенгашининг (БМТ ИҲК) 20/8-сонли резолюциясида “одамларнинг офлайн муҳитда эга бўлган ҳуқуқлари онлайн муҳитда ҳам ҳимоя қилиниши шарт, айниқса, чегаралардан қатъи назар ва ўз танлови бўйича ҳар қандай восита орқали амалга ошириладиган сўз эркинлиги” 32 деб таъкидланади. Шу сабабли, барча аудио-визуал, электрон ва интернет асосидаги ифода шакллари ҳимоя остига олинган. 33 19. Интернетда сўз эркинлиги ва ахборотдан фойдаланиш контекстида онлайн воситачиларнинг роли муҳимлигини таъкидлаш лозим. Улар медиа контентни тарқатишнинг муқобил ва қўшимча воситалари ёки каналларини таклиф этиш орқали кенг қамровли етказиб бериш ва ахборотдан тезкор фойдаланиш имкониятини таъминлайдилар. Шу билан бирга, ҳокимият органлари томонидан воситачилар орқали цензура ўтказилиши, шунингдек, хусусий цензура (воситачилар хизмат кўрсатадиган оммавий ахборот воситалари ёки улар узатадиган контентга нисбатан) хавфи ҳам мавжуд. Шу нуқтаи назардан, сўз эркинлиги ва ахборотдан фойдаланишни чеклайдиган, жумладан ноқонуний деб топилган контентга киришни олдини олмаганлиги учун воситачиларни қонуний жавобгарликка тортадиган қонунчилик, халқаро стандартларга мувофиқлигини таъминлаш учун ФСҲХП 19-моддасининг 3-бандида белгиланган қатъий талабларга риоя қилиши керак. 34 Европа Кенгашининг Интернет воситачилари бўйича Тавсиясида таъкидланганидек, “воситачилар ўз платформаларида мавжуд бўлган контентни ишлаб чиқарадиган ёки бошқарадиган, ёки воситачилар кураторлик ёхуд таҳририят ролини ўйнайдиган ҳолларда, шу жумладан алгоритмлардан фойдаланган ҳолда, давлат органлари босқичма- босқич ва табақалаштирилган ёндашувни қўллашлари лозим. Давлатлар контентни онлайн тарқатишда плюрализм ва хилма-хилликни ҳимоя қилиш ҳамда рағбатлантириш мажбуриятига тегишли эътибор қаратган ҳолда, воситачиларнинг контент ишлаб чиқариш ва тарқатиш жараёнларидаги ролига мувофиқ тегишли ҳимоя даражаларини, шунингдек, вазифалар ва масъулиятларни белгилашлари керак.” 35 2. УМУМИЙ МУЛОҲАЗАЛАР 20. Рақамли маконлардан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун ҳуқуқий асос яратиш мақсади, қуйида батафсил баён этилганидек, умуман олганда мақбул бўлса-да, бир қатор қоидалар, айниқса “ноқонуний контент” ва контентни ўчириш билан боғлиқ қоидалар кенг ва ноаниқ бўлиб, етарли кафолатлар ва самарали ҳуқуқий ҳимоя воситаларидан фойдаланиш имконияти бўлмаганда, сўз эркинлиги ва ахборотдан фойдаланиш ҳуқуқини асоссиз равишда чеклаш хавфини 30 Қаранг: OSCE/RFoM, Сунъий интеллект ва сўз эркинлигига назар: Сиёсат қўлланмаси, 2022. 31 Қаранг: OSCE/RFoM, Техногигантлар платформалари ва сунъий интеллект даврида оммавий ахборот воситалари эркинлигини ҳимоя қилиш, Сиёсат қўлланмаси, 2025. 32 Қаранг: БМТ Инсон ҳуқуқлари кенгаши, 2012 йил 20/8-сонли Интернетда инсон ҳуқуқларини рағбатлантириш, ҳимоя қилиш ва улардан фойдаланиш тўғрисидаги резолюция, A/HRC/RES/20/8, 2012 йил 16 июль, 1-банд. 33 БМТ Инсон ҳуқуқлари қўмитаси (CCPR), 19-модда бўйича 34-сонли Умумий шарҳ: Фикр ва сўз эркинлиги, 2011 йил 12 сентябрь, 12-банд. 34 Қаранг: масалан, Фикр ва сўз эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш бўйича махсус маърузачининг 2019 йил 9 октябрдаги ҳисоботи, para. 30. 35 Қаранг: Европа Кенгашининг CМ/Реc(2018)2-сонли тавсияси: Вазирлар қўмитасининг аъзо давлатларга интернет воситачиларининг вазифалари ва мажбуриятлари тўғрисидаги кўрсатмаси, 2018 йил 7 мартда қабул қилинган, 1.3.9.-банд.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 14 туғдиради (қуйидаги 8-кичик бўлимга қаранг). Ушбу кафолатларсиз, Қонун лойиҳаси ўзбошимчалик билан қўлланилиши ва амалда сўз эркинлиги ҳамда ахборотдан фойдаланишни асоссиз равишда чеклашга олиб келиши мумкин. 1.1. Хусусий субъектларнинг вазифалари ва мажбуриятлари 21. Рақамли муҳитда сўз эркинлиги ва ахборотдан фойдаланиш ҳуқуқидан самарали фойдаланиш давлат ва нодавлат субъектларга боғлиқ. БМТнинг Фикр ва сўз эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш бўйича махсус маърузачиси бир неча бор таъкидлаганидек, хусусий компаниялар, айниқса йирик онлайн платформалар рақамли жамоатчилик соҳасини шакллантиришда муҳим роль ўйнайди ва ўз фаолиятида инсон ҳуқуқларига риоя қилишлари шарт. 36 БМТнинг бизнес ва инсон ҳуқуқлари бўйича раҳбарий тамойиллари (UNGPs) бизнес корхоналари “ўзларининг фаолияти, маҳсулотлари ёки хизматлари билан бевосита боғлиқ бўлган инсон ҳуқуқларига салбий таъсирларнинг олдини олиш ёки юмшатишга интилишлари кераклигини тасдиқлайди, ҳатто улар бу таъсирларга ҳисса қўшмаган бўлсалар ҳам”. 37 Қонун лойиҳасининг I боби инсон ҳуқуқларига риоя қилиш бўйича корпоратив масъулиятни, жумладан, сўз эркинлиги, ахборотдан фойдаланиш, шахсий ҳаёт дахлсизлиги ва шахс га доир маълумотларни ҳимоя қилиш ҳамда камситмаслик каби ҳуқуқларни янада яхшироқ таъкидлаш учун тўлдирилиши мумкин. Шу мақсадда, онлайн- платформалар ва веб-сайтлар ўз фойдаланиш шартларида инсон ҳуқуқлари қонунчилигининг тегишли тамойилларини, айниқса контент билан боғлиқ ҳаракатларга нисбатан, ўз ичига олиши муҳимдир. Шунда улар давлат томонидан тартибга солишни боғлайдиган қонунийлик, ле гитимлик, зарурият ва мутаносиблик ҳамда камситмаслик каби бир хил талабларга амал қилади (қаранг: юқоридаги 12-банд). 38 22. Қонун лойиҳаси, шунингдек, онлайн-платформалар ва веб-сайтлардан ўз технологиялари ва фаолиятларининг инсон ҳуқуқларига салбий таъсирини аниқлаш, олдини олиш ва камайтириш мақсадида инсон ҳуқуқлари бўйича экспертизани талаб қилиши мумкин. Ваколатли орган бундай инсон ҳуқуқлари бўйича экспертиза методологиясини ишлаб чиқишда кўмаклашиши мумкин (қуйидаги 5-кичик бўлимга қаранг). 23. UNGPга киритилган асосий тамойиллар, жумладан, инклюзив манфаатдор томонларни жалб этиш, шаффофлик, хавфни баҳолаш ва ҳимоя воситаларидан фойдаланиш имконияти каби тамойиллар 1 -бобда, лойиҳанинг бошиданоқ акс эттирилиши лозим. 39 24. Тан олиш керакки, агар тартибга солувчи ёки суд қарорлари халқаро инсон ҳуқуқлари стандартларига зид бўлса, онлайн платформалар ёки веб-сайтлар фойдаланувчилар ҳуқуқларини ҳурмат қилиш учун зарурият ва мутаносиблик халқаро меъёрларини қўллаш ўрнига, жазоланишдан қочиш мақсадида ички қонунчилик ва бундай қарорларга риоя қилишга устуворлик беришга мажбур бўлиши мумкин. 40 БМТнинг Фикр ва сўз эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва 36 Қаранг: БМТнинг Фикр ва сўз эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш бўйича махсус маърузачиси, Рақамли асрда сўз эркинлиги ва хусусий сектор тўғрисида ҳисобот, A/HRC/32/38, 2016. 37 БМТ Инсон ҳуқуқлари кенгаши, Бизнес ва инсон ҳуқуқлари бўйича раҳбарий тамойиллар (A/HRC/17/31, 2011), 13-тамойил. 38 БМТнинг Фикр ва сўз эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш бўйича махсус маърузачиси, Рақамли асрда контентни тартибга солиш (A/HRC/38/35, 2018), 45-банд. 39 Қаранг масалан, OHCHR B-Tech & CDT Europe, Технологиялар секторида масъулиятли бизнес юритишни ривожлантириш - Европа Иттифоқининг Рақамли хизматлар тўғрисидаги қонуни доирасида хавфларни баҳолаш, шаффофлик ва манфаатдор томонларни жалб қилиш қоидаларини UNGPs билан мувофиқлаштириш зарурати (2023). 40 Қаранг: БМТнинг Фикр ва сўз эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш бўйича махсус маърузачиси, БМТнинг Инсон ҳуқуқлари кенгашига ҳисобот, A/HRC/17/27, 2011 йил 16 май, 42-бет.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 15 ҳимоя қилиш бўйича махсус маърузачиси таъкидлаганидек, цензура чоралари ҳеч қачон хусусий ташкилотларга топширилмаслиги керак ва воситачилар шахсларнинг инсон ҳуқуқларини бузадиган чораларни кўришдан бош тортгани учун жавобгарликка тортилмаслиги лозим. 41 Бундан ташқари, қайси контентни блоклаш кераклиги ҳақидаги ҳар қандай қарор ваколатли суд органи ёки ҳар қандай сиёсий, тижорат ёхуд бошқа асоссиз таъсирлардан мустақил бўлган орган томонидан қабул қилиниши керак 42 (2.2-кичик бўлимга ҳам қаранг). 25. Шунинг учун, Қонун лойиҳасидаги қоидалар, айниқса контентни ўчириш билан боғлиқ қоидалар, сўз эркинлигини чеклашни бошқарувчи қатъий уч томонлама мезон талабларига жавоб бериши (Ноқонуний контент ҳақидаги 8-кичик бўлимга қаранг) ва улардан қонунийлик ниқоби остида нотўғри фойдаланишнинг олдини олиш, жумладан сиёсий танқидни чеклаш ёки норозиликни бостиришга йўл қўймаслик учун етарли самарали ҳимоя чоралари билан таъминланиши муҳимдир. 1.2. Қонун лойиҳасини амалга оширишнинг институционал асослари 26. Инсон ҳуқуқларини, жумладан онлайн -платформалар ва веб-сайтлар фойдаланувчиларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг асосий масъулияти давлат зиммасига юклатилган. UNGPда аниқлик киритилишича, “ўз ҳимоя вазифасини бажаришда давлатлар [...] бизнес корхоналаридан инсон ҳуқуқларини ҳурмат қилишни талаб қиладиган қонунларни қабул қилиши ва ижро этиши, бундай қонунларнинг етарлилигини вақти-вақти билан баҳолаб, мавжуд камчиликларни бартараф этиши лозим”. 43 Бу шуни англатадики, Қонун лойиҳаси нафақат онлайн-платформалар ва веб-сайтларга мажбуриятлар юклаши, балки давлатнинг фойдаланувчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва ҳурмат қилиш бўйича мажбуриятларини ҳам акс эттириши ҳамда ижро механизмлари ўзбошимчалик ёки сиёсий сабабларга кўра чекловлар учун йўл очмаслигини таъминлаши керак. Шу боис, Қонун лойиҳасига мувофиқ белгиланган орган/ваколатли органнинг (яъни, Қонун лойиҳасининг 6-моддасига кўра Агентликнинг) янги мониторинг ва ижро ваколатларининг доираси Ўзбекистоннинг халқаро инсон ҳуқуқлари қонунчилиги ва ЕХҲТнинг ОАВ эркинлиги бўйича стандартлари доирасидаги мажбуриятларига мувофиқ аниқ белгиланганлигини таъминлаш учун пухта таҳлил қилиниши лозим (5-кичик бўлимга ҳам қаранг). 27. Агентликнинг институционал тузилмаси Қонун лойиҳасида белгиланмаса-да ва ушбу Хулоса доирасидан ташқарида бўлса-да, унинг бошқа давлат органлари ва хусусий субъектлардан мустақиллиги, айниқса рақамли хизматлар соҳасига нисбатан унга берилган янги ваколатларни ҳисобга олган ҳолда, ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлиб қолмоқда. Дарҳақиқат, БМТнинг Махсус маърузачиси таъкидлаганидек, “сўз эркинлиги ҳуқуқини чекловчи ҳар қандай қонун ҳеч қандай сиёсий, тижорат ёки бошқа асоссиз таъсирлардан холи бўлган орган томонидан ўзбошимчалик ёки камситишга йўл қўйилмаган ҳолда қўлланилиши шарт”. 44 Қиёсий нуқтаи назардан, Европа Кенгашининг телерадиоэшиттириш соҳасини тартибга солувчи органларнинг мустақиллиги ва вазифалари тўғрисидаги Тавсиясида 45 тартибга солувчи органлар “ўз мустақиллигини аниқ тасдиқлайдиган 41 БМТнинг Фикр ва сўз эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш бўйича махсус маърузачиси, 2011 йил ҳисоботи, A/HRC/17/27, 75-банд. 42 Ўша ерда. 2011 йил ҳособоти, A/HRC/17/27, 70-банд. 43 Ўша ерда, 3-тамойил. 44 БМТнинг Фикр ва сўз эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш бўйича махсус маърузачиси, 2011 йил ҳисоботи, A/HRC/17/27, 69-банд. 45 Қаранг: ЕК Тавсияси CM/Rec(2000)23, “Вазирлар қўмитасининг аъзо давлатларга телерадиоэшиттириш соҳасини тартибга солувчи органларнинг мустақиллиги ва вазифалари тўғрисидаги тавсияси," Европа Кенгаши, Вазирлар қўмитаси, 2000 йил 20 декабрда қабул қилинган.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 16 ва ҳимоя қиладиган” тартиб-қоидалар доирасида фаолият юритган ҳолда, қоидалар ва кўрсатмалар қабул қилиш ваколатига эга бўлиши кераклиги таъкидланади. Ушбу Тавсия дастлаб рақамли платформаларга тааллуқли бўлмаса-да, унинг асосий моҳияти замонавий конвергент тартибга солувчиларга ҳам тегишлидир, чунки онлайн-платформалар тобора кўпроқ анъанавий оммавий ахборот воситалари каби вазифаларни бажармоқда – янгиликлар тарқатиш, жамоатчилик фикрини шакллантириш ва контентни модера ция қилиш. Институционал, функционал ва молиявий мустақилликсиз тартибга солиш ҳаракатлари сиёсий ёки тижорат босимлар таъсирига тушиб қолиши, фойдаланувчиларнинг асосий ҳуқуқлари, жумладан, фикр билдириш ва ахборот олиш эркинлиги ҳимоясига путур етказиши мумкин. 28. Амалда мустақилликни таъминлаш мақсадида, бир қатор кафолатлар тавсия этилади ва улар ваколатли органни ташкил этиш ҳамда фаолият юритишини тартибга солувчи амалдаги қонунчиликда ўз аксини топиши лозим. Булар қуйидагиларни ўз ичига олади: раҳбариятни тайинлаш ва лавозимдан озод этишнинг шаффоф ва малакага асосланган тартиблари, айниқса сиёсий кучлардан келадиган ташқи аралашувларга қарши етарли ҳимоя чоралари билан; ихтиёрий, ўзбошимчалик ёки камситувчи қўлланишнинг олдини олиш учун аниқ белгиланган ваколатлар ва қонуний ҳуқуқлар; сиёсий ҳокимиятга қарамликка йўл қўймаслик учун молиявий мустақиллик; қарорларнинг асослантирилган, тегишли тарзда ҳужжатлаштирилган ва апелляция қилиниши мумкинлигини кафолатловчи мустақил қарор қабул қилишни таъминлайдиган ички процессуал кафолатлар; ҳамда тартибга солиш ҳаракатларининг қонунийлиги ва мутаносиблигини баҳолаш учун суд ёки ташқи мустақил назорат механизмлари. Бундай чораларни амалга ошириш ваколатли органга ўзининг кенгайтирилган ваколатларини тўлиқ мустақил равишда, самарали, холис ва қонун устуворлигига мувофиқ тарзда амалга оширишга имкон яратади, шу билан бирга жамоатчиликнинг рақамли бошқарувга бўлган ишончини оширади. Қонун лойиҳасининг 6-моддасига ваколатли органнинг мустақиллиги тамойилини аниқ киритиш тавсия этилади, бунда бундай органни ташкил этиш ва фаолиятини тартибга солувчи ҳуқуқий база унинг мустақиллигини таъминлаш учун юқорида санаб ўтилган кафолатларни ўз ичига олиши таъминланиши лозим, ёки тегишли вазифаларни бажариш учун мустақиллик мезонларига тўлиқ жавоб берадиган янги орган белгиланиши керак. A-ТАВСИЯСИ. Қонун лойиҳасининг 6-моддасига онлайн-платформалар ва веб-сайтлар фойдаланувчиларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун масъул бўлган ваколатли органнинг мустақиллиги тамойилини аниқ киритиш, шунингдек, бундай органни ташкил этиш ва фаолиятини тартибга солувчи қонунчилик базаси унинг мустақиллигини кафолатловчи чораларни ўз ичига олишини таъминлаш. Бу чораларга қуйидагилар киради: шаффоф, хизмат кўрсатишлари асосида раҳбариятни тайинлаш ва озод этиш; ташқи аралашувлардан, айниқса сиёсий кучлардан, етарли даражада ҳимоя қилиш; ихтиёрий, ўзбошимчалик ёки камситувчи ижро этишнинг олдини олиш учун аниқ белгиланган ваколатлар ва қонуний ҳуқуқлар; молиявий мустақиллик; мустақил қарор қабул қилишни таъминловчи ички тартиб-қоидалар; ва тартибга солиш ҳаракатларининг қонунийлигини, легитимлигини, зарурлигини ва мутаносиблигини суд ёки ташқи мустақил орган томонидан кўриб чиқиш.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 17 3. ҚОНУН ЛОЙИҲАСИНИНГ МАҚСАДИ ВА ҚЎЛЛАНИШ ДОИРАСИ 29. Қонун лойиҳасининг 1-моддасида унинг мақсади ва қамрови баён этилган бўлиб, унда “Ўзбекистон Республикаси ҳудудида фаолият кўрсатувчи” онлайн- платформа ва веб-сайтлар фойдаланувчиларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш кўзда тутилган. 30. Давлат “ҳудудида фаолият кўрсатувчи” онлайн хизмат кўрсатувчиларга ҳавола мавҳум ва ҳуқуқий жиҳатдан аниқ эмас. Қўшимча изоҳсиз, ушбу таъриф ҳам тартибга солувчи органлар, ҳам хизмат кўрсатувчилар учун тушунмовчилик келтириб чиқариши мумкин. Бир томондан, у жуда тор талқин қилиниб, фақат Ўзбекистонда жисмоний ёки юридик жиҳатдан ташкил этилган хизмат кўрсатувчиларни (масалан, мамлакатда рўйхатдан ўтган идораси, серверлари ёки шўба корхоналари мавжуд бўлган) қамраб олиши мумкин. Бошқа томондан эса, жуда кенг талқин қилиниб, хизмат кўрсатувчининг мамлакатда сезиларли иштироки ёки тижорат алоқаси бор-йўқлигидан қатъи назар, Ўзбекистондаги фойдаланувчилар учун мавжуд бўлган ҳар қандай веб-сайт ёки платформага тегишли бўлиши мумкин. 31. Халқаро амалиёт шуни кўрсатадики, онлайн хизмат кўрсатувчиларга нисбатан юрисдикция одатда корхонанинг жойлашиш жойи (ёки “келиб чиқиш мамлакати” тамойили 46 ) ёки тартибга солувчи давлат билан сезиларли боғлиқликка, масалан, мақсадли тижорат фаолияти ёки ушбу юрисдикциядаги катта фойдаланувчилар базасига асосланади. 47 Юрисдикция, шунингдек, жавобгарликни келтириб чиқарадиган ҳаракатлар зарарли оқибатларини юзага келтирадиган жойга ёки жабрланувчиларнинг фуқаролиги мамлакатига қараб ҳам белгиланиши мумкин. 48 32. Ҳуқуқий аниқликни таъминлаш ва халқаро амалиётларни акс эттириш мақсадида, Қонун лойиҳасига онлайн хизмат кўрсатувчи қачон “Ўзбекистон ҳудудида фаолият кўрсатадиган” деб ҳисобланишини аниқлайдиган мезонларни киритиш мақсадга мувофиқ бўлади. Бу мезонларга хизмат кўрсатувчининг рўйхатдан ўтган жойи, инфратузилмасининг жойлашуви, Ўзбекистонга йўналтирилган тижорат фаолияти ёки Ўзбекистондаги фойдаланувчилар сони кабилар кириши мумкин. Бундай аниқлик бўлмаса, Қонун лойиҳаси фойдаланувчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилишга зарар етказиши ёки хорижий онлайн платформаларга нисбатан номутаносиб мажбуриятлар юклаши мумкин. Ҳаддан ташқари кенг юрисдикция талаблари қонунлар коллизиясига, ҳуқуқий ноаниқликка олиб келиши ва 46 Ушбу тамойил, масалан, ЕИнинг Электрон тижорат тўғрисидаги Директивасида қўлланилади; қаранг Европа Парламенти ва Кенгашининг ахборот жамияти хизматларининг айрим ҳуқуқий жиҳатлари, хусусан, электрон тижорат бўйича 2000/31/EС Директиваси (Электрон тижорат директиваси), 3-модда (келиб чиқиш мамлакатлари тамойили). Шунингдек қаранг: Европа Парламенти ва Кенгашининг 2022 йил 19 октябрдаги Рақамли хизматлар ягона бозори тўғрисидаги 2022/2065-сонли қарори ва 2000/31/ЕC директивасига ўзгартиришлар киритиш (Рақамли хизматлар тўғрисидаги қонун) (EU), 2-модда. 47 Қаранг масалан, Европа кенгаши, Вазирлар қўмитасининг аъзо давлатларга Интернет-воситачиларнинг роли ва масъулияти тўғрисидаги CМ/Реc (2018) 2 тавсияси, 10-банд (юрисдикция ташкил этиш, мақсадли фаолият ёки фойдаланувчилар базаси каби “муҳим алоқа”га асосланиши кераклигини таъкидлайди). Шунингдек қаранг: Европа Парламенти ва Кенгашининг 2021 йил 29 апрелдаги террористик контентни интернетда тарқатиш муаммосини ҳал қилиш тўғрисидаги 2021/784-сонли қарори (EU), 16- илова ва 2-модда; 2022/2065 (EU) Қарори, 3(е)-модда “муҳим алоқа” мезонидан фойдаланиш (хизмат кўрсатувчи муайян мамлакатдаги фойдаланувчиларига қаратилганми, масалан, маълум бир тилдан фойдаланиш орқали, ёки у ерда аҳоли сонига нисбатан сезиларли фойдаланувчилар базасига эгами). Шунингдек, мисол тариқасида, Буюк Британиянинг 2023-йилги Онлайн хавфсизлик тўғрисидаги қонунининг 4(5)-моддаси ва 4(6)(б)-моддасига эътибор қаратинг, уларда ҳам “жисмоний шахсларга жиддий зарар етказиш моддий хавфи”ни яратиш каби “муҳим алоқа” мезонидан фойдаланилган. 48 Қаранг масалан, Ўзбекистон Республикаси 2008 йил 23 декабрда қўшилган Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенцияга болалар савдоси, болалар фоҳишабозлиги ва болалар порнографияси бўйича факультатив протокол”нинг 4 (2) (b) моддаси Иштирокчи- давлатлардан “... агар жабрланувчи ушбу давлат фуқароси бўлса ,... 3-модданинг 1-бандида кўрсатилган жиноятлар бўйича ўз юрисдикциясини ўрнатиш учун зарур бўлиши мумкин бўлган чораларни кўриш” ни талаб қилади. Шунингдек қаранг, БМТнинг Жиноят ва ҳокимиятни суиистеъмол қилишдан жабрланганлар учун одил судловнинг асосий тамойиллари тўғрисидаги декларацияси, 1985 йил 29 ноябрь, 5-банд, унда “зарур ҳолларда, жабрланувчиларга тезкор, адолатли, арзон ва қулай бўлган расмий ёки норасмий тартиблар орқали ҳимоя чораларини таъминлаш учун суд ва маъмурий механизмлар яратилиши ва кучайтирилиши лозим” деб таъкидланган. Шунингдек таққослаш учун қаранг: деликт ёки квази-деликт жавобгарликни келтириб чиқарадиган қилмишларга нисбатан, CJEU, Dumez France SA ва Tracoba SARL Hessische Landesbank га қарши, C-220/88, 1990 йил 11 январь, 20-банд.