Суицидтік əрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерін құру жəне қолдау бойынша практикалық нұсқаулық

Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерін құру және қолдау бойынша практикалық нұсқаулық Құжат нөмірі: WHO/EURO:2021-35776-35776-58733 Алғаш рет ағылшын тілінде Женевадағы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының штаб-пəтері тарапынан «Practice manual for establishing and maintaining surveillance systems for suicide attempts and self-harm» атауымен жарияланған. © Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, 2021 Кейбір құқықтар қорғалған. Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0 IGO (CC BY- NC-SA 3.0 IGO лицензиясының шарттарымен таратылады; https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/igo). Көрсетілген лицензияның шарттарына сәйкес, жұмысты төменде көрсетілген үлгі бойынша тиісті түрде дәйексөз алу шартымен бейкоммерциялық мақсаттарда көшіруге, таратуға және бейімдеуге рұқсат етіледі. Осы жұмыстың қандай да бір қолданылуы ДДҰ-ның қайсыбір ұйымды, тауарды немесе қызметті мақұлдауы деп тұспалданбауы тиіс. ДДҰ-ның эмблемасын қолдануға рұқсат етілмейді. Жұмысты бейімдеу нәтижесі тура сондай немесе соған ұқсас Creative Commons шарттарымен таратылуы қажет. Осы материалдың басқа тілдерге аудармалары мынадай ескертумен және библиографиялық сілтемемен қоса жүруі тиіс: «Бұл аударманы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) жасамаған және ДДҰ оның мазмұны немесе дәлдігі үшін жауап бермейді. Төлнұсқалық және түпнұсқалық басылым ағылшын тіліндегі түпнұсқалық басылым болып табылады: Practice manual for establishing and maintaining surveillance systems for suicide attempts and self-harm. Geneva: World Health Organization; 2016.». Аталған лицензияға байланысты туған кез келген даулар Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының келісу регламентіне сәйкес реттеледі. Дәйексөз келтіру үшін библиографиялық сілтемені ресімдеу үлгісі: Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерін құру және қолдау бойынша практикалық нұсқаулық [Practice manual for establishing and maintaining surveillance systems for suicide attempts and self-harm]. Копенгаген: Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Еуропалық өңірлік бюросы; 2021. Лицензия: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. Жариялау алдындағы каталогтау (CIP) деректері. CIP деректерін мына сілтеме арқылы табуға болады: http:// apps.who.int/iris/. Алу, авторлық құқықтар мәселелері мен лицензиялау. ДДҰ жарияланымдарын алу үшін мына сілтеме бойынша өтіңіз: http://apps.who.int/bookorders. Коммерциялық қолдануға рұқсат алу үшін сұрау жіберу немесе авторлық құқықтар және лицензиялау туралы сұрақ қою үшін мына сілтеме бойынша өтіңіз: http://www.who.int/ about/licensing/. Үшінші тұлғалардың материалдары. Егер сіз құқық иесі үшінші тұлға болып табылатын осы жұмыста қамтылған материалдарды пайдаланғыңыз келсе, сізге ол үшін құқық иесінің рұқсаты талап етілетін-етілмейтіндігін өз бетіңізше анықтауыңыз тиіс және қажет болған жағдайда одан осындай рұқсатты алуыңыз керек. Материалдары осы жұмыста қамтылған үшінші тұлғалардың авторлық құқықтарын бұзу салдарынан туатын шағымдардың тәуекелдерін тек пайдаланушы ғана көтереді. Жауапкершілікті шектеу туралы жалпы ескертпелер. Осы жарияланымда қолданылған белгілер мен онда келтірілген материалдар әлдебір елдің, аумақтың, қаланың немесе ауданның немесе олардың билік органдарының заңды мәртебесіне не олардың шекараларын делимитациялауға қатысты ДДҰ-ның қандай да бір пікірін білдірмейді. Географиялық карталардағы нүктелі сызықтар әлі де толық келісімге қол жеткізілмегендіктен болжалды болуы мүмкін шекараларды білдіреді. Нақты компанияларды немесе патенттелген әлде патенттелмеген жекелеген өндірушілердің өнімдерін атап көрсету ДДҰ-ның мәтінде аталмаған басқа компаниялармен немесе ұқсас сипаттағы өнімдермен салыстырғанда оларға артықшылық беріп, қолдайтынын немесе ұсынатынын білдірмейді. Қателер мен кемшіліктер болған жағдайларды есептемегенде, патенттелген өнімдердің атауларының бірінші әріптері бас әріппен жазылып көрсетіледі. ДДҰ осы жарияланымда берілген ақпаратты тексеру үшін барлық орынды сақтық шараларын қолданды. Дегенмен, жарық көрген материалдар олардың дұрыстығына деген әлдебір айқын немесе ұйғарынды кепілдіксіз таратылады. Материалдарды интерпретациялау мен қолдану жауапкершілігі пайдаланушыларға артылады. ДДҰ аталған материалдарды пайдаланудың салдарынан пайда бола алатын зиян үшін ешқандай жағдайда жауап бермейді. Мазмұны 03 Алғысөз 04 Алғыс білдіру 05 01 Кіріспе 05 1.1 Анықтамалық ақпарат 06 1.2 Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерін құру және қолдау жөніндегі нұсқаулықтың қажеттілігі 08 1.3 Медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерінің артықшылықтары 10 1.4 Осы нұсқаулықтың мақсаты 11 1.5 Нұсқаулықтың мақсатты аудиториясы 11 1.6 Нұсқаулықтың мазмұны 11 1.7 Библиография 13 02 Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерін әзірлеу және енгізу 15 2.1 Мемлекеттік органдар мен сәйкес мүдделі тараптарды ақпараттандыру және тарту (1-КЕЗЕҢ) 16 2.2 Эпидқадағалау жүйесін құру (2-КЕЗЕҢ) 16 2.2.1 Шығындар және қаржыландырудың әлеуетті көздері 17 2.2.2 Негізгі функционалды қызметкерлерді тағайындау 17 2.2.3 Стандартты операциялық рәсімдер 22 2.3 Этикалық талаптар, құпиялылық және деректерді қорғау (3-КЕЗЕҢ) 22 2.4 Енгізу (4-КЕЗЕҢ) 23 2.4.1 Стандартты операциялық рәсімдерді жетілдіру және нақтылау 23 2.4.2 Деректерді тіркеу нысанын әзірлеу 24 2.4.3 Деректерді кодтау және енгізу 25 2.4.4 Деректерді компиляциялау 26 2.4.5 Деректерді түзету 26 2.4.6 Деректерді талдау 27 2.4.7 Деректерді интерпретациялау 30 2.5 Библиография 31 03 Деректерді жинауға қатысатын қызметкерлерді оқыту 31 3.1 Анықтамалар 32 3.2 Енгізбеу және енгізу критерийлері 32 3.2.1 Енгізбеу критерийлері 33 3.2.2 Енгізу критерийлері 35 3.3 Енгізбеу керек пе әлде енгізу керек пе? 41 3.4 Тәжірибеден алынған мысалдар 49 3.5 Библиография 50 04 Эпидқадағалаудың нәтижелерін жариялау және тарату 50 4.1 Жыл сайынғы баяндамалар (5-КЕЗЕҢ) 53 4.2 Ақпараттық мәліметтер (5-КЕЗЕҢ) 53 4.3 Рецензияланған журналдарға арналған материалдар (5-КЕЗЕҢ) 54 4.4 Стратегиялар әзірлеуге арналған деректер (5-КЕЗЕҢ) 54 4.5 Библиография 55 05 Ұзақ мерзімді орнықтылықты қолдау және қамтамасыз ету 55 5.1 Деректер жинауды стандарттау мен оның сапасын қамтамасыз ету (5-КЕЗЕҢ) 56 5.2 Ұзақ мерзімді орнықтылық (5-КЕЗЕҢ) 57 06 Терминология 57 6.1 Кіріспе 57 6.2 Терминдердің қысқаша тарихы 61 6.3 Библиография 62 07 Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері құбылысына арналған әрекеттегі эпидқадағалау жүйелеріне немесе жобаларға шолу 62 7.1 Анықтамалық ақпарат 63 7.2 Әлемнің әртүрлі елдеріндегі суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау 64 7.2.1 Медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерін тіркеуге арналған мамандандырылған тізілімдер 65 7.2.2 Көп орталықтық жобалар 66 7.2.3 Ұлттық/халықаралық статистика мен дерекқорлар 67 7.2.4 Жекелеген зерттеулер 67 7.3 Библиография 68 08 Тақырыптық әдебиет тізімі 69 1-Қосымша. Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерін сипаттайтын ақпараттық үндеухаттың үлгісі 70 2-Қосымша. Деректер тіркеудің қағаз нысанының үлгісі 71 3-Қосымша. Медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалауды жүргізу әдістерінің мысалдары Алғысөз Өзіне-өзі қол жұмсау — бұл күрделі құбылыс. Жыл сайын 800 мыңнан астам адамның өзіне-өзі қол жұмсаудың нәтижесінде қайтыс болатыны және көптеген басқа адамдардың суицидтік әрекеттерге баратындығы есептелген. Өзін-өзі өлтірудің алдын алуға болатынын түсіну маңызды. Уақтылы және тиімді ғылыми негізделген араласулар өзін-өзі өлтірудің алдын алуда маңызды рөл атқарады, бұл орайда олардың тиімділігін анықтауға ең алдымен сапалы деректер көмектеседі. Эпидқадағалаудың дамуы мен нығаюы, сондай-ақ қабылданатын шараларды негіздеу үшін қажетті деректерді жинау мен тарату дәл мемлекеттің қатысуына тікелей байланысты. Өзінің «Суицидтің алдын алу: жаһандық императив» атты баяндамасында ДДҰ өзін-өзі өлтірудің алдын алу бойынша іс-шараларды жүзеге асырудағы прогресінің деңгейіне байланыссыз мемлекеттер қызметінің бірқатар бағыттарын анықтады. Сондай негізгі бағыттардың бірі өзіне-өзі қол жұмсау мен суицидтік әрекеттер туралы деректердің сапасын арттыру болып табылады. Бұл нұсқаулық осы басым бағытқа арналған және ел ішіндегі суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерін құру бойынша практикалық қадамдар мен ұсыныстарды қамтиды. Өзіне-өзі қол жұмсау жағдайларын тіркеуді жақсарту бойынша қабылданған шараларға қарамастан, суицидтік әрекеттерді және, атап айтқанда, өзіне-өзі зақым келтіру актілерін тіркеуге көбірек көңіл бөлу өзіне-өзі қол жұмсаудың алдын алу стратегияларын әзірлеу үшін қосымша құнды ақпарат алуға мүмкіндік береді, өйткені алдыңғы суицидтік әрекеттер болашақта ондай әрекеттерді жасау және өзіне-өзі қол жұмсаудың салдарынан өлу тәуекелінің маңызды факторы болып табылады. Бұл нұсқаулық мүдделі тараптарды тартудан, қаржыландыру және кадрлармен қамтамасыз етуден бастап деректерді жинауға, салыстыру мен талдауға дейінгі мәселелердің кең ауқымын қамтиды. Бұл практикалық нұсқаулық өз елдерінде саясатты әзірлеушілерге басым бағыттарды анықтауға және суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерінің енгізілуін басқаруға мүмкіндік береді. Нұсқаулықты пайдаланушыларға қолда бар ресурстарға сәйкес әрекет етіп, тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін жүзеге асыру кезеңдерін нақты жағдайларға бейімдей отырып жұмыс істеу ұсынылады. Деректер сапасын жақсарту оңтайлы араласу шараларын басқарып, әрбір жағдайда басым бағыттарды анықтауға көмектесетінін, сондай-ақ өзіне-өзі қол жұмсауды болдырмаудың жалпы стратегиясының тиімділігін арттыруға жәрдемдесе алатынын атап өту маңызды. Д-р Shekhar Saxena Психикалық денсаулық пен психикалық белсенді заттарға салыну мәселелері жөніндегі департамент директоры Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы Алғыс білдіру ЖАЛПЫ ҚАДАҒАЛАУ МЕН БАСШЫЛЫҚ Shekhar Saxena (ДДҰ) ЖОБАНЫ ҮЙЛЕСТІРУ ЖӘНЕ РЕДАКТУРА Alexandra Fleischmann (ДДҰ), Sutapa Howlader (Австралия) ТЕХНИКАЛЫҚ ҚОЛДАУ ЖӘНЕ МӘТІНДІ ДАЙЫНДАУ Ella Arensman, Eileen Williamson, Grace O’Regan, Justina Hurley және Eve Griffin (барлығы – Өзін-өзі өлтіру саласындағы зерттеулердің ұлттық қоры және эпидемиология мен қоғамдық денсаулық сақтау факультеті, Корк қ. Университеттік колледжі, Ирландия) РЕЦЕНЗИЯЛАУ СЕМИНАР ҚАТЫСУШЫЛАРЫ Nor Hayati Ali (Малайзия), Chantale Buerli (Швейцария), Fatma Charfi (Тунис), Eleanor Sonia Davis (Белиз), Diego De Leo (Австралия), Annette Erlangsen (Дания), Richardo Gabriel Goti Valdés (Панама), Suzana A. Guerrero Martinez (Доминикан Республикасы), Gopalkrishna Gururaj (Үндістан), Ahmad Hajebi (Иран), Guo-Xin Jiang (Швеция), Kairi Kõlves (Австралия), Xianyun Li (Қытай), Seyed Kazem Malakouti (Иран), Chihiro Matsumato (Жапония), Dinah P. Nadera (Филиппин), Lkhagvasuren Nasantsengel (Моңғолия), Pia Oetiker (Швейцария), Jong-Ik Park (Корея Республикасы), Michael Schoenbaum (АҚШ), Afef Skhiri (Тунис), Marike Solvalu (Фиджи), Tadashi Takeshima (Жапония), Rosa Maria Vargas Alvarado (Коста-Рика), Yeshi Wangdi (Бутан) ХАЛЫҚАРАЛЫҚ САРАПШЫЛАР Annette Beautrais (Жаңа Зеландия), José Manoel Bertolote (Бразилия), Cindy Claassen (АҚШ), Aislinne Freeman (Ирландия), Stephanie Machel (Канада), Edward Mantler (Канада), Lars Mehlum (Норвегия), Mark Olfson (АҚШ), Jane Pearson (АҚШ), Michael R Phillips (Қытай), Beverly Pringle (АҚШ), Morton Silverman (АҚШ), Gregory Simon (АҚШ), Jean- Pierre Soubrier (Франция), Marjolijn van den Berg (Бельгия) ДДҰ ШТАБ-ПӘТЕРІ МЕН ӨҢІРЛІК БЮРОСЫ Elisabet Arribas-Ibar, Kidist Bartolomeos, Dan Chisholm, Khalid Saeed, Xiangdong Wang ТАҒЫЛЫМГЕРЛЕР Lakshmi Chandrasekaran 01 Кіріспе 1.1 Анықтамалық ақпарат Қоғамдық денсаулық сақтау қызметі, профилактикалық жұмысты басқару, іс-шараларды мониторингілеу мен олардың нәтижелерін бағалау қызметтері үшін қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы эпидқадағалаудың мәні өте зор (1). «Суицидтің алдын алу: жаһандық императив» атты ДДҰ баяндамасында өзіне-өзі қол жұмсау мен суицидтік әрекеттер статистикасын эпидемиологиялық бақылау суицидтерді болдырмауға бағытталған ұлттық стратегиялардың ең маңызды компоненті болып табылатындығы атап өтілген (2). Бұл баяндама 2013-2020 жылдарға арналған психикалық денсаулық саласындағы ДДҰ-ның кешенді іс-қимыл жоспары қабылданғаннан кейін жасалды, онда ДДҰ-ның барлық мүше мемлекеттері өздеріне 2020 жылға қарай елдердегі өзіне-өзі қол жұмсау жиілігін 10%-ке қысқартудың жаһандық мақсатына қол жеткізу үшін жұмыс істеуге міндеттеме алды (3). Практикалық нұсқаулықтарға келсек, бұрын да ДДҰ Injury surveillance guidelines [«Жарақаттанушылықты эпидқадағалау жөніндегі нұсқаулық»] (4), Guidelines for conducting community surveys on injuries and violence [«Жарақаттанушылыққа және зорлық-зомбылық жағдайларына қатысты әлеумет арасында сауалнама жүргізу бойынша нұсқаулықтар»] (5) және Fatal injury surveillance in mortuaries and hospitals: a manual for practitioners [«Мәйітханалар мен ауруханалардағы өлімге әкелетін жарақаттарға қатысты эпидқадағалау: жұмыс істейтін дәрігерлерге арналған нұсқаулық»] (6) сияқты басқа оқу құралдарын жариялаған болатын. Барлық елдерде өзіне-өзі қол жұмсау нәтижесіндегі өлім-жітім туралы да, суицидтік әрекеттер туралы да деректердің қолжетімділігі мен сапасын арттыру қажеттігін және елдер арасында суицидтерді тіркеу рәсімдерінде айтарлықтай айырмашылықтар бар екенін атап өткен жөн (7, 2). Тарауға шолу Эпидқадағалаудың басталу тарихы Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерінің мағынасы. Эпидқадағалауға арналған деректер көздері Медициналық мекемелердің – тиісті елдегі мекемелердің құрылымына қарай, әдетте, жедел жәрдем бөлімдері немесе травматология бөлімдерінің құжаттамасынан алынған деректер. Нұсқаулық мақсаты мен эпидқадағалау басымдықтары Алдын алу, араласу және емдеу саласында қоғамдық денсаулық сақтау стратегияларын әзірлеу кезінде қолдану үшін суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне байланысты ауруханаға жатқызу проблемасының ауқымын бағалау. Бұл нұсқаулық кімге арналған Жалпы бейінді ауруханаларда, жоғарғы оқу орындарының факультеттерінде және ғылыми- зерттеу институттарында, денсаулық сақтау министрліктерінде және үкіметтік емес ұйымдарда жұмыс істейтін медицина қызметкерлері, деректерді тіркеушілер, зерттеушілер мен статистика қызметкерлері. 2014 ж. жарияланған ДДҰ-ның өзіне-өзі қол жұмсауды болдырмау туралы жаһандық баяндамасында жалпы бейінді ауруханаларға жүгіне отырып аяқталған суицидтік әрекеттерге қатысты эпидқадағалау бойынша нұсқаулық жасау қажеттілігі анықталды. Қазіргі уақытта суицидтік әрекеттерге қатысты эпидқадағалау жүйесін құрған елдердің саны шектеулі, ал қазіргі жүйелердің арасындағы айырмашылықтар оларды өзара салыстыруға жиі кедергі келтіреді (2). Бұл нұсқаулық елдер үшін медициналық құжаттама негізінде жалпы бейінді ауруханаларға жүгіне отырып аяқталған суицидтік әрекеттерге және өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне байланысты қоғамдық денсаулық жағдайын эпидқадағалау жүйелерін құру құралы болуға тиіс. Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерін эпидқадағалау мен мониторингілеуді жақсарту қоғамдық денсаулық сақтау контексінде өзіне-өзі қол жұмсауды болдырмау моделінің басты элементтерінің бірі болып табылады (8, 9, 2). Адам, әдетте төтенше жағдайда, медициналық мекемеге түскен кезде дәрігердің немесе мейірбикенің медициналық картада өзін-өзі жарақаттау немесе өзін-өзі уландыру болған-болмағанын және жарақат немесе улану қасақана немесе кездейсоқ болған-болмағанын белгілеу мүмкіндігі болуы керек. Дегенмен, өлу ниетін растау (демек, тіркеу) қиын болуы мүмкін, себебі кейбір жағдайларда тіпті науқастың өзі де өз ниетіне сенімсіз болуы мүмкін. Сондықтан да медициналық мекемелердегі эпидқадағалау жүйесі тек жоғары деңгейдегі суицидтік ниеттерімен сипатталатын суицидтік әрекеттер ғана емес, әртүрлі деңгейдегі суицидтік ниеттермен және әртүрлі бастапқы уәждемелермен өзіне-өзі зақым келтіру жағдайларын қамтитыны сөзсіз. Терминологияны жеңілдету мақсаттарында және эпидқадағалау жүйелеріне қатысты, осы нұсқаулықта «суицидтік әрекет» термині «өзіне- өзі зақым келтіру» терминімен өзара алмасқыш термин болып табылады. 1.2 Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерін құру және қолдау жөніндегі нұсқаулықтың қажеттілігі Қолда бар деректер бойынша, өзіне-өзі қол жұмсау салдарынан қайтыс болған әрбір адамға шаққанда суицидтік әрекет жасаған 20-дан астам адам келеді (2). Бір немесе одан көп суицидтік әрекетке немесе өзіне-өзі зақым келтіру актісіне қатысу өзіне-өзі қол жұмсау нәтижесінде өлудің жалғыз ең маңызды болжам параметрі болып табылады (10, 11, 12, 13, 14). Осыған байланысты суицидтік әрекеттердің таралуын, медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерінің демографиялық сипаттамалары мен түрлерін ұзақ мерзімді мониторингілеу өзіне-өзі қол жұмсауды болдырмау стратегияларын әзірлеуге көмектесетін маңызды ақпарат көзі болып табылады. Өзін-өзі өлтіру туралы ақпаратпен бірге оларды суицидтік мінез-құлықтан болатын өлім көрсеткішін есептеу үшін қолдануға болады, ал бұл жоғары тәуекел тобына кіретін адамдарды анықтауға көмектеседі (12, 2). Халықаралық зерттеулерге негізделген 1.1-сурет суицидтік мінез-құлықтың ауқымын көрнекі көрсетеді. Суицидтік мінез-құлық жағдайлары туралы ақпараттың қолжетімділігі көбінесе айсбергпен салыстырылады: «су бетінде» көрініп тұрған шыңында өзіне-өзі қол жұмсау, ауруханалар мен алғашқы медициналық-санитариялық көмек көрсету мекемелеріне жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері тұрса, суицидтік әрекеттердің үлкен бөлігі «су астында» жасырын қалып, денсаулық сақтау қызметтеріне белгісіз болып қала береді (15, 16, 17). Суицидтік әрекеттер туралы ақпарат алудың екі негізгі әдісі бар: халықтың репрезентативті іріктемелерін сауалнамалық зерттеулер аясында алынған суицидтік мінез-құлық туралы өз бетімен есеп беру және денсаулық сақтау мекемелеріне (әдетте ауруханаларға) жүгінген суицидтік әрекет жасаған науқастар туралы реттелген мәліметтері бар медициналық құжаттама (2). Осы нұсқаулықта суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерін құру үшін негіз ретінде ауруханалардағы медициналық құжаттаманы қолдануға басты назар аударылады (1.1-сурет). ДДҰ Аурулардың халықаралық жіктемесінің 10-шы қайта қаралған нұсқасын (АХЖ-10) қолдану кезінде ұлттық деңгейде де, халықаралық деңгейде де бір кодтар қолданылады, сондықтан алынған деректер ұлттық және халықаралық эпидқадағалау бағдарламаларын әзірлеу кезінде көшіру мен пайдалануға жақсы мүмкіндік береді. АХЖ-10 бойынша өзіне-өзі қол жұмсау мен өзіне-өзі қасақана зақым келтіруді жіктеу ғаламдық деңгейде тіркелген ақпараттың біркелкілігі мен бірізділігін қамтамасыз етеді. Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты мамандандырылған ауруханалық эпидқадағалау жүйелері ұлттық тізілімдерден бастап (мысалы, Ирландияда (18, 19)) өңірлік деңгейдегі субұлттық тізілімдерге (мысалы, Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігінде (20) – мұнда Дерби, Манчестер және Оксфордта ауруханалардың жедел жәрдем бөлімшелеріне жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері туралы деректер жинау жүргізіледі) дейінгі ауқымды қамтиды. Табыс деңгейі төмен және орташа елдердің көпшілігінде суицидтік әрекеттерге қатысты ауруханалық эпидқадағалау жүйелері жоқ. Алайда, соңғы жылдары Үндістан (21) және Ямайка (22) сияқты табыс деңгейі төмен және орташа елдер бір немесе бірнеше медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер жағдайларының жергілікті тізілімдерін жасауға бірінші қадам жасауда. Осы жеке тізілімдердің деректері ақпаратқа өте бай боп келеді және олар суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері жоғары деңгейде көрініс алатын табыс деңгейі төмен және орташа елдердегі осындай жүйелердің пайдасын көрсетеді, ал науқастардың сипаттамалары әсіресе жыныс-жас жағынан табыс деңгейі жоғары елдерден айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін (2). Мамандандырылған ұлттық тізілімдерді басқару қиын болуы мүмкін халқының саны көп елдерде кейде суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері туралы деректерді репрезентативті деректер жинаудың әртүрлі тәсілдеріне негізделген ұлттық ақпараттық денсаулық сақтау жүйелерінен алуға болады. Мысалы, Америка Құрама Штаттарында өлімге алып келмеген суицидтік мінез-құлық туралы ақпарат жинаумен жарақаттанушылық статистикасы жөніндегі сауалдар мен есептіліктің интернет-жүйесі (WISQARS) айналысады, ол бірқатар деректер көздерін, оның ішінде Жарақаттанушылық бойынша эпидқадағалаудың ұлттық электрондық жүйесі – «Барлық жарақаттар» бағдарламасын (NEISS-AIP), Американдық хирургтер алқасының Ұлттық жарақаттанушылық бойынша деректер банкін (NTDB) және Ұлттық уланулар туралы деректер жүйесін (NPDS) қолданады. Басқа мысалдардың қатарына Канаданы жатқызуға болады: онда Ұлттық жарақаттану бойынша тізілім қасақана жарақат алу туралы деректер жинауды жүргізеді, ал Онтарио провинциясының Жарақаттану бойынша тізілімі 11 жетекші медициналық мекеме (23) бойынша қасақана және байқаусызда жарақат алу туралы мәліметтерді жинауды жалғастырады, сонымен қатар Австралияны келтіруге болады: Виктория штатында Мемлекеттік жарақаттану бойынша тізілім құрылып, ол қасақана жарақат алу туралы ақпарат береді (24). Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері туралы деректер жинаудың халықаралық дәрежеде стандартталған әдістерінің жоқтығы деректер жинау мен эпидқадағалауды жүзеге асыруда әдістемелік айырмашылықтарға алып келді. Медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүргізудің неғұрлым біркелкі амалы суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерінің жаһандық көрінісін салыстыруға және түсінуге мүмкіндік береді. Талдауды қажет ететін тағы бір фактор өзіне-өзі қол жұмсаудың құқықтық мәртебесі және оның өзіне-өзі қол жұмсау мен суицидтік әрекеттер туралы есеп беруге әсері болып табылады. Егер өзіне-өзі қол жұмсау елде қылмыс болып саналса, суицидтік әрекеттер жиі жасырылып, өзіне-өзі қол жұмсау салдарынан болған өлім туралы кейде хабарланбайды, бұл өз кезегінде толық емес көріністің қалыптасуына әкеледі (2). Сол сияқты, өзін-өзі өлтіру және суицидтік әрекеттер жағдайларында төлем жасамайтын және сондықтан олар туралы хабарламайтын сақтандыру компанияларының саясаты да толық көрініс жасауға кедергі келтіруі мүмкін. 1.1-сурет Суицидтік мінез- құлық ауқымдары * Диаграммада көрсетілген пропорциялар халықаралық зерттеулердің нәтижелері негізінде келтірілген; дегенмен, олар әртүрлі елдер мен өңірлер үшін әртүрлі болуы мүмкін. ** Ақпараттың дәлдігі мен біркелкілігін барлық деңгейлерде арттыру қажеттілігіне қарамастан, осы нұсқаулықтың негізгі тақырыбы жалпы бейінді ауруханаларға жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зиян келтіру актілері болып табылады. 1.3 Медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерінің артықшылықтары Медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау деректерінің негізінде берілетін ақпарат суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерінен кейін медициналық мекемелерге жүгінетін адамдарға арналған білімнің негізгі салаларындағы олқылықтарды жоюға және көрсетілетін қызметтердің сапасын көтеруге жәрдемдеседі (1.2-сурет). Медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты тұрақты және ұзақ мерзімді эпидқадағалау жүйелерін құру дәл сол себептермен медициналық мекемелерге қайта жүгінетін және сондай әрекеттерді немесе актілерді қайталауға байланысты тәуекел факторларына бейім науқастарды анықтауға мүмкіндік береді (25, 26, 19). Медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты жалпы ұлттық эпидқадағалаудың деректеріне қолжетімділік нақты қызмет көрсету мүмкіндіктері мен емдеу қажеттіліктері туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді (27). Өлімге әкелетін және өлімге әкелмейтін суицидтік мінез-құлық ауқымдары Өзін-өзі өлтіру Жалпы бейінді ауруханаларға жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері Алғашқы медициналық-санитариялық көмек көрсету мекемелеріне жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерінің «жасырын» жағдайлары Медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелері артықшылықтарының нақты үлгілері төмендегілерді қамтиды. • Нақты уақыт режиміндегі деректерге қол жеткізу жедел жәрдем бөлімінде мамандандырылған мейірбикелерді тағайындау кезінде, сондай-ақ суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерінің саны негізінде нақты медициналық мекемелерге немесе жедел жәрдем орталықтарына басымдық мәртебесін беру кезінде пайдаланыла алады (18). • Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері саласындағы үрдістер туралы, сондай-ақ демографиялық және клиникалық тәуекел топтары туралы эпидқадағалау деректерінің өзіне-өзі қол жұмсауды болдырмаудың ұлттық бағдарламаларын әзірлеу, іске асыру және бағалау үшін түбегейлі маңызы бар (9, 28). • Суицидтік әрекеттер кезінде қолданылатын әдістер туралы эпидқадағалау деректері соңғы уақытта байқалатын дәрілік препараттарды қасақана мөлшерден артық қабылдау үрдістерінің негізінде нақты дәрілерді қолдану мәселелерін шешетін нысаналы топтар құру үшін пайдаланылады (18). • Жекелеген медициналық мекемелер мен географиялық өңірлер бойынша қайталама суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерінің ауқымы туралы деректер емдеу бағдарламаларын жоспарлау және жүзеге асыру кезінде қолданыла алады. Мысалы, Ирландияда суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерін жиі қайталауға бейім науқастар үшін әртүрлі медициналық мекемелердегі қайталама суицидтік әрекеттер санының негізіндегі кезеңдік әдіспен диалектикалық мінез- құлық терапиясы қолданылған (18). Ұзақ мерзімді тұрақтылық медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттерге қатысты эпидқадағалау жүйесінің негізгі мақсаттарына жетудің ең маңызды шарты болып табылады (29). Мысалы, ұзақ мерзімді болашақта суицидтік әрекетті қайталау қаупі бар науқастарды және олармен байланысты сипаттамаларды анықтау үшін бірнеше жыл ішінде медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттердің жүйелі жағдайлары туралы деректер алу қажет (19). Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері сырқаттанушылықтың жоғары деңгейімен, сондай-ақ өзіне-өзі қол жұмсау салдарынан болатын өлім-жітіммен және мезгілсіз өлімнің басқа да себептерімен байланысты болғандықтан, денсаулық сақтаудың ақпараттық жүйесінің құрамдас бөлігі ретіндегі медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалаудың үздіксіздігін қолдау ұлттық үкіметтер мен денсаулық сақтау министрліктері тарапынан мақұлдау мен қаржылық қолдау көретін бірінші кезектегі міндет болуға тиіс. 1.2-сурет Медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерінің артықшылықтары 1.4 Осы нұсқаулықтың мақсаты Осы нұсқаулықтың мақсаты медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерін құру мен қолдау саласындағы ішкі және халықаралық стандарттауды нығайту болып табылады. Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері туралы шынайы деректерге ұлттық және халықаралық қолжетімділік әрбір елде немесе ел ішіндегі ауданда суицидтік мінез-құлыққа әсер ететін факторларды түсінуді тереңдетуге ықпал етеді және араласулар мен емдеуге қатысты қоғамдық денсаулық сақтау стратегияларының, сондай-ақ өзіне-өзі қол жұмсауды болдырмаудың ұлттық стратегияларының іс жүзіндегі негіздемесін жақсартады (18). Медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелері Медициналық мекемелер Халықаралық мекемелер Ұлттық денсаулық сақтау қызметі Эпидқадағалау жүйесі Зерттеушілер Үкіметтік мекемелер/ департаменттер Кәсіби денсаулық сақтау қызметкерлері Ақпарат ағынының бағыты • Қолдану мақсаттары: қызметтер көрсету, ресурстары бөлу және суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерінің жасалуын бақылауды басқару; суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты бағалау мен араласуды жүргізу; суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерінің жасалуын клиникалық бақылау стратегиялары мен саясаттары. • Беру: деректерді барлық ауруханаға жатқызу жағдайлары бойынша нақты уақытта беру. • Бағалау: нұсқаулықтар, емдеу мен араласулар. • Өлшеу: өңірлік және демографиялық ауытқулар. 1.5 Нұсқаулықтың мақсатты аудиториясы Бұл нұсқаулық жалпы бейінді ауруханаларда, жоғарғы оқу орындарының факультеттерінде немесе ғылыми-зерттеу институттарында жұмыс істейтін медицина қызметкерлеріне, деректерді тіркеушілерге, зерттеушілер мен статистика қызметкерлеріне, сондай-ақ аурухана құжаттамасынан суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері туралы деректер алуға қатысатын адамдарға арналған. Сондай-ақ, нұсқаулық денсаулық сақтау министрліктерінің қызметкерлері, шешім қабылдаушы тұлғалар мен үкіметтік емес ұйымдар сияқты басқа мүдделі тараптар үшін де пайдалы болуы мүмкін. 