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 18 чегаралардан қатъи назар ахборот ҳамда ғояларни олиш ва тарқатиш ҳуқуқини амалга оширишда тўсиқлар яратиши мумкин. Аксинча, ҳаддан ташқари тор талқинлар фойдаланувчиларни самарали ҳимоя воситаларисиз қолдириши мумкин. 33. Шу сабабли, Қонун лойиҳасига онлайн хизмат кўрсатувчининг қачон “Ўзбекистон ҳудудида фаолият кўрсатаётган” деб ҳисобланишини аниқлайдиган янада аниқроқ ва холисроқ мезонларни киритиш тавсия этилади. 34. Қонун лойиҳасининг 4-моддаси онлайн-платформа ва веб -сайтлар фойдаланувчиларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг асосий принципларини белгилайди. Булар қуйидагилардан иборат: “1. Қонунийлик; 2. Фойдаланувчилар ҳуқуқларининг устуворлиги; 3. Фойдаланувчиларнинг қонунга мувофиқ ҳар қандай ахборотни излаш, олиш ва тарқатиш ҳуқуқини таъминлаш; 4. Контентга нисбатан цензурага йўл қўймаслик; 5. Интернет жаҳон ахборот тармоғига киришни таъминлаш учун шароит яратиш; 6. Онлайн-платформа мулкдорлари ва веб-сайт эгалари билан ҳар томонлама ҳамкорлик”. 35. Санаб ўтилган принциплар орасида ушбу модда фойдаланувчилар ҳуқуқлари “устуворлигини” таъкидлайди. Ушбу таърифнинг мақсади мақтовга лойиқ кўринса-да, фойдаланувчилар ҳуқуқлари бизнес ёки тижорат манфаатларидан устун бўлиши кераклиги аниқроқ кўрсатилиши мумкин эди. Б унда “фойдаланувчилар ҳуқуқларининг устуворлиги” принципининг амалда қандай қўлланилиши ноаниқлигича қолмоқда. Рақамли коммуникация соҳаси мураккаб ва тез ўзгарувчан бўлиб, турли фойдаланувчиларнинг ҳуқуқлари кўпинча бир-бирига зид келади. Масалан, бир фойдаланувчининг сўз эркинлиги ва ахборот тарқатиш ҳуқуқи бошқа фойдаланувчининг шахсий ҳаёти дахлсизлиги ёки обрўсини ҳимоя қилиш ҳуқуқига тўғридан-тўғри зид келиши мумкин. Худди шундай, ахборотдан фойдаланиш ва уларни олиш ҳуқуқи баъзида шахсга доир маълумотларга ишлов бериш ҳуқуқига зид бўлиши мумкин. 36. Инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро ҳуқуқда бу ҳуқуқлар ўртасида олдиндан белгиланган иерархия мавжуд эмас. Инсон ҳуқуқлари қўмитаси талқинига кўра, ФСҲХП сўз эркинлиги, шахсий ҳаёт дахлсизлиги, обрў-эътибор ва маълумотларни ҳимоя қилиш ҳуқуқларини тенг ва бир-бири билан боғлиқ, аммо баъзан зиддиятли бўлиши мумкин бўлган ҳуқуқлар сифатида тан олади. Бундай ҳолатларда, давлатлар ва бошқа қарор қабул қилувчи органлар зарурият, мутаносиблик ва мақсадларнинг қонунийлиги тамойилларига асосланиб, мувозана тни таъминлашлари лозим. БМТ Инсон ҳуқуқлари қўмитасининг ФСҲХП 19-моддаси юзасидан 34-сонли Умумий шарҳида таъкидланишича, сўз эркинлигига чекловлар қарама-қарши ҳуқуқларни ҳимоя қилиш учун аниқ белгиланган бўлиши керак ва мавҳум ёки ҳаддан ташқари кенг асосларга таянмаслиги лозим. Шунингдек, ИҲЕС ҳам ИҲЕКнинг 8-моддасига мувофиқ сўз эркинлигини шахсий ҳаёт дахлсизлиги ва обрў-эътибор ҳуқуқлари билан мувозанатлаштиришда ҳар бир ҳолатни алоҳида кўриб чиқиб, мутаносиблик таҳлилини изчил қўллаган. 37. Шу сабабли, “фойдаланувчилар ҳуқуқларини устувор қўйиш” тўғрисидаги умумий ҳуқуқий талаб амалда маъносиз бўлиши мумкин, чунки у зиддиятли вазиятларда қайси ҳуқуқлар устунлигини кўрсатмайди ва қарама-қарши ҳуқуқларни мувозанатлаш ёки келиштиришнинг аниқ усулини белгиламайди. Бу, айниқса хусусий компанияларга қонун ёки мустақил тартибга солувчи/суд органлари томонидан аниқ кўрсатмалар берилмаган ҳолда қолдирилса, ноизчил ёки ўзбошимча талқинларга олиб келиши мумкин.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 19 38. Бунинг ўрнига, Қонун лойиҳасида ушбу принципни такомиллаштириш мақсадга мувофиқ бўлиши мумкин. Масалан, инсон ҳуқуқлари орасида ҳеч қандай умумий устунлик мавжуд эмаслигини аниқлаштириш орқали (жумладан, ахборот бериш, излаш ва олиш ҳуқуқлари, тенглик ва камситилмаслик ҳуқуқи, шахсий дахлсизлик ва обрў каби “шахсий ҳуқуқлар” ҳамда шахсга доир маълумотларни ҳимоя қилиш ҳуқуқлари 49 ). Ҳар қандай зиддиятлар халқаро инсон ҳуқуқлари стандартларига мувофиқ равишда, ваколатли мустақил органлар томонидан ўтказиладиган мувозанат мезони орқали кўриб текширувдан ўтказилиши ва/ёки суд органи олдида ҳар бир ҳолат бўйича алоҳида кўриб чиқилиши орқали ҳал этилиши лозим. (шунингдек, юқоридаги 2.1-кичик бўлимга қаранг). 39. 4-моддада “Интернет жаҳон ахборот тармоғига киришни таъминлаш учун шароит яратиш” белгиланган. Бу бандни кириш имкониятини кенг ва ҳар томонлама тушунишни акс эттириш учун янада аниқлаштириш мумкин. Бу нафақат ногиронлиги бўлган шахслар, жумладан кўриш, эшитиш, жисмоний ва когнитив нуқсонлари бўлган шахслар 50 учун онлайн-платформалар ва веб- сайтлардан фойдаланиш имкониятини, балки барча учун мазмунли киришни таъминлаш бўйича кенгроқ чора-тадбирларни ҳам ўз ичига олиши лозим. Булар қуйидагиларни қамраб олиши керак: ҳамёнбоплик, турли ҳудудлар ва аҳоли гуруҳлари ўртасида камситилмасдан фойдаланиш имконияти, шунингдек, интернетдан самарали ва онгли фойдаланишни таъминлаш учун рақамли саводхонлик ва таълимни ривожлантириш. 51 БМТнинг Фикр ва сўз эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш бўйича махсус маърузачиси таъкидлаганидек, кириш имконияти, ҳамёнбоплик ва камситмаслик онлайн платформалар ва интернетни бошқаришнинг асосий тамойиллари ҳисобланади. Чунки интернетга универсал кириш бир қатор инсон ҳуқуқларини амалга ошириш, тенгсизликка қарши курашиш, ривожланиш ва инсоният тараққиётини тезлаштиришнинг муҳим воситасидир. 52 Айниқса, қабул қилинганда Қонун лойиҳаси камситишсиз талқин қилиниши, қўлланилиши ва ижро этилиши муҳимдир. Бунда камситишнинг кўплаб ва кесишган шаклларини ҳисобга олиш, шунингдек, аниқ эҳтиёжларни қондириш ёки мавжуд тенгсизликларни бартараф этиш учун махсус чоралар кўриш зарур бўлиши мумкин. 53 4-моддани шу жиҳатдан тўлдириш лозим. 40. Ниҳоят, шуни таъкидлаш лозимки, давлатлар эркин, мустақил ва хилма-хил коммуникация муҳитини, жумладан оммавий ахборот воситаларининг хилма-хиллигини ва умуман олганда онлайн плюрализмни тарғиб қилиш бўйича ижобий мажбуриятга эга. Бу дезинформацияга қарши курашиш ва демократияни ривожлантиришнинг муҳим воситаси ҳисобланади. 54 Қонун 49 Масалан, шу жумладан, лекин булар билан чекланмаган ҳолда, ахборот олиш ва маълумотларга ишлов беришга розилик бериш, кириш, тузатиш, “унутилиш,” ишлов беришни чеклаш, маълумотларни кўчириш, фақат автоматлаштирилган ишлов беришга асосланган қарорга дучор бўлмаслик, шу жумладан профайлинг; қаранг масалан, Европа Парламенти ва Кенгашининг 2016 йил 27 апрелдаги 2016/679-сонли “Шахсга доир маълумотларга ишлов беришда жисмоний шахсларни ҳимоя қилиш ва бундай маълумотларнинг эркин ҳаракатланиши тўғрисида”ги Қарори, шунингдек, 95/46/ЕC директивасини бекор қилиш (Маълумотларни ҳимоя қилишнинг умумий регламенти). 50 Масалан, уларнинг W3C Web Content Accessibility Guidelines каби вебдан фойдаланишнинг халқаро стандартларига мувофиқлигини таъминлаш (WCAG), қаранг <https://www.w3.org/WAI/>. 51 Қаранг: БМТ Бош ассамблеяси, Рақамли технологиялар шароитида инсон ҳуқуқларини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш тўғрисидаги 778/213-сон Резолюция, 2023 йил 22 декабрь, 8-банд. 52 БМТнинг Фикр ва сўз эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш бўйича махсус маърузачиси, 2011 йил ҳисоботи, A/HRC/17/27; шунингдек қаранг ОАВ эркинлиги ва демократия тўғрисида қўшма декларация, Сўз эркинлиги бўйича халқаро мандат эгалари UN/OAS/OSCE/ACHPR, 2023 йил 2 май. 53 Қаранг масалан: ЕК Тавсияси CM/Rec(2018)2, “Вазирлар қўмитасининг аъзо давлатларга интернет-воситачиларнинг роли ва масъулияти тўғрисидаги тавсияси”, Европа Кенгаши, Вазирлар қўмитаси, 2018 йил 7 мартда қабул қилинган, 1.1.5-банд. 54 Қаранг: Сўз эркинлиги бўйича халқаро мандат эгалари UN/OAS/OSCE/ACHPR, ОАВ эркинлиги ва демократия тўғрисида қўшма декларация, 2023 йил 2 май.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 20 лойиҳасининг 4-моддасида ҳам шундай ижобий мажбурият аниқ кўрсатилиши мумкин. 4. ТУШУНЧАЛАР 41. Қонун лойиҳасининг 3-моддасида Қонун лойиҳасида қўлланиладиган асосий тушунчаларнинг таърифлари келтирилган. 4.1. Блогерлар ва инфлюенсерлар 42. Қонун лойиҳасида “блогер” тушунчаси ўз аккаунтида ёки очиқ саҳифада ҳар қандай турдаги контентни, “шу жумладан, платформа бошқа фойдаланувчилари томонидан муҳокама қилиниши учун” жойлаштирувчи онлайн-платформа фойдаланувчиси сифатида таърифланади. Шунингдек, “инфлюенсер” атамаси “ўн мингдан ортиқ обуначига эга бўлган” блогер сифатида изоҳланган. 43. Ушбу таърифлар баъзи хавотирларни келтириб чиқариши мумкин. Биринчидан, “блогер” ёки “инфлюенсер” тушунчаларининг қонунда белгиланган таърифларини яратиш халқаро миқёсда кенг тарқалмаган, гарчи тобора кўпроқ давлатлар “блогерлар” ва “инфлюенсерлар”ни тартибга солишга интилаётган ёки ҳеч бўлмаганда бундай феноменларни юмшоқ ҳуқуқ ва қонуности ҳужжатларида кўриб чиқиб, уларда бу атамаларни белгилаётган бўлса-да. 55 Кўп мамлакатларда онлайн контент яратувчилари махсус ҳуқуқий таъриф билан эмас, балки сўз эркинлиги, оммавий ахборот воситалари ёки воситачиларнинг жавобгарлиги бўйича умумий ҳуқуқий асослар доирасида тартибга солинади. Иккинчидан, Қонун лойиҳасида таклиф этилаётган “блогер” тушунчасининг таърифи жуда ноаниқ ва ҳаддан ташқари кенг. У тарқатиш мақсади, частотаси ёки кўламидан қатъи назар, ўз контактлари билан матн, расм ёки видеоларни улашадиган деярли ҳар қандай ижтимоий тармоқ фойдаланувчисини қамраб олиш хавфини туғдиради. Бундай кенг қамровли таъриф шахсий мулоқотлар ва ҳақиқатан ҳам жамоатчилик аҳамиятига эга фаолиятлар ўртасидаги чегарани йўқотади. 44. Бунга қарама-қарши ўлароқ, кундалик ҳаётда “блогер” атамаси одатда блог юритувчи ёки унга ҳисса қўшувчи шахсни англатади. Блог - бу мунтазам янгиланиб турадиган, мақолалар, фикрлар ёки шарҳларни ўз ичига олган рақамли макон бўлиб, кўпинча маълум мавзулар ёки тажрибалар атрофида шакллантирилади ва кенг оммага мўлжалланади. Ушбу тушунчада Қонун лойиҳасининг таърифида мавжуд бўлмаган иккита элемент назарда тутилади: биринчидан, маълумотларни эълон қилишда маълум даражадаги мунтазамлик ёки даврийлик, иккинчидан эса, контентни тор доирадаги контактлар билан чекламасдан, уни кенг жамоатчиликка етказиш нияти. 45. Қонун ижодкорлиги нуқтаи назаридан, “блогер” тушунчасини алоҳида қонунда белгиланган тоифа сифатида аниқлаш ортиқча бўлиб, ижро этишда амалий қийинчиликларни келтириб чиқариши мумкин. Кўпгина давлатлар бундай таърифдан воз кечиб, онлайн контентни тартибга солувчи умумий қоидаларга таянади ва муаллиф профессионал журналист, фуқаролик жамияти вакили ёки оддий фуқаро бўлишидан қатъи назар, бир хил асосий инсон ҳуқуқлари ҳимоясини қўллайди. Шуни таъкидлаш лозимки, профессионал оммавий ахборот воситалари вакиллари бўлмаган турли хил ташкилотлар ёки шахслар, агар улар жамоат манфаатлари йўлида - босма, онлайн ёки бошқа оммавий ахборот воситалари 55 Қаранг масалан: EК, Европа аудиовизуал обсерваторияси, Инфлюенсерларга қўлланиладиган миллий қоидалар бўйича тадқиқот (2025), 25-бет
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 21 орқали бўлсин - ахборотни ишлаб чиқиш ва тарқатиш орқали “журналистик вазифа”ни бажарсалар, кучайтирилган ҳимоянинг маълум жиҳатларидан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўладилар. Булар қаторига нодавлат ташкилотлар, инсон ҳуқуқлари ҳимоячилари, шунингдек, блогерлар ва баъзида “жамоатчилик назоратчи”си вазифасини бажариши мумкин бўлган машҳур ижтимоий тармоқ фойдаланувчилари ҳам киради. 56 Ушбу функционал ҳимоя фақат профессионал ёки аккредитациядан ўтган журналистлар билангина чекланмайди, балки кенг маънода жамоат манфаатлари йўлида ахборот ишлаб чиқарадиган ва тарқатадиган барча иштирокчиларга нисбатан қўлланилади. 57 Агар Ўзбекистон қонун чиқарувчиси шунга қарамай “блогер” таърифини сақлаб қолишни истаса, бу атамани шахсий мулоқотдан фарқлаш учун таҳририят назорати, мунтазам янгиланиш, кенг аудиторияга етиб бориш имконияти ва жамоатчилик билан мулоқот қилиш нияти каби омилларга асосланиб, аниқроқ таърифлаш мақсадга мувофиқ бўларди. 58 Ушбу элементларни киритиш шахсий, кичик миқёсдаги фойдаланувчи фаолияти билан онлайн оммавий ахборот воситалари шакли сифатида ҳақиқий “блогерлик” ўртасидаги фарқни аниқлашга ёрдам беради, шу билан ҳуқуқий аниқликни таъминлайди ва оддий интернет фойдаланувчиларини ортиқча тартибга солишдан сақланади. 46. Шунингдек, Қонун лойиҳасида “инфлюенсер” тушунчасининг таърифи қиёсий ҳуқуқшуносликда кенг тарқалмаган бўлса-да, бир қатор мамлакатларнинг юмшоқ ҳуқуқлари ва сиёсат ҳужжатларида учрайди. Европа мамлакатларининг “инфлюенсерлар”ни уларнинг аудиториялари сонига қараб белгилаши одатий ҳол, бироқ мамлакат вазияти ёки кўриб чиқилаётган долзарб масалаларга қараб, бундай рақамли чегара ҳақиқий жамоатчилик “таъсири”ни тўлиқ акс эттирмаслиги мумкин. 59 47. Асосий мақсад тушунарли – яъни, эҳтимол, профессионал медиа вакиллари бўлмаса-да, жамоатчилик фикрига сезиларли таъсир кўрсатадиган шахслар учун ҳуқуқий асос яратиш. Бироқ, тартибга солиш қатъий зарурат ва бундай тартибга солишнинг қонуний манфаатларига эришиш учун зарур бўлган минимал аралашув тамойилларига асосланган “босқичма-босқич ва табақалаштирилган” ёндашувга амал қилиши керак. Бу ёндашув мажбуриятлар ва масъулиятларни аудитория ҳажми, тарқатиш кўлами, мазмун хусусияти ва операцион қобилият каби омилларга кўра мослайди. 60 Ушбу модель турли хил иштирокчиларга бир хил мажбуриятларни юкламасликни ва мутаносибликни таъминлайди. 48. Бу шуни англатадики, чекланган ресурслар ва таъсир доирасига эга блогерлар ёки инфлюенсерлар профессионал оммавий ахборот воситалари ёки йирик платформалар каби қатъий тартибга солиш талабларига бўйсунмаслиги керак. Аксинча, доимий равишда кенг аудиторияни қамраб оладиган ва сезиларли таъсир кўрсатадиган шахслар ёки ташкилотларга, айниқса реклама, ҳомийлик контенти 56 Қаранг масалан, ЕХҲТ/ДИИҲБ-ЕХҲТ ОАВЭВ, Қирғизистон Республикасининг оммавий ахборот воситалари тўғрисидаги қонуни лойиҳаси бўйича оралиқ қўшма хулоса (2023 йил 13 май ҳолатига кўра), 26-банд; шунингдек қаранг Америка давлатлараро сўз эркинлиги тамойиллари декларацияси, Инсон ҳуқуқлари бўйича Америкалараро комиссия ўзининг 108- навбатдаги сессиясида, 2000 йил 19 октябрда маъқуллаган; ва Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа суди, Magyar Helsinki Bizottság Венгрияга қарши, 18030/11-сонли ариза, 2016 йил 8 ноябрь, 166-бет. Шунингдек қаранг масалан, ДИИҲБ, Серб Республикасида шаън ва обрўга қарши жиноий ҳуқуқбузарликлар лойиҳаси бўйича шошилинч шарҳлар (2023 йил 11 май), 55-банд. 57 Қаранг БМТ Инсон ҳуқуқлари қўмитаси, ФСҲХПнинг 19-моддасига 34-сонли Умумий шарҳ, CCPR/C/GC/34, 44-банд. Шу тарзда, ЕК даражасида “журналист” атамаси ҳар қандай оммавий коммуникация воситалари орқали жамоатчиликка ахборот тўплаш ва тарқатиш билан мунтазам ёки профессионал тарзда шуғулланадиган ҳар қандай жисмоний ёки юридик шахс сифатида тушунилади. (қаранг масалан: Европа Кенгаши, Р-сонли тавсия (2000 йил) 7, 2000 йил 8 март, “атамалар”). 58 Таққослаш учун, масалан, Европа Кенгашида қўлланиладиган блоггер таърифига қаранг, Европа Иттифоқи Вазирлар қўмитасининг аъзо давлатларга ОАВнинг янги тушунчаси бўйича CМ/Реc (2011) 7-тавсияси (Вазирлар қўмитаси томонидан 2011 йил 21 сентябрда Вазирлар ўринбосарларининг 1121-сонли йиғилишида қабул қилинган). 59 Қаранг ЕК, Европа аудиовизуал обсерваторияси, Инфлюенсерларга қўлланиладиган миллий қоидалар бўйича тадқиқот (2025 й.), 25-39-бетлар. 60 Ўша ерда, 7-банд. Шунингдек қаранг ОАВ эркинлиги ва демократия тўғрисида қўшма декларация, Сўз эркинлиги бўйича халқаро мандат эгалари, ОАВ эркинлиги ва демократия тўғрисида қўшма декларация, 2023 йил 2 май, 6-бет, (b)-банди.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 22 ёки жамоатчиликка таъсир этиши мумкин бўлган маълумотларни тарқатиш борасида, шаффофлик ва ҳисобдорликнинг юқори стандартлари қўлланилиши мумкин. Бундай ёндашув фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, рақамли маконда ҳисобдорликни таъминлаш ва кичик индивидуал контент яратувчиларга нисбатан ортиқча чекловлардан қочиш ўртасида мақбул мувозанатни таъминлайди. 49. Шу сабабли, юқоридаги мулоҳазаларни инобатга олган ҳолда “блогер” ва “инфлюенсер” тушунчаларининг таърифларини қайта кўриб чиқиш тавсия этилади. 4.2. Ёлғон ахборот 50. Қонун лойиҳасида “ёлғон ахборот” тушунчаси “ҳақиқатга мос келмайдиган ёки шахслар, ашёлар, воқеалар, ҳодисалар ва жараёнлар ҳақида фактларнинг бузиб кўрсатадиган, нотўғри таассурот уйғотадиган маълумот ” сифатида таърифланади. Бу ягона таъриф “дезинформация”, яъни жамоатчиликни алдаш орқали зарар етказиш ёки иқтисодий ва сиёсий манфаат кўзлаш мақсадида атайлаб яратилган ва тарқатилган нотўғрилиги исботланадиган, хато ёки чалғитувчи маълумот, ҳамда “нотўғри ахборот”, яъни “зарар етказиш ниятисиз тарқатиладиган ёлғон маълумот” каби тушунчаларни фарқлаш имконини бермайди. Агар Қонун лойиҳасининг мақсади ахборотнинг зарарли тарқалишига қарши курашиш бўлса, уни “дезинформация” тушунчасининг таърифлари билан тўлдириб, “нотўғри ахборот”дан фарқлаш мақсадга мувофиқ бўларди. 51. Аввало шуни таъкидлаш лозимки, барча ёлғон ёки нотўғри ахборот ҳам зарарли эмас ва фақат айрим зарарлар - масалан, жамоат саломатлиги, сайлов жараёнлари, атроф-муҳит ёки миллий хавфсизликка дахлдор зарарлар - бундай (зарарли) ахборот ёки дезинформация тарқалишининг олдини олиш учун давлат аралашувини оқлаши мумкин. 61 Ҳар қандай ҳолатда ҳам, шуни таъкидлаш жоизки, “ёлғон ахборот” тушунчасининг халқаро миқёсда тан олинган таърифи мавжуд эмас. Шунинг учун, зарарли таъсирни талаб қилмайдиган ёлғон баёнотларга умумий ва ноаниқ тақиқларни қонунчиликка киритишдан қатъиян йўл қўймаслик лозим. 52. Агар қонун лойиҳасининг мақсади “дезинформация”нинг олдини олиш бўлса, халқаро ва минтақавий тавсиялар ҳамда илғор тажрибаларда келтирилган муҳим элементларни акс эттирувчи таърифни киритиш мақсадга мувофиқ бўларди. Яъни: (i) маълумот текширилиши мумкин бўлган ёлғон бўлиши керак (яъни баҳсли талқин эмас, балки далиллар орқали ҳақиқатга тўғри келмаслиги объектив равишда исботланиши лозим), (ii) у тарқатилган тақдирда зарар етказиш имкониятига эга бўлиши керак; ва (iii) у жамоатчиликни алдаш мақсадида тарқатилган бўлиши керак. 62 Шунингдек, фирибгарлик, ёлғон гувоҳлик бериш, ёлғон реклама ва туҳмат каби масалаларга нисбатан ёлғон маълумотларни тарқатишга қарши ички қонунлар қабул қилиш мумкин бўлса-да, БМТнинг Инсон 61 Қаранг: Инсон ҳуқуқлари ва асосий эркинликларини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш учун дезинформацияга қарши курашиш тўғрисида ҳисобот, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош котиби, A/77/287, 2022 йил 12 август, 42-банд. Яна қаранг, таққослаш учун, Дезинформацияга қарши чора-тадбирлар режаси, Европа Парламенти, Европа Кенгаши, Кенгаши, Европа иқтисодий ва ижтимоий қўмитаси ва Минтақалар қўмитасига қўшма ахборот, 2018 йил. 62 Қаранг, таққослаш учун, Европа кенгаши, Европа Иттифоқи Вазирлар қўмитасининг аъзо давлатларга сайлов коммуникацияси ва сайлов кампанияларини оммавий ахборот воситаларида ёритиш бўйича тавсияси (Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 6 апрелдаги 1431-сон мажлисида қабул қилинган), 7-банд; Европа Иттифоқи Вазирлар қўмитасининг аъзо давлатларга оммавий ахборот воситалари ва коммуникацияларни бошқариш тамойиллари бўйича CМ/Реc (2022) 11-тавсияси, Вазирлар Маҳкамаси томонидан 2022 йил 6 апрелда қабул қилинган; ЕК Инсон ҳуқуқларига мос келадиган тарзда фактларни текшириш ва платформа дизайн ечимлари орқали онлайн нотўғри ва дезинформация тарқалишига қарши курашиш бўйича йўриқнома (2024), преамбулага қаранг, 3-банд. Шунингдек қаранг 2022-йилги Дезинформация бўйича амалиёт кодекси.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 23 ҳуқуқлари қўмитаси 34-сонли Умумий шарҳида 63 таъкидлаганидек, нотўғри фикр билдириш ёки ўтмишдаги воқеаларни нотўғри талқин қилишни умумий тарзда тақиқлаш муаммоли бўлиши мумкин. Таърифда яна қасддан содир этиш элементи ҳам кўриб чиқилмаган, бу эса оддий ноаниқликлар, хатолар ёки субъектив фикрларни жамоатчиликни атайлаб алдашга уринишлардан фарқлаш учун жуда муҳимдир. Жамоатчиликни алдаш мақсадида текширилиши мумкин бўлган ёлғон ахборот ҳақидаги юқорида келтирилган аниқловчи белгиларсиз, қонун лойиҳаси нотўғри, тўлиқ бўлмаган, чалғитувчи ёки ҳали ҳам баҳс-мунозараларда бўлган, аммо зарар етказишга қаратилган “дезинформация” даражасига етиб бормайдиган ва шу сабабли тартибга солиш аралашувини талаб қилмайдиган кенг кўламли контентни қамраб олиш хавфини туғдиради. 53. Иккинчидан, ҳозирги таъриф демократик мунозаранинг ажралмас қисми бўлган ва сўз ҳамда фикр эркинлиги ҳуқуқи билан ҳимояланиши лозим бўлган нутқни қамраб олиш хавфини туғдиради. Шу нуқтаи назардан, таърифда мавжудлиги исботланиши мумкин бўлган фактик баёнотлардан, исботланиши мумкин бўлмаган баҳоловчи фикрларни аниқ ажратиш ва истисно қилиш муҳимдир. 64 Баҳо берувчи мулоҳазанинг ҳақиқатлигини исботлаш талабини бажариш имконсиз бўлиб, бу фикр эркинлигининг ўзини бузади. 65 Шу муносабат билан, масалан, ИҲЕС таъкидлаганидек, миллий қонунчилик ёки судлар баҳоловчи фикр ва фактлар баёнотлари ўртасида фарқ қилмаса, бу баҳо берувчи мулоҳазанинг ҳақиқатлигини исботлашни талаб қилади. Бу эса нутқни баҳолашга нисбатан нотўғри ёндашув бўлиб, ўз-ўзидан фикр эркинлигига зиддир. 66 Бундан ташқари, кўплаб ҳолатларда - масалан, ривожланаётган илмий тадқиқотлар, сиёсий шарҳлар ёки тез ўзгараётган воқеалар ҳақида хабар беришда - маълум маълумотларнинг “ҳақиқатлиги” ноаниқ бўлиши, турлича талқин қилиниши ёки кейинчалик янги фактлар пайдо бўлгач, қайта кўриб чиқилиши мумкин. Мисол учун, соғлиқни сақлаш инқирози ёки сиёсий ўзгаришлар пайтидаги дастлабки хабарлар вақтинчалик ёки баҳсли маълумотларни ўз ичига олиши мумкин. Бу эса, ҳатто чалғитиш нияти бўлмаса ҳам, Қонун лойиҳасининг кенг таърифига киради. Бундай нутқ учун жиноий жавобгарлик белгилаш ёки бошқача тарзда уни чеклаш сўз эркинлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин, бу эса шахслар, журналистлар ва фуқаролик жамияти вакилларини жавобгарликдан қўрқиб, жамоатчилик манфаатларига оид маълумотларни тарқатишдан тийилишга мажбур қилади. 54. Сўз эркинлиги ҳуқуқи жуда кенг қамровли эканлигини ва ғоялар, маълумотлар ёки фикрларнинг барча шаклларини, жумладан давлатни ёки аҳолининг бирор қисмини “хафа қиладиган, ҳайратга соладиган ёки безовта қиладиган” ҳамда чуқур ҳақоратли ибораларни ҳам ҳимоя қилишини эслатиб ўтиш лозим. 67 Шу сабабли, сатира ва пародия ҳам нутқни чеклаш доирасидан аниқ истисно қилиниши керак. 68 63 БМТнинг Инсон ҳуқуқлари қўмитаси, 34-сонли Умумий шарҳ, ФСҲХПнинг 19-моддаси, CCPR/C/GC/34, 49-банд 64 Бу фарқ, масалан, EИҲСнинг суд амалиётида яхши ўрнатилган, масалан, EИҲСга қаранг Лингенс Австрияга қарши, 9815/82-сон, 1986 йил 8 июль), 46-банд; ва Маквикар Буюк Британияга қарши, 46311/99-сон, 2002 йил 7 май, 83-банд 65 Қаранг масалан, ИҲЕС, Морис Францияга қарши [GC], 29369/10-сон, 2015 йил 23 апрель, 126-банд; ва ИҲЕС, Лингенс Австрияга қарши, 9815/82-сон, 1986 йил 8 июль), 46-банд. 66 Қаранг масалан, ИҲЕС, Горелишвили Грузияга қарши, 12979/04-сон, 2007 йил 5 июнь, 38-банд; ва Федченко Россияга қарши, 33333/04-сон, 2010 йил 11 февраль, 37-банд. 67 Қаранг Сўз эркинлиги ва “фейк хабарлар,” дезинформация ва тарғибот тўғрисида қўшма декларация, Сўз эркинлиги бўйича халқаро мандат эгалари, 2017 йил 3 март, Преамбула банди. Шунингдек қаранг: БМТнинг Инсон ҳуқуқлари қўмитаси, ФСҲХПнинг 19 моддасига 34-сонли Умумий шарҳ, CCPR/C/GC/34, 11-банд; ва 2015 йилги тематик ҳисобот, БМТнинг терроризмга қарши кураш бўйича махсус маърузачиси A/HRC/31/65, 2016 йил 22 февраль, 38-банд. Яхши минтақавий амалиёт намунаси сифатида Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа судига ҳам қаранг, Хэндисайд Буюк Британияга қарши, 5493/72-сон, 1976 йил 7 декабрь), 49-банд; ва Борочич Сербияга қарши, 32550/05-сон, 2009 йил 23 июнь, 46 ва 56-бандлар 68 Таққослаш усун, масалан қаранг, Дезинформацияга қарши чора-тадбирлар режаси, Европа Парламенти, Европа Кенгаши, Кенгаши, Европа Иқтисодий ва Ижтимоий Қўмитаси ва Минтақалар Қўмитасига қўшма баёнот, 2018 йил, унда “дезинформация” таърифидан тасодифий хатолар, сатира ва пародия ёки аниқ белгиланган тарафли янгиликлар ва шарҳлар аниқ истисно қилинади.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 24 55. Юқоридагиларни инобатга олган ҳолда, Қонун лойиҳасида “ёлғон ахборот”, “нотўғри маълумот” ва/ёки “дезинформация” (яъни, қасддан яратилган ва тарқатилган, жамоатчиликни алдаш орқали зарар етказиш ёки иқтисодий ё сиёсий манфаат кўзловчи нотўғри ёки чалғитувчи ахборот) тушунчалари ўртасидаги фарқлар аниқроқ таърифланиши тавсия этилади. Бу тушунчалар халқаро ва минтақавий тавсиялар ҳамда илғор амалиётларда келтирилган элементларни акс эттириши лозим, яъни: (i) маълумотнинг ёлғонлигини текшириш мумкин бўлиши, яъни унинг нотўғрилиги объектив равишда исботланиши мумкин бўлиши; (ii) маълумот қасддан ёки эҳтиётсизлик билан, зарар етказиш мақсадида (ёки шундай оқибатни олдиндан кўра билган ҳолда) тарқатилиши; (iii) кўзда тутилган зарар инсон ҳуқуқларига ёки аниқ ва қонуний манфаатларга, масалан, жамоат саломатлиги, сайлов жараёнлари, атроф- муҳит ёки миллий хавфсизликка қаратилган ва/ёки салбий таъсир кўрсатадиган бўлиши керак. Таъриф, шунингдек, ўз доирасидан баҳоловчи фикрлар ҳамда сатира ва пародияни аниқ чиқариб ташлаши лозим. 56. Бу ҳақиқат ва ёлғон баҳсли ёки ўзгариб бораётган соҳаларда сўз эркинлиги ва мунозараларни ҳимоя қилган ҳолда, тартибга солиш доирасини ҳақиқатан ҳам зарарли дезинформациягача торайтиради (шунингдек, “Ноқонуний контент” бўйича 8-кичик бўлимга қаранг). 4.3. Оммавий саҳифа модератори 57. Қонун лойиҳасида “оммавий саҳифа модератори” тушунчаси онлайн-платформа эгаси ёки фойдаланувчиси бўлиб, ушбу саҳифада контент жойлаштириш, ўчириш ёки таҳрирлаш ваколатига эга шахс сифатида белгиланган. Ҳозирги таҳрирда бу таъриф ҳаддан ташқари кенг бўлиб, деярли ҳар қандай платформа фойдаланувчисини қамраб олиш хавфини туғдиради, чунки аксарият фойдаланувчилар ўз контентини маълум даражада таҳрирлаш ёки ўчириш имкониятига эга. Агар бу таъриф сўзма-сўз талқин қилинса, “модератор” тушунчаси маъносини йўқотиб, онлайн маконларни бошқаришдаги ўзига хос ролни аниқлаш ўрнига оддий фойдаланувчиларни қамраб олади ва ортиқча бўлиб қолади. 58. Лойиҳа муаллафларининг мақсади оммавий саҳифада бошқа фойдаланувчиларнинг қўшган нарсаларини назорат қилиш ва тартибга солиш ваколатига эга шахсни тасвирлаш бўлгани эҳтимолга яқинроқ. Бу ваколатлар саҳифа номидан контент жойлаштириш, учинчи шахслар томонидан тақдим этилган маълумотларни таҳрирлаш ёки ички қоидаларни ва амалдаги қонунларни бузадиган материални олиб ташлашни ўз ичига олади. Ушбу вазифа кўплаб юрисдикцияларда ва кенг тарқалган техник амалиётда оддий фойдаланувчидан кўра “веб-мастер” ёки саҳифа бошқарувчиси ролига кўпроқ мос келади. Турли хил функцияларни аралаштириб юбориш орқали Қонун лойиҳаси ҳуқуқий ноаниқлик пайдо қилиш ва интернет-маконларнинг барча индивидуал фойдаланувчилари зиммасига ортиқча мажбуриятлар юклаш хавфини туғдиради. 59. Шу сабабли, амалдаги таърифни янада аниқлик ва равшанликни таъминлаган ҳолда қайта кўриб чиқиш тавсия этилади, бу эса оддий фойдаланувчиларга беихтиёр ҳуқуқий жавобгарлик юкланишининг олдини олади. Акс ҳолда, бу онлайн маконда иштирок этишни сусайтириши ва Қонун лойиҳасининг фойдаланувчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича белгиланган мақсадига путур етказиши мумкин.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 25 4.4. Онлайн-платформа 60. Қонун лойиҳасида “онлайн платформа” тушунчаси “глобал Интернет тармоғида фаолият юритадиган, ахборот ресурсларидан ташкил топган ахборот тизими” ва/ёки шахсий профиль ёки оммавий саҳифада контентни қабул қилиш, яратиш, қайта ишлаш, жойлаштириш, тарқатиш ёки сақлаш имконини берадиган “тезкор хабар алмашиш тизими” сифатида таърифланган. Таърифга кўра, фақатгина молиявий хизматлар, электрон тижорат хизматлари, ички корпоратив алоқалар, электрон почта, онлайн телевидение ва онлайн контент сақлаш учун мўлжалланган глобал Интернет тармоғида ишлайдиган ахборот тизимлари бу таърифдан мустасно қилинган. 61. Қиёсий нуқтаи назардан, тафсилотларда фарқлар бўлса-да, минтақавий ёки мамлакатлар норматив-ҳуқуқий базаларининг мисоллари одатда “онлайн- платформалар”нинг иккита умумий элементига тўғри келади: (1) фойдаланувчиларга боғланиш, ўзаро мулоқот қилиш ва маълумот тарқатиш имконини берувчи асосий вазифа; ва (2) қамровни аниқлаштириш мақсадида тегишли хизматлар (масалан, ижтимоий тармоқлар, қидирув тизимлари, видео улашиш хизматлари) намуналарини санаб ўтиш амалиёти. 69 62. Ушбу шароитда, Қонун лойиҳасида тезкор хабар алмашиш хизматларини “онлайн- платформа” таърифига киритиш кенг аудиторияга маълумот тарқатишни эмас, балки чекланган фойдаланувчилар гуруҳи ўртасидаги шахсий, шахслараро мулоқотни тартибга солишга олиб келмаслигини таъминлаш муҳимдир. 70 Бу фарқланиш жуда муҳим, чунки жамоат платформалари учун мос бўлиши мумкин бўлган баъзи тартибга солувчи мажбуриятлар шахсий мулоқот учун мутлақо мос келмаслиги мумкин. Ҳатто Қонун лойиҳасининг ўзи ҳам кейинчалик матнда “тезкор хабар алмашиш хизматлари”ни алоҳида тоифа сифатида киритиб, уларни “онлайн платформалар”дан фарқли тарзда тартибга солиш лозимлигини назарда тутади. 63. Шунга кўра, “тезкор хабар алмашиш хизмати” шахслараро мулоқотни ҳам меъёрий таърифлар, ҳам юзага келиши мумкин бўлган мажбуриятлар нуқтаи назаридан (онлайн) оммавий платформалардан ажратиб туришнинг муҳимлигини ҳисобга олган ҳолда алоҳида тоифа сифатида сақлаб қолиниши лозим. Бу, шунингдек, ҳуқуқий ноаниқликларнинг олдини олишга, шахсий мулоқотни ҳаддан ташқари тартибга солмаслик ва Қонун лойиҳасини халқаро тавсиялар ҳамда илғор амалиётларга мослаштириш имконини беради. “Онлайн- 69 Масалан, ЕКнинг Медиа ва коммуникацияларни бошқариш тамойиллари бўйича тавсияси тарифига кўра платформалар бу “кўп тармоқли бозорлар иштирокчиларини боғлайдиган, бундай ўзаро таъсир қоидаларини белгилайдиган ва маълумотларни тўплаш ва таҳлил қилиш ҳамда ўз хизматларини шахсийлаштириш учун алгоритмик тизимлардан фойдаланадиган рақамли хизматлар провайдерлари” жумладан, қидирув тизимлари, янгиликлар агрегаторлари, видео алмашиш хизматлари ва ижтимоий тармоқлар; Европа Парламенти ва Кенгашининг 2022 йил 19 октябрдаги Рақамли хизматлар ягона бозори тўғрисидаги 2022/2065-сонли қарори ва 2000/31/EC директивасига ўзгартиришлар киритиш (Рақамли хизматлар тўғрисидаги қонун/ЕС DSA) платформаларни “хизматдан фойдаланувчининг илтимосига биноан маълумотни сақлайдиган ва жамоатчиликка тарқатадиган хостинг хизмати, агар бу фаолият бошқа хизматнинг кичик ва фақат ёрдамчи хусусияти бўлмаса...” деб таърифлайдиган функционал таърифни қабул қилади, шунинг учун маргинал функтсияларни истисно қилган ҳолда фойдаланувчилардан-фойдаланувчиларга маълумотларни кенг тарқатишга имкон берадиган хизматларнинг муҳим хусусиятларини қамраб олади; Буюк Британиянинг Онлайн хавфсизлик тўғрисидаги қонуни “фойдаланувчидан-фойдаланувчига хизматлар”ни “фойдаланувчи томонидан бевосита хизматда яратилган ёки фойдаланувчи томонидан юкланган ёки улашилган контент бошқа фойдаланувчи томонидан учраши мумкин бўлган” интернет хизматлари сифатида белгилайди; бу қидирув тизимлари учун алоҳида тоифа билан бирлаштирилган бўлиб, кенг қамровли, аммо табақалаштирилган қамровни таъминлайди. 70 Қаранг масалан, Европа электрон коммуникация кодекси “шахслараро коммуникация хизмати" тушунчасига “одатда ҳақ эвазига тақдим этиладиган, чекланган миқдордаги шахслар ўртасида электрон алоқа тармоқлари орқали тўғридан-тўғри шахслараро ва интерактив ахборот алмашинувини таъминлайдиган, мулоқот ташаббускори ёки иштирокчиси бўлган шахслар унинг олувчисини (олувчиларини) аниқлайдиган хизмат” деб таъриф беради; ушбу таъриф шахслараро мулоқотни асосий вазифаси жамоатчиликка етказиш бўлган хизматлардан аниқ фарқлайди; шунингдек, масалан қаранг, Австралиянинг Онлайн хавфсизлик тўғрисидаги қонуни ҳам “тезкор хабар алмашиш хизматлари” ва “чат хизматлари”ни “электрон хизматлар”нинг кенгроқ тоифасига мисол сифатида санаб ўтади, бу эса кенгроқ платформаларни тартибга солиш билан чалкаштирмаслик учун уларнинг қамрови аниқ бўлишини таъминлайди.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 26 платформа” таърифини қуйидаги усуллар орқали қиёсий моделларга яқинлаштириш мумкин: жамоатчиликка тарқатиш тушунчасини асосий хусусият сифатида киритиш; қамраб олинадиган хизматлар мисолларини келтириб ўтиш (масалан, ижтимоий тармоқлар, видео улашиш сайтлари, янгили клар агрегаторлари, онлайн форумлар); ва мустақил тарзда тартибга солинган тоифалар, масалан, шахсий мулоқотлар ёки аудиовизуал оммавий ахборот воситалари билан тўқнашмаслик учун истисноларни аниқ ифодалаш. 4.5. Веб-сайтлар ва веб-сайт эгалари 64. Қонун лойиҳасида “веб-сайт” тушунчаси “онлайн-платформа белгиларига эга бўлмаган ва веб-сайт эгаси томонидан берилган домен номи ва белгиларидан иборат ноёб кўрсаткич орқали кириладиган бутунжаҳон Интернет ахборот тармоғидаги ахборот ресурси” деб таърифланади. Бироқ, “веб-сайт” тушунчасига ҳуқуқий таъриф беришга уриниш қиёсий нуқтаи назардан жуда ғайриоддий ҳисобланади. Амалда, кўпчилик халқаро ва минтақавий ҳуқуқий тизимлар бу тушунчани қонунлаштиришдан атайлаб ўзларини тийишади. Бунинг сабаби, эҳтимол, ушбу атама техник ва кундалик фойдаланишда аллақачон яхши тушунилганидир. Мисол учун, Европа Иттифоқи миқёсида “веб-сайт” атамаси Электрон тижорат тўғрисидаги директива ва Рақамли хизматлар тўғрисидаги қонунда (EU DSA) расмий таърифланмасдан қайта-қайта ишлатилади. Бунинг ўрнига атаманинг умумий тушунчасига таянилади. 71 65. Қонун лойиҳасидаги “веб-сайт” тушунчасига берилган таърифни “онлайн- платформа” тушунчасининг жуда кенг таърифи билан боғлиқ ҳолда ҳам кўриб чиқиш лозим. 3-моддада веб-сайт фақатгина “онлайн-платформа” хусусиятларига эга бўлмаган ва ноёб тармоқ идентификатори орқали кириладиган “ахборот ресурси” сифатида белгиланган. Шундай қилиб, у “веб-сайт”ни фақат қолдиқ тоифа сифатида, яъни “онлайн-платформа” сифатида таснифланмайдиган ҳар қандай нарса сифатида аниқлашга интилади. Ушбу ёндашув чалкашликлар келтириб чиқариши мумкин, чунки у “веб-сайт” тушунчасини унинг хусусиятларини аниқ, ижобий тавсифлаш ўрнига, салбий таърифга (“онлайн платформа бўлмаган барча нарсалар”) айлантириб қўяди. 66. Ушбу таъриф тузилишининг амалий оқибати шундаки, Қонун лойиҳасида “онлайн-платформа” тушунчасининг ҳаддан ташқари кенг таърифи “веб-сайт” сифатида таснифланиши мумкин бўлган нарсаларни жиддий равишда чеклайди. “Онлайн-платформа” таърифи фойдаланувчиларга контентни жойлаштириш, яратиш ёки тарқатиш имконини берувчи деярли барча хизматларни қамраб олгани сабабли, веб-сайтлар фақат ўзаро мулоқот, фойдаланувчи изоҳлари ёки ҳар қандай турдаги контент алмашишга йўл қўймайдиган статик интернет саҳифалари билан чекланган бўлиб қоларди. Бу “веб-сайт” таърифини долзарб эмас ва ҳуқуқий жиҳатдан аҳамиятсиз қилиб қўйиш хавфини туғдиради, чунки замонавий веб- сайтларнинг аксарияти - янгиликлар порталларидан тортиб профессионал саҳифаларгача - минимал бўлса-да, баъзи интерактив хусусиятларни ўз ичига олади. 67. “Веб-сайт”ни мустақил равишда, нейтрал техник атамалар орқали, “онлайн- платформа” тоифасига мурожаат қилмасдан таърифлаш мақсадга мувофиқ бўларди. Бу ҳуқуқий аниқлик, мутаносиблик ва тартибга солиш изчиллигини 71 Эътиборга молик жиҳатлардан бири Қўшма Штатлар бўлиб, у ерда федерал қонун веб-сайтни “гиперматн узатиш протоколи ёки ҳар қандай ворис протоколидан фойдаланган ҳолда Интернет орқали оммавий фойдаланиш учун компьютер серверига асосланган файл архивига жойлаштирилган ҳар қандай материаллар тўплами” деб таърифлайди. Ушбу таъриф, гарчи техник жиҳатдан аниқроқ бўлса-да, ҳаддан ташқари расмийлаштириш хавфини кўрсатади, чунки технология тез ривожланмоқда ва протоколга асосланган таърифлар тезда эскириб қолиши мумкин.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 27 таъминлаган бўларди. Яна бир вариант – “веб-сайт”ни одатда яхши тушуниладиган атама сифатида умуман таърифламасликдир. “Веб-сайт” тушунчасига таъриф бериш ўрнига, “электрон хизмат”нинг кенгроқ тоифасини аниқлашни кўриб чиқиш мумкин. 72 Бундай атамалардан фойдаланиш ҳуқуқий аниқликка путур етказиши мумкин бўлган ортиқча мураккаблик ва эҳтимолий чалкашликларнинг олдини олишга ёрдам беради. 68. Қонун лойиҳасида “веб-сайт эгаси” тушунчаси “веб-сайтдан фойдаланиш тартибини, шу жумладан ушбу веб-сайтда контент жойлаштириш тартибини мустақил равишда белгилайдиган” жисмоний ёки юридик шахс сифатида таърифланади. Ушбу таъриф юридик амалиётда кам учрайди ва техник жиҳатдан аниқ эмас. Амалда веб-сайтнинг ишлаш тартибини белгилаш - фойдаланувчи рухсатларини ўрнатиш, контентни модерация қилиш ёки фойдаланиш қоидаларини ишлаб чиқиш каби вазифалар одатда администратор ёки веб-мастерга юклатилади. Бу шахслар ёки ташкилотлар домен ёки хостинг инфратузилмасига қонуний эгалик ҳуқуқига эга бўлмасдан ҳам сайтнинг кундалик фаолиятини бошқариши мумкин. 69. Қонун лойиҳасида мулкдорлик билан маъмурий ёки бошқарув назоратини аралаштириб юбориш чалкашликлар келтириб чиқариши ва қонунга риоя қилиш учун ким масъул эканлиги борасида ҳуқуқий ноаниқликка олиб келиши мумкин. Бу эса самарали қонун ижроси ва жавобгарликка путур етказади. Веб-сайт эгаси (домен ёки сервер ҳуқуқларига эга шахс ёки ташкилот) ва веб -сайт администратори/веб-мастери (техник ва контент бошқаруви учун масъул шахс ёки ташкилот) ўртасидаги фарқни аниқроқ белгилаш лозим. B-ТАВСИЯСИ. 1. “Ёлғон ахборот”, “нотўғри ахборот” ва “дезинформация” тушунчаларини янада аниқроқ фарқлаш, бунда “дезинформация” фақат текширилиши мумкин бўлган, қасддан ёки эҳтиётсизлик билан инсон ҳуқуқлари ва/ёки қонуний манфаатларга - масалан, жамоат саломатлиги, сайлов жараёнлари, атроф-муҳит ёки миллий хавфсизликка зарар етказиш мақсадида ёки шундай оқибатларни келтириб чиқариши мумкинлиги олдиндан кўриниб турган ҳолда тарқатиладиган ёлғон маълумотларни ўз ичига олишини таъминлаш. Бунда баҳоловчи фикрлар, сатира ва пародия бу таърифга аниқ киритилмаслиги керак. 2. “Онлайн-платформа” таърифини фойдаланувчиларга боғланиш, ўзаро мулоқот қилиш ва маълумот тарқатиш имконини берувчи асосий вазифасини акс эттириш орқали аниқлаштириш; ҳамда тегишли хизматлар (масалан, ижтимоий тармоқлар, қидирув тизимлари, видео алмашиш хизматлари) мисолларини келтириб ўтиш. 72 Тегишли қиёсий мисоллар қуйидагиларни ўз ичига олади: Европа Иттифоқининг Ахборот жамияти хизматлари бўйича директивасида бундай хизматлар “одатда масофавий, электрон воситалар орқали ва хизмат олувчининг шахсий сўровига кўра ҳақ эвазига тақдим этиладиган ҳар қандай хизмат” деб таърифланади.”; 2022 йил 6 апрелда Вазирлар қўмитаси томонидан қабул қилинган Европа Иттифоқи Вазирлар қўмитасининг аъзо давлатларга оммавий ахборот воситалари ва коммуникацияларни бошқариш тамойиллари бўйича CМ/Реc (2022) 11-тавсиясида, воситачиларга “фойдаланиладиган технологиядан қатъи назар, сигнал узатиш тизимларини қамраб олувчи, алоқа ва контентни тарқатиш учун аҳамиятли бўлган оммавий ахборот воситалари ва платформалардан ташқари воситачилар, шунингдек, бундай тармоқлар орқали кўрсатиладиган хизматлар (масалан, шахслараро мулоқот хизматлари)” деб таъриф берилган.”