1.6 Нұсқаулықтың мазмұны Нұсқаулық аурухана құжаттамасының негізінде суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерін әзірлеу мен қолдану бойынша практикалық қадамдарды ұсынады. Бұл практикалық қадамдарға сонымен қатар эпидқадағалаудың нәтижелері туралы есептер мен баяндамалар жасау және тарату, жүйенің ұзақ мерзімді тұрақтылығын қолдау және қамтамасыз ету кіреді. Нұсқаулықтың жеке бір тарауы оқытуға арналған. Онда іріктемеден алынған мысалдары бар енгізу және енгізбеу критерийлері қарастырылады және орын алған жағдайлар туралы айтылады. Оған қоса, нұсқаулықта терминология талқыланады, өйткені халықаралық диалог деңгейінде эпидқадағалау туралы дәйекті ақпаратты есепке алу үшін эпидқадағалау жүйелеріне келісілген терминдер, анықтамалар мен жіктемелер болуы қажет. Терминология мен анықтамалардың біркелкілігі суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерінің нәтижелерін жаһандық деңгейде үрдістерді, тәуекел топтарын және кейінгі көмектің сипатын ескере отырып салыстыруды жеңілдетеді. Сонымен қатар, нұсқаулыққа суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерінің әрекет ететін жүйелеріне немесе жобаларына шолу енгізілген, өйткені соңғы жылдары суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау ұлттық және халықаралық деңгейлерде барған сайын басым міндетке айналып келеді. Нұсқаулықта қолданылған деректер мамандандырылған тізілімдерден, көп орталықтық жобалардан, ұлттық/халықаралық статистика мен дерекқорлардан, сондай-ақ жекелеген зерттеулерден алынды. 1.7 Библиография 1. Hall IH, Correa A, Yoon P, Braden C. Lexicon, definitions and conceptual framework for public health surveillance. MMWR. 2012:10-4. 2. Суицидтің алдын алу: жаһандық императив. Женева: Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы; 2014. 3. Mental Health Action Plan 2013−2020. Geneva: World Health Organization; 2013. 4. Holder Y, Peden M, Krug E, Lund J, Gururaj G, Kobusingye O. Injury surveillance guidelines. Geneva: World Health Organization; 2001. 5. Sethi D, McGee K, Peden M, Habibula S. Guidelines for conducting community surveys on injuries and violence. Inj Control Saf Promot. 2004;11:303-6. 6. Bartolomeos K, Kipsaina C, Grills N, Ozanne-Smith J, Peden M, editors. Fatal injury surveillance in mortuaries and hospitals: a manual for practitioners. Geneva: World Health Organization; 2012. 7. Värnik P. Suicide in the world. Int J Environ Res Public Health. 2012;9:760-71. 8. Web-based Injury Statistics Query and Reporting System. Atlanta (GA): Centers for Disease Control and Prevention: 2014 (www.cdc.gov/injury/wisqars/index.html, 2019 ж. 1 ақпандағы жағдай бойынша). 9. Crosby A, Ortega L, Melanson C. Self-directed violence surveillance: uniform definitions and recommended data elements, Version 1.0. Atlanta (GA): Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Injury Prevention and Control; 2011. 10. Bergen H, Hawton K, Waters K, Ness J, Cooper J, Steeg S, et al. How do methods of non-fatal self-harm relate to eventual suicide? J Affect Disord. 2012;136:526–33. 11. Carroll R, Metcalfe C, Gunnell D. Hospital management of self-harm patients and risk of repetition: systematic review and meta-analysis. J Affect Disord. 2014;168:476–83. 12. 1Gunnell D, Bennewith O, Peters TJ, House A, Hawton K. The epidemiology and management of self-harm amongst adults in England. J Public Health Oxf Engl. 2005;27:67-73. 13. Hawton K, Zahl D, Weatherall R. Suicide following deliberate self-harm: long-term follow-up of patients who presented to a general hospital. Br J Psychiatry J Ment Sci. 2003;182:537-42. 14. Owens D, Horrocks J, House A. Fatal and non-fatal repetition of self-harm. Systematic review. Br J Psychiatry J Ment Sci. 2002;181:193-9. 15. Arensman E, Kerkhof AJ, Hengeveld MW, Mulder JD. Medically treated suicide attempts: a four year monitoring study of the epidemiology in the Netherlands. J Epidemiol Community Health. 1995;49:285-9. 16. McMahon E, Keeley H, Cannon M, Arensman E, Perry IJ, Clarke M, et al. The iceberg of suicide and self-harm in Irish adolescents: a population-based study. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol. 2014;49:1929-35. 17. Ystgaard M, Arensman E, Hawton K, Madge N, van Heeringen K, Hewitt A, et al. Deliberate self-harm in adolescents: comparison between those who receive help following self-harm and those who do not. J Adolesc. 2009;32:875-91. 18. Griffin E, Arensman E, Corcoran P, Dillon C, Williamson E, Perry IJ. National Self- Harm Registry Ireland. Annual Report 2014. Cork: National Registry of Deliberate Self-Harm; 2015. 19. Perry IJ, Corcoran P, Fitzgerald AP, Keeley HS, Reulbach U, Arensman E. The incidence and repetition of hospital-treated deliberate self-harm: findings from the world’s first national registry. PloS One. 2007;7:e31663. 20. Bergen H, Hawton K, Waters K, Cooper J, Kapur N. Epidemiology and trends in non-fatal self-harm in three centres in England: 2000–2007. Br J Psychiatry. 2007;197:493–8. 21. Rajendra R, Krishna M, Majgi S, Heggere N, Robinson C, Poole R. A feasibility study to establish a Deliberate Self-harm Register in a state hospital in southern India. Br J Med Pract. 2015;8:807. 22. Ward E, McCartney T, Arscott-Mills S, Gordon N, Grant A, McDonald AH, et al. The Jamaica Injury Surveillance System: a profile of the intentional and unintentional injuries in Jamaican hospitals. West Indian Med J. 2010;59:7–13. 23. CIHI data access. Ottawa: Canadian Institute for Health Information; 2015 (https://www.cihi.ca/en/data-and-standards/access-data, 2019 ж. 1 ақпандағы жағдай бойынша). 24. Victorian State Trauma System and Registry: 1 July 2013 to 30 June 2014 summary report. Melbourne: Department of Health and Human Services of the Government of Victoria; 2015. 25. Griffin E, Arensman E, Wall A, Corcoran P, Perry IJ. National Registry of Deliberate Self-Harm Annual Report 2012. Cork: National Registry of Deliberate Self-Harm; 2013. 26. Lilley R, Owens D, Horrocks J, House A, Noble R, Bergen H, et al. Hospital care and repetition following self-harm: multicentre comparison of self-poisoning and self-injury. Br J Psychiatry J Ment Sci. 2008;192:440–5. 27. Griffin E, Arensman E, Corcoran P, Wall A, Williamson E, Perry IJ. National Registry of Deliberate Self-Harm Annual Report 2013. Cork: National Registry of Deliberate Self-Harm; 2014. 28. Health Service Executive. National Office for Suicide Prevention. Connecting for life: Ireland’s national strategy to reduce suicide 2015−2020. Dublin: Department of Health; 2015. 29. Hawton K, Bale L, Casey D, Shepherd A, Simkin S, Harriss L. Monitoring deliberate self-harm presentations to general hospitals. Crisis. 2006;27:157–63. 02 Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерін әзірлеу және енгізу 2.1-суретте нұсқаулыққа енген эпидқадағалау жүйесін құру, енгізу, талдау және бағалау жөніндегі бес кезеңге шолу келтірілген. Тарауға шолу Эпидқадағалау жүйесін енгізу Медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттерге немесе өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерін жоспарлау және дайындау кезіндегі талаптар мен кезеңдерге шолу. Деректер жинау және жағдайларды растау Мүдделі тараптарды ақпараттандыру әдістеріне, қажетті деректер элементтеріне және деректерді кодтаудың рәсімдік аспектілеріне шолу. Этика және деректерді қорғау Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері туралы және олармен байланысты науқастардың сипаттамалары туралы ауруханалық деректерге қол жеткізу, этикалық нұсқаулықтарды және деректерді қорғау рәсімдерін сақтау, құпиялылықты қамтамасыз ету. Деректерді басқару рәсімі: • деректер жинау, оның ішінде тіркеу нысандары мен деректерді енгізу; • деректерді компиляциялау; • деректерді түзету; • деректерді талдау; • деректерді интерпретациялау. Ұзақ мерзімді эпидқадағалау Жылдық деректерге қол жеткізу мен эпидемиология, клиникалық медицина және қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы тиісті мәселелерді шешу кезінде оларды қолдану тұрғысынан ұзақ мерзімді эпидқадағалаудың артықшылықтары, оның ішінде статистикалық талдау жүргізу мен интерпретациялау жөніндегі нұсқаулық. 2.1-сурет. Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерін әзірлеу мен енгізудің кезеңдік тәсілдемесі Ақпараттандыру және тарту • Мемлекеттік органдарды / жергілікті өзін-өзі басқару органдарын / тиісті мүдделі тараптарды ақпараттандыру және тарту • Консультативтік комитет құру (мүмкін болса) • Барлық тартылған тараптар тұрақты кездесу үшін уақыт тағайындау Эпидқадағалау жүйесін құру • Шындыққа сәйкес келетін бюджетті дайындау • Эпидқадағалау жүйесінің орнықтылығын ескере отырып негізгі және қосымша қаржыландыру мүмкіндіктерін қарастыру • Пилоттық кезеңді қоса алғанда, кезең-кезеңімен енгізу мүмкіндігін қарау және ауқымды жалпыұлттық деңгейге дейін кеңейту • Негізгі функционалды қызметкерлерді тағайындау • Стандартты операциялық рәсімдерді әзірлеу Этика және деректерді қорғау • Этика жөніндегі комитеттің мақұлдауын және медициналық мекеме басшылығынан деректер жинауға жазбаша ресми рұқсат алу • Деректер қорғау саласындағы ұлттық заңнама талаптарының сақталуын тексеру Енгізу • Стандартты операциялық рәсімдерді толықтыру және нақтылау • Деректер жинауға үйрету (3-тарауды қараңыз) • Деректерді тіркеу нысанын әзірлеу • Деректер беретін медициналық мекеменің басшылығымен және қызметкерлермен (мысалы, жедел жәрдем қызметкерлері мен медициналық тіркеушілермен) кездесу; оларға істің мән-жайын толық түсіндіру • Деректерді кодтау және енгізу • Деректерді компиляциялау және түзету • Деректерді талдау және интерпретациялау • Барлық негізгі қызметкерлерді тиісті оқытуды қамтамасыз ету Талдау мен бағалау • Жыл сайынғы есептер мен басқа да ресми шолулар • Барлық тиісті тараптардың қатысуымен эпидқадағалау жүйесін енгізудің барлық аспектілерін талдау • Жүргізілген талдаудың негізінде эпидқадағалау жүйесінің басқару процестеріне немесе стандартты операциялық рәсімдеріне қажетті өзгертулерді енгізу • Сәйкес жағдайларда жүйені жаңа өңірлерге / медицина мекемелеріне тарату • Эпидқадағалау жүйесін қолдау мен оның ұзақ мерзімді орнықтылығын қамтамасыз ету 1-КЕЗЕҢ 2-КЕЗЕҢ 3-КЕЗЕҢ 4-КЕЗЕҢ 5-КЕЗЕҢ 2.1 Мемлекеттік органдар мен сәйкес мүдделі тараптарды ақпараттандыру және тарту Эпидқадағалау жүйесінің ұлттық немесе субұлттық сипатына қарамастан, оны дайындауға және жүзеге асыруға Денсаулық сақтау министрлігі мен басқа тиісті министрліктердің өкілдерін тарту ұсынылады. Басынан бастап-ақ жалпыұлттық эпидқадағалау жүйесін енгізуге ұмтылған жөн бола тұра, медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерінің әрекет ететін ұлттық немесе субұлттық тізілімдерінің мысалдары (мысалы, Ирландияда, Солтүстік Ирландия мен Фландрияда (Бельгия)) толық қамтудың жүйені енгізудің ауқымдарын бір географиялық ауданнан басқа аудандарға кеңейту есебінен қол жеткізілетінін көрсетеді. Елдер суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйесін әзірлеу кезінде 2.1-суретте сипатталған кезеңдік тәсілдемені басшылыққа ала алады. «Суицидтің алдын алу: жаһандық императив» атты ДДҰ баяндамасына сәйкес, өзіне-өзі қол жұмсау мен суицидтік әрекеттерге қатысты ұлттық эпидқадағалау өзіне-өзі қол жұмсауды болдырмауға бағытталған ұлттық стратегиялардың ең маңызды компоненті болып табылады. Осылайша, қазіргі уақытта ұлттық өзіне-өзі қол жұмсауды болдырмау стратегияларын әзірлеу жүргізіліп жатқан елдерде бұл кезең медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты ұлттық эпидқадағалау жүйесін бір мезгілде әзірлеп, енгізуді ұсынудың дер кезіндегі мүмкіндігі болуы мүмкін (қазіргі кезде сондай жүйелер әзірленіп, енгізіліп жатқан Бутандағы, Моңғолиядағы немесе Тунистегі сияқты). Елде мүмкіндіктер мен қолжетімді ресурстар болғанда мынадай топтарды құру қарастырыла алады. 1. Эпидқадағалау жүйесі мен қажетті ресурстарды жалпы басқару және қолдау үшін тиісті үкімет шенеуніктері мен басқа тұлғалардан құралатын басқару комитеті. 2. Басшылықты және жүйені жоспарлауға, енгізуге және бағалауға салынатын техникалық үлесті қамтамасыз етуге арналған техникалық консультативтік топ. 3. Эпидқадағалау жүйесін әзірлеуге, енгізуге және талдауға арналған эпидқадағалауды басқару тобы (құрамына қолда бар ресурстарға сәйкес деректерді жинаушы мен жүйе жетекшісі кіреді). Техникалық консультативтік топ пен эпидқадағалауды басқару тобының іс-әрекеттеріне басшылық жасайтын басқару комитеті Денсаулық сақтау министрлігінің, сондай-ақ медицина, жедел жәрдем, қоғамдық денсаулық сақтау, психиатрия, мейірбике ісі, өзіне-өзі қол жұмсаудың алдын алу, психология, денсаулық сақтаудың ақпараттық жүйелері мен медициналық-санитариялық статистика салаларының өкілдерінен құрылғаны жөн. Эпидқадағалау жүйесін әзірлеу мен енгізудің бастапқы кезеңінде басқару комитетінің құрамына сыртқы консультантты, мысалы, медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерін әзірлеу мен енгізуден тәжірибесі мол маманды енгізу пайдалы болуы мүмкін. Техникалық консультативтік топ тиісті пәндер өкілдерінен құралатын, жергілікті деңгейде әрекет ететін және нақты географиялық өңірде эпидқадағалау жүйесін енгізуді мақсат ететін салыстырмалы түрде шағын топ болуы мүмкін. Кездесулер кестесін эпидқадағалау жүйесінің (географиялық қамту және халық саны сияқты) нақты сипаттамаларына сәйкес анықтау қажет. Көптеген елдерде жоғарыда сипатталған үш бөлек топты құру орынсыз болады. Бұл жағдайда сарапшылар немесе басқа мамандар топтарын жоспарлау кезінде жағдайға және қолда бар ресурстарға барынша сай келетін вариантты қарастыру қажет. 1-КЕЗЕҢ 2.2 Эпидқадағалау жүйесін құру 2.2.1 Шығындар және қаржыландырудың әлеуетті көздері Медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйесін құру мен қолдау елеулі ресурстарды талап етеді. Жоспарлаудың негізгі міндеті шындыққа жақын бюджетті дайындау мен қаржыландыруды бөлу болып табылады. Әртүрлі елдерде бюджеттің мөлшері эпидқадағалау жүйесінің ауқымына (жалпы ұлттық немесе субұлттық (өңірлік)) қарай әртүрлі болады. 2.1-кестеде медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйесінің бюджетіне енгізілуге тиісті негізгі компоненттер көрсетілген. 2.1-кесте. Эпидқадағалау жүйесі бюджетінің үлгісі Компонент 1. Қызметкерлер • Басшы (толық немесе ішінара жұмысбастылық) • Деректерді жинаушы (жинаушылар) (толық немесе ішінара жұмысбастылық) • Талдаушы/статистика қызметкері (толық немесе ішінара жұмысбастылық) 2. Сапарлар • Деректер жинау мақсатында • Оқу семинарларына қатысу үшін 3. Оқыту • Оқу-практикалық семинарлар 4. Мониторингілеу мен бағалау • Сапаны тексеру 5. Үстеме шығындар • Қызметтік үй-жай және сонымен байланысты шығыстар • Жабдықтар, компьютерлер, серверлер, бағдарламалық жасақтама және т.б. • Ақпараттық-техникалық қолдау 6. Тарату • Жыл сайынғы баяндамаларды, бюллетеньдерді, ақпараттық хабарламаларды және т.б. беттеу және басып шығару • Баспа шығындары Медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйесін әзірлеу, енгізу мен қолдау шығындары қызметкерлердің жалақысы немесе қызметтік үй-жайлардың құны сияқты операциялық шығындардың айырмашылығына байланысты әртүрлі елдерде әртүрлі болады. Бюджеттің шынайылығын анықтау үшін оны жасаған кезде мүмкіндігінше басқа жерлерде әрекет ететін эпидқадағалау жүйелері мен зерттеулер туралы ақпаратты алу ұсынылады. Медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты әрекет ететін эпидқадағалау жүйелерінің тәжірибесіне сүйене отырып, мемлекеттік қаржыландыру мүмкіндіктерін эпидқадағалау жүйесін қаржыландырудың негізгі көзі ретінде зерттеу ұсынылады. Әдетте, Денсаулық сақтау министрлігі тарапынан қаржыландырылатын және басқа мемлекеттік мекемелер тарапынан қоса қаржыландырылатын (қолданыстағы немесе әдірленіп жатқан) өзіне-өзі қол жұмсаудың алдын алудың ұлттық стратегиясы бар елдерде эпидқадағалау жүйесіне қаражат бөлу ықтималдығы жоғары болады. Мемлекет өкілдерімен келіссөздер барысында медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалаудың артықшылықтарын, сондай-ақ, емдеудің және суицидтік әрекеттердің, өзіне-өзі зақым келтіру актілері мен өзіне-өзі қол жұмсаудың алдын алудың беретін пайдаларын атап көрсету маңызды. 2-КЕЗЕҢ Бюджетті жүйенің ұзақ мерзімді пайдасы мен экономикалық тиімділігін түсіндіре отырып, оны ұзақ мерзімді қолдау стратегиясын қамтитын жүйені әзірлеу және енгізу жөніндегі егжей-тегжейлі ұсыныстың құрамына енгізу қажет. Негізгі қаржыландыру мемлекет тарапынан қамтамасыз етілетін жағдайда эпидқадағалау жүйесіне байланысты болатын қосымша функцияларды, инновациялар мен зерттеулерді қолдау үшін басқа көздерден (мысалы, денсаулық сақтау/қоғамдық денсаулықты қорғау саласындағы зерттеулерді қаржыландырудың ұлттық немесе өңірлік бағдарламалары) қоса қаржыландыру нұсқаларын зерделеу ұсынылады. Бұл орайда қысқа мерзімді және бір реттік қаржыландыру эпидқадағалау жүйесін құру және қолдау үшін жеткіліксіз болатынын ескеру қажет. 2.2.2 Негізгі функционалды қызметкерлерді тағайындау Эпидқадағалауды басқару тобының мүшелерін тағайындау (елдің мүмкіндіктеріне қарай жалпыұлттық немесе өңірлік деңгейде) аса маңызды міндеттердің бірі болып табылады. Топтың ауқымы елдің немесе ауданның ауқымына байланысты болады. Жүйе жетекшісі ретінде келесі міндеттерді атқаратын кем дегенде бір жетекші маман тағайындау қажет: • эпидқадағалау тобын жалпы басқару; • эпидқадағалау барысына қатысатын жалпы бейінді ауруханалармен және министрліктермен қарым-қатынастар құру; • эпидқадағалау жүйесін күнделікті басқару, оның ішінде медициналық мекемелерде деректер жинауға қатысатын қызметкерлерді оқыту және супервизиялау; • деректерді басқару және оларды талдау. Қажет болған жағдайда топтың тиісті статистикалық талдау жүргізуді қоса алғанда статистикалық мәселелер бойынша статистика қызметкерінен / медициналық-санитариялық статистика қызметкерінен консультация алу мүмкіндігі болуға тиіс. Деректер жинаушыны тағайындау керек. Ресурстар жеткілікті болған мінсіз жағдайда бұл функцияны медициналық мекеменің қызметкері орындамағаны жөн. Жүйені енгізудің бастапқы кезеңдерінде ресурстар болмаған жағдайда тиісті дайындықтан өткен және денсаулық сақтаудың ақпараттық жүйелерімен жұмыс істеу тәжірибесі бар медициналық мекемелердің қызметкерлері деректер жинаумен айналысуы мүмкін. Әртүрлі елдерде медициналық мекеме қызметкерлері деректер жинауға қатысатын медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерін эпидқадағалау жүйелері мен зерттеулердің үлгілері бар (1, 2, 3, 4). Сонымен бірге, бағалау көрсеткендей, клиникалық міндеттерді деректерді жүйелі жинау сияқты басқа міндеттермен біріктіру қиындықтар туғызады (3). Деректерді жинау кезінде стандарттаудың жоғары деңгейін қамтамасыз ету үшін деректерді жинаушылар (медициналық мекемелердің қызметкерлері де, сырттан тартылатын адамдар да) медициналық құжаттаманың негізінде деректер жинау бойынша дайындықтан өтуі керек. Оқыту мәселелері төмендегі 3- тарауда егжей-тегжейлі қарастырылады. 