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 28 5. ОНЛАЙН-ПЛАТФОРМА ВА ВЕБ -САЙТЛАР ФОЙДАЛАНУВЧИЛАР И ҲУҚУҚЛАРИНИ ҲИМОЯ ҚИЛИШ СОҲАСИДА ВАКОЛАТЛИ ОРГАННИНГ ВАКОЛАТЛАРИ 70. Қонун лойиҳасининг 6-моддаси онлайн-платформа ва веб -сайтлар фойдаланувчиларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича ваколатли давлат органи сифатида Агентликни белгилайди ва унинг ваколатларини аниқлаб беради. 71. Қонун лойиҳасига кўра, Агентликка кенг ва кўп қиррали ваколат берилган бўлиб, у қуйидагиларни ўз ичига олади: тартибга солиш функциялари; 73 қонун бажарилишини назорат қилиш функциялари; 74 тергов ваколатлари; 75 ижро ва санкция қўллаш ҳуқуқлари; 76 маслаҳат ва сиёсат ишлаб чиқиш функциялари; 77 ҳамда халқаро ҳамкорлик мажбуриятлари. 78 72. Шу сабабли, Қонун лойиҳаси билан Агентликка веб-сайтлар ва платформалар каби рақамли хизматларга нисбатан янги ваколатлар берилади. Агентлик ваколатларининг кенгайиши бир нечта коммуникация технологиялари бўйича ягона тартибга солиш назоратига қаратилган қиёсий тенденцияни акс эттиради. 79 Шу билан бирга, юқоридаги 2.2-кичик бўлимда таъкидланганидек, матбуот, телерадиоэшиттириш, бошқа оммавий ахборот воситалари ва/ёки телекоммуникацияларни тартибга солиш соҳасидаги ваколатларни амалга оширувчи тартибга солувчи ва бошқа давлат органларининг мустақиллиги халқаро ва минтақавий даражада узоқ вақтдан бери ўрнатилган стандарт ҳисобланади. 80 Шундай экан, 6-моддада назарда тутилган ваколатларни амалга оширувчи орган мустақил бўлиши ниҳоятда муҳимдир. . 73. Қонун лойиҳасининг 6-моддаси 2-қисми 5-бандига кўра, ваколатли орган ноқонуний контентни аниқлаш мақсадида онлайн-платформалар ва веб-сайтларни кузатиб боради ҳамда аниқланган қоидабузарликлар тўғрисида ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга мурожаат қилади; у ўзининг онлайн-платформалари ва веб- сайтларини кузатиш фаолияти орқали аниқланган ҳар қандай ноқонуний контент бўйича хулоса тайёрлайди. Бу фаолият ўз ташаббуси билан ёки жисмоний ва юридик шахслардан ваколатли органга келиб тушган мурожаатлар асосида амалга оширилиши мумкин (14 -модда 1-3-бандлари). 3-моддадаги “онлайн- платформалар” тушунчасининг мавжуд таърифи билан бирга ўқилганда, бу 73 яъни, норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни қабул қилиш, амалдаги қонун ҳужжатларини амалга ошириш чора-тадбирларини таклиф этиш, фойдаланувчилар ҳуқуқларига оид давлат сиёсатини шакллантириш. 74 яъни, платформалар ва веб-сайтлар учун шаффофлик ва ҳисобот талабларини ўз ичига олган қонуний мажбуриятларга риоя этилишини назорат қилиш. 75 яъни, платформа фойдаланувчилари ҳақида маълумот сўраш, фойдаланувчилар статистикасини мустақил равишда аниқлаш ва терговга қадар текширув ёки жиноий иш доирасида маълумотларни олиш. 76 яъни, қонун бузилишларини бартараф этиш тўғрисида буйруқ ва фармойишлар чиқариш. 77 яъни, ахборот хавфсизлиги соҳасидаги давлат дастурлари ва ташаббусларини ишлаб чиқишга кўмаклашиш. 78 яъни, рақамли хизматларни тартибга солишда хорижий ҳамкорлар билан мувофиқлаштириш ва жаҳон стандартларига мувофиқлаштириш. 79 Масалан, Буюк Британиянинг Алоқа бошқармаси (Ofcom) анъанавий оммавий ахборот воситалари ва рақамли платформалар ўртасидаги ўсиб бораётган яқинлашувни акс эттирувчи радиоэшиттириш, телекоммуникация ва онлайн хавфсизликни ўз ичига олган ваколатларини босқичма-босқич кенгайтирди. 80 Қаранг ОАВ эркинлиги ва демократия тўғрисида қўшма декларация, Сўз эркинлиги бўйича халқаро мандат эгалари, 2023 йил: унда“Давлатлар матбуот, радиоэшиттириш, бошқа оммавий ахборот воситалари ва/ёки телекоммуникацияларни тартибга солиш соҳасидаги ваколатларни амалга оширувчи барча давлат органлари, шу жумладан аҳолидан шикоятларни қабул қилувчи органлар мустақил, шаффоф ва қонунда ва амалиётда самарали фаолият юритишини таъминлаши керак. Уларни, айниқса, сиёсий ёки тижорат тусидаги ноўрин аралашувлардан ҳимоя қилиш лозим. Ушбу органларнинг ҳуқуқий мақоми аниқ белгиланиши, уларнинг институционал автономияси ва мустақиллиги қонун билан кафолатланиши ва ҳимоя қилиниши лозим..” деб таъкидланган. Шунингдек қаранг масалан, Ўзбекистон Республикасининг Оммавий ахборот воситалари тўғрисидаги қонун лойиҳасини қўшма ҳуқуқий таҳлили, ЕХҲТ/ДИИҲБ-ЕХҲТ/RFoM, 2020 йил ноябрь, 2-боб, унда таъкидланишича, “ҳар қандай қонуний оммавий ахборот воситалари регулятори ҳукуматдан, шунингдек сиёсий, тижорат ва бошқа манфаатлардан сиёсий, функционал, бошқарув ва молиявий мустақилликка эга бўлиши”. Шуниси эътиборга лойиқки, EХҲТга аъзо бир қатор давлатлар оммавий ахборот воситаларини тартибга солишни мустақил органларга топширган; масалан, Европа Иттифоқи доирасида, ОАВни тартибга солувчи органлар ва ҳамкорлик муаммолари (2021), Европа аудиовизуал обсерваторияси ва EPRA, 3-боб. Яна қаранг, таққослаш учун, Европа Парламенти ва Кенгашининг 2022 йил 19 октябрдаги Рақамли хизматлар ягона бозори тўғрисидаги 2022/2065-сонли қарори ва 2000/31/ЕC директивасига ўзгартиришлар киритиш (Рақамли хизматлар тўғрисидаги қонун /EU DSA), 112-113 иловалар, уларда “Низомга мувофиқ белгиланган ваколатли органлар ҳам хусусий ва давлат органларидан тўлиқ мустақил равишда ҳаракат қилишлари керак” деб таъкидланган.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 29 мониторинг фаолияти платформалардаги фақат оммага очиқ маълумотлар билан чекланмаслигини кўрсатади. 74. БМТнинг фикр ва сўз эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш бўйича махсус маърузачиси, Интернет фойдаланувчиларининг фаолияти ва мулоқот мазмунини назорат қилиш ҳамда маълумот тўплаш бўйича давлат ваколатларини кенгайтирувчи қонунчилик ҳақида хавотир билдирди. Бундай қонунчилик суиистеъмолга қарши етарли кафолатлар бермайди ва Интернет фойдаланувчиларининг шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳамда шахсга доир маълумотлар ҳуқуқини бузади. 81 Бу муаммо ҳатто бундай маълумотлар жамоатчилик учун очиқ бўлган онлайн маконда тўпланган тақдирда ҳам долзарб бўлиб қолмоқда. 82 Бундай аралашув асосли ва етарли сабаблар билан қўллаб-қувватланиши ҳамда кўзланган қонуний мақсад(лар)га мутаносиб бўлиши шарт. 83 75. Қонун лойиҳасининг 6 (6)-моддасида ваколатли органга мазкур лойиҳада аниқланган қоидабузарликларни бартараф этиш бўйича тақдимнома ва кўрсатмалар бериш ҳуқуқи берилган (қуйида 8-кичик бўлимга ҳам қаранг). Онлайн контентдан фойдаланишга чекловлар суд органининг буйруғи билан ёки мустақил маъмурий орган томонидан қўйилиши мумкин, уларнинг қарорлари чораларнинг қонунийлиги, зарурлиги ва мутаносиблигини баҳолаш орқали суд томонидан қайта кўриб чиқилиши керак. Контекстдан қатъи назар, ноқонуний бўлган контент, масалан, болаларга нисбатан жинсий зўравонлик, материаллар ёки бошқа истисно ҳолатлар билан боғлиқ контентга нисбатан, инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро ҳуқуқда белгиланган шартларга мувофиқ, самарали ва дарҳол ex post суд ҳимояси чораларини кўриш шарти билан тезкор чоралар кўриш талаб этилади. 84 Қуйидаги 8-кичик бўлимда батафсил тушунтирилганидек, “ноқонуний контент” тушунчасини аниқлаш учун ишлатилган кенг ва ноаниқ таърифлар бундай контентни ўчириш тўғрисидаги кўрсатмаларнинг чиқарилишига олиб келиши мумкин. Бинобарин, ушбу нормаларнинг ўзбошимчалик билан қўлланилиш хавфи мавжуд. Шу сабабли, чекловлар суд органи томонидан тасдиқлангани ёки ваколатли органнинг қарорлари суд томонидан кўриб чиқилиши янада муҳим аҳамият касб этади. Бунда ваколатли орган сиёсий, тижорат ва бошқа ноўрин таъсирлардан холи бўлиши шарт. 76. 6-моддада келтирилган ваколатли органнинг ваколатлари Қонун лойиҳасининг бошқа қоидалари билан биргаликда кўриб чиқилиши лозим. Қонун лойиҳасининг 7 (3) (4)-моддаси шуни англатадики, ваколатли орган нафақат фойдаланувчилар сони ҳақидаги маълумотларни, балки кенгроқ доирада онлайн-платформа фойдаланувчилари тўғрисидаги маълумотларни, бундай сўровлар тергов органларининг ёки суднинг расмий мурожаатларига асосланмаган ҳолларда ҳам, талаб қилиш имкониятига эга бўлади. Бундай сўровлар учун аниқ ва қатъий белгиланган ҳамда асосли қонуний асослар, шунингдек, тегишли суд назорати бўлмаса, бу каби ваколатлар ихтиёрий ёки ўзбошимчалик билан талқин қилиниши ва фойдаланувчиларнинг шахсга доир маълумотлари махфийлиги ҳамда 81 Қаранг: БМТнинг Фикр ва сўз эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш бўйича махсус маърузачиси, БМТнинг Инсон ҳуқуқлари кенгашига ҳисобот, A/HRC/17/27, 2011 йил 16 май, 53-55 бандлар. Шунингдек, қаранг: БМТнинг фикр ва сўз эркинлиги бўйича махсус маърузачиси, Фойдаланувчилар томонидан яратилган онлайн контентни тартибга солиш тўғрисидаги ҳисобот, A/HRC/38/35, 2018 йил 6 апрель, 67-банд, унда: “Давлатлар ва ҳукуматлараро ташкилотлар махфийлик ҳуқуқига зид бўлган ва нашрдан олдинги цензура бўлиши мумкин бўлган контентни “проактив” мониторинг қилиш ёки филтрлашни талаб қиладиган қонунлар ёки тартибларни ўрнатишдан ўзларини тийишлари керак” дейилган. 82 Қаранг масалан, ИҲЕС, Пек Буюк Британияга қарши, 44647/98-сон, 2003 йил 28 январь, 59-банд; ва P.G. ва J.H. Буюк Британияга қарши 44787/98-сон, 2001 йил 25 сентябрь, 57-59-бандлар. 83 Қаранг масалан, ИҲЕС, Сегерштед Виберг Швецияга қарши, 62332/00-сон, 2006 йил 6 июнь, 88-банд. 84 Қаранг масалан, ЕК Тавсияси CM/Rec(2018)2, “Вазирлар қўмитасининг аъзо давлатларга Интернет-воситачиларнинг роли ва жавобгарлиги тўғрисида”ги тавсияси, Европа Кенгаши, Вазирлар қўмитаси, 2018 йил 7 мартда қабул қилинган, 1.3.2.-банди.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 30 ҳимоясига ноўрин таъсир кўрсатиши мумкин. Ушбу қоида тўлиқ қайта кўриб чиқилиши зарур. 6. ОНЛАЙН-ПЛАТФОРМАЛАРНИНГ ВАЗИФАЛАРИ ВА МАЖБУРИЯТЛАРИ 77. Қонун лойиҳасининг 7-моддаси онлайн-платформа мулкдори вазифаларини ва мажбуриятларини белгилайди. Уларнинг баъзилари Қонун лойиҳасининг 8-12- моддаларида батафсил ёритилган бўлиб, улар ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари билан ўзаро ҳамкорлик, шахсга доир маълумотларни ҳимоя қилиш, тавсия тизими ва профиллаш ҳамда контентни модерация қилишга тааллуқлидир. 7 (2) (1)-модда 7 (4)-модда билан биргаликда ўқилганда, Ўзбекистонда кунлик фойдаланувчилари сони 100 000 дан ошган онлайн-платформалар Агентлик билан мулоқот қилиш учун вакил тайинлаши шартлигини кўрсатади. 7-модданинг 2 ва 3-бандларида санаб ўтилган бошқа барча вазифа ва мажбуриятлар эса фойдаланувчилар сонидан қатъи назар, кичик платформаларни ҳам қўшган ҳолда, барча онлайн - платформаларга тегишли бўлади. Одатда чегара ўрнатиш жамиятга ва бозорга таъсири сезиларли даражада фарқ қилиши мумкин бўлган йирик платформаларга қаратилади. Бироқ, Қонун лойиҳасида белгиланган Ўзбекистондаги 100 000 фойдаланувчи чегараси аҳолининг атиги 0,26 фоизига (ёки Интернет фойдаланувчилари бўлган аҳолининг 0,3 фоизига) тўғри келади. 85 Бу ҳақиқий ижтимоий таъсирга эга платформаларни сезиларли даражада қамраб олиш учун жуда паст кўрсаткичдир. Таққослаш учун, ЕИнинг Рақамли хизматлар тўғрисидаги қонуни “жуда йирик онлайн-платформалар” учун чегарани Иттифоқ аҳолисининг 10 фоизида (тахминан 45 миллион фойдаланувчи) белгилайди. Бу тизимли хатарлар фойдаланувчилар сони ортиши билан номутаносиб равишда кўпайишини тан олади. Шунингдек, микро ва кичик корхоналарни онлайн-платформаларга юклатиладиган бир қатор мажбуриятлардан, жумладан ҳисобот бериш ёки ички шикоятларни кўриб чиқиш тизимидан озод этади. Таъкидлаш жоизки, кичик платформалар худди шундай хавф туғдирмайди ва жуда йирик хизматлар учун мўлжалланган мажбуриятлар билан юкланмаслиги лозим. Шу сабабли, одатда чекланган молиявий ва операцион имкониятларга эга бўлган кичикроқ платформаларга ортиқча юк тушишининг олдини олиш мақсадида барча платформаларга юкланадиган мажбуриятларни қайта кўриб чиқиш жараёнида чегарани оширишни кўриб чиқиш тавсия этилади. 78. 7-модда бир қатор ижобий хусусиятларни ўз ичига олади, улар prima facie халқаро ва минтақавий даражада тобора кўпроқ тавсия этилаётган ҳимоя чораларини акс эттиради. Буларга онлайн рекламанинг яққолроқ кўриниши, алдамчи ёки чалғитувчи онлайн контентдан ҳимояланиш чоралари, ногиронлиги бўлган шахслар учун қулайлик ва фойдаланувчилар учун ахборотдан яхшироқ фойдаланиш имконияти (масалан, махфийлик сиёсати ва тавсиялар тизими) кабилар киради. 79. Айниқса, 7-модданинг ногиронлиги бўлган шахсларнинг ўзига хос эҳтиёжларини ҳисобга олган ҳолда онлайн-платформаларнинг техник қулайлигини таъминлашни талаб этиши таҳсинга сазовордир (7 (3)(10)-модда). Агар бошқа қонун ҳужжатларида назарда тутилмаган бўлса, бу борада ногиронлиги бўлган шахслар учун веб-контентдан фойдаланиш бўйича тегишли халқаро кўрсатмаларни қабул қилиш ва амалга ошириш мақсадга мувофиқ бўларди. 86 Бу онлайн-платформаларга ногиронлиги бўлган шахслар (шу жумладан кўриш қобилияти чекланган ёки ақлий 85 Қаранг <https://zamin.uz/en/society/168048-statistics-of-internet-users-in-uzbekistan.html>. 86 Қаранг W3C вебдан фойдаланиш ташаббуси (WAI), W3C веб-контентдан фойдаланиш бўйича кўрсатмалар (WCAG), қаранг <https://www.w3.org/WAI/>.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 31 ривожланишида нуқсони бўлган шахслар) учун қулай ёки мослаштирилган форматлардан фойдаланишда ёрдам беради. 80. Қонун лойиҳасининг 7 (3)(12)-моддасида платформаларга болаларни “уларнинг соғлиғига зарарли бўлган контент”дан ҳимоя қилиш мажбурияти ҳам юклатилган. Интернетда вояга етмаганларни ҳимоя қилиш глобал устувор вазифа бўлса-да, “соғлиққа зарарли” ибораси нимани назарда тутиши ноаниқ. Ушбу мужмал таъриф ҳаддан ташқари чекловчи бўлиши мумкин, чунки қонун лойиҳасида “зарарли” тушунчаси аниқ белгиланмаган. Бу эса ўзбошимчалик билан талқин қилинишига олиб келиши мумкин ва ҳақиқатан зарарли материаллар билан ФCҲХПнинг 19- моддасига кўра ҳимояланиши лозим бўлган маълумотлар ўртасидаги фарқни йўқотиши мумкин. Бунга қарама-қарши ўлароқ, халқаро стандартларда болалар учун зарарли контент аниқ белгиланади ва батафсил чоралар кўрсатилади. 87 Шу сабабли, Қонун лойиҳаси болалар учун ҳақиқатан ҳам зарарли бўлган материаллар ва ахборотнинг аниқ тоифаларини ҳамда уларга оид хавфсизлик чораларини бевосита Қонун лойиҳасига ёки бошқа амалдаги қонунчиликка киритиш орқали, ёхуд буларни ваколатли орган томонидан йўриқнома сифатида ишлаб чиқиш вазифасини юклаш орқали тегишли қоидаларни такомиллаштириши мумкин. 81. Қонун лойиҳасида келтирилган онлайн-платформа мулкдорлари зиммасига юклатилган бошқа айрим мажбуриятлар ҳам муайян хавотирлар туғдириши ёки амалда бажарилишини таъминлаш учун тузатишлар талаб қилиши мумкин. Бу ҳақда қуйида батафсил тўхталиб ўтилади. 82. Умуман олганда, юқоридаги 2.1-кичик бўлимда таъкидланганидек, 7-модданинг бошида онлайн-платформаларнинг инсон ҳуқуқларига риоя қилиш мажбурияти ва уларнинг фойдаланиш шартлари инсон ҳуқуқлари 87 Қаранг масалан, БМТ Бош Ассамблеяси, 78/213-сон резолюция Рақамли технологиялар шароитида инсон ҳуқуқларини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш, 2023 йил 22 декабрь, 5-банд, рақамли технологиялар шароитида зўравонликнинг барча шаклларига, жумладан, жинсий эксплуатация ва зўравонлик, тазйиқ, таъқиб қилиш, буллинг, шахсий шаҳвоний мазмундаги контентни розиликсиз алмашиш, жинсий ва гендерга асосланган зўравонлик таҳдидлари ва ҳаракатлари, ўлим билан таҳдид қилиш, ўзбошимчалик билан ёки ноқонуний кузатув ва кузатиш, одам савдоси, товламачилик, цензура, рақамли ҳисоблар, мобил телефонлар ва бошқа электрон қурилмаларга ноқонуний кириш кабиларга қарши курашишнинг муҳимлиги; бундан ташқари, бир қатор халқаро ҳужжатлар шаҳвоний мазмундаги эксплуатация қилувчи контентнинг айрим шаклларини тарқатиш ёки узатишни жиноий жавобгарликка тортишни талаб қилади: Ўзбекистон Республикаси 2008 йил 23 декабрда қўшилган Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенцияга болалар савдоси, болалар фоҳишабозлиги ва болалар порнографияси бўйича факультатив протокол”нинг 2 (c) ва 3 (1) (c) моддалари, “Болаларни жинсий эксплутатсия қилиш материаллари” учун жиноий жавобгарлик белгилашни талаб қилади; таққослаш учун яна қаранг, Европа Кенгаши Болаларни жинсий эксплуатация ва жинсий зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисидаги конвенциясининг (Лансароте конвенцияси) 20-моддаси “(а) болалар порнографиясини ишлаб чиқариш; (b) болалар порнографиясини таклиф қилиш ёки тақдим этиш; (c) болалар порнографиясини тарқатиш ёки узатиш; (d) ўзи ёки бошқа шахс учун болалар порнографиясини сотиб олиш; (e) болалар порнографиясига эгалик қилиш; ва (f) ахборот-коммуникация технологиялари орқали болалар порнографиясига онгли равишда кириш” (Европа Кенгашининг Болаларни жинсий эксплуатация ва жинсий зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисидаги конвенцияси (Лансароте конвенцияси), CETS Но 201, 20-модда). Шунингдек, хавфларни баҳолаш, контентни модерация қилиш, жумладан, олиб ташлаш тартиб- қоидалари, зарарли контентга чекловлар (порнография, ўз жонига қасд қилишни рағбатлантириш, зўравонлик, безорилик, хавфли трюклар) ва аддиктив ёки манипулятив хусусиятларга чекловлар (масалан, автоижро, кетма-кетлик) талаб қиладиган Буюк Британиянинг онлайн хавфсизлик тўғрисидаги қонунига қаранг; 61-бўлим шунингдек, “Болалар учун зарарли бўлган устувор контент”ни бир ёки бир нечта ҳимояланган хусусиятларга қаратилган, муайян ҳимояланган хусусиятларга нисбатан нафрат уйғотадиган, шахсга нисбатан жиддий зўравонликни рағбатлантирадиган, безорилик хусусиятига эга бўлган, шахс, ҳайвон ёки хаёлий мавжудотга нисбатан ҳақиқий ёки реал жиддий зўравонлик ёки жароҳатни тасвирлайдиган, хавфли муаммолар ёки трюкларни рағбатлантирадиган, зарарли моддаларни истеъмол қилиш ёки нафас олиш каби мазмундаги мазмунлар қатори сифатида белгилайди. Шунингдек қаранг Европа Парламенти ва Кенгашининг 2022 йил 19 октябрдаги Рақамли хизматлар ягона бозори тўғрисидаги 2022/2065-сонли қарори ва 2000/31/ЕС директивасига ўзгартиришлар киритиш (Рақамли хизматлар тўғрисидаги қонун /EU DSA), унда вояга етмаганлар учун очиқ бўлган провайдерларга махфийлик, хавфсизлик ва хавфсизлик бўйича “мос ва мутаносиб чоралар” кўриш мажбуриятини юклайди, бунда 2025 йил июль ойида Комиссия томонидан дефолт созламалар, тизимни созлаш бўйича тавсиялар ва ота-она назорати бўйича батафсил кўрсатмалар берилади. (қаранг Комиссия вояга етмаганларни ҳимоя қилиш бўйича кўрсатмаларни нашр этади. | Европанинг рақамли келажагини шакллантириш: Йўриқнома хизмат кўрсатувчи провайдерлар учун асосий тавсияларни белгилаб берди, жумладан: болалар ҳисобларини дефолт бўйича махфий қилиш; зарарли контентни камайтириш ва болаларга ўз контентлари устидан кўпроқ назорат қилиш имконини бериш учун тавсия тизимларини созлаш; болаларга бошқаларни блоклаш ёки кўринмайдиган қилиш ва уларнинг розилигисиз гуруҳларга қўшилишининг олдини олиш имконини бериш; вояга етмаганлар контентини юклаб олиш ёки скриншот олишни тақиқлаш; интим материалларни кераксиз улашишни олдини олиш учун дефолт бўйича ҳаддан ташқари фойдаланишни рағбатлантирувчи хусусиятларни, масалан, кетма-кетликлар, автоматик ижро ва пуш-билдиришномаларни ўчириб қўйиш; харажатлар ёки қарамлик хатти-ҳаракатларини тарғиб қилувчи манипулятив тижорат амалиётларини чеклаш; ва модерация, ҳисобот бериш ва ота-она назорати воситаларини кучайтириш.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 32 қонунчилигининг тегишли тамойилларини акс эттириши зарурлигини, айниқса контент бошқаруви бўйича, таъкидлаш муҳимдир. Бу орқали улар қонунийлик, легитимлик, зарурият ва мутаносиблик ҳамда камситмаслик талабларига амал қилишлари таъминланади. 88 Фойдаланувчилар шикоятларини кўриб чиқиш механизмини яратиш талаби (7 (2)(3)-модда ҳамда 10-модда) онлайн- платформаларга ўз фаолиятининг инсон ҳуқуқларига салбий таъсирини аниқлаш орқали инсон ҳуқуқлари эксперизаси жараёнида ёрдам бериши мумкин. 83. Шуни таъкидлаш жоизки, ўртача ойлик фойдаланувчилар сонидан ташқари, кунлик фаол фойдаланувчилар тўғрисида ҳисобот бериш талаби (6 (7)-моддан ва 7 (3)(4)-модда) ортиқча кўринади. Жуда йирик платформаларни аниқлаш ва кундалик назорат бўлмаслиги учун ўртача ойлик кўрсаткичларнинг ўзи кифоя қилади. 6.1. Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар билан ҳамкорлик 84. Қонун лойиҳасининг 8-моддасига кўра, платформалар инсон ҳаёти ёки хавфсизлигига таҳдид солувчи вазиятлар ҳақидаги маълумотларни аниқлаган тақдирда, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар билан тезкор ҳамкорлик ўрнатишлари талаб этилади. 85. Биринчи навбатда, ушбу талаб ҳаддан ташқари кенг таърифланган бўлиб, бу ҳар қандай потенциал хавфли вазият ҳақида ортиқча хабар беришга олиб келиши мумкин. Ҳамкорлик доирасини фақат реал ёки муқаррар хавф мавжуд бўлган ҳолатлар билан чеклаш мақсадга мувофиқ бўларди. 89 86. 8-моддада улашиладиган маълумотлар янада аниқроқ кўрсатилган: контент тавсифи, жойлаштирилган вақт ва жой, фойдаланувчи номи, IP манзил ва қурилма номи. Қонун лойиҳасида ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга тақдим этиладиган маълумот турларининг чекланган ва аниқ рўйхати берилгани ижобий ҳолат ҳисобланади. Бу ЕХҲТнинг 2022-йилги ОАВ эркинлиги бўйича вакилининг сиёсат қўлланмаси “Сунъий интеллект ва сўз эркинлигига назар”га мос келади. Унда “ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари жуда чекланган ва аниқ мақсадда маълумотларни олиш ҳуқуқига эга бўлиши, бу ҳуқуқ маълум идентификаторлар ёки маълум тоифаларгача торайтирилиши керак” 90 дейилган ва маълумотларни олиш ва улардан фойдаланиш фақат “махсус ёзувлар ва контент” билан чекланиши кераклиги тавсия этилган. 91 ЕХҲТнинг бу борадаги қўшимча кўрсатмаларида ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари томонидан маълумотларни тўплаш ҳар доим “аниқ шубҳалар”га асосланиши ва миллий хавфсизлик каби турли мақсадларда тўпланган маълумотлар ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари фойдаланиши учун йўналтирилмаслиги кераклиги ҳақидаги тавсиялар ҳам мавжуд. 92 87. Қонун лойиҳасининг 8-моддасига кўра, ноқонуний контент фойдаланувчиларнинг шикоятлари орқали (қуйидаги 6.2-кичик бўлимга қаранг) ёки платформаларнинг ўз модерация жараёнлари орқали аниқланиши мумкин. Қонун лойиҳаси платформаларга проактив тарзда контентни аниқлаш мажбуриятини юкламайди, 88 БМТнинг Фикр ва сўз эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш бўйича махсус маърузачиси, Рақамли асрда контентни тартибга солиш (A/HRC/38/35, 2018), 45-банд. 89 Таққослаш учун, Европа Иттифоқининг Рақамли хизматлар тўғрисидаги қонуни хизмат кўрсатувчи провайдерлардан ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларини “шахснинг ҳаёти ёки хавфсизлигига таҳдид соладиган жиноий ҳуқуқбузарлик содир этилганлиги, содир этилаётганлиги ёки содир этилиши мумкинлиги тўғрисида шубҳа туғдирадиган ҳар қандай маълумотдан хабардор бўлганларида” дарҳол хабардор қилишни талаб қилади”; қаранг Европа Парламенти ва Кенгашининг 2022 йил 19 октябрдаги Рақамли хизматлар ягона бозори тўғрисидаги 2022/2065-сонли қарори (EИ) ва 2000/31/EC (Digital Services Act/DSA), 18 (1)-модда. 90 Қаранг ЕХҲТ/RFoM, Сунъий интеллект ва сўз эркинлига назар: Сиёсат қўлланмаси, 2022 йил, 98-бет. 91 Ўша ерда. 92 Ўша ерда.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 33 бу ижобий ҳолат ҳисобланади. Бироқ, Европа Иттифоқи DSA 93 бўйича платформалар “ҳақиқий билим ёки хабардорлик”га эга бўлганда содир бўлганидек, фойдаланувчиларнинг ноқонуний деб топилган контент ҳақидаги хабарларини олганда платформалар жавобгарликдан иммунитетни йўқотадими ёки йўқми, аниқ эмас. Ушбу масалага аниқлик киритиш жуда муҳим. 6.2. Шикоятларни кўриб чиқиш механизми 88. Қонун лойиҳасининг 10-моддаси фойдаланувчиларга бошқа фойдаланувчилар томонидан онлайн-платформаларда жойлаштирилган контент юзасидан шикоят қилиш тартибини белгилайди. Платформаларга бундай шикоятларни кўриб чиқиш қоидалари ва тартибини ўрнатиш вазифаси юклатилган бўлиб, механизм фойдаланувчилар учун қулай бўлиши кераклиги таъкидланган. Ушбу қоида асосан маъқулланади, чунки фойдаланувчилар фикрига эътибор бериш платформаларнинг зарарли ёки қонунга хилоф контентга қарши курашиш ва фойдаланувчиларнинг ҳимоя чораларидан фойдаланиш ҳуқуқларини таъминлаш бўйича кенг қамровли мажбуриятларининг муҳим қисми ҳисобланади. 89. Бироқ, Қонун лойиҳаси платформаларга ушбу тартиб-қоидаларни қандай амалга ошириш бўйича аниқ кўрсатмалар бермайди. Бу эса нотўғри ишлаб чиқилган механизмлар фойдаланувчиларнинг самарали шикоятларини қўллаб-қувватлаш мақсадига путур етказиши хавфини туғдиради. Механизм самарали бўлиши учун у фойдаланувчиларга қулай, фойдаланиш учун осон, бепул бўлиши, ҳамда шикоят механизми ва жараёни ҳақида етарли маълумотни аниқ, содда, тушунарли ва аниқ маъноли тилда тақдим этиши керак. 94 Амалда фойдаланувчилар учун қулайлик ва осонликни таъминлаш мақсадида, одатда фойдаланувчилар билан уларнинг эҳтиёжлари, кутишлари ва қарашлари ҳақида мазмунли маслаҳатлашувлар ўтказиш, шунингдек, тақдим этишнинг турли хил вариантларини кўриб чиқиш мақсадга мувофиқдир. 95 Аниқ стандартлар бўлмаса, платформалар амалда фойдаланиш мумкин бўлмаган, мураккаб ёки номувофиқ жараёнларни қабул қилиши мумкин, бу эса фойдаланувчиларнинг ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилиш имкониятига путур етказади. 96 Юқоридагиларни ҳисобга олган ҳолда, Қонун лойиҳасини фойдаланувчиларнинг шикоятларини тақдим этиш механизмига қўйиладиган процессуал талабларни аниқлаштириш орқали такомиллаштириш мумкин. Бу онлайн -платформаларга қуйидаги талабларни қўяди: фойдаланувчиларга шикоят механизми ҳақида етарли ва осон топиш мумкин бўлган маълумот тақдим этиш; аниқ, шаффоф, бепул, фойдаланувчиларга қулай ва осон бошқариладиган юбориш каналларини ўрнатиш; шикоятларни ўз вақтида қабул қилиш ва кўриб чиқиш; 93 Масалан, Рақамли хизматлар тўғрисидаги қонунга кўра, бундай хабарни олган платформалар “ҳақиқий билим ёки хабардорлик”ка эга деб ҳисобланади ва натижада ўз иммунитетини йўқотади. 94 Қаранг Инсон ҳуқуқлари бўйича Олий комиссар бошқармаси, Бизнес билан боғлиқ инсон ҳуқуқлари бузилиши ҳолатларида ҳуқуқий ҳимоя воситаларидан фойдаланиш имконияти: нодавлат шикоят механизмлари бўйича амалий қўлланма (2024). Шунингдек, таққослаш учун қаранг, EИ Рақамли хизматлар тўғрисидаги қонун (DSA) шикоят механизмлари фойдаланиш учун қулай, фақат электрон воситалар орқали фойдаланиш мумкин бўлиши ва камида олти ой давомида мавжуд бўлиши кераклигини белгилайди. Хабарномалар фойдаланувчиларга етарлича аниқ ва етарлича асосланган маълумотларни тақдим этиш имконини бериши керак, жумладан: тахмин қилинаётган ноқонунийликнинг тавсифи; контентнинг жойлашган жойини аниқлайдиган URL манзили ёки бошқа тафсилотлар; шикоят қилувчининг исми ва электрон почтаси; шикоят қилувчининг контентнинг ноқонунийлиги тўғрисидаги виждонан ишончини тасдиқловчи баёнот (14, 16 ва 20-моддалар). 95 Қаранг: Инсон ҳуқуқлари бўйича Олий комиссар бошқармаси, Бизнес билан боғлиқ инсон ҳуқуқлари бузилиши ҳолатларида ҳуқуқий ҳимоя воситаларидан фойдаланиш имконияти: нодавлат шикоят механизмлари бўйича амалий қўлланма (2024 йил)., 27- 30-бетлар. 96 Таққослаш учун, ЕИ Рақамли хизматлар тўғрисидаги қонун (DSA) кўрсатишича, шикоят қилиш механизмлари фойдаланиш учун қулай, фақат электрон воситалар орқали фойдаланиш мумкин бўлган ва камида олти ой давомида мавжуд бўлиши керак. Хабарномалар фойдаланувчиларга етарлича аниқ ва етарлича асосланган маълумотларни тақдим этиш имконини бериши керак, жумладан: тахмин қилинаётган ноқонунийлик тавсифи; контентнинг жойлашувини аниқлайдиган URL манзили ёки бошқа тафсилотлар; шикоят қилувчининг исми ва электрон почтаси; шикоят қилувчининг контентнинг ноқонунийлигига виждонан ишонишини тасдиқловчи баёнот.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 34 жавобгарликни таъминлаш учун тегишли ҳужжатлаштириш ва кузатиб боришни амалга ошириш; платформанинг ўлчами ва имкониятларини ҳисобга олган ҳолда, фойдаланувчилар учун самарадорликни сақлаб қолган ҳолда мутаносиб талабларни белгилаш. Бундай ўзгартиришлар шикоят қилиш тартибини самарали ва халқаро ҳамда минтақавий илғор тажрибаларга мослаштириш орқали Қонун лойиҳасини кучайтиради, шу билан фойдаланувчилар ҳимояси ва платформа масъулиятини оширади. 6.3. Тавсия тизими ва профиллаш 90. Қонун лойиҳасининг 11-моддаси онлайн-платформалар томонидан қўлланиладиган тавсия тизимларига бағишланган. Ушбу қоида платформалардан фойдаланувчиларга шахсийлаштирилган контентдан воз кечиш имкониятини беришни талаб қилади ва “ирқий ёки этник келиб чиқиш, сиёсий қарашлар, шахсни аниқлаш имконини берувчи биометрик ёки шахсга доир маълумотлар ёхуд фойдаланувчининг соғлиғи ҳолати ҳақидаги ахборот” асосида профиллашни тақиқлайди. Бу ёндашув шахсий ҳаёт дахлсизлиги ва шахсга доир маълумотларни ҳимоя қилиш каби асосий ҳуқуқларни таъминлашга қаратилгани аниқ кўриниб турибди ва унинг Қонун лойиҳасига киритилгани мақтовга лойиқдир. 91. Бироқ, ҳимояланган тоифалар рўйхати тўлиқ эмас. Унда кенг доирада юқори даражада ҳимояга муҳтож деб тан олинган бир қатор нозик маълумотлар, жумладан диний ёки бошқа эътиқодлар, касаба уюшмаларига аъзолик, генетик маълумотлар, шахсларнинг жинсий ҳаёти ёки жинсий ориентациясига оид маълумотлар ўз аксини топмаган. 97 Шу боис, Қонун лойиҳасини ишлаб чиқувчилар фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳар томонлама ҳимоя қилишни таъминлаш ва бу асосда камситувчи профиллаш амалиётининг олдини олиш мақсадида Қонун лойиҳасининг 11 -моддасига қўшимча тоифаларни, хусусан диний ёки бошқа эътиқодлар, касаба уюшмаларига аъзолик ва жинсий ориентация ёки жинсий ҳаётни киритиш масаласини кўриб чиқишлари лозим. Қонун лойиҳасини шу тарзда кенгайтириш уни халқаро илғор тажрибаларга яқинлаштиради, маълумотларни ҳимоя қилишнинг қиёсий қонунчилигида ўрнатилган стандартларга мослаштиради ва тавсия тизимлари фойдаланувчиларга шахсийлаштирилган контентни етказишда махфий шахсга доир маълумотларнинг барча турларини ҳурмат қилиши кераклиги тамойилини мустаҳкамлайди. 6.4. Контентни модерация қилиш 92. Қонун лойиҳасининг 12-моддаси платформаларга қуйидаги мажбуриятларни юклайди: контентни модерация қилиш тизимларини; сунъий интеллект (СИ) технологияларининг “қонунга мувофиқ” ишлашини; онлайн-платформада болаларни уларнинг соғлиғига зарар етказувчи ахборотдан ҳимоя қилиш тизимларини; ноқонуний контент тарқалишига қарши курашиш механизмларини, 97 Қаранг: Европа Кенгаши, Шахсга доир маълумотларга автоматик ишлов бериш бўйича Шахсни ҳимоя қилиш тўғрисидаги конвенцияга ўзгартиришлар киритиш тўғрисидаги Баённома (CETS No. 223), 8-модда, ва Тушунтириш хати - CETS 223 - Шахсга доир маълумотларга автоматик ишлов бериш (Ўзгартиришлар киритиш протоколи), 2018 йил 10 октябрь; шунингдек қаранг ИҲЕС, Узун Германияга қарши, 35623/05-сонли ариза, 2010 йил 2 сентябрь, 52-банд, бу ерда ИҲЕС шахсга доир маълумотларни йиғиш ёки ишлов бериш шахснинг хатти-ҳаракатлари, фикрлари ёки ҳис-туйғулари ҳақидаги маълумотларни ошкор қилиши мумкин бўлса, уларни махфий деб ҳисоблаш кераклигини таъкидлаган. Шунингдек, таққослаш учун, ирқий ёки этник келиб чиқиши, сиёсий қарашлари, диний ёки фалсафий эътиқодлари, касаба уюшмаларига аъзолиги, генетик маълумотлари, ноёб идентификация учун биометрик маълумотлари, саломатлик маълумотлари ёки шахснинг жинсий ҳаёти ёки жинсий ориентациясига оид маълумотларни аниқ кўрсатадиган шахсга доир маълумотларга ишлов беришни тақиқловчи Европа Иттифоқининг Маълумотларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги умумий регламентига қаранг. (қаранг Европа Парламенти ва Кенгашининг 2016 йил 27 апрелдаги 2016/679-сонли шахсга доир маълумотларга ишлов беришда жисмоний шахсларни ҳимоя қилиш ва бундай маълумотларнинг эркин ҳаракати тўғрисидаги қарори, шунингдек, 95/46/ЭC директивасини бекор қилиш (Маълумотларни ҳимоя қилиш бўйича умумий регламент)).
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 35 шунингдек, Ўзбекистон давлат ҳокимияти органлари билан ҳамкорлик механизмларини такомиллаштириш. 93. Умуман олганда маъқул бўлса-да, мажбурият ноаниқ ва икки маъноли ибораларда ифодаланган бўлиб, хизмат кўрсатувчи провайдерларга улардан кутилаётган аниқ хатти-ҳаракатлар бўйича етарли йўл-йўриқ бериши эҳтимолдан узоқ. 12- модданинг контентни модерация қилиш ва сунъий интеллект технологияларига бағишланган дастлабки икки бандига келсак, шуни таъкидлаш жоизки, халқаро миқёсда онлайн-платформалардаги ноқонуний ёки зарарли контентни аниқлаш ва уларга қарши чоралар кўриш учун автоматлаштирилган аниқлаш воситаларидан фойдаланиш тенденцияси кучаймоқда. Бундай воситалар платформаларга тобора мураккаблашиб бораётган тартибга солиш мажбуриятларини бажаришда ёрдам бериши мумкин бўлса-да, уларнинг қўлланилиши жиддий хавотирларни келтириб чиқаради. Буларга сўз эркинлигига олдиндан чекловлар қўйиш хавфи, бундай технологияларга хос бўлган шаффофлик ва контекстни тушунишнинг 98 етишмаслиги (бу уларни қоидаларни ҳаддан ташқари кенг қўллашга 99 мойил қилади), шунингдек, уларнинг тарафкашликка мойиллиги 100 киради. Шу сабабларга кўра, ЕХҲТ кўрсатмалари 101 давлатларни платформаларга автоматлаштирилган аниқлаш тизимларини проактив равишда жойлаштириш бўйича қонуний мажбуриятлар юкламасликка, аксинча: (i) одатда суд органлари орқали тегишли қонунчилик доирасида ноқонуний контент нима эканлигини аниқ ва батафсил йўл-йўриқ кўрсатиш, турли хил ноқонунийлик тоифаларини фарқлаш; ва (ii) алгоритмик контент модерацияси ва маълумотларга асосланган бизнес моделларининг инсон ҳуқуқлари бўйича тегишли текширувини қонуний равишда талаб қилишга чақиради. Шу нуқтаи назардан, 12 -моддада бундай технологиялардан фойдаланишни мажбурий қилиш эҳтимоли йўқ, бу эса ижобий хусусиятдир. Шунга қарамай, ушбу қоида платформалардан кутилаётган чоралар ва эришилиши керак бўлган “такомиллаштириш” даражаси бўйича аниқроқ бўлса, янада яхши бўларди. Онлайн-платформалар автоматлаштирилган тизимлар ва алгоритмлардан, шу жумладан контентни модерация қилиш учун фойдаланган ҳолатларда, уларнинг амалиётдаги таъсирини баҳолаш учун ишончли кўриб чиқиш механизмларини яратиш муҳимдир, хусусан турли гуруҳларнинг таъсирланишидаги эҳтимолий фарқлар ва ушбу тизимлардан фойдаланиш беихтиёр камситишни, шу жумладан гендерга асосланган камситишни давом эттириши мумкинлиги нуқтаи назаридан. Бундай кўриб чиқиш механизмлари натижалари баъзи аниқлаш алгоритмлари, айниқса ноқонуний контентни аниқлаш контекстида мақсадга мувофиқ эмаслиги ва контентни модерация қилиш бўйича қарорлар инсон назорати остида қолиши кераклиги ҳақидаги хулосани қўллаб-қувватлаши мумкин. 102 Шу сабабли, Қонун лойиҳаси платформалардан инсон ҳуқуқларини текширишни, хусусан, контентни модерация қилишнинг алгоритмик усуллари ва маълумотларга асосланган бизнес моделлари қўлланилганда, шу жумладан фойдаланувчиларнинг турли гуруҳларига бўлган эҳтимолий камситувчи таъсирни аниқлаш мақсадида лозим даражада текширишни талаб қилиши керак. 98 Қаранг ЕХҲТ/RFoM, Сунъий интеллект ва сўз эркинлига назар: Сиёсат қўлланмаси, 2022 йил, 25-бет. 99 Ўша ерда, 17-бет. 100 Ўша ерда, 35-бет. Шунингдек қаранг Европа Иттифоқи Асосий ҳуқуқлар агентлиги (EU FRA), Алгоритмлардаги нохолислик - сунъий интеллект ва дискриминация (2022). 101 Қаранг ЕХҲТ/RFoM, Сунъий интеллект ва сўз эркинлига назар: Сиёсат қўлланмаси, 2022 йил. 102 Қаранг масалан, БМТ Бош ассамблеяси, 78/213-сонли Резолюция, Рақамли технологиялар шароитида инсон ҳуқуқларини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш, 2023 йил 22 декабрь; ва Европа Иттифоқи Асосий ҳуқуқлар агентлиги (EU FRA), Алгоритмлардаги нохолислик - сунъий интеллект ва дискриминация (2022), 3.6-кичик бўлими.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 36 C-ТАВСИЯСИ 1. Қонун лойиҳасининг 7-моддасини такомиллаштириш мақсадида болалар учун ҳақиқатан зарарли бўлган материаллар ва маълумотларнинг аниқ мазмун тоифаларини ҳамда тегишли хавфсизлик чораларини киритиш ёки бу хусусиятларни ваколатли орган томонидан чиқариладиган йўриқномаларга юклаш. 2. Қонун лойиҳасида онлайн-платформалар фойдаланувчилардан хабарномалар олганда ва ноқонуний деб топилган контент ҳақида ҳақиқий билим ёки хабардорликка эга бўлганда жавобгарликдан ҳимояланишни йўқотиш ёки йўқотмаслигини аниқлаштириш. 3. Қонун лойиҳасининг 11-моддасига кўра профиллаш тақиқланган маълумотлар тоифалари рўйхатини диний ёки бошқа эътиқодлар, касаба уюшмаларига аъзолик, жинсий ориентация ёки жинсий ҳаётни ҳам қамраб олиш учун кенгайтириш. Бу орқали фойдаланувчилар ҳуқуқларининг ҳар томонлама ҳимоя қилинишини таъминлаш ва камситувчи профиллаш амалиётининг олдини олиш. 4. Қонун лойиҳасининг 10-моддасида фойдаланувчиларнинг шикоятларини юбориш механизмига қўйиладиган процессуал талабларни аниқлаштириш. Бунда онлайн -платформалар қуйидагиларни таъминлаши лозим: фойдаланувчиларга шикоят механизми тўғрисида етарли ва қулай маълумот бериш; шикоятларни юборишнинг аниқ, шаффоф, бепул, фойдаланувчиларга қулай каналларини яратиш; шикоятларни ўз вақтида қабул қилиш ва кўриб чиқиш; шикоятларни тўғри ҳужжатлаштириш ва кузатиб бориш; платформаларнинг ҳажмига қараб мутаносиб мажбуриятларни белгилаш. 7. ОНЛАЙН ФОЙДАЛАНУВЧИЛАР ВА ВЕБ -САЙТ ЭГАЛАРИНИНГ ҲУҚУҚ ВА МАЖБУРИЯТЛАРИ 94. Қонун лойиҳасининг 18-моддаси онлайн-платформалар, онлайн фойдаланувчилар ва веб-сайт эгаларига Агентлик томонидан чиқарилган кўрсатмалар ва тақдимномалар устидан судга шикоят қилиш ҳуқуқини беради. Шикоят топширилиши мазкур чоранинг ижросини тўхтатиб туради ва платформа ёки веб- сайт эгалари суд жараёни давомида ўз мулоҳазаларини билдириши мумкин. 95. Бу ижобий кафолат ҳисобланишига қарамай, Қонун лойиҳаси Агентлик томонидан чиқарилган хулосалар бўйича мулоҳазалар билдириш ҳуқуқини фақат веб-сайт ёки платформа эгаларига чеклаб қўяди, бунда контентга бевосита таъсир кўрсатилиши мумкин бўлган индивидуал фойдаланувчилар бундан мустасно қилинади. Бу ҳолат суд ҳимоясидан фойдаланиш тенглиги ва тенг имкониятлар билан боғлиқ хавотирларни келтириб чиқаради, бу эса ФСҲХПнинг 14-моддаси билан ҳимояланган процессуал адолатга путур етказиши мумкин. Халқаро стандартларга мувофиқликни таъминлаш учун Қонун лойиҳаси барча манфаатдор томонларга ўз мулоҳазаларини тақдим этиш ҳуқуқини кенгайтириши лозим. 96. Қонун лойиҳасига кўра (22 (1)(2)-модда), инфлюенсерлар ва веб-сайт эгалари “қадр-қиммати камситилишига ёки обрўсизлантиришга олиб келиши ёки шахснинг ишчанлик обрўсига путур етказиши” мумкин бўлган маълумотларни
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 37 тарқатмасликлари керак. Бошқа шахсларнинг обрўсини ҳимоя қилиш ФCҲХПнинг 19-моддаси 3-бандида тўғридан-тўғри кўрсатилган бўлса-да, “қадр-қиммати камситилиш” тушунчаси ноаниқ бўлиб, обрў тушунчаси билан чалкаштириб юбориш эҳтимоли мавжуд. Ҳуқуқий аниқликни ошириш учун ушбу иборани 22- моддадан чиқариб ташлаш тавсия этилади. 97. ФCҲХП 19 (3)(а)-моддаси сўз эркинлиги ҳуқуқини чеклашнинг қонуний асоси сифатида бошқаларнинг обрўси ёки ҳуқуқларини (шу жумладан, уларнинг ишчанлик обрўсини) ҳимоя қилишни назарда тутади; ФСҲХП 17 (2)-моддаси ҳар бир инсоннинг “шаъни ва обрўсига ноқонуний тажовузлардан” қонун ҳимоясида бўлиш ҳуқуқини белгилайди. БМТ Инсон ҳуқуқлари қўмитасининг ФСҲХП 17- моддасига 16-сонли Умумий шарҳида “ҳар бир кишининг содир бўлган ҳар қандай ноқонуний ҳужумлардан ўзини самарали ҳимоя қилиши ва айбдорларга қарши самарали чоралар кўриши учун имконият яратилиши шарт” деб таъкидланади. Шу билан бирга, шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқини ҳимоя қилиш мутлақ эмас ва шахсий ҳаётга чекланган аралашув бошқаларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ёки жамоат манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида оқланиши мумкин. Шу муносабат билан, БМТ Инсон ҳуқуқлари қўмитаси “шахсий ҳаёт дахлсизлигини ҳимоя қилиш нисбий характерга эга” эканлигини ва айниқса, шахснинг шахсий ҳаёти ҳақидаги маълумотлар “жамият манфаатлари учун муҳим бўлган ҳолларда” 103 чекланиши мумкинлигини таъкидлаган. Бундан ташқари, “қонун ҳужжатларида бундай аралашувларга йўл қўйилиши мумкин бўлган аниқ ҳолатлар батафсил кўрсатилиши керак”. 104 Европа Кенгаши доирасида ҳам ИҲЕС сўз эркинлиги шахсий ҳаётни ҳурмат қилиш ҳуқуқи ва инсон обрўси билан тўқнаш келганда адолатли мувозанатга эришишга интилади. 105 ДИИҲБ ва ОАВ эркинлиги бўйича вакили идорасининг Ўзбекистон Ахборот кодекси лойиҳаси бўйича қўшма хулосасида тавсия этилганидек, 106 Қонун лойиҳасида бошқаларнинг обрўсини ҳурмат қилиш мақсадида онлайн контентни чеклаш фақат алоҳида ҳолатларда, маълум маълумотларнинг ошкор этилиши ҳимоя қилинаётган манфаатларга жиддий зарар етказиши хавфи мавжуд бўлса ва бу зарар бундай маълумотларни ошкор этишдаги жамоат манфаатидан устун бўлсагина йўл қўйилиши мумкинлиги аниқ белгиланиши керак. Бундан ташқари, Қонун лойиҳасида жисмоний шахслар ёки корхоналарнинг обрўсига путур етказиши мумкин бўлса-да, ҳақиқатга тўғри келадиган ва жамоат манфаатларини кўзлаб тарқатиладиган контент учун аниқ ҳимоя ёки истисно ҳам киритилиши лозим. 98. Қонун лойиҳаси, шунингдек, ташқи инфлюенсерлар ва веб-сайт эгаларига учинчи томон контенти учун маълум жавобгарликни юклайди (22 (1)(3)-модда). Бу жавобгарлик шарҳлар ва тақризларни кузатиб бориш ҳамда ноқонуний контентни олиб ташлашни талаб қилиш орқали амалга оширилади. Таққослаш учун, ИҲЕС суд амалиёти шуни кўрсатадики, бундай жавобгарлик қуйидаги омилларни ҳисобга олган ҳолда контекстуал ва мутаносиб бўлиши керак: контентнинг характери ва жиддийлиги; платформанинг ҳажми ва тижорат мақсади; асл 103 Қаранг 16-сонли Умумий шарҳ, “17-модда (Шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқи), Шахсий ҳаёт, оила, уй-жой ва ёзишмалар дахлсизлигини ҳурмат қилиш ҳамда шаън ва обрўни ҳимоя қилиш ҳуқуқи”, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Инсон ҳуқуқлари қўмитаси, 1988 йил 8 апрель, 7-банд. 104 Ўша ерда. 8-банд. 105 Фикр эркинлиги 8-моддада кафолатланган шахсий ҳаётни ҳурмат қилиш ҳуқуқига зид бўлган ҳолларда, ИҲЕС мувозанатни сақлаш мезонларини белгилайди, жумладан: ифоданинг умумий манфаатли мунозарага ҳисса қўшган-қўшмаганлиги; баёнот берилган шахснинг оммавий мақоми; танқид қилинган шахснинг олдинги хатти-ҳаракатлари; ҳақиқатни ҳимоя қилиш (фикрда фактик баёнотлар мавжуд бўлганда); фикрнинг мазмуни, шакли ва оқибатлари; санкцияларнинг оғирлиги; қаранг масалан, ИҲЕС, Иерусалим Австрияга қарши, 26958/95-сон, 2001 йил 27 февраль, 40-банд; Руоканен ва бошқалар Финляндияга қарши, 45130/06-сон, 2010 йил 6 апрель, 52-банд; Линдон, Отчаковский-Лоренс ва Июль Францияга қарши [GC], 21279/02-сон ва 36448/02-сон, 2007 йил 22 октябрь, 59-банд. Шунингдек қаранг Венеция комиссияси, Марҳумни обрўсизлантириш масаласи бўйича Грузия Конституциявий суди учун Amicus Curiae қисқача маълумот, CDL-AD(2014)040, 23-банд. 106 Қаранг ЕХҲТ/ДИИҲБ-ЕХҲТ RFoM, Ўзбекистон Республикасининг Ахборот кодекси лойиҳаси бўйича қўшма хулоса (2024), 5.1.7-бўлим.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 38 муаллифни аниқлаш имконияти; зарарли тарқалишнинг олдини олиш учун кўрилган чоралар. 107 Шу нуқтаи назардан, Қонун лойиҳасини тайёрловчиларга учинчи томон контенти учун таклиф этилаётган жавобгарлик моделини такомиллаштириш тавсия этилади. Бунинг учун веб -сайт эгалари ва инфлюенсерларнинг жавобгарлигини юқорида кўрсатилган мезонларга мувофиқ белгилайдиган янада мослашувчан ва мутаносиб тизимни жорий этиш мақсадга мувофиқдир. 99. Қонун лойиҳасининг 22 (1)(6)-моддасига кўра, инфлюенсерлар ва веб-сайт эгалари ёлғон ахборот уларнинг шаъни, қадр-қиммати ёки обрўсига зарар етказганини даъво қилаётган шахслар ёки ташкилотларнинг талабига биноан раддия эълон қилишлари шарт. Дастлаб таъкидлаш жоизки, раддия эълон қилиш мажбурияти сўз эркинлигига аралашув ҳисобланади. 108 Шу сабабли, у ФСҲХПнинг 19 (3)- моддасига мувофиқ қонунийлик, легитимлик, зарурият ва мутаносибликнинг қатъий уч қисмли мезонига жавоб бериши керак, бунда мутаносиблик ҳар бир ҳолатда алоҳида баҳоланиши лозим. 109 Шунга кўра, жисмоний ёки юридик шахс томонидан ҳар қандай бундай талабни бажариш умумий мажбурият ини юклайдиган қонун, агар тегишли суд қарори билан талаб қилинмаса, номутаносиб кўриниши мумкин. Шу нуқтаи назардан, 22 (1)(6)-модда бундай талаб(лар) раддия эълон қилиш тўғрисидаги тегишли суд қарори асосида бўлишини назарда тутиши керак. 100. Бундан ташқари, 22-модда 13, 15 ва 17-моддалар билан, айниқса ёлғон, туҳматли ёки ноқонуний деб топилган контентга нисбатан ўхшашлик касб этади. Қонун лойиҳасида ҳозирча: муайян ҳолатларда қайси тартиб қўлланилиши; Ўзбекистон қонунчилигига риоя қилиш мажбуриятлари контентни ўчириш ёки тарқатишни тўхтатиб туриш механизмлари билан қандай ўзаро алоқада бўлиши аниқ эмас. Шу муносабат билан ҳар бир аралашув тури учун қўзғатувчи омиллар ва муддатларни аниқ кўрсатган ҳолда тартибларни яққол фарқлаш тавсия этилади (шунингдек, қуйидаги 8-кичик бўлимга қаранг). 101. Ниҳоят, Қонун лойиҳасининг 24 (4)-моддасида ваколатли органга 30 кунлик муддат ичида Қонун лойиҳаси талаблари бузилишини бартараф этиш тўғрисида тақдимнома юбориш ваколати берилган. Ушбу қоида мазмун жиҳатидан кенг ва процессуал жиҳатдан ноаниқдир. У айнан қайси қоидабузарликларни қамраб олишини аниқ белгиламайди; шунингдек, у 15, 17 ва 22-моддаларда белгиланган тартиб-қоидалар билан кесишиши мумкин. Ҳуқуқий ноаниқлик ва бир-бирини такрорловчи ижро механизмларига йўл қўймаслик учун Қонун лойиҳасининг 24 (4)-моддаси қамровини ва аниқ қўлланилишини ойдинлаштириш ёки уни олиб ташлаш имкониятини кўриб чиқиш, бунинг ўрнига 15, 17 ва 22-моддаларда аниқ белгиланган мавжуд тартибларга таяниш лозим. D-ТАВСИЯСИ. 1. Қонун лойиҳасининг 18 (3)-моддасига онлайн-платформалар мулкдорлари ва веб-сайт эгалари каби фойдаланувчиларга ҳам ваколатли органнинг тақдимномалари ва кўрсатмалари устидан судга шикоят қилишда Агентлик томонидан чиқарилган хулосалар бўйича 107 Қаранг ИҲЕС, Делфи Эстонияга қарши, 64569/09-сон, 2015 йил 16 июнь; MTE Венгрияга қарши, 22947/13-сон, 2016 йил 2 февраль; Пил Швецияга қарши, 74742/14-сон, 2017 йил 7 февраль; Тамиз Буюк Британияга қарши, 3877/14-сон, 2017 йил 19 сентябрь. 108 Қаранг масалан., ИҲЕС, Экер Туркияга қарши, 24016/05-сон, 2017 йил 24 октябрь. 109 Таққослаш учун, қаранг ИҲЕС, Сморорц Польшага қарши, 17446/07-сон, 2012 йил 16 октябрь.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 39 ўз мулоҳазаларини билдириш ҳуқуқини таъминлаш орқали ўзгартириш киритиш. 2. Қонун лойиҳасининг 22 (3)-моддасига жавобгарлик моделини аниқлаштириш ва инфлюенсерлар ҳамда веб-сайт эгаларининг учинчи томон контенти учун жавобгарлиги бўйича янада мослашувчан ва мутаносиб тизимни жорий этиш орқали ўзгартириш киритиш. Бунда контентнинг хусусияти ва жиддийлиги, платформанинг ҳажми ва тижорат мақсади, асл муаллифни аниқлаш имконияти, зарарли тарқалишнинг олдини олиш бўйича кўрилган чоралар каби омиллар ҳисобга олиниши лозим. 3. Қонун лойиҳасининг 22 (6)-моддасига жисмоний ёки юридик шахсларнинг раддияларни эълон қилиш тўғрисидаги ҳар қандай сўрови раддияни эълон қилишни назарда тутувчи тегишли суд қарори билан бирга бўлишини талаб қиладиган ўзгартиришлар киритиш. 8. НОҚОНУНИЙ КОНТЕНТ 8.1. Ахборотни ноқонуний контент сифатида белгилаш учун асослар 102. Қонун лойиҳасининг 13-моддасида ахборотни ноқонуний контент сифатида белгилаш учун асослар келтирилган. 110 Аввало, шуни таъкидлаш керакки, инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро ҳуқуқ давлатлар тақиқлаши ёки (қонун билан) жазолаши керак бўлган 111 фикрларнинг чекланган турларини тан олади, бунда қонун нормалари сўз эркинлигининг халқаро стандартларига мувофиқ қатъий 110 яъни, 1) амалдаги конституциявий тузумни, Ўзбекистон Республикасининг ҳудудий яхлитлигини зўравонлик билан ўзгартиришга чақириқларни ўз ичига олган маълумотлар; 2) оммавий тартибсизликларга, фуқароларга нисбатан зўравонлик қилишга, шунингдек мазкур ноқонуний ҳаракатларни мувофиқлаштиришга қаратилган маълумотлар; 3) жамоат тартибига ёки жамоат хавфсизлигига таҳдид соладиган ёлғон ахборот; 4) уруш, зўравонлик ва терроризм, шунингдек экстремизм, сепаратизм ғоялари, экстремистик ва террористик ташкилотларнинг атрибутлари ва рамзлари; 5) давлат сирларини ёки қонун билан қўриқланадиган бошқа сирни ошкор этувчи маълумотлар; 6) миллий, ирқий, этник ёки диний адоват қўзғатувчи маълумотлар; 7) жамиятга, давлатга ёки давлат рамзларига нисбатан ҳурматсизликни кўрсатувчи маълумот, шу жумладан номақбул тарзда ифодаланган маълумот; 8) гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ва прекурсорларни тарғиб қилувчи ахборот; 9) Порнографик материал, шафқатсизликни тарғиб қилувчи ёки ўз жонига қасд қилишга даъват этувчи маълумотлар; 10) фуқароларни, шу жумладан вояга етмаганларни, уларнинг ҳаёти ва (ёки) соғлиғига ёки бошқа шахсларнинг ҳаёти ва (ёки) соғлиғига таҳдид соладиган қонунга хилоф ҳаракатларни содир этишга ундашга ёки бошқача тарзда жалб қилишга қаратилган маълумотлар; 11) ишинг ва спам ресусрларга ҳаволаларни ўз ичига олган маълумотлар; 12) қонунда белгиланган жиноий, маъмурий ёки бошқа ҳуқуқий жавобгарликка сабаб бўладиган бошқа қилмишларни содир этишга даъват этадиган, кўмаклашадиган ёки ундайдиган маълумотлар. 111 Уларга қуйидагилар киради: Ўзбекистон 1999 йил 9 сентябрда қўшилган Геноцид жиноятининг олдини олиш ва жазолаш тўғрисидаги конвенциянинг III(с)-моддасига мувофиқ жазоланиши керак бўлган “геноцидни содир этишга тўғридан-тўғри ва ошкора ундаш”; ФСҲХПнинг 20 (1) ва (2) -моддаларига мувофиқ тақиқланиши керак бўлган “урушни тарғиб қилиш” ва “камситиш, адоват ёки зўравонликка ундашни ифодаловчи миллий, ирқий ёки диний нафратни тарғиб қилиш” (шунингдек, EХҲТ ОАВ эркинлиги бўйича вакилининг Тарғибот ва ОАВ эркинлиги тўғрисидаги норасмий ҳужжатига (2015) қаранг, айниқса зўравонлик ва камситишга олиб келадиган уруш ва нафратни тарғиб қилиш); “ирқий устунлик ёки нафратга асосланган ҳар қандай ғояларни тарқатиш, ирқий камситишга ундаш, шунингдек [...] бошқа ранг ёки этник келиб чиқишга эга бўлган ҳар қандай ирқ ёки шахслар гуруҳига қарши [зўравонлик ҳаракатларига] ундаш,” бу ICERD нинг 4 (а)-моддасига мувофиқ қонун билан жазоланадиган жиноят бўлиши керак; “террорчилик ҳаракатларини содир этишга оммавий равишда чақириш,” агар у ноқонуний ва қасддан содир этилган бўлса, жиноий жавобгарликка тортилиши керак (БМТ Хавфсизлик Кенгашининг 1624- сонли резолюциясига қаранг (2005)); Ўзбекистон 2008 йил 23 декабрда қўшилган Болалар савдоси, болалар фоҳишабозлиги ва болалар порнографияси тўғрисидаги Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенцияга доир Факультатив протоколнинг 2 (с) ва 3(1)(с)- моддаларига мувофиқ жиноий жавобгарликка тортиладиган “болаларнинг жинсий эксплуатациясига оид материаллар”. Халқаро тавсиялар, шунингдек, давлатларни “аёлларга нисбатан онлайн зўравонликни, хусусан, интим тасвирларни розиликсиз тарқатиш, онлайн тазйиқ ва таъқиб қилишни аниқ тақиқлаш ва жиноий жавобгарликка тортиш,” шу жумладан ноқонуний деб топилиши керак бўлган “Розиликсиз тасвирлар ёки контентни тарқатиш таҳдиди” бўйича қонунлар ва чоралар қабул қилишга чақиради; қаранг: БМТнинг Аёлларга нисбатан зўравонлик, унинг сабаблари ва оқибатлари бўйича махсус маърузачиси, Инсон ҳуқуқлари нуқтаи назаридан аёллар ва қизларга нисбатан онлайн зўравонлик тўғрисидаги ҳисобот (2018 йил 18 июнь), А/HRC/38/47, 100-101-бандлар. Таққослаш учун, Ирқчилик ва муросасизликка қарши кураш бўйича Европа комиссиясининг (ECRI) 7-сонли Умумий сиёсат тавсияси ирқи, ранги, тили, дини, миллати ёки миллий ёки этник келиб чиқиши сабабли зўравонлик, нафрат ёки камситишга оммавий равишда ундашни ёки шахс ёки шахслар гуруҳига таҳдид қилишни жиноий жавобгарликка тортишни тавсия қилади. Шунингдек, қаранг: Европа Кенгаши Вазирлар қўмитаси, Нафрат нутқига қарши курашиш тўғрисидаги Тавсияси CM/Rec (2022)16, 2022 йил 20 майда Вазирлар Маҳкамаси томонидан қабул қилинган, 11-банд.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 40 талқин қилиниши керак, айниқса “қўзғатиш” билан боғлиқ ҳолларда. 112 Ушбу чекланган ва аниқ белгиланган истиснолардан ташқари, давлатлар, қоида тариқасида, фикр ифодасини тақиқлашдан ёки маълум бир контентни ғайриқонуний ёхуд ноқонуний деб ҳисоблашдан тийилишлари керак. 103. 13-моддада санаб ўтилган асосларнинг бир қисми инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро ҳуқуқ ва тавсияларида кўзда тутилган асосларга мос келса-да, қуйида баён этилганидек, айрим тоифалар батафсил кўриб чиқишни талаб этади. 8.1.1. Ёлғон ахборот 104. 13-модданинг (2) ва (3)-бандлари “жамоат тартибига ёки хавфсизлигига таҳдид солувчи ёлғон ахборот”ни тарқатишни тақиқлайди. 105. Интернетдаги ёлғон маълумотларнинг зарарли таъсири етарлича тан олинган бўлса-да, жумладан, унинг жамоатчилик фикрини қутблаштириш, зўравонлик нарративларини тарғиб қилиш, нафратни қўзғатувчи нутқни тарқатиш, 113 ва охир- оқибат демократик институтлар ва сайлов жараёнларига бўлган ишончни йўқ қилиш, 13-модданинг амалдаги таҳрири ҳокимият органларига “ёлғон ахборот” нима эканлигини (шунингдек, қуйидаги 4.2-кичик бўлимга қаранг) ва “таҳдид” (у тақиқни оқлаш учун етарлича жиддий бўлиши шарт) нима эканлигини аниқлаш бўйича кенг ихтиёрий ваколат беради. “Жамоат тартиби”га алоҳида асос сифатида таяниш, айниқса, муаммоли ҳисобланади. 114 Ҳуқуқий стандарт сифатида жамоат тартиби тушунчаси кенг қамровли ва вазиятга боғлиқ бўлиб, қўшимча аниқлик ёки изчил суд талқинисиз, таклиф этилаётган таъриф Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пактнинг (ва Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа конвенциясининг) асосий тамойили бўлган ҳуқуқий аниқлик талабига жавоб бермайди. 106. Шу муносабат билан, БМТнинг фикр ва сўз эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш бўйича махсус маърузачиси шундай ноаниқ тил ҳаддан ташқари чеклов ва ўз-ўзини цензура қилишни рағбатлантиришга мойил эканлигини таъкидлаган. Чунки шахслар ва ташкилотлар жазодан қочиш мақсадида эҳтиёткорлик юзасидан ноаниқ ҳуқуқий мақомга эга бўлган қонуний нутқни 112 Айниқса, камситиш, адоват ёки зўравонликка даъват қилишни тақиқлаш масаласига келсак (ФСҲХПнинг 20-моддаси ва Ирқий камситишнинг барча шаклларига барҳам бериш тўғрисидаги халқаро конвенциянинг 4-моддаси), у ФСҲХПнинг 19- моддасининг қатъий шартларига ҳам бўйсунади, қаранг: БМТнинг Инсон ҳуқуқлари қўмитаси (ICCР), 19-моддага 34-сонли Умумий шарҳ: Фикр ва сўз эркинлиги, 2011 йил 12 сентябрь, 11-банд ва ИКҚ, 35-сонли Умумий тавсия (2013), 19-20-бандлар. Бундай ифода шакллари фақат қуйидаги ҳолларда тақиқланади ва қонун билан жазоланади: (1) ифода бевосита зўравонликни қўзғатишга қаратилган бўлса; ва (2) у бундай зўравонликни қўзғатиши мумкин; ва (3) ифода ва бундай зўравонлик эҳтимоли ёки содир бўлиши ўртасида тўғридан-тўғри ва бевосита боғлиқлик мавжуд; ифода чекловчи ҳуқуқий чораларни қўллаш учун етарлича жиддий эканлигини аниқлаш учун бир қатор омилларни, жумладан контекст, сўзловчи (шу жумладан шахс ёки ташкилотнинг мавқеи), ният, мазмун ёки шакл, нутқнинг кўлами ва зарар етказиш эҳтимоли (шу жумладан яқинлиги) ни ҳисобга олган ҳолда; қаранг ИКҚ, 35-сонли Умумий тавсия (2013), 13-16-бандлар; шунингдек қаранг Камситиш, адоват ёки зўравонликка ундовчи миллий, ирқий ёки диний нафратни тарғиб қилишни тақиқлаш бўйича Работ ҳаракатлар режаси, Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Инсон ҳуқуқлари бўйича Олий комиссарининг Миллий, ирқий ёки диний адоват қўзғатишни тақиқлаш тўғрисидаги маърузасида, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеяси, 2013 йил 11 январь, илова, 29-банд; ва Сўз эркинлиги бўйича халқаро мандат эгалари, Сўз эркинлиги ва зўравон экстремизмга қарши курашиш тўғрисида қўшма декларация (2016), 2(d)-банд. 113 “Нафрат нутқи” тушунчасининг халқаро миқёсда келишилган таърифи мавжуд эмас. Бироқ, бу атама Европа Кенгаши Вазирлар қўмитаси томонидан таърифланган Европа Кенгаши Вазирлар қўмитаси, Вазирлар қўмитаси томонидан 2022 йил 20 майда қабул қилинган Нафратли нутққа қарши курашиш бўйича CМ/Реc (2022) 16-Тавсиясида (и) жиноят қонунчилиги билан тақиқланган нафратли нутқ; (ии) фуқаролик ёки маъмурий қонунчиликка бўйсунадиган нафратли нутқ; ва (иии) муқобил жавобларни талаб қиладиган бошқа ҳақоратли ёки зарарли ифода турлари (шунингдек, қаранг: БМТнинг Инсон ҳуқуқлари бўйича Олий комиссари бошқармаси (ИҲОКБ), Камситиш, душманлик ёки зўравонликка ундовчи миллий, ирқий ёки диний адоватни тарғиб қилишни тақиқлаш бўйича Работ ҳаракатлар режаси (2012). Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Нафрат нутқи бўйича стратегияси ва ҳаракатлар режаси, 2019 йил май ойида БМТ Бош котиби томонидан қабул қилинган ҳужжатда ҳам нафрат нутқига таъриф берилган; аммо шуни таъкидлаш керакки, сўнгги ҳужжат давлатларга эмас, балки Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг институтларига тегишли. Шунингдек қаранг ДИИҲБ, Нафрат жиноятлари тўғрисидаги қонунлар: амалий қўлланма, 2-нашр, 2022 йил, 3.4-кичик бўлим. 114 Қаранг масалан, CJEU, Бош адвокат Питруццелланинг фикри, C-380/18-сонли иш, ECLI:EU:C:2019:609, 2019, 32-банд
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 41 фильтрлашга ҳаракат қилишади. 115 Таъкидлаш жоизки, БМТ Махсус маърузачиси “онлайн нутқ учун жиноий жавобгарлик белгилаш, уни блоклаш, цензура қилиш ва чеклаш учун ноаниқ ва ҳаддан ташқари кенг талқинли қонунлардан” фойдаланиш огоҳлантирган. 116 БМТ Махсус маърузачиси давлатларни дезинформацияга қарши кўп қиррали, кўп томонлама ёндашувларни қабул қилишга, фуқаролик жамияти, оммавий ахборот воситалари, халқаро ташкилотлар ва хусусий компанияларнинг ролини эътироф этишга мунтазам равишда ундаб келмоқда. 117 107. Шу сабабли, юқоридаги 4.2-кичик бўлимда тавсия этилганидек, 13 (2)(3)- модданинг қоидаси ноқонуний контент сифатида баҳоланадиган маълумотларнинг аниқроқ ва торроқ таърифини назарда тутиши лозим. Бу таъриф 4.2-кичик бўлимда кўрсатилган аниқловчи элементларни ўз ичига олиши керак. Бундан ташқари, 13 (2)(3)-модданинг мақсадлари учун нимани “таҳдид” деб ҳисоблаш кераклиги аниқ белгиланиши, шунингдек, бундай “таҳдид”нинг ноқонунийликка олиб келадиган ва тақиқланишни талаб этадиган даражаси аниқланиши лозим. Акс ҳолда, таклиф этилаётган модданинг ноаниқ ва кенг қамровли таърифи номутаносиб ёки ўзбошимча чекловларга йўл очиши, онлайн фикр билдиришга салбий таъсир кўрсатиши ва жамоатчилик муҳокамасига путур етказиши мумкин. 8.1.2. Терроризмни тарғиб қилиш ҳамда “экстремизм” ва “фундаментализм”ни рағбатлантириш 108. 13 (2)(4)-моддада терроризмни тарғиб қилиш ва “экстремизм, сепаратизм ва фундаментализм ғоялари, жумладан экстремистик ва террористик ташкилотларнинг атрибутлари ва рамзлари” ноқонуний контент сифатида тавсифланади. Юқорида таъкидланганидек, чекловлар ноаниқ ва ҳаддан ташқари кенг маъноли атамалар, жумладан халқаро миқёсда келишилган таърифи бўлмаган “фундаментализм” ёки “экстремизм” каби сўзлар билан ифодаланган. Бундай чекловлар ФСҲХПнинг “қонун билан белгиланиши керак” деган талабига жавоб бермайди, чунки қонунлар етарлича аниқлик, тушунарлилик ва олдиндан кўра билиш имконияти билан тузилиши лозим. 13 (2)(4)-моддада ишлатилган баъзи атамалар ҳаддан ташқари ноаниқ ёки кенг қамровли бўлиб, чекловларнинг қўлланилишини башорат қилиб бўлмайдиган даражага олиб келиши мумкин. Бу атамалар турли хил қарама-қарши талқинларга йўл очиши ва эҳтимол ўзбошимчалик билан қўлланилишига сабаб бўлиши мумкин. 109. Терроризмни тарғиб қилиш масаласига келсак, БМТ Хавфсизлик Кенгашининг 1624-сонли Резолюцияси (2005 йил) давлатларни “терроризмга ундаш”ни (уни тарғиб қилиш ёки ташвиқот қилиш ўрнига) тақиқлашга аниқ чақирган. 118 Инсон ҳуқуқларига мувофиқ бўлиш учун “терроризмга ёки террорчилик ҳаракатларига ундаш” жинояти қонунда аниқ тил билан белгиланиши ва қуйидаги шартларга жавоб бериши лозим: (а) хабарни етказиш нияти ва бу хабарнинг террорчилик ҳаракатини содир этишга ундаш мақсади аниқ кўрсатилган бўлиши; (b) фақат ҳақиқий террористик хусусиятга эга бўлган хатти-ҳаракатларга ундаш билан чекланиши; (c) ундаш натижасида ҳаракатнинг содир этилиши ҳақиқий (объектив) 115 Қаранг: БМТнинг Фикр ва сўз эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш бўйича махсус маърузачиси, Рақамли асрда сўз эркинлиги ва хусусий сектор тўғрисида ҳисобот, A/HRC/32/38, 2016 йил. 116 ‘Дезинформация ва фикр ва сўз эркинлиги’, A/HRC/47/25, 2021 йил, 55-банд; шунингдек қаранг 89-банд, унда “Жиноят қонунчилиги, хусусан, зўравонликка ундаш, нафрат ёки камситиш каби энг истисно ҳолатлар учун сақланиши керак”лиги таъкидланган. 117 “Дезинформация ва фикр эркинлиги тўғрисида”ги ҳисоботи, 87-банд. 118 Қаранг 1624-сонли резолюция (2005), Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Хавфсизлик Кенгаши, 2005 йил 14 сентябрь, UN Doc. S/RES/1624 (2005), 1-банд, у давлатларни террорчилик ҳаракатларини содир этишга ундашни қонун билан тақиқлашга чақиради.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 42 хавфини ўз ичига олиши. 119 Бундан ташқари, қонунлар баъзи ҳолларда жиноий жавобгарликдан озод қилувчи ҳуқуқий ҳимоя ёки тамойилларни қўллашни таъминлаши керак 120 . Масалан, қонуний фаолиятни (инсон ҳуқуқлари ва асосий эркинликларни ҳимоя қилиш ёки амалга ошириш, инсон ҳуқуқлари ва гуманитар ташкилотлар фаолияти каби) ҳимоя қилиш учун 121 , ёки баёнотлар дин, таълим, илмий тадқиқотлар, сиёсат, санъат ёки жамоатчилик манфаатларига оид бошқа масалалар бўйича холис муҳокама ёки жамоатчилик мунозарасининг бир қисми сифатида билдирилган бўлса. 122 Шу сабабли, 13 (2)(4)-модданинг ушбу қисми қайта кўриб чиқилиши ва терроризмни тарғиб қилишни эмас, балки юқорида тавсифланган инсон ҳуқуқларига мувофиқ тарзда терроризмга бевосита ва ошкора ундашни тақиқлаши керак. 110. “Экстремизм” ва “фундаментализм” деб аталувчи тушунчаларни тарғиб қилиш масаласига келсак, шуни таъкидлаш лозимки, халқаро миқёсда “экстремизм”/”экстремистик”, “зўравон экстремизм” ёки “фундаментализм” атамаларининг норматив-ҳуқуқий таърифи бўйича ягона фикрга эришилмаган. 123 119 Қаранг 2010 йилги “Терроризмга қарши курашда илғор тажрибанинг ўн йўналиши” ҳисоботидаги БМТнинг Терроризмга қарши кураш ва инсон ҳуқуқлари бўйича махсус маърузачиси томонидан тақдим этилган терроризмни тарғиб қилишнинг намунавий жинояти. A/HRC/16/51, 2010-йил 22 декабрь, 31-банд. Сўз эркинлиги бўйича халқаро мандат эгалари томонидан аниқ таъкидланганидек, “[қўзғатиш деганда терроризмга кўмаклашиш ниятида террорчилик фаолиятида иштирок этишга бевосита даъватни, бунда бундай даъват террорчилик ҳаракати содир этилиши эҳтимолининг ошишига бевосита ва сабабий таъсир кўрсатадиган контекстда тушуниш лозим"; қаранг: БМТнинг фикр ва сўз эркинлиги бўйича махсус маърузачиси, ЕХҲТнинг ОАВ эркинлиги бўйича вакили ва АДТнинг сўз эркинлиги бўйича махсус маърузачиси, 2005 йилги Қўшма декларация, Терроризмга қарши чоралар бўйича кичик бўлим. Шунингдек қаранг, масалан: Сўз эркинлиги бўйича халқаро мандат эгалари, 2011 йилда сўз эркинлиги ва Интернет бўйича қўшма декларация, Хавфсизлик ва сўз эркинлиги бўйича 8-бўлим, 1(d)-бандb. Шунингдек қаранг ЕХҲТ TNTD/SPMU-ODIHR, Терроризмнинг олдини олиш ва терроризмга олиб келадиган зўравон экстремизм ва радикаллашувга қарши кураш бўйича қўлланма: жамоатчилик назорати ёндашуви (2014), 42-бет; ва ДИИҲБ, Инсон ҳуқуқлари доирасида “хорижий террорчи жангарилар” таҳдидлари ва муаммоларини ҳал қилиш бўйича кўрсатмалар (2018), 53 ва 55-бетлар. Шунингдек, 1995 йил 1 октябрда халқаро ҳуқуқ, миллий хавфсизлик ва инсон ҳуқуқлари бўйича экспертлар гуруҳи томонидан қабул қилинган ва БМТнинг фикр ва сўз эркинлиги бўйича махсус маърузачиси томонидан маъқулланган Йоханнесбург сўз эркинлиги ва миллий хавфсизлик тамойилларининг 6-тамойилига (1995) қаранг. Маълумот учун, шунингдек, таққослаш учун ЕКнинг 2005 йилда қабул қилинган “Терроризмнинг олдини олиш тўғрисида”ги Конвенциянинг 5-моддасига қаранг, унда “террорчилик ҳаракатларини содир этиш учун жамоатчиликни провокация қилиш” “террорчилик жиноятларини бевосита тарғиб қилиш ёки қилмасликдан қатъи назар, бундай хатти-ҳаракатлар бир ёки бир нечта шундай жиноятлар содир этилиши хавфини келтириб чиқарадиган террорчилик жиноятини содир этишга ундаш мақсадида хабарни тарқатиш ёки бошқа йўл билан оммага етказиш.” деб таърифланади. 120 Қаранг 2010 йилги “Терроризмга қарши курашда илғор тажрибанинг ўн йўналиши” ҳисоботидаги БМТнинг Терроризмга қарши кураш ва инсон ҳуқуқлари бўйича махсус маърузачиси томонидан тақдим этилган терроризмни тарғиб қилишнинг намунавий жинояти. A/HRC/16/51, 2010-йил 22 декабрь, 31-банд. Сўз эркинлиги бўйича халқаро мандат эгалари томонидан аниқ таъкидланганидек, “[қўзғатиш деганда терроризмга кўмаклашиш ниятида террорчилик фаолиятида иштирок этишга бевосита даъватни, бунда бундай даъват террорчилик ҳаракати содир этилиши эҳтимолининг ошишига бевосита ва сабабий таъсир кўрсатадиган контекстда тушуниш лозим"; қаранг: БМТнинг фикр ва сўз эркинлиги бўйича махсус маърузачиси, ЕХҲТнинг ОАВ эркинлиги бўйича вакили ва АДТнинг сўз эркинлиги бўйича махсус маърузачиси, 2005 йилги Қўшма декларация, Терроризмга қарши чоралар бўйича кичик бўлим. Шунингдек қаранг, масалан: Сўз эркинлиги бўйича халқаро мандат эгалари, 2011 йилда сўз эркинлиги ва Интернет бўйича қўшма декларация, Хавфсизлик ва сўз эркинлиги бўйича 8-бўлим, 1(d)-бандb. Шунингдек қаранг ЕХҲТ TNTD/SPMU-ODIHR, Терроризмнинг олдини олиш ва терроризмга олиб келадиган зўравон экстремизм ва радикаллашувга қарши кураш бўйича қўлланма: жамоатчилик назорати ёндашуви (2014), 42-бет; ва ДИИҲБ, Инсон ҳуқуқлари доирасида “хорижий террорчи жангарилар” таҳдидлари ва муаммоларини ҳал қилиш бўйича кўрсатмалар (2018), 53 ва 55-бетлар. Шунингдек, 1995 йил 1 октябрда халқаро ҳуқуқ, миллий хавфсизлик ва инсон ҳуқуқлари бўйича экспертлар гуруҳи томонидан қабул қилинган ва БМТнинг фикр ва сўз эркинлиги бўйича махсус маърузачиси томонидан маъқулланган Йоханнесбург сўз эркинлиги ва миллий хавфсизлик тамойилларининг 6-тамойилига (1995) қаранг. Маълумот учун, шунингдек, таққослаш учун ЕКнинг 2005 йилда қабул қилинган “Терроризмнинг олдини олиш тўғрисида”ги Конвенциянинг 5-моддасига қаранг, унда “террорчилик ҳаракатларини содир этиш учун жамоатчиликни провокация қилиш” “террорчилик жиноятларини бевосита тарғиб қилиш ёки қилмасликдан қатъи назар, бундай хатти-ҳаракатлар бир ёки бир нечта шундай жиноятлар содир этилиши хавфини келтириб чиқарадиган террорчилик жиноятини содир этишга ундаш мақсадида хабарни тарқатиш ёки бошқа йўл билан оммага етказиш.” деб таърифланади. 121 Ва бошқа қонуний фаолият, масалан, таълим, илмий ва академик тадқиқотлар, ҳуқуқий ёрдам, журналистик ёки бадиий мақсадлар учун; қаранг Европа Кенгашининг Терроризмнинг олдини олиш тўғрисидаги конвенцияси 1 -моддасидаги террорчилик жиноятлари таърифини қайта кўриб чиқиш тўғрисида эслатма (2023 йил 28 сентябрь), ДИИҲБ, 20-24-бандлар. 122 Қаранг масалан, Таклиф этилаётган C-51 қонун лойиҳасининг ҳуқуқий таҳлили, Канаданинг терроризмга қарши қонуни, 2015 йил: Сўз эркинлигига потенциал таъсири, RFoM, 2015 йил май, 9-10 бетлар. 123 Қаранг 2015 йилги тематик ҳисобот, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Терроризмга қарши курашда инсон ҳуқуқлари ва асосий эркинликларини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш масалалари бўйича махсус маърузачи (кейинги ўринларда “БМТнинг Терроризмга қарши кураш ва инсон ҳуқуқлари бўйича махсус маърузачиси”), A/HRC/31/65, 2016 йил 22 февраль, 11 ва 21 бандлар, унда “[з]ўравон экстремизмнинг олдини олиш ёки унга қарши курашиш бўйича кўплаб ташаббусларга қарамай, зўравон экстремизмнинг умумеътироф этилган таърифи мавжуд эмас, ва у “тутқич бермас тушунча” бўлиб қолмоқда.” дейилган. Шунингдек қаранг Фундаментализм ва экстремизм ҳодисалари тўғрисида ҳисобот, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Маданий ҳуқуқлар бўйича махсус маърузачи, A/HRC/34/56, 2017 йил 16 январь, 10-11 бандлар; ва Ўзбекистонга миссияси тўғрисида 2018
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 43 ДИИҲБ, Венеция комиссияси ва бошқа халқаро ташкилотлар “экстремизм” ва “фундаментализм”ни ҳуқуқий тушунчалар сифатида қўллаш ва бундай атамаларнинг ноаниқ ҳамда мужмал табиати хусусида хавотир билдирганлар. 124 ДИИҲБ ва ОАВ эркинлиги бўйича вакили идораси томонидан Ўзбекистоннинг оммавий ахборот воситаларини тартибга солиш ва Ахборот кодекси лойиҳаси бўйича олдинги қўшма хулосаларида таъкидланганидек, “бундай атамаларнинг ноаниқлиги давлатларга жуда ҳам аралашувчи, номутаносиб ва камситувчи чоралар қўллаш имконини бериши мумкин. Бу халқаро инсон ҳуқуқларини кузатиш механизмлари томонидан аниқланган, айниқса, “экстремизм” айблови ва унинг дин ёки эътиқод эркинлиги, сўз эркинлиги, бирлашиши ва тинч йиғилишлар ўтказиш ҳуқуқларига таъсири, шунингдек, ноқонуний ҳибсга олиш, қамоққа олиш, қийноққа солиш ва бошқа шафқатсиз муносабатда бўлиш ҳоллари каби доимий муаммоларга олиб келиши мумкин [...].” 125 Шу сабабли, 13 (2)(4)-моддани қайта кўриб чиқиш ва тегишли сўзларни олиб ташлаш тавсия этилади, агар зўравонликка алоқадорлиги аниқ кўрсатилмаган ва улар халқаро инсон ҳуқуқлари стандартларига мувофиқ зўравонликка ундаш сифатида белгиланмаган бўлса. “Экстремизм” билан боғлиқ хавотирлар “экстремистик ташкилотлар” деб аталувчи гуруҳлар учун ҳам тааллуқлидир. 111. “Сепаратизм”га келсак, бу давлатнинг ҳудудий яхлитлиги ва суверенитетини ҳурмат қилиш тамойили билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, ушбу қўшма хулоса ДИИҲБнинг “Сепаратизм” ва у билан боғлиқ жиноятлар учун жиноий жавобгарликни белгилаш бўйича шарҳлари (2023) ҳамда унда кўтарилган хавотирларга ҳавола қилади. Шу нуқтаи назардан, “сепаратистик” ғояларни тақиқлаш ифоданинг қонуний шаклларига, шунингдек миллий озчиликларга мансуб шахсларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва рағбатлантиришга асоссиз аралашувга олиб келмаслиги лозим. 126 “Экстремистик ёки террористик ташкилотларнинг атрибутлари ёки рамзлари”га келсак, ФСҲХПнинг 19-моддаси нафақат ифодаланган ғоялар ва маълумотларнинг мазмунини, балки улар ифодаланган шаклни ҳам 127 , жумладан рамзлар 128 ёки рамзий ҳаракатларни 129 ҳам ҳимоя қилади. Умуман олганда, давлатларга муайян рамзлардан фойдаланишни тақиқлаш ёки ҳатто жиноий жавобгарликка тортиш тақиқланмаган, бунда тақиқлаш қонун билан белгиланган, тушунарли ва аниқ ифодаланган бўлиши, қайси рамзлар тақиқланганлигини аниқ кўрсатиши, шунингдек, “ижтимоий йил ҳисоботи, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Дин ёки эътиқод эркинлиги масалалари бўйича махсус маърузачи, A/HRC/37/49/Add.2, 2018 йил 22 февраль, 51-банд, унда “‘экстремизм’ ва ‘фундаментализм’ каби ноаниқ атамалар жиноий- ҳуқуқий категориялар сифатида қўлланилганда, улар ҳуқуқий аниқлик тамойилига мос келмайди, шунингдек, айтиб ўтилган асосий ҳуқуқларга мос келмайди.” деб таъкидланган. Шунингдек қаранг “Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса, ЕХҲТ/ДИИҲБ ва Венеция комиссияси 2020 йил 12 октябрь, 30-банд; ва Ўзбекистон Республикасининг Оммавий ахборот воситалари тўғрисидаги қонун лойиҳасини қўшма ҳуқуқий таҳлили, ЕХҲТ/ДИИҲБ-ЕХҲТ/RFoM, 2021 йил ноябрь, 18-19 бетлар. 124 Ўша ерда. "Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида"ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса, ЕХҲТ/ДИИҲБ ва Венеция комиссияси, 2020 йил 12 октябрь, 30-банд; ва Ўзбекистонга миссияси тўғрисида 2018 йил ҳисоботи, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Дин ёки эътиқод эркинлиги масалалари бўйича махсус маърузачи , A/HRC/37/49/Add.2, 2018 йил 22 февраль, 51-банд. Шунингдек қаранг, 2020 йилги Зўравон экстремизмнинг олдини олиш ва унга қарши курашишга қаратилган сиёсат ва амалиётларнинг инсон ҳуқуқларига таъсири тўғрисида ҳисобот, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Терроризмга қарши кураш ва инсон ҳуқуқлари бўйича махсус маърузачи, 2020 йил 21 февраль, A/HRC/43/46, 12-14 бандлар. 125 Қаранг Ўзбекистон Республикасининг Оммавий ахборот воситалари тўғрисидаги қонун лойиҳаси бўйича қўшма таҳлил, ЕХҲТ/ДИИҲБ ва ЕХҲТ/RFoM, 2021 йил ноябрь, 18-19 бетлар. Шунингдек қаранг "Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида"ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса, ЕХҲТ/ДИИҲБ ва Венеция комиссияси, 2020 йил 12 октябрь, 30-банд. 126 Қаранг ЕХҲТ/ДИИҲБ, Инсон ҳуқуқлари ҳимоячиларини ҳимоя қилиш бўйича йўриқнома, 2014 йил, 205 ва 206-бандлар 127 Қаранг ДИИҲБ, Молдова Республикасининг Экстремистик фаолиятга қарши курашиш тўғрисидаги қонуни бўйича хулоса, 2019 йил 30 декабрь, 35-банд; шунингек қаранг ИҲЕС, Обершлик Австрияга қарши (no. 1), 11662/85-сон, 1991 йил 23 май, 57-банд. 128 Қаранг БМТнинг Инсон ҳуқуқлари қўмитаси, Шин Корея Республикасига қарши, 926/2000 (2004), 7.2-банд. Шунингдек қаранг, масалан ИҲЕС, Важнай Венгрияга қарши 33629/06-сон, 2008 йил 8 июль, 49-банд, унда ИҲЕС аризачи беш қиррали қизил юлдуз таққан ҳолатда ИҲЕКнинг 10-моддаси бузилган деб топди; шунингдек қаранг ИҲЕС, Фабер Венгрияга қарши, 40721/08-сон, 2012 йил 24 июль, 36-банд. 129 Қаранг масалан, ИҲЕС, Швидка Украинага қарши, 17888/12-сон, 2014 йил 30 октябрь.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 44 эҳтиёжга жавоб” бериши ва кўзланган қонуний мақсадларга мутаносиб бўлиши керак. 130 Шу нуқтаи назардан, “экстремистик ташкилотларнинг атрибутлари ёки рамзлари” ибораси ҳуқуқий аниқлик тамойилига мос келадиган даражада етарлича аниқ ва олдиндан кўра билиш мумкин эмас. “Экстремистик ташкилотлар” деб аталувчи ташкилотларнинг атрибутлари ёки рамзларига ҳавола қайта кўриб чиқилиши ёки, ҳеч бўлмаганда, янада қатъий ва аниқ тавсифланиши лозим. Масалан, ҳаракатлар ёки ташкилотларнинг мақсади ва хусусиятлари, тақиқланган атрибутлар ёки рамзлари (ҳокимиятни зўравонлик билан эгаллаб олишга даъват қилиш, инсон ҳуқуқлари ва эркинликларини бостириш ёки муайян гуруҳларга нисбатан адоват ёки зўравонликка ундаш каби) аниқ кўрсатилиши ёки бундай қонуний белгиланган мезонларга жавоб берадиган муайян ҳаракатлар ёки ташкилотларнинг номлари аниқ келтирилиши керак. 131 Террористик ташкилотларнинг атрибутлари ёки рамзларига нисбатан ҳам шунга ўхшаш хавотирлар билдирилиши мумкин. 112. Юқорида кўрсатилган кафолатлар ушбу қоиданинг сўз ва фикр эркинлиги, плюрализм ва қонуний сиёсий мунозараларни асоссиз равишда чекламаслигини таъминлаш учун жуда муҳимдир. 132 8.1.3. Жамиятга, давлатга, шу жумладан давлат рамзларига ҳурматсизликни ифодаловчи маълумотлар 113. 13 (2)(7)-модда билан “жамият, давлат ёки давлат рамзларига нисбатан ҳурматсизлик” кўрсатадиган ахборотни тарқатиш тақиқланади. Миллий рамзларни ҳимоя қилиш баъзи ҳолатларда қонуний манфаат ҳисобланиши мумкин бўлса-да, БМТнинг Инсон ҳуқуқлари қўмитаси қуйидаги масалалар бўйича қонунларга алоҳида эътибор қаратган: давлат раҳбарига нисбатан ҳурматсизлик, ҳокимият ёки байроқлар ва миллий рамзларга ҳурматсизлик, давлат раҳбарини обрўсизлантириш ва давлат мансабдор шахсларининг шаънини ҳимоя қилиш. 133 Қиёсий таҳлил нуқтаи назаридан, ИҲЕС бундай ҳимоя ўз-ўзидан мақсад эмас, балки фақат мақсадга эришиш воситаси (масалан, ижтимоий бирдамликни таъминлаш) сифатида хизмат қилиши мумкинлигини таъкидлаган. 134 Шу билан бирга, ИҲЕС таъкидлашича, агар ифодалашнинг ягона мақсади институт ёки рамзни ҳақорат қилиш бўлса, мутаносиб жазо асосли бўлиши мумкин. Бироқ, ҳар қандай аралашув бутун иш доирасида кўриб чиқилиши керак. Бунда контекст, изоҳларнинг моҳияти ва уларнинг жамоатчилик муҳокамасига қўшган ҳиссаси ҳисобга олиниб, қўлланилган чеклов чораси кўзланган мақсадга мутаносиб эканлигини ва тегишли ҳамда етарли асосларга эга эканлигини баҳолаш лозим. 135 114. 2024 йилда Ўзбекистон Республикаси Ахборот кодекси лойиҳаси бўйича Қўшма хулосада 136 таъкидланганидек, жамиятга, давлатга ва давлат рамзларига нисбатан 130 Қаранг масалан, ДИИҲБ-Венеция комиссияси, Молдова Республикасининг 2012 йил 12 июлдаги 192-сонли “Тоталитар коммунистик тузум рамзларидан фойдаланишни тақиқлаш ва тоталитар мафкураларни тарғиб қилишни ман этиш тўғрисида”ги қонунининг Европа стандартларига мувофиқлиги ҳақида Молдова Конституциявий суди учун қўшма Amicus Curiae хулосаси (2013 йил 11 март), 124-банд; ва ДИИҲБ-Венеция комиссияси, "Коммунистик ва национал-социалистик (нацистлар) режимларини қоралаш ва уларнинг рамзларини тарғиб қилишни тақиқлаш тўғрисида"ги Украина қонуни бўйича қўшма оралиқ хулоса” (2015 йил 21 декабрь), 116-117 бандлар. 131 Масалан, Чехия ва Германия мисолларига қаранг, ДИИҲБ-Венеция комиссияси, Молдова Республикасининг 2012 йил 12 июлдаги 192-сонли “Тоталитар коммунистик тузум рамзларидан фойдаланишни тақиқлаш ва тоталитар мафкураларни тарғиб қилишни ман этиш тўғрисида”ги қонунининг Европа стандартларига мувофиқлиги ҳақида Молдова Конституциявий суди учун қўшма Amicus Curiae хулосаси (2013 йил 11 март), 33-34, 60-63 ва 74-78 бандлар. 132 Қаранг: БМТнинг Инсон ҳуқуқлари қўмитаси, Ўзбекистоннинг бешинчи даврий ҳисоботи бўйича якуний мулоҳазалар, 2020 йил, 20-21 ва 44-45 бандлар. 133 БМТнинг Инсон ҳуқуқлари қўмитаси, ФСҲХПнинг 19 моддасига оид 34-сонли Умумий шарҳ, CCPR/C/GC/34, 38-банд 134 Қаранг масалан, ИҲЕС, Фрагосо Дакоста Испанияга қарши, 27926/21-сон, 2023 йил 8 июнь, 27-банд. 135 Ўша ерда, 28-банд. 136 Қаранг ЕХҲТ/ДИИҲБ-ЕХҲТ RFoM, Ўзбекистон Республикасининг Ахборот кодекси лойиҳаси бўйича қўшма хулоса (2024), 5.1.8-бўлим.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 45 ҳурматсизлик каби ҳаддан ташқари кенг ва ноаниқ тушунчаларга асосланган ҳуқуқий тартибга солиш қарор қабул қилувчиларга чексиз ваколат бериши ва Қонунни ўзбошимчалик билан ёки танлаб қўллашга олиб келиши мумкин. Бу тушунчаларни тартибга солиш мақсадлари учун аниқ белгилаш қийин. Таклиф этилаётган таъриф ҳаддан ташқари кенг ва субъектив бўлиб, деярли чексиз масалаларни чекловлар доирасига киритиш имконини беради. Бундай ноаниқлик ўзбошимчалик ёки камситувчи қўллашга олиб келиши ва шахсларнинг, шунингдек, оммавий ахборот воситаларининг сўз эркинлигига жиддий таъсир кўрсатиши мумкин. БМТнинг Инсон ҳуқуқлари қўмитаси таъкидлаганидек, сиёсий соҳада фаол бўлган жамоат арбоблари ва жамоат институтлари ҳақидаги мунозаралар шароитида, ФCҲХП эркин фикр билдиришга алоҳида аҳамият беради. 137 Давлатлар армия ёки давлат бошқаруви каби институтларни танқид қилишни тақиқламаслиги керак, 138 чунки бундай танқид жамоатчилик назорати, шаффофлик ва бошқарув тизимларининг ҳисобдорлигини таъминловчи муҳим элемент ҳисобланади. 115. Бундан ташқари, ушбу қоидани Ўзбекистон Жиноят кодексидаги мавжуд туҳмат ва ҳақорат учун жиноий жавобгарлик тўғрисидаги қоидалар билан бирга кўриб чиқиш лозим. Бу қоидалар ҳали ҳам амалда бўлиб, халқаро ва минтақавий ташкилотларнинг туҳмат ва ҳақоратни декриминал изация қилишга оид тавсияларига 139 зид равишда, сўз эркинлигига сезиларли чекловлар қўймоқда. 137 ФСҲХПнинг 19-моддаси Фикр ва сўз эркинлиги юзасидан 34-сонли Умумий шарҳ, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Инсон ҳуқуқлари қўмитаси, CCPR/C/GC/34, 2011 йил 12 сентябрь, 38-банд. 138 Ўша ерда, 38-банд. 139 Қаранг EХҲТ Вазирлар кенгашининг журналистлар хавфсизлиги тўғрисидаги 3-сонли қарори, 2018 йил 12 декабрь, 11-банд, EХҲТ Иштирокчи давлатларини “[т]уҳмат тўғрисидаги қонунлар журналистлар хавфсизлигига путур етказиши мумкин бўлган ҳаддан ташқари санкциялар ёки жазо чораларини ўз ичига олмаслигини таъминлашга ва/ёки бундай нутқни чеклаш аёлларга нисбатан зўравонликка барҳам беришга тўсқинлик қилиши мумкинлигини таъминлашга" чақиради ва "Давлатлар барча туҳмат ва ҳақорат ҳаракатларини жиноий жавобгарликка тортмаслиги ва жамоатчилик иштирокига қарши норозилик ёки енгил туҳмат ҳолатлари ва стратегик даъволарни олдини олиш учун кенг қамровли қонунчиликни қабул қилиши, журналистларни самарали цензура қилиши ва уларнинг жамоатчиликни хабардор қилиш миссиясига аралашиши ва зарур бўлганда, иштирокчи давлатларнинг халқаро инсон ҳуқуқлари бўйича мажбуриятларига риоя қилган ҳолда бундай қонунларни қайта кўриб чиқиши ва бекор қилиши”га чақиради. Сўз эркинлиги бўйича халқаро мандат эгалари, шу жумладан EХҲТнинг ОАВ эркинлиги бўйича вакили 2022-йилги Қўшма декларациясида қуйидагиларни алоҳида таъкидлади: “Аёллар жинсий ва гендерга асосланган зўравонлик ҳақида гапирганда, давлатлар бундай нутқ аёлларни қўрқитиш ва жим қилиш ҳамда уларни жамоатчилик иштирокидан четлатиш учун мўлжалланган (SLAPP) каби махсус ҳимоядан фойдаланишини таъминлашлари керак” (Сўз эркинлиги бўйича халқаро мандат эгалари), Сўз эркинлиги ва гендер адолати тўғрисида қўшма декларация (2022 йил май), 3(d)-банд). Шунингдек қаранг: БМТнинг Инсон ҳуқуқлари қўмитаси (CCPR), 19-моддага 34-умумий шарҳ: Фикр ва сўз эркинлигиsion, 2011 йил 12 сентябрь, 47-банд, унда таъкидланишича: “[т]уҳмат тўғрисидаги қонунлар 3-бандга мувофиқ бўлиши ва амалда сўз эркинлигини бўғмаслигини таъминлаш учун эҳтиёткорлик билан ишлаб чиқилиши керак. [...] Барча бундай қонунлар, хусусан, туҳмат тўғрисидаги жиноий қонунлар ҳақиқатни ҳимоя қилиш каби ҳимояларни ўз ичига олиши керак ва улар ўз табиатига кўра текширилиши шарт бўлмаган ифода шаклларига нисбатан қўлланилмаслиги керак. [...] Иштирокчи- давлатлар туҳматни декриминализатсия қилиш масаласини кўриб чиқишлари керак ва ҳар қандай ҳолатда ҳам жиноят қонунини қўллаш фақат энг жиддий ҳолатларда қўлланилиши керак ва озодликдан маҳрум қилиш ҳеч қачон тегишли жазо ҳисобланмайди. Иштирокчи давлатнинг шахсни туҳмат учун жиноий жавобгарликка тортиши, аммо кейинчалик тезкор суд жараёнини ўтказмаслиги мумкин эмас - бундай амалиёт тегишли шахс ва бошқа шахслар томонидан сўз эркинлигини амалга оширишни асоссиз равишда чеклаши мумкин бўлган тийиб турувчи таъсир кўрсатади.” Шунингдек қаранг: Журналистлар хавфсизлиги ва жазосизлик масаласи тўғрисида БМТ Бош Ассамблеясининг 76/173-сонли резолюцияси, (A/RES/76/173), 2022 йил 10 январь, у ҳукуматларни цензура ва журналистлар ишига аралашиш учун туҳмат тўғрисидаги қонунлардан нотўғри фойдаланмасликка ва “зарур ҳолларда, давлатларнинг инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро қонунчилик бўйича мажбуриятларига риоя қилган ҳолда бундай қонунларни қайта кўриб чиқиш ва бекор қилишга” чақиради; шунингдек қаранг Рақамли асрда ОАВ эркинлиги ва журналистлар хавфсизлигини мустаҳкамлаш - Махсус маърузачининг фикр ва ифода эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш бўйича ҳисоботи (A/HRC/50/29), 2022 йил 20 апрель. Шунингдек қаранг масалан, Европа Кенгаши Парламент Ассамблеяси (PACE), 1577 (2007) “Туҳматни декриминализация қилиш тўғрисида”ги Резолюция, у давлат ҳокимияти органларини, жумладан, қуйидаги ҳаракатларни амалга оширишга чақиради: туҳмат учун қамоқ жазосини бекор қилиш; туҳмат учун жиноий таъқиблар суиистеъмол қилинмаслигини кафолатлаш; ўзбошимчалик билан қўлланилишининг олдини олиш учун ўз қонунчилигида туҳмат тушунчасини етарлича аниқ белгилаш; фақат зўравонликка ундаш, нафратли нутқ ва инкорни тарғиб қилишни озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланадиган қилиш; жамоат арбоблари учун ҳар қандай кучайтирилган ҳимоядан қочиш; туҳмат учун таъқиб қилинган шахсларга ўзларини ҳимоя қилиш учун тегишли қонунчилик воситаларини, хусусан, “ҳақиқат ҳимояси” деб аталадиган воситаларни назарда тутиш; туҳмат ишларида зарар ва манфаатлар учун оқилона ва мутаносиб максимал мукофотларни белгилаш; номутаносиб мукофотларга қарши тегишли ҳуқуқий кафолатларни таъминлаш. Шуниндек қаранг Европа Комиссиясининг 2022/758-сонли тавсияси, 2022 йил 22 апрель, у аъзо давлатларни “жамоатчилик иштирокига қарши очиқдан-очиқ асоссиз ёки шафқатсиз суд жараёнлари контекстида даъвогарлар томонидан журналистлар ёки ҳуқуқ ҳимоячиларига қарши мавжуд тушунчалар ва таърифлардан фойдаланиш мумкин эмаслигини таъминлаш учун туҳматга нисбатан қўлланиладиган ўз ҳуқуқий асосларини махсус кўриб чиқишга” ва аъзо давлатларни “туҳматга оид ишларни кўриб чиқиш учун маъмурий ёки фуқаролик қонунчилигидан фойдаланишни рағбатлантиришга” чақиради.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 46 Бунга қўшимча равишда, Президент, давлат рамзлари ва давлат мансабдор шахсларига нисбатан туҳмат учун жиноий жавобгарлик белгиловчи махсус қоидалар мавжуд бўлиб, улар ушбу чекловларни янада кучайтиради. 140 116. Юқоридагиларни инобатга олган ҳолда, жамият, давлат ёки давлат рамзларига нисбатан “ҳурматсизлик”ни тақиқлаш бўйича таклиф этилаётган қоида, айниқса амалдаги жиноят қонунчилиги қоидалари билан биргаликда кўриб чиқилганда, сўз эркинлиги учун жиддий хавф туғдиради ва уни бутунлай қайта кўриб чиқиш зарур. 8.1.4. Бошқа асослар 117. 13 (2)(5)-модда давлат сирларини ёки қонун билан ҳимояланадиган бошқа махфий маълумотларни ошкор этишни тақиқлайди. Баъзи давлат сирларини ҳимоя қилиш миллий хавфсизлик ёки жамоат тартибини сақлаш учун асосли бўлиши мумкин, бироқ ҳозирда ишлаб чиқилган қоида ошкор этиш устувор жамоат манфаатларига хизмат қиладиган ҳолатларни етарли даражада ҳисобга олмайди. БМТнинг Инсон ҳуқуқлари қўмитаси жамоатчиликнинг ахборот излаш ва олиш ҳуқуқи ФСҲХП 19- моддасининг муҳим элементи эканлигини таъкидлаган, айниқса оммавий ахборот воситалари давлат ҳокимияти органларини назорат қилиш ва демократик ҳисобдорликка ҳисса қўшиш вазифасини бажараётганда. 141 БМТнинг Фикр ва сўз эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш бўйича махсус маърузачиси маълумот олиш ҳуқуқидаги истиснолар ҳар бир ҳолатда асослантирилиши кераклигини ва фақат “ҳимояланадиган манфаатга жиддий зарар етказиш хавфи мавжуд бўлган ва бу зарар маълумот олишдан келадиган умумий жамоат манфаатидан устун бўлган ҳоллардагина қўлланилиши”ни тушунтирган. 142 Махсус маърузачи, шунингдек, бундай истиснолар тегишли маълумотларга эга бўлган орган томонидан эмас, балки мустақил орган, афзалроқ ҳолда суд томонидан белгиланиши кераклигини таъкидлаган. 143 Агар ҳукумат “миллий хавфсизликнинг қонуний манфаатларига жиддий зарар етказишнинг ҳақиқий ва аниқ хавфи мавжудлигини” 144 кўрсата олмаса ва бу хавф жамоатчиликнинг ошкор этилиши керак бўлган маълумотга бўлган манфаатидан устун бўлмаса, 145 маълумотларни ошкор этиш чекланмаслиги лозим. Агар ошкор этиш қонуний давлат манфаатларига зарар етказмаса, уни тўхтатиш ёки яшириш учун асос йўқ. 146 Шунга ўхшаш тарзда, ИҲЕС махфий маълумотларни ошкор этиш, баъзи ҳолларда, агар бундай ошкор этиш жамоат аҳамиятига эга масалага ҳисса қўшса, ИҲЕСнинг 10-моддаси ҳимояси доирасига кириши мумкинлигини таъкидлаган. 147 Махфий маълумотларни ошкор этиш билан боғлиқ барча ҳолларда, жамоатчиликнинг 140 Ушбу жиноий қоидаларга кўра, жазолар оғир бўлиши мумкин: беш йилгача озодликдан маҳрум қилиш (Жиноят кодексининг 158-моддаси 3-қисми), ахлоқ тузатиш ишлари ёки энг кам иш ҳақининг 400 бараваригача бўлган миқдорда катта миқдорда жарима (Жиноят кодексининг 138-моддаси, VI боб, “Шахснинг озодлиги, шаъни ва қадр-қимматига қарши жиноятлар”). 141 Қаранг БМТнинг Инсон ҳуқуқлари қўмитаси (CCPR), 19-моддага 34-сонли Умумий шарҳ: Фикр ва сўз эркинлиги, 2011 йил 12 сентябрь. 142 Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Фикр ва сўз эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш бўйича махсус маърузачи, Фикр ва сўз эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш тўғрисида ҳисобот, A/68/362, 2013 йил 4 сентябрь, 76 (d) ва 99-бандлар. 143 Ўша жойда. 99-банд. 144 Қаранг масалан, Манбалар ва хабар берувчиларни ҳимоя қилиш тўғрисида ҳисобот, Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Фикр ва сўз эркинлиги бўйича махсус маърузачиси, A/70/361, 2017, 47-банд; ва Миллий хавфсизлик ва ахборот олиш ҳуқуқи бўйича глобал тамойиллар (Цване тамойиллари), 2013 йил 12 июнда халқаро ташкилотлар, фуқаролик жамияти, илмий доиралар ва миллий хавфсизлик амалиётчиларидан иборат экспертларнинг катта йиғилиши томонидан ишлаб чиқилган ва қабул қилинган, 3 (б) тамойили. 145 Қаранг масалан, Манбалар ва хабар берувчиларни ҳимоя қилиш тўғрисида ҳисобот, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Фикр ва сўз эркинлиги бўйича махсус маърузачи, A/70/361, 2017, 10-банд. 146 Қаранг ФСҲХПнинг 19-моддасига 34-сонли Умумий шарҳ, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Инсон ҳуқуқлари бўйича қўмита, CCPR/C/GC/34, 30-банд. 147 Қаранг ИҲЕС, Демократия ва қонун устуворлиги маркази Украинага қарши, 10090/16-сонли ариза, 2020 йил 26 март; Association Burestop 55 ва бошқалар Францияга қарши, 56176/18, 56189/18, 56232/18-сонли аризалар ва бошқалар, 2021 йил 1 июль.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 47 маълумот олиш ҳуқуқи уни ошкор этиш натижасида юзага келиши мумкин бўлган зарар билан синчковлик билан мувозанатланиши керак. Ушбу стандартлар билан мувофиқлаштириш учун Қонун лойиҳасига махфий маълумотларни ошкор этиш, агар жамоатчилик манфаатлари бундай ошкор этиш натижасида юзага келиши мумкин бўлган зарардан устун бўлса, қонун билан жазоланмаслигини назарда тутувчи мувозанат мезонини киритиш лозим. Қонун лойиҳаси, шунингдек, инсон ҳуқуқларининг бузилиши, жамоат ҳуқуқбузарликлари, коррупция, ҳокимиятни суиистеъмол қилишни фош этиш мақсадида қилинган ошкор этишлар учун аниқ жамоат манфаатларини истисно қилишни жорий этиши керак - гарчи бу маълумотлар ҳеч қачон махфийлаштирилмаслиги ёки бошқа жиддий қонунбузарликлар тақиқланмаслиги ёки жазоланмаслиги тан олинса ҳам. 148 118. 13 (2)(6)-модда миллий, ирқий, этник ёки диний асосда нафратни қўзғатишни тақиқлайди. Ушбу қоида ФСҲХПнинг 20-моддасининг 2-бандига мос келади. У иштирокчи давлатлардан “камситишга, адоватга ёки зўравонликка ундовчи миллий, ирқий ёки диний нафратни тарғиб қилишни” қонун йўли билан тақиқлашни талаб этади. Шунингдек, у Ирқий камситишнинг барча шаклларини тугатиш тўғрисидаги халқаро конвенциянинг (CERD) 4-моддасига ҳам мувофиқ бўлиб, 149 унда иштирокчи давлатлардан “ирқий устунлик ёки нафратга асосланган ғояларни тарқатиш, ирқий камситишга ундаш, шунингдек, бошқа терига эга бўлган ёки бошқа этник келиб чиқишга мансуб ҳар қандай ирқ ёки шахслар гуруҳига қарши зўравонлик ҳаракатларини ёки бундай ҳаракатларга ундашни қонун билан жазоланадиган жиноят деб эълон қилиш” талаб этилади. ФСҲХПнинг 20-моддаси ва CERDнинг 4-моддаси давлатларга қўшимча ҳимоя қилинадиган хусусиятларни тан олишга тўсқинлик қилмайди. Унинг самарадорлигини ошириш ва халқаро илғор тажрибаларга яқинлаштириш учун Қонун лойиҳаси камситиш, душманлик ёки зўравонликка ундовчи нафратни ифодаловчи минтақавий ҳужжатлар ва тавсияларга асосланиб, тери ранги, тил, миллат, миллий ёки этник келиб чиқиш, ёш, ногиронлик, жинс, гендер ўзига хослиги ва жинсий ориентация каби бошқа асосларга кўра тақиқланган қўзғатиш доирасини кенгайтириши мумкин. 150 Бундай кенгайтириш нафақат камситиш ва зўравонликдан ҳимояни кучайтиради, балки замонавий халқаро ва минтақавий стандартларга кўпроқ мувофиқликни ҳам таъминлайди. Қўзғатишни ноқонуний ёки тақиқланган ифода сифатида таснифлаш бўйича CERD қўмитаси бундай ифода шакли фақат қуйидаги ҳолларда тақиқланиши ва қонун билан жазоланиши мумкинлигини аниқлади: (1) ифода бевосита зўравонликни қўзғатишга қаратилган бўлса; (2) у бундай зўравонликни қўзғатиши эҳтимоли бўлса; ва (3) ифода ва бундай зўравонликнинг юз бериш эҳтимоли ёки содир бўлиши ўртасида тўғридан-тўғри ва бевосита боғлиқлик мавжуд бўлса. Баҳсли ифодани баҳолашда ифоданинг чекловчи ҳуқуқий чораларни қўллаш учун етарли даражада жиддийми-йўқми эканлигини аниқлаш мақсадида бир қатор омилларни ҳисобга олиш лозим. Булар жумласига контекст, сўзловчи (жумладан, шахс ёки ташкилотнинг мавқеи), ният, ифоданинг мазмуни ёки шакли, нутқнинг кўлами ва зарар етказиш эҳтимоли (шу жумладан, яқин келажакда юз бериш эҳтимоли) киради. 151 Ушбу элементлар 13 (2)(6)-моддада акс эттирилиши мумкин, бу эса 148 Қаранг ЕХҲТ/ДИИҲБ-ЕХҲТ RFoM, Ўзбекистон Республикасининг Ахборот кодекси лойиҳаси бўйича қўшма хулоса (2024), 27- 29-бандлар. 149 1965 йил 21 декабрда қабул қилинган Ирқий камситишнинг барча шаклларига барҳам бериш тўғрисидаги халқаро конвенция (кейинги ўринларда “CERD”) 1969 йил 4 январда кучга кирган. 150 Вазирлар қўмитасининг аъзо давлатларга нафратли нутққа қарши курашиш бўйича CМ/Реc (2022) 16-тавсияси, 2-банд. 151 Қаранг CERD, 35-сонли Умумий тавсия (2013), 13-16-бандлар. Шунингдек қаранг Камситиш, душманлик ёки зўравонликка ундовчи миллий, ирқий ёки диний адоватни тарғиб қилишни тақиқлаш бўйича Работ ҳаракатлар режаси, Бирлашган
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 48 тақиқланган контентни янада аниқроқ чегаралаш ва ўзбошимчалик билан ёки номувофиқ талқин қилиш хавфини камайтириш имконини беради. 119. 13 (2)(9)-моддада порнографик материаллар ноқонуний деб эълон қилинган. ИҲЕС порнографияга нисбатан муайян чекловлар, умуман олганда, ахлоқни ҳимоя қилишнинг қонуний мақсадини кўзлаши мумкинлигини тан олса-да, давлатлар бундай чекловларнинг мутаносиблигини таъминла шлари кераклигини таъкидлаган. Қонун лойиҳасида назарда тутилган тўлиқ тақиқ ҳаддан ташқари кенг бўлиши ва мутаносиблик талабига жавоб бермаслиги мумкин, айниқса катталар аудиториясига тааллуқли бўлса. Камроқ чекловчи чоралар кўриб чиқилиши мумкин: масалан, ўн саккиз ёшга тўлмаган шахсларнинг порнографик материалларга киришини чеклаш, ёшни текшириш механизмларини жорий этиш ва/ёки вояга етмаганлар ҳамда бошқа заиф гуруҳлар учун мақсадли огоҳлантиришлар талаб қилиш. 152 120. Ниҳоят, шуни таъкидлаш лозимки, халқаро тавсиялар давлатларни, тегишли ҳолларда, “аёлларга нисбатан онлайн зўравонликни, хусусан, интим тасвирларни розиликсиз тарқатишни, онлайн таъқиб ва кузатувни аниқ тақиқлаш ва жиноий жавобгарликка тортиш учун” қонунлар ва чоралар қабул қилишга чақиради, шу жумладан “розиликсиз тасвирлар ёки контентни тарқатиш таҳдидини” ноқонуний деб эълон қилишни ҳам. 153 Қонун ишлаб чиқувчилар Қонун лойиҳасининг 13-моддасини шу жиҳатдан тўлдиришни кўриб чиқишлари лозим, бироқ шуни тан олиш керакки, аёлларга нисбатан онлайн зўравонликка қарши курашишнинг самарали механизмларини таъминлаш учун ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ходимларини ўқитиш, жабрланувчиларни қўллаб-қувватлаш механизмлари ва Қонун лойиҳасини тўғри амалга ошириш ҳам талаб этилади. E-ТАВСИЯСИ. 1. “Экстремизм” ва “фундаментализм”ни тарғиб қилиш каби ноаниқ ва кенг қамровли мазмунли чекловларга бўлган ҳаволани олиб ташлаш - агар улар зўравонликнинг муайян элементлари ёки халқаро инсон ҳуқуқлари стандартларига мувофиқ белгиланган бошқа жиноий воситалар ёки зўравонликка ундаш билан аниқ боғлиқ бўлмаса. 2. Қонун лойиҳасига махфий маълумотларни ошкор қилиш, агар бундай ошкор қилишдан келадиган жамоатчилик манфаати унинг натижасида юзага келиши мумкин бўлган зарардан устун бўлса, қонун билан жазоланмаслиги тўғрисидаги мувозанат мезонини киритиш. Бунда жамоа тчилик манфаатларини очиқ-ойдин истисно қилишни назарда тутиш зарур - инсон ҳуқуқлари бузилиши, жамоат ҳуқуқбузарликлари, коррупция, ҳокимиятни суиистеъмол қилиш ёки бошқа жиддий қонунбузарликларни фош этиш Миллатлар Ташкилотининг Инсон ҳуқуқлари бўйича Олий комиссарининг Миллий, ирқий ёки диний адоват қўзғатишни тақиқлаш тўғрисидаги маърузасида, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеяси, 2013 йил 11 январь, илова, 29; ва сўз эркинлиги бўйича халқаро мандат эгалари, Сўз эркинлиги ва зўравон экстремизмга қарши курашиш тўғрисида қўшма декларация (2016), 2(d)-банд. 152 Сўнгги қонунчилик моделлари, жумладан, Европа Иттифоқининг Рақамли хизматлар тўғрисидаги қонуни ва 2025 Европа Комиссиясининг 2025 йилга мўлжалланган Интернетда вояга етмаганлар учун юқори даражадаги махфийлик, хавфсизлик ва хавфсизликни таъминлаш чора-тадбирлари бўйича кўрсатмалари ва Буюк Британиянинг Интернетда хавфсизлик тўғрисидаги қонуни порнография контентини етказиб берувчиларга алоҳида ғамхўрлик мажбуриятларини юклайди. Шу нуқтаи назардан, Қонун лойиҳаси унинг доирасини торайтириш, чекловлар айнан болалар ва аҳолининг заиф қатламларини ҳимоя қилишга қаратилганлигини аниқлаштириш, шу билан бирга катталар аудиториясига нисбатан мутаносиблик тамойилини ҳурмат қилиш учун такомиллаштирилиши мумкин. 153 Қаранг: БМТнинг Аёлларга нисбатан зўравонлик, унинг сабаблари ва оқибатлари бўйича махсус маърузачиси, Аёллар ва қизларга нисбатан онлайн зўравонлик бўйича инсон ҳуқуқлари нуқтаи назаридан ҳисобот (2018 йил 18 июнь), A/HRC/38/47, 100- 101-бандлар.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 49 мақсадида амалга оширилган ошкор қилишлар тақиқланмаслиги ёки жазоланмаслиги таъминланиши лозим. 3. Миллий, ирқий ёки диний нафратдан ташқари, камситиш, адоват ёки зўравонликка ундашни ўз ичига олган тақиқланган нафратни ифода этиш доирасини кенгайтириш масаласини кўриб чиқиш. Бу доирага тери ранги, тил, миллат, миллий ёки этник келиб чиқиш, ёш, ногиронлик, жинс, гендер ўзлик ва жинсий ориентация каби бошқа асосларни ҳам киритиш мумкин. 4. 13-моддага аёлларга нисбатан онлайн зўравонликнинг аниқ таъқиқини киритиш, хусусан, интим тасвирларни розиликсиз тарқатиш, онлайн таъқиб ва кузатиш, шунингдек, розиликсиз тасвирлар ёки контентни тарқатиш билан таҳдид қилишни тақиқлаш. 8.2. Онлайн-платформалар ва веб-сайтлар мониторинги 121. Қонун лойиҳасининг 14-моддаси онлайн-платформалар ва веб-сайтларни мониторинги масаласини кўриб чиқади. 14 -модда платформаларга ўз хизматларини ноқонуний контент учун умумий ва фаол равишда кузатиш мажбуриятини юкламайди. Бунинг ўрнига, масъулият жисмоний ва юридик шахслардан ҳам мурожаатлар қабул қилиши мумкин бўлган Агентликка юклатилади. Агентлик ноқонуний контент тўғрисида маълумот олгандан сўнг бир иш куни ичида ўз хулосасини бериши шарт. Шу билан бирга, юқорида таъкидланганидек, Қонун лойиҳасининг 8-моддасида ноқонуний контент фойдаланувчиларнинг шикоятлари орқали (юқоридаги 6.2-кичик бўлимга қаранг) ёки платформаларнинг ўз модерация жараёнлари орқали аниқланиши мумкинлиги кўрсатиб ўтилган. 122. Бу ёндашув умумий мониторинг мажбуриятларини тарғиб қилмасликка қаратилган халқаро ва минтақавий кўрсатмалар ҳамда тавсияларга мос келади. Европа Кенгашининг Интернет воситачилари бўйича тавсиясида “Давлат органлари контентнинг умумий мониторингига олиб келиши мумкин бўлган ҳар қандай ҳаракатдан сақланишлари керак” 154 дейилган. БМТнинг Фикр ва сўз эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш бўйича махсус маърузачиси ҳам худди шу тарзда давлатлар ва халқаро ташкилотларга “контентни фаол мониторинг қилиш ёки фильтрлашни талаб қиладиган қонунлар ёки тизимларни жорий этишдан тийилишни” 155 тавсия этган. Бироқ, ҳар иккала ташкилот ҳам онлайн контентни бошқариш барча иштирокчиларнинг тегишли халқаро сўз эркинлиги стандартлари, касбий меъёрлар ва инсон ҳуқуқлари мажбуриятларига риоя қилишини таъминлаши кераклигини таъкидлайди. Бу ноқонуний контентни аниқ белгилаш ва уни “қонуний, аммо зарарли” материалдан фарқлаш, бошқа жамоат манфаатларига оид контент мажбуриятлари қўлланилиши мумкинлигини кўриб чиқиш, контент стандартларини бузганлик учун мутаносиб жазо чораларини белгилаш ва уларни бартараф этишнинг қулай механизмларини тақдим этишни ўз ичига олади. 156 123. Хусусий иштирокчилар ҳам масъулиятга эга: платформалар ўз контент стандартларини турли миллий қонунлар ёки соф тижорий манфаатлар билан эмас, 154 Қаранг масалан, ЕК Тавсияси CM/Rec(2018)2, “Вазирлар қўмитасининг аъзо давлатларга “Интернет-воситачиларнинг роли ва жавобгарлиги тўғрисида”ги тавсияси, Европа Кенгаши, Вазирлар қўмитаси, 2018 йил 7 мартда қабул қилинган, 1.3.5-банд. 155 БМТнинг Фикр ва сўз эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш бўйича махсус маърузачиси, Рақамли асрда контентни тартибга солиш (A/HRC/38/35, 2018), 67-банд. 156 Европа Иттифоқи Вазирлар қўмитасининг аъзо давлатларга оммавий ахборот воситалари ва коммуникацияларни бошқариш тамойиллари бўйича CМ/Реc (2022) 11-тавсияси, Қўмита томонидан 2022 йил 6 апрелда қабул қилинган, 10-банд.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 50 балки инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро ҳуқуқ билан мувофиқлаштириши лозим 157 (шунингдек, юқоридаги 2.1-кичик бўлимга қаранг). 124. Европа Кенгаши таъкидлаганидек, давлат органлари воситачилардан контентга киришни чеклашни талаб қилганда, улар суд органи ёки суд томонидан кўриб чиқиладиган бошқа мустақил маъмурий органнинг қарорини олишлари керак. Бундан истисно ҳолатлари қуйидагилар: агар контент контекстдан қатъи назар ноқонуний бўлса (масалан, болаларга нисбатан жинсий зўравонлик материаллари) ёки ИҲЕКнинг 10-моддасида белгиланган шартларга мувофиқ тезкор чоралар талаб этилса. 158 Европа Кенгаши яна шуни таъкидлайдики, давлатлар интернетда инсон ҳуқуқлари ва асосий эркинликларини ҳимоя қилиш бўйича якуний мажбуриятни ўз зиммаларига оладилар. Ҳар қандай тартибга солиш тизими - қонуний, ўзини ўзи тартибга солувчи ёки биргаликда тартибга солувчи бўлишидан қатъи назар - самарали назорат ва шикоятларни кўриб чиқиш механизмларини ўз ичига олиши шарт. 159 Юқоридагилардан келиб чиқиб, Қонун лойиҳасида платформалардан фақат ваколатли орган хабарномасини олгандан сўнг контентни чеклаш талаб қилиниши халқаро кўрсатмаларга мос келади, агар самарали ҳуқуқий ҳимоя воситасидан фойдаланиш имконияти таъминланган бўлса. Сўнгги талаб бажарилганга ўхшайди, чунки 18-моддада онлайн-платформа эгаси ва/ёки унинг вакили, веб-сайт эгаси ва онлайн-платформа фойдаланувчиси томонидан ваколатли органнинг тақдимномалари ва кўрсатмалари устидан шикоят қилиш ҳуқуқи назарда тутилган. Бундай шикоят суднинг якуний қарори қабул қилингунга қадар эътироз билдирилган тақдимномалар ёки кўрсатмаларнинг ижросини тўхтатиб туради. 125. 14-модда Агентлик хулосаларида контентни ноқонуний деб топишга асос бўлган сабаблар ва мезонлар кўрсатилиши шартлигини белгилайди. Ушбу талаб маълум даражада шаффофликни таъминлайди ва назарий жиҳатдан ўзбошимчалик билан ижро этишдан ҳимоя қилиши лозим. Қонун лойиҳасида ваколатли органнинг асослантирилган фикр-мулоҳазаларини талаб қилувчи қоида ижобий кафолат бўлиб хизмат қилиши керак, агар бу фикр-мулоҳазалар етарлича батафсил бўлса, контентни тартибга солишни инсон ҳуқуқлари нуқтаи назаридан баҳолашга асосланган бўлса ва суд томонидан кўриб чиқилиши имконияти бўлса. 8.3. Қонунга хилоф мазмундаги материалларни тарқатишнинг ҳуқуқий оқибатлари 8.3.1 Ноқонуний контентни ўчириш ёки тарқатишни тўхтатиш 126. Қонун лойиҳасининг 15 ва 17-моддалари ноқонуний контентни ўчириш ёки тарқатишни тўхтатиш тартибини белгилайди. Ушбу қоидаларга кўра, ваколатли орган ноқонуний контентни аниқлаш бўйича хулоса чиқаргач, веб-сайт эгаси, платформа фойдаланувчиси ёки оммавий саҳифа модераторига уни ўчиришни буюриши мумкин. Агар ушбу субъектлар талабларни бажармаса ёки уларга мурожаат қилиш имкони бўлмаса, ваколатли орган онлайн-платформанинг ўзига Ўзбекистон ҳудудида контентни ўчириш ёки блоклаш бўйича кўрсатма бериши мумкин. Агар контент ҳамон мавжуд бўлса, орган кейинчалик уни ўчириш, тегишли фойдаланувчи ҳисоби ёки саҳифасини олти ойгача тўхтатиб қўйиш ёхуд иккаласини ҳам амалга ошириш тўғрисида судга мурожаат қилиши мумкин. 157 БМТнинг Фикр ва сўз эркинлиги ҳуқуқини рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш бўйича махсус маърузачиси, Рақамли асрда контентни тартибга солиш (A/HRC/38/35, 2018), 70-банд. 158 Қаранг масалан, ЕК Тавсияси CM/Rec(2018)2, “Вазирлар қўмитасининг аъзо давлатларга “Интернет-воситачиларнинг роли ва жавобгарлиги тўғрисида”ги тавсияси, Европа Кенгаши, Вазирлар қўмитаси, 2018 йил 7 мартда қабул қилинган, 1.3.2.-банд. 159 Ўша ерда. 1.1.3.-банд.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 51 127. Блоклаш чоралари орқали интернет тармоғида фикр билдириш эркинлигини асоссиз чеклашнинг олдини олиш учун бир қатор кафолатлар тавсия этилган. Булар қуйидагиларни ўз ичига олади, аммо улар билан чекланмайди: (i) таъсирланган томонларни олдиндан хабардор қилиш; (ii) ҳокимият органларига блоклаш чораларининг таъсирини баҳолаш ёки шошилинч чоралар зарур бўлганда бунинг сабабларини асослаш мажбуриятини юклаш; (iii) веб-сайт эгаларига ноқонуний контентни ихтиёрий равишда ўчириш имкониятини бериш; ва (iv) суд каби мустақил ҳакамлик органига мурожаат қилиб, ушбу чораларга эътироз билдириш имкониятини таъминлаш. 160 128. Бироқ, юқорида таъкидланганидек, бу кафолатларнинг самарадорлиги Қонун лойиҳасида ноқонуний контент турларининг ҳаддан ташқари кенг ва ноаниқ таърифланиши натижасида ихтиёрий, танлаб ва/ёки номувофиқ тарзда қўлланиш хавфи туфайли пасайиши мумкин. 129. Бундан ташқари, Қонун лойиҳаси ноқонуний контент тарқатаётган веб-сайтлар учун алоҳида тартиб назарда тутади. 17-моддага кўра, агар веб-сайт контентни ўчириш тўғрисидаги кўрсатмани бажармаса ёки веб-сайт эгасини аниқлашнинг имкони бўлмаса, ваколатли орган сайтни кириш тезлиги пасайтирилган ёки кириши чекланган платформалар рўйхатига бир томонлама киритиши мумкин. Рақамли технологиялар вазирлиги 24 соат ичида ушбу чекловни амалга ошириши ва шу тариқа Ўзбекистонда фойдаланувчиларнинг сайтга киришини суд қарорисиз тўсиб қўйиши керак. 130. Бундай ёндашув номутаносиб туюлиши мумкин, чунки у бутун веб-сайтларни, эҳтимол ноқонуний контентнинг битта элементи, масалан, тегишли ўчириш буйруғига риоя қилмасликнинг ягона ҳолати асосида блоклашга имкон беради. Бу ёндашув мутаносибликнинг асосий тамойилини, яъни кўзланган тартибга солиш мақсадига эришиш учун етарлича самарали бўлган чоралар орасидан энг кам чекловчисини қўллаш тамойилини акс эттирмайди. Мисол учун, ҳатто муайян ноқонуний материални блоклаш учун асос бўлиши мумкин бўлган ҳолатларда ҳам, ИҲЕС стандартлари бутун веб-сайтни блоклаш учун алоҳида ва аниқ асослантиришни талаб қилади. Хусусан, ИҲЕС суд амалиётида аниқ кўрсатилишича, “веб-сайтга киришни бутунлай блоклаш газета ёки телевидениени тақиқлаш билан таққосланган кескин чора ҳисобланади” 161 ва “[бундай чора веб-сайтда мавжуд бўлиши мумкин бўлган қонуний ва ноқонуний маълумотлар ўртасидаги фарқни атайлаб эътиборсиз қолдиради ҳамда ноқонуний деб топилмаган катта ҳажмдаги контентга киришни имконсиз қилади.” 162 Шу сабабли, Қонун лойиҳасидаги ушбу ёндашувни қайта кўриб чиқиш тавсия этилади. 131. Қонун лойиҳасининг 16-моддасида қўшимча санкция киритилмоқда: платформа суд қарорларини мунтазам равишда бажармаса, ваколатли орган Ўзбекистонда унинг маълумотлар узатиш тезлигини пасайтириш тўғрисида судга мурожаат қилиши мумкин. Агар рухсат берилса, Рақамли технологиялар вазирлиги бутун платформанинг ўтказувчанлик қобилиятини чеклаши мумкин. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Инсон ҳуқуқлари бўйича Олий комиссари бу чеклашни интернетни ўчиришнинг бир тури сифатида тан олган бўлиб, бу инсон 160 Қаранг масалан, ЕК даражасида: Страсбург суди веб-сайтларга киришни блоклаш бўйича стандартларни белгилайди, Страсбург кузатувчилари, 2020, <https://strasbourgobservers.com/2020/08/26/the-strasbourg-court-establishes-standards-on-blocking-access-to- websites/>. 161 Қаранг масалан, ИҲЕС, OOO Флавус ва бошқалар Россияга қарши, 12468/15-сон ва 2 та бошқа, ИҲЕС, 2020, 37-банд. 162 Ўша ерда.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 52 ҳуқуқлари бўйича халқаро ҳуқуққа кўра жиддий муаммоларни келтириб чиқариши мумкин. 163 132. Шуни ҳам таъкидлаш лозимки, Қонун лойиҳасининг 16-моддасида кўзда тутилган “мунтазам ижро этмаслик ” тушунчасининг доираси аниқ белгиланмаган. Бу фақат ноқонуний контент билан боғлиқ ҳолларгами ёки бошқа турдаги суд қарорларига ҳам тааллуқлими, ноаниқ. Бундай ноаниқлик ҳокимиятга онлайн платформаларга босим ўтказиш учун кенг имконият беради. Шу сабабли, Қонун лойиҳасида бу масалага кўпроқ аниқлик киритиш тавсия этилади. 8.3.2 Ёлғон ахборотни ўчириш 133. Қонун лойиҳасининг 20-моддаси ёлғон ахборотни ўчириш тартибини белгилайди. Ушбу қоида жисмоний ва юридик шахсларга ўзлари ҳақида веб-сайт, оммавий саҳифа ёки интернет платформасида эълон қилинган ёлғон ахборотни ўчиришни талаб қилиш ҳуқуқини беради. Агар илтимос рад этилса, улар судга мурожаат қилишлари мумкин. Қонун лойиҳаси нотўғри ва обрўга зарар етказувчи маълумотларни кўриб чиқса-да, бу қоида обрўга путур етказмаса ҳам, шунчаки ёлғон бўлган ахборотга нисбатан ҳимояни кенгайтиради. Натижада унинг амалий аҳамияти чекланган бўлиши мумкин. Шунга қарамай, ёлғон ахборотни тузатишни талаб қилиш ҳуқуқи кенг қамровли маълумотларни ҳимоя қилиш ҳуқуқларининг бир қисми сифатида қаралиши ва ҳимояланиши лозим бўлиши мумкин. 134. Шу билан бирга, бундай қоида қонуний, аммо номақбул муҳокамани бостиришга интилаётган шахслар ёки ташкилотлар томонидан суиистеъмол қилиниши хавфини туғдиради. Буни юмшатиш учун Қонун лойиҳасига аризачилардан кўриб чиқилаётган ахборотнинг ёлғонлигини исботловчи далилларни тақдим этишни талаб қиладиган ўзгартириш киритилиши мумкин. F-ТАВСИЯСИ. 1. Қонун лойиҳасида бутун веб-сайтларни ноқонуний мазмундаги битта банд асосида, масалан, олиб ташлаш тўғрисидаги буйруқни бир марта бажармаслик орқали блоклашга рухсат берувчи қоидаларни қайта кўриб чиқиш лозим, чунки бу мутаносиблик тамойилини бузиши мумкин. Бунинг ўрнига аниқ ноқонуний материални блоклаш каби мақсадли чораларни кўриб чиқиш, бутун сайтни блоклашга эса фақат тор доирада белгиланган ҳолларда ва алоҳида, аниқ асосланган ҳолда рухсат бериш керак. 2. Қонун лойиҳасининг 16-моддасида кўрсатилган “мунтазам ижро этмаслик” тушунчасини аниқлаштириш, бунда бу тушунча онлайн - платформанинг маълумотлар узатиш тезлигини камайтириш тўғрисидаги даъвони судга тақдим этиш учун асос сифатида қаралсин. 3. Қонун лойиҳасига обрў-эътиборни ҳимоя қилиш ҳуқуқини сўз эркинлиги билан мувозанатлаштирган ҳолда, жамоатчилик муҳокамасининг яхлитлигини сақлаш мақсадида, ёлғон ахборотни тўғридан-тўғри ўчириш ўрнига уларни тузатишни сўраш имкониятини киритиш масаласини кўриб чиқиш. 163 Интернет ўчирилиши: тенденциялар, сабаблар, ҳуқуқий оқибатлар ва бир қатор инсон ҳуқуқларига таъсири, Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Инсон ҳуқуқлари бўйича Олий комиссари бошқармасининг ҳисоботи, 2022 йил 13 май, A/HRC/50/55, 4-6-бандлар.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 53 4. Қонун лойиҳасининг 20-моддасида ахборотни ўчиришни талаб қилиш учун аризачилардан ахборотнинг ёлғонлигини исботловчи далилларни тақдим этишни талаб қилиш. 9. ҚОНУН ЛОЙИҲАСИНИ ТАЙЁРЛАШ ВА ҚАБУЛ ҚИЛИШ ЖАРАЁНИ БИЛАН БОҒЛИҚ ТАВСИЯЛАР 135. ЕХҲТ иштирокчи давлатлари қонунчилик “жамоатчилик муҳокамасидан сўнг қабул қилинишини ва норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар чоп этилишини, бу уларнинг кучга кириш шарти бўлишини” таъминлаш мажбуриятини олдилар. (1990-йилги Копенгаген ҳужжати, 5.8-банд). Бундан ташқари, асосий мажбуриятларда таъкидланишича, “қонунчилик тўғридан-тўғри ёки уларнинг сайланган вакиллари орқали халқ иродасини акс еттирувчи очиқ жараён натижасида шакллантирилади ва қабул қилинади” (1991-йилги Москва ҳужжати, 18.1-банд). ДИИҲБнинг Сифатли қонунлар учун демократик қонун ижодкорлиги бўйича йўриқномасида (2024) таъкидланишича, “барча манфаатдор томонлар қонун ижодкорлиги жараёни ҳақида ахборот олиш, бу ҳақда хабардор бўлиш ҳамда мазмунли иштирок этиш ва ҳисса қўшиш имкониятига эга бўлиши лозим”. Венеция комиссиясининг Қонун устуворлиги назорат рўйхатида ҳам жамоатчилик фикр билдириш учун муҳим имкониятга эга бўлиши ва яхши амалиёт манбаи бўлиши мумкинлиги таъкидланган. 136. Қонунчилик лойиҳалари бўйича маслаҳатлашувлар самарали бўлиши учун улар инклюзив бўлиши ва жамоатчилик, шу жумладан фуқаролик жамияти вакиллари билан маслаҳатлашувлар ҳамда уларнинг шарҳларини ўз ичига олиши лозим. Бундан ташқари, манфаатдор томонларга қонунчилик лойиҳалари бўйича тавсиялар тайёрлаш ва тақдим этиш учун етарли вақт берилиши керак. Давлат органлари ҳар бир жамоатчилик муҳокамаси натижаларига кўра ўз вақтида мазмунли ва сифатли фикр-мулоҳазалар билдириши, шу жумладан айрим таклифларни киритиш ёки киритмаслик сабабларини аниқ асослаб бериши мақсадга мувофиқдир. Самарали иштирокни таъминлаш учун маслаҳатлашув механизмлари жараённинг дастлабки босқичидан то охиригача, яъни нафақат лойиҳа тегишли давлат органлари томонидан тайёрланаётганда, балки у парламентда муҳокама қилинаётганда ҳам (масалан, жамоатчилик эшитувларини ўтказиш орқали) фикр билдиришга имкон яратиши зарур. 137. Хусусан, воситачиларнинг роли ва масъулиятларини тартибга солишда, давлатлар барча тегишли манфаатдор томонлар, жумладан хусусий сектор, жамоат хизмати оммавий ахборот воситалари, фуқаролик жамияти, таълим муассасалари ва илмий доиралар билан мунтазам, кенг қамровли ва шаффоф мулоқот олиб боришлари муҳим аҳамиятга эга. Бу мулоқот маълумот алмашиш ва муҳокама қилиш, шунингдек инсон ҳуқуқларини амалга ошириш ва улардан фойдаланишга ҳамда тегишли ҳуқуқий ва сиёсий масалаларга таъсир кўрсатадиган интернет воситачиларига оид янги технологик ишланмалардан масъулиятли фойдаланишни рағбатлантиришга қаратилган бўлиши лозим. 164 138. Юқоридагиларни инобатга олган ҳолда, давлат ҳокимияти органлари Қонун лойиҳасининг амалдаги таҳририни янада кенг қамровли, мазмунли ва инклюзив тарзда муҳокама қилишни таъминлашлари тавсия этилади. Бу жараёнга фуқаролик жамияти ва оммавий ахборот воситалари вакиллари жалб қилиниши, аёллар ва 164 Қаранг масалан, ЕК Тавсияси CM/Rec(2018)2, “Вазирлар қўмитасининг аъзо давлатларга "Интернет-воситачиларнинг роли ва жавобгарлиги тўғрисида”ги тавсияси, Европа Кенгаши, Вазирлар қўмитаси, 2018 йил 7 мартда қабул қилинган, 12-банд.
"Онлайн-платформалар ва веб-сайтларда фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Ўзбекистон қонуни лойиҳаси бўйича қўшма хулоса 54 эркаклар учун тенг иштирок этиш имкониятлари яратилиши лозим. Юқорида баён этилган тамойилларга кўра, бундай маслаҳатлашувлар қонун ижодкорлиги жараёнининг барча босқичларида, жумладан парламент муҳокамасигача бўлган даврда ҳам, ўз вақтида ва мазмунли тарзда ўтказилиши керак. Айниқса, келгуси маслаҳатлашувларда манфаатдор томонларга ўз фикр-мулоҳазаларини билдириш учун етарли вақт берилиши муҳимдир. Шунингдек, самарали қонун ижодкорлигининг муҳим элементи сифатида, қабул қилинган Қонун лойиҳасининг амалиётдаги таъсири ва самарадорлигини доимий равишда баҳолайдиган изчил мониторинг ва баҳолаш тизимини йўлга қўйиш зарур. [МАТН ОХИРИ]