2.2.3 Стандартты операциялық рәсімдер Әрбір елде жергілікті немесе өңірлік ерекшеліктерге жауап беретін эпидқадағалау жүйесінде деректер жинауды, жағдайларды растауды, деректер элементтерін және талдау процестерін басқаратын стандартты операциялық рәсімдер әзірленуі қажет. Олар өңірлік контексте эпидқадағалау жүйесінің біркелкілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. 2.2.3.1 Деректерді жинау Деректерді жинаушылар ауруханалардың жедел жәрдем бөлімдеріне жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттерді қоса, барлық өзіне-өзі зақым келтіру актілері туралы ақпаратты жинауға жауапты болады. Мүмкін болса, әрбір деректерді жинаушы жиналған ақпаратты жинау мен салыстыруды жүзеге асыра отырып, бірнеше (мемлекеттік және жеке) медициналық мекемемен жұмыс істейді. Деректерді жинаушы ауруханалық құжаттамадан өзіне-өзі зақым келтіру актілері мен суицидтік әрекеттерді анықтау, ондай құжаттамадан сәйкес ақпаратты алу мен сол деректерді иесіз нысанда жүйелендірілген түрде тіркеу үшін жауапты болады. Деректерді жинаушының (немесе баламалы қызметкердің) негізгі міндеттеріне мыналар кіреді: • қолжетімді ауруханалық құжаттамада алдын ала бекітілген енгізу және енгізбеу критерийлерін қолдана отырып, нақты қамтылатын аудандағы (тіпті қысқа немесе базалық ақпарат болса да) суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері туралы деректерді жүйелендірілген түрде анықтау (3-тарау); • бұл деректерді бекітілген уақыт аралықтарында эпидқадағалау жүйесінің жетекшісіне қауіпсіз түрде беру (мысалы, айына бір рет); • кодтарды тексеру және қажет болған жағдайда сапаны бақылау бойынша тиісті іс-шараларды жүргізу. Деректерді жинаушы деректерді қорғау саласында ұлттық нормаларды сақтауы қажет және эпидқадағалауды басқару тобымен құпиялылық туралы келісімге қол қоюы қажет. Егер деректерді жинаушы сырттан тартылған адам болса, медициналық мекемеге келмес бұрын әуелі төмендегідей қадамдарды жасау қажет. • Эпидқадағалауды басқару тобының өкілдері медициналық мекеменің басшылығымен кездесуі және эпидқадағалау жүйесі туралы оларға толық ақпаратты беруі қажет. • Медициналық мекеменің бас дәрігері немесе басқарушысы деректер жинауға ресми жазбаша рұқсат беруі қажет. • Жедел жәрдем бөлімінің қызметкерлері мен медициналық тіркеушілерді эпидқадағалау жүйесі туралы ақпараттандыру қажет. Деректерді жинаушының медициналық мекемеге алғаш рет келуі алдын ала келісілуге тиіс. Мінсіз жағдайда бас дәрігер деректерді жинаушыны тиісті қызметкерлермен (мысалы, жедел жәрдем бөлімінің қызметкерлері мен медициналық тіркеушілермен) жеке өзі таныстырады. Медициналық мекемелерге бару тұрақты түрде (жедел жәрдем бөліміне келіп түсетін суицидтік әрекет жасаған науқастардың санына байланысты аптасына бір рет, екі аптада бір рет немесе айына бір рет) жүзеге асырылуға тиіс. Мүмкін болса, деректерді жинау үшін медициналық мекемеге баратыны туралы телефон арқылы алдын ала хабарлаған жөн. Жұмыс орнында тұрақты түрде болатын қызметкермен (мысалы, әкімшімен) байланысты үзбеген пайдалы. Апта сайын бару қажет болатын ірі медициналық мекемелерде мұны қызметкерлерге ыңғайлы болатын тұрақты бір уақытта ұйымдастыруға болады. Деректерді жинаушыларға арналған процедуралар • Деректерді жинаушылар медициналық мекеменің қызметкерлеріне өздерінің әрбір келуі туралы хабарлап отыруы қажет. Олар әрқашан өздерімен бірге эпидқадағалау жүйесінің деректерді жинаушысының куәлігін және (немесе) медициналық мекеме берген рұқсатты алып жүруге тиіс. • Қауіпсіздік және құпиялылық саласындағы ішкі ережелерді қатаң сақтау қажет. Медициналық құжаттаманы медициналық мекеме қызметкерлерінің арнайы рұқсатынсыз (оларға хабарламастан) деректерді жинаушыларға арнап бөлінген үй-жайлардан алып шығуға рұқсат етілмейді. • Деректерді жинаушылар жедел жәрдем бөлімінде болып жатқан оқиғалар туралы үнемі хабардар болуы керек және қажет болған жағдайда одан шығып кетуге дайын болуы керек. • Эпидқадағалау жүйесіне қатысты барлық жазбаша материалдар әрдайым деректерді жинаушыда болуға тиіс. • Жағдайларға байланысты болатын жеке сипаттағы ақпаратты талқылауға рұқсат етілмейді. • Ақпарат алуға деген кез келген сұраныстар ұлттық немесе өңірлік эпидқадағалау жүйесі басқармасына жөнелтілуге тиіс. • Эпидқадағалау жүйесіне қатысы жоқ кез келген материалдарды елемеу қажет. • Науқастардың жеке басын сәйкестендіруге мүмкіндік беретін олар туралы мәліметтерді телефон арқылы талқылауға рұқсат етілмейді. • Деректерді жинаушылар өздерін әдепті ұстап, сәйкес лексиканы пайдалануға тиіс. 2.2.3.2 Жағдайларды растау Жағдайларды растауға дәйекті және біркелкі көзқарасты қамтамасыз ету мақсатында барлық деректерді жинаушылар бірдей рәсімдерді ұстануға тиіс. Деректерді жинаушылар медициналық құжаттамадағы, жазатайым оқиғаларды есепке алу журналындағы немесе медициналық мекемеге әрбір жүгіну тіркелетін тиісті компьютерлік файлдағы барлық жазбаларды тексеруге тиіс. Науқастардың көпшілігі ауруханаға жедел жәрдем бөлімі арқылы түседі, алайда мекемеге барлық өтініштер туралы жазбаларды тексеру жүйелерін қамтамасыз ету қажет. Егер медициналық мекеме деректерді жинаушының компьютерлік жүйеге кіруіне рұқсат етпесе, ол барлық жүгінулер туралы ақпаратты қағазға басылған түрінде алуы қажет. Медициналық мекеме ондай басылған ақпаратты тек жедел жәрдем бөліміне жүгінудің жекелеген түрлері бойынша ғана ұсынса, онда оның өзіне-өзі қасақана зақым келтіру жағдайларының барынша ықтимал санын қамтитын санаттардың жеткілікті кең тізімін (3-тарауда келтірілген енгізу және енгізбеу критерийлеріне сәйкес) қамтитынына көз жеткізу қажет. Жағдайларды анықтауды үйретуге қатысты ұсыныстар 3-тарауда келтірілген. Науқас өзінің деректерін үшінші тарапқа беруге қарсылық білдіретіндігі көрсетілген болса (мысалы, медициналық картадағы белгілер), науқастың тілегі қанағаттандырылуға тиіс. Ондай жағдайда деректерді жинаушы ондай науқас туралы ешқандай ақпаратты тіркемеуге тиіс. Медициналық мекемеге өзіне-өзі қасақана зақым келтіруге қатысты жүгінудің барлық жағдайларын анықтау қажет. Тіркеу нысанында немесе электрондық деректер енгізу жүйесінде медициналық мекеменің нөмірін, жүгіну күні мен уақытын және басқа да орынды ақпаратты көрсету қажет. Жалпы алғанда, деректерді жинаушының жазатайым оқиғаларды есепке алу журналымен немесе медициналық мекеменің компьютерімен жұмыс істеу уақытын барынша қысқарту қажет. Жүгіну эпидқадағалау жүйесіндегі жағдайларды анықтау критерийлеріне (3-тарау) сәйкес келетініне көз жеткізу үшін медициналық құжаттаманы немесе стационарлық науқастың картасын қарау қажет. Іс жүзінде, деректерді жинаушы нақты медициналық мекемеге жүгінудің енгізілуге тиіс жағдай болып табылатынына сенімді болмаса, оған одан әрі техникалық нұсқау мен кеңес беруді қамтамасыз ететін жүйе жетекшісімен байланысу қажет. 2.2.3.3 Деректер элементтері Мінсіз жағдайда медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйесінің тіркеу нысанына деректердің негізгі элементтері енгізілуге тиіс. Бұл негізгі элементтер халықаралық деңгейде әрекет ететін ең ірі эпидқадағалау жүйелерінің элементтеріне сәйкес болуға тиіс. Бұдан басқа, суицидтік әрекеттен немесе өзіне-өзі зақым келтіру актісінен кейін медициналық мекемеге жүгінген адамдардың әлеуметтік- демографиялық, психоәлеуметтік және психиатриялық сипаттамалары туралы қосымша егжей-тегжейлі ақпарат алу үшін өзекті болатын деректердің қосымша элементтерінің тізімі ұсынылады. Тіркеу нысанындағы деректердің негізгі элементтері • Деректерді жинаушы (деректер жинауды жүзеге асыратын нақты адамның аты-жөні немесе сәйкестендіру нөмірі) • Тіркеу күні • Медициналық мекеменің нөмірі (эпидқадағалау жүйесін құру кезеңінде әрбір мекемеге берілуге тиіс) • Оқиғаның бірегей нөмірі (әрбір өзіне-өзі зақым келтіру актісіне бірегей нөмір берілуге тиіс) • Тұлғаның бірегей сәйкестендіру нөмірі (әрбір тұлғаға бірегей сәйкестендіру нөмірі берілуге тиіс) • Жынысы • Туған күні • Жасы • Пошта индексі/телефон коды • Жүгінген күні • Жүгінген уақыты • Медициналық мекемеге жеткізілу/келу әдісі • Ауруханаға түскенде қабылдаған маман • Өзіне-өзі зақым келтіру актісі жасалған күн • Өзіне-өзі зақым келтіру актісі жасалған апта күні • Өзіне-өзі зақым келтіру актісі жасалған уақыт • Өзіне-өзі зақым келтіру актісі жасалған орын • АХЖ-10 бойынша кодтарға сәйкес әдіс (әдістер) (3.1-кестені қараңыз). Өзіне-өзі зақым келтірудің бірнеше әдістері қолданылған кезде барлық әдістер көрсетілуі қажет; өзін-өзі қасақана уландыру жағдайында (X60−X69) улағыш заттың атауы мен мөлшері көрсетілуі қажет • Өзіне-өзі зақым келтірудің ауырлық дәрежесі (келесі варианттарды қамтиды: реанимациялық бөлімді, күйік бөлімшесін немесе барокамераны қоса алғанда, мамандандырылған бөлімшеде емдеу; анестезияны қолдана отырып хирургиялық араласу; қарқынды терапия, оның ішінде дәрі-дәрмекті асыра пайдалану немесе улы химикаттармен улану кезінде антидоттарды пайдалану, тіршілік көрсеткіштерін бақылау, бірнеше мәртелік талдаулар немесе зерттеулер; жүгінгенге дейін немесе қарау кезінде сананың өзгерген жай-күйінің объективті белгілері немесе ессіз күй) • Өлгісі келетіні туралы мәлімдеме (әдетте, суицидтік ниеттер туралы бұл ақпарат қолжетімсіз немесе сенімді емес). «Иә» деген жауап алғанда мәлімдеменің сипаттамасын келтіріңіз • Өзіне-өзі зақым келтіру (алдыңғы өзіне-өзі зақым келтіру актілерінің) тарихы • Медициналық мекемеде психологиялық/психиатриялық куәландыру • Диагноз (осы тұлғамен байланысты кез келген диагноз) • Ауруханаға жатқызу • Ауруханадан шығару (медициналық мекемеден шығарылған күні мен сағаты) Деректердің қосымша элементтері • Азаматтық • Шыққан елі • Этникалық тиістілік • Діни сенімі • Отбасы жағдайы • Жұмысбастылық • Әлеуметтік-экономикалық мәртебесі • Сексуалды бағдарлық • Материалдық жағдайы / тұрғын үй түрі • Емдеуге жолдама • Кейінгі бақылау • Бұрын өзіне-өзі зақым келтіруге байланысты ауруханаға жатқызылуы • Психикалық бұзылу / психиатр бақылауының тарихы • Алкогольді немесе есірткілерді қолдану • Созылмалы ауру және (немесе) соматикалық ауру • Соматикалық ауруларды немесе психикалық бұзылуларды емдеу тарихы • Жіті эмоциялық бұзылу (мысалы, қарым-қатынастың бұзылуы, отбасы мүшесінің кетуі немесе жоғалуы, жұмыстан айырылу, қаржыға, тұрғын үйге, заңға қатысты, мектептегі немесе жұмыстағы проблемалар, жыныстық серіктесінен шеккен зорлық-зомбылық, бастан өткізген қылмыс, жарақаттану немесе қатал қатыгездік, қорлау, кемсітушілік) • Отбасындағы өзіне-өзі қол жұмсау немесе суицидтік әрекеттер • Интернеттен немесе басқа БАҚ-тан алынған өзіне-өзі қол жұмсау жағдайлары немесе суицидтік әрекеттер туралы ақпарат 2.3 Этикалық талаптар, құпиялылық және деректерді қорғау Құпия деректер – бұл адамның сәйкестендіру нөміріне немесе оның физикалық, физиологиялық, психикалық, экономикалық, мәдени немесе әлеуметтік сәйкестендірілуіне нақты көрсететін бір немесе бірнеше факторға сілтеме арқылы ондай адамды тікелей немесе жанамалай сәйкестендіруге мүмкіндік беретін ол адам туралы кез келген жеке ақпарат. Өзінің сипаты бойынша тиісті тұлғаны негізді түрде көрсетуге мүмкіндік бере алмайтын статистикалық нысандағы деректер оларға қатысты аты- жөнін көрсетпеуді қамтамасыз етуге барлық күш-жігер жұмсалғандықтан құпия болып саналмайды. Медициналық зерттеулерде жеке деректерді пайдалану кезіндегі құпиялылық медициналық кәсіптің этикалық қағидаларымен де, әр елдегі деректерді қорғау туралы заңнамамен де реттеледі. Құпиялылық қағидалары тек эпидқадағалау жүйесі ішінде ғана емес, сонымен қатар жалпы көпшілікке немесе жекелеген зерттеушілерге берілген жүйе тарапынан ашылған кез келген деректерге қатысты қолданылуға тиіс. Сақтық шарасы ретінде барлық қызметкерлер жұмысқа қабылданған сәтте медициналық мекеме қызметкерлерінің барлығы қол қоятын құпиялылық туралы келісім нысанына қосымша құпиялылық туралы келісімге қол қоюға тиіс. Құпиялылықты сақтау – тек міндет қана емес, сондай-ақ эпидқадағалау жүйесін ақпаратпен қамтамасыз ететін адамдар тарапынан сенімділікті сақтаудың ең маңызды шарты. Медициналық мекеменің қызметкерлері науқастардың әл-ауқаты қорғалатынына және мекемеде қатаң сақталатын құпиялылық ережелерін эпидқадағалау жүйесінің қызметкерлері де сақтайтынына сенімді болу керек. Эпидқадағалау жүйесінің қызметкерлері де кез келген адамда қайғы-қасірет немесе жағымсыз әсерленушілік тудыруы мүмкін әрекеттерден аулақ болуға қатысты құқықтық және моральдық міндеттемелерді мойнына алады. Өздерінің міндеттерін орындау кезінде эпидқадағалау жүйесінің қызметкерлері төмендегі ережелерді сақтауға тиіс. • Әрбір медициналық мекеменің этика мәселелері жөніндегі комитетінен медициналық құжаттамаға қол жеткізуге рұқсат алу қажет. • Жүйеге қатысатын әрбір медициналық мекемеде жақсы көрінетін жерде эпидқадағалау жүйесінің сипаттамасы бар ақпараттық үндеухат ілініп тұруы тиіс (1-қосымшадағы мысалды қараңыз). • Эпидқадағалау жүйесінің қызметі адамдарға зиян келтірмеуге, оларда алаңдаушылықтар туғызбауға немесе оларды келеңсіз жағдайларда қалдырмауға тиіс. • Эпидқадағалау жүйесінің иелігіне түскен ақпараттың құпиялылығы сақталатынына кепілдіктер қажет. • Эпидқадағалау жүйесінің есептері мен баяндамаларында әлдебір адамның жеке тұлғасын ашуға қабілетті ақпарат болмауы қажет. 2.4 Енгізу Жүйені енгізу мәселелері қарастырылған төмендегі тармақтарға қосымша қызметкерлердің өз функцияларын, жиналуға тиісті деректерді және жалпы процесс шеңберіндегі өз орындарын түсінуге мүмкіндік беретін қажетті дайындықтан өтуі аса маңызды (3-тарауды қараңыз). Осыған байланысты қызметкерлерге кез келген жаңа процестер немесе жетістіктер туралы хабарлап отыру және олардың жұмыстарының қаншалықты құнды екенін көрсетіп тұру қажет. 3-КЕЗЕҢ 4-КЕЗЕҢ 2.4.1 Стандартты операциялық рәсімдерді жетілдіру және нақтылау Эпидқадағалау жүйесіне енгізілуі тиіс барлық деректердің уақтылы және дұрыс жиналуын қамтамасыз ету үшін келесі әрекеттерді орындау қажет. • Нақты жағдайды ескере отырып стандартты операциялық рәсімдерді (СОР) әзірлеп, оларды жыл сайын жаңарту. • Барлық деректерді жинаушыларға кіріспе нұсқама өткізу. • Деректерді жинау өзіне-өзі зақым келтіру жағдайлары мен суицидтік әрекеттерді растаудың операциялық критерийлеріне сәйкес жүргізілетініне және енгізу мен енгізбеу критерийлерінің сақталатынына көз жеткізу үшін жүйелі түрде кездесулер өткізу. • Деректерді жинаушыларға (олар бірнешеу болса) арналған семинарлар өткізу; олардың барысында олар өз тәжірибелері мен меңгерген білімдерімен алмаса алады, сондай-ақ күрделі жағдайлар мен ахуалдарды, әсіресе жедел жәрдем бөлімдеріндегі жағдайларды талқылай алады. • Деректерді жинаушылардың эпидқадағалау жүйесімен байланысты есептермен, баяндамалармен, жарияланымдармен және жұмыс жағдайларының өзгерістері туралы ақпаратпен (мысалы, жедел жәрдем бөлімдерінде өзіне-өзі зақым келтіру актілерін бағалау үшін мамандандырылған медициналық қызметкерлерді тағайындау туралы) танысуын қамтамасыз ету. 2.4.2 Деректерді тіркеу нысанын әзірлеу Өзіне-өзі зақым келтірудің әрбір жағдайы туралы ақпарат деректерді тіркеудің қағаз нысанында тіркелуге немесе тікелей электрондық дерекқорға енгізілуге тиіс. Деректерді тіркеу нысандары мен электрондық енгізу жүйелері деректердің барлық негізгі элементтерін және қосымша элементтерінің мүмкіндігінше көп санын қамтуы керек (деректердің негізгі және қосымша элементтері 2.2.3.3-тарауда көрсетілген). Тиімділікті арттыру мақсатында деректердің элементтері мүмкіндігінше ашылмалы мәзірлерге топтастырылуға тиіс. Мысалы: • өзіне-өзі қасақана зақым келтіру әдісін көрсететін деректер элементтері үшін АХЖ-10 бойынша кодтарды (X60−X84) тізіп, өзге әдістерді сипаттау үшін «басқа» санатын қосу қажет. Қажет болса, өзіне-өзі зақым келтіру әдістерінің жағдайындағыдай бірнеше жауапты таңдау мүмкіндігі көзделуге тиіс. Деректерді тіркеудің қағаз нысанының мысалы 2-қосымшада келтірілген. Электрондық деректер енгізу жүйесінің мысалы Ирландияның Ұлттық өзіне-өзі зақым келтіру тізілімі болып табылады1. 1 Қараңыз: http://nsrf.ie/our-research/our-systems/national-registry-of-deliberate-self-harm, 2019 ж. 19 ақпандағы жағдай бойынша 2.4.3 Деректерді кодтау және енгізу Мүмкіндігінше, деректер тікелей электрондық дерекқорға енгізілгені жөн, себебі ол деректерді салыстырудың барынша тиімді әдісін қамтамасыз етеді. Ондай мүмкіндік болмаған жағдайда алдымен деректерді тіркеудің қағаз нысандарын пайдалануға жол беріледі, олардағы ақпарат кейіннен компьютерлік жүйеге енгізіледі. Деректердің элементтері кодталуға тиіс (мысалы, 1 коды – әйел адам, 2 коды – ер адам). Қайталама суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерін қадағалау мақсаттарында эпидқадағалау жүйесінде деректер тек жеке адамдар бойынша ғана емес, сонымен қатар оқиғалар, ауруханаға жатқызу немесе эпизодтар бойынша да тіркелуге тиіс. Суицидтік әрекеттен немесе өзіне-өзі зақым келтіру актісінен кейін медициналық мекемеге жүгінген адамдардың санын дұрыс санау үшін жеке адамдарға бірегей сәйкестендіру нөмірлері қажет. Белгілі бір уақыт кезеңіндегі жүгінулердің жалпы санын есептеу үшін жеке оқиғалардың бірегей нөмірлері қажет (өйткені бір адам мекемеге бірнеше рет жүгіне алады). Қайта жүгінген кезде оқиғаға сол адамның бірегей сәйкестендіру нөмірін сақтай отырып, жаңа оқиға нөмірі берілуге тиіс. 2.4.3.1 Оқиғаның бірегей нөмірі Электрондық деректер енгізу жүйесін әрбір жаңа жазбаны сақтағанда автоматты түрде бірегей оқиға нөмірі берілетіндей бағдарламалауға болады. Деректерді тіркеудің қағаз нысандарын пайдаланған кезде оқиғаның бірегей нөмірі нысанның әрбір толтырылған данасына берілуге тиіс. 2.4.3.2 Тұлғаның бірегей сәйкестендіру нөмірі Деректерді электрондық дерекқорға енгізу немесе деректерді тіркеудің қағаз нысанын толтыру кезінде адамды тікелей немесе жанама түрде сәйкестендіруге мүмкіндік беретін ақпарат (мысалы, толық аты-жөні, медициналық сақтандыру полисінің нөмірі немесе тұрғылықты мекенжайы) деректерді қорғау туралы елдің заңдарына сәйкес кодталуға тиіс. Бұл жиналған ақпараттың белгілі бір адамның жеке басына байланыстырыла алмауын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Мысалы, тұлғаның бірегей сәйкестендіру нөмірін қалыптастыру үшін төменде сипатталған кодтау қағидасын пайдалануға болады. • Келесі элементтерді қолдана отырып оларды тұлғаның бірегей сәйкестендіру нөмірі ретінде пайдаланылатын бірегей кодқа біріктірудің стандартталған жүйесін жасаңыз. – Аты-жөні: мысалы, аты-жөнінің бірінші әріптерін, есімнің алғашқы екі әрпін және фамилияның соңғы екі әрпін немесе есімнің бір бөлігін қолданыңыз. – Жасы: жас немесе жас тобын қолданыңыз (мысалы, 30-дан 39-ға дейінгі кез келген жасты 30 кодымен белгілеңіз). – Туған күні: мысалы, туған жылын қолданыңыз. – Мекенжайы: пошта индексін немесе оның бір бөлігін (мысалы, алғашқы екі санын) пайдаланыңыз. Осындай стандартталған жүйені қолданғанда кодтардың түрі SH367810 сияқты болады. Бірегей кодтың бірнеше рет пайдаланылу жағдайларын болдырмау қажет, сондықтан электрондық деректерді енгізу жүйесі кодтауды автоматты түрде жүзеге асырып, әлдебір бірегей код екінші рет қалыптастырылған кезде ескерту бергені жөн. Деректерді тіркеудің қағаз нысандарын пайдаланған кезде тұлғаның бірегей сәйкестендіру нөмірлерін жасау үшін кездейсоқ кодтардың алдын ала құралған тізімін пайдалануға болады. Тұлғаның бірегей сәйкестендіру нөмірі мен оның медициналық картасы арасындағы өзара байланысты белгілейтін тізім медициналық мекеменің бақылауындағы сейфте немесе тіркеу файлында сақталуға тиіс. Бұл сейфтің немесе файлдың қауіпсіздігі үнемі қамтамасыз етілуі қажет; электрондық форматты пайдалану кезінде файл қос парольмен қорғалуы және шифрлануы қажет. Стандартталған кодтарды қалыптастыру жүйесі құпия болуы керек және тек электрондық дерекқорды бақылайтын тұлғаларға ғана белгілі болуы керек. Қағаз жүйесін пайдалану кезінде адамның жеке басы мен кездейсоқ режимде қалыптастырылған кодтың арасындағы байланысты белгілейтін тізім үшін де осыған ұқсас қорғаныс қажет. Медициналық құжаттамадағы жеке деректерді пайдалану кезіндегі құпиялылық медициналық кәсіптің этикалық қағидаларымен де, әр елдегі деректерді қорғау туралы заңнамамен де реттеледі. Осыған байланысты кодтау әдісін анықтау кезінде нақты елдің деректерді қорғау саласындағы заңнамасы пайдаланылуға тиіс. Деректерді қорғау туралы заң адамның келісімінсіз жеке деректерді жазып алуға тыйым салатын жағдайда жергілікті немесе ұлттық деректерді қорғау басқармасында медициналық мекемеге өзіне-өзі зақым келтіруге байланысты жүгіну жағдайларына арналған жасырын кодтаудың баламалы рәсімін келісуге болады. 2.4.4 Деректерді компиляциялау Деректерді компиляциялау олардың сапасын бақылаудың бірінші кезеңі болып табылады. Деректерді компиляциялауды эпидқадағалау жүйесінің жетекшісі деректерді жинаушымен бірлесе отырып жүзеге асыруға тиіс. Компиляциялау жүйенің жетекшісіне деректер жинау барысын бақылауға және олардың өзектілігін бағалауға мүмкіндік беретіндіктен процестің маңызды кезеңі болып табылады. Эпидқадағалау жүйесінің барлық деректерін жүйелі түрде компиляциялауды қамтамасыз ету үшін төмендегілер қажет. • Жүйенің жетекшісі деректерді жинаушылардың өз функциялары мен міндеттерін айқын түсінуін қамтамасыз ете отырып, оларды бақылау мен қолдауды жүзеге асыруға тиіс. • Жүйенің жетекшісі деректердің әртүрлі көздерден уақтылы қабылдануы мен компиляциялануын қамтамасыз етуге тиіс. • Жүйенің жетекшісі барлық деректерді жинаушылардың қатысуымен деректерді тұрақты тексерулердің / тоғыспалы тексерулердің жүргізілуін (мысалы, жылына екі рет) қамтамасыз етуге тиіс. • Кейбір ресурстары шектеулі елдерде деректер жинаушы мен жетекшінің функцияларын бір адам атқара алса да, бұл ең жақсы вариант емес. 2.4.5 Деректерді түзету Деректерді түзетуді жүйенің жетекшісі деректерді жинаушымен бірлесе жүзеге асыруға тиіс. Бұл кезең деректерді компиляциялаумен бірге жүргізіле алады. Бұл кезеңде жүйеге барлық мүмкін ақпараттың енгізілуін қамтамасыз ету үшін деректерді жинаушыдан кез келген жетіспейтін мәндерді немесе айнымалыларды анықтауға болады. Осы орайда жетіспейтін ақпаратты тексеру үшін деректерді жинаушыдан кейбір материалдарға қайта жүгіну талап етілуі мүмкін. Нәтижесінде тек жылдың соңында ғана жыл сайынғы баяндамаға арналған барлық деректерді өңдеу аяқталғаннан кейін ғана деректерді түзету аяқталды деп санауға болады. Қажет болғанда статистикалық талдау жүргізу үшін барлық деректердің бар болуын тексеретін статистика қызметкері осы процестің пайдалы қатысушысы бола алады. Бұл кезеңде жүйе жетекшісі мен статистика қызметкері тығыз байланыста жұмыс істеуі керек. Маңызды мезеттер • Болашақта жүгіну үшін осы кезеңде өткізілген барлық талқылаулар мен қабылданған шешімдерді тіркеу қажет (мысалы, осы кезеңде енгізілмеген барлық жағдайларды құжаттау қажет). Бұл процестің көп еңбекті қажет ететініне қарамастан, ол деректердің жалпы сенімділігін қамтамасыз ету үшін өте маңызды. • Осы рәсімді жүзеге асыру барысында алынған негізгі сабақтар стандартты операциялық рәсімдерде тіркеліп, біліктілікті үздіксіз арттыру процесі шеңберінде деректерді жинаушыларға жеткізіліп отыруға тиіс. • Кейде кешірек кезеңде деректерді қайта тексеру қажет болуы мүмкін. Осы мақсатта деректері бар бастапқы файлдарды сақтау өте маңызды. 2.4.6 Деректерді талдау Деректерді талдау мен деректердің орталық қорын жүргізу қатар жүзеге асырылуға тиіс. Деректерді өңдеу және талдау тоқсан сайын жүргізілуге тиіс. Әрбір тоқсандағы деректерді өңдеген сайын алдыңғы тоқсандардың деректерімен толық жылдың деректер файлы құрылғанға дейін біріктіріліп отырады. Тоқсан сайынғы деректерді талдау қысқаша мәліметтерді қалыптастыруға және таратуға, сондай-ақ деректердің сапасы мен сәйкестігіне тексеру жүргізуге мүмкіндік береді. Деректердің бас мұрағаты мен дерекқорларды жүргізу кез келген ретроспективті және перспективалық талдау жүргізу үшін ең маңызды шарт болып табылады. Осы кезеңге арналған ұсынымдар келесідей: • Жүйе жетекшісі дерекқорлардың және бас жұмыс мұрағатының екі данада жүргізілуін және сенімді сақталуын қамтамасыз етуге тиіс. • Әр тоқсанның соңында сыртқы қатқыл дискіде дерекқордың және бас мұрағаттың резервтік көшірмесін жасау қажет. Сыртқы қатқыл диск шифрланып, пайдаланылмаған кезде бекітулі сейфте сақталуға тиіс. 2.4.7 Деректерді интерпретациялау Бұл тарауда суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау деректерін талдау үшін әдетте қолданылатын статистикалық талдаудың негізгі және күрделірек түрлері туралы ақпарат келтірілген. Есептілікті интерпретациялау мен құрастыру деректерді жинау процесінің соңғы кезеңдері болып табылады. Эпидқадағалау жүйесі жұмысының қорытынды нәтижесін көрсететін есеп мынадай шарттардың сақталуымен жасалуға тиіс. • Бар жағдайлар мен тенденцияларды сипаттау, тиісті салыстырулар жүргізу және талқылау мен талдаудың ең маңызды бағыттарын анықтау қажет. • Есепті рецензияланған және ғылыми журналдарда жариялауды ынталандыру, сондай-ақ барлық тиісті қызметкерлерге қолжетімді болуы тиіс мақалалар жазуға белсенді қатысу мүмкіндігін атап өту қажет. • Есеппен денсаулық сақтау және әлеуметтік қорғау органдарын, сондай- ақ басқа да тиісті мекемелерді (мысалы, құқық қорғау органдарын, бас бостандығынан айыру орындарын, жергілікті қоғамдастықтарды) таныстыру қажет. • Есептерді барынша кең аудиторияның өзіне-өзі қол жұмсау жағдайлары туралы хабардар болуы үшін қолдану қажет. 2.4.7.1 Статистикалық талдаудың негізгі түрлері 100 мың тұрғынға шаққандағы көрсеткіштерді есептеу Жылына 100 мың тұрғынға шаққандағы жағдайлардың санын есептеу тұрғын халық үшін жалпы алғанда, ер адамдар және әйел адамдар үшін бөлек, сондай-ақ әрбір күнтізбелік жылда суицидтік әрекеттен немесе өзіне-өзі зақым келтіру актісінен кейін медициналық мекемеге жүгінген адамдардың саны негізінде жыныс-жас топтары бойынша жүргізілуге тиіс. Өзіне-өзі зақым келтіру жағдайларының (суицидтік әрекеттерді қоса алғанда) жалпы және жасына қарай стандартталған көрсеткіштері өзіне- өзі зақым келтіру актісін жасаған адамдардың санын (n) халықтың тиісті тобының мөлшеріне (p) бөлу және нәтижені 100 000-ға көбейту жолымен, яғни (n/p)×100 000 формуласымен есептеледі. Көрсеткіштерді есептеу берілген немесе басқа ауданда емделгеніне қарамастан, өзіне-өзі зақым келтіру актісін жасаған ауданның тұрақты тұрғындарының саны негізінде жүргізілуге тиіс. Жынысы немесе тұратын аудандары арасындағы айырмашылықтар топ құрамындағы айырмашылықтарға емес, өзіне-өзі зақым келтіру жағдайларының әртүрлі таралуына байланысты болатындықтан, зерттеліп отырған халық тобының жас құрамына негізделген түзетулер енгізу ұсынылады. Мысалы, еуропалық жас бойынша стандартталған көрсеткіштер (ЕЖСК) зерттеліп отырған халық тобының жас құрамы еуропалық халықтың теориялық тобыныкімен бірдей болған жағдайда байқалатындай құбылыстың таралу көрсеткіштерін білдіреді. ЕЖСК келесі жолмен есептеледі: әрбір бес жас тобындағы өзіне-өзі зақым келтіру актілерін жасаған адамдардың саны тәуекел тобындағы адамдардың санына бөліп, халықтың стандартты еуропалық тобының көрсеткішіне көбейтіледі (5). ЕЖСК бөлек жас топтары бойынша нәтижелердің қосындысын білдіреді. Мұндай әдісті әртүрлі өңірлерге де, жаһандық деңгейде де қолдануға болады. Келесі факторларды ескеру қажет. • 20-дан кем оқиғаға негізделіп есептелген көрсеткіштер шынайы суретті дәл көрсетпеуі мүмкін. • Егер бір адам бір күнтізбелік күннің ішінде медициналық мекемеге бір реттен артық жүгінсе, суицидтік әрекет немесе өзіне-өзі зақым келтіру актісі қайтадан жасалған-жасалмағанын әлде қайта жүгіну науқастың кетіп қалып қайта оралғанын немесе басқа медициналық мекемеге ауыстырылғанын білдіретін-білдірмейтінін нақтылау қажет. Егер қайталанған суицидтік әрекет немесе өзіне-өзі зақым келтіру актісі болмаса, бұл оқиға бір суицидтік әрекет немесе өзіне-өзі зақым келтіру актісі ретінде тіркелуге тиіс. Сенімділік интервалдары Сенімділік интервалы бақыланатын деректердің негізінде нақты көрсеткіште болуы мүмкін қателікті білдіреді. Сенімділік интервалын есептеу кезінде оқиғаның ықтималдығы (n/p көрсеткіші) аз, ал оқиғалар бір-бірімен байланысты емес деп болжалданады. Оқиғалар санының (n) 95%-тік сенімділік интервалы n +/− 2√n құрайды. • Мысалы, бір жыл ішінде әлдебір өңірде 25 өзіне-өзі зақым келтіру актісі (оның ішінде суицидтік әрекет) тіркелсе, 95%-тік сенімділік интервалы 25 +/− 2√25 немесе 15-тен 35-ке дейінгі санды құрайды. Осылайша әлдебір көрсеткіштің 95%-тік сенімділік интервалы (n−2√n)/p-ден (n+2√ n)/p-ге дейінгі мәндерді қамтиды; мұндағы p – тәуекел тобы. Көрсеткіш 100 мың тұрғынға есептелетін болса, бұл мәндерді 100 000-ға көбейту қажет. • Екі көрсеткіштің статистикалық мәніндегі айырманы анықтау үшін 95%- тік сенімділік интервалын есептеуге болады. Ол үшін әуелі екі көрсеткіш арасындағы айырманы табу қажет. Көрсеткіштердің бұл айырмасының (rd) 95%-тік сенімділік интервалы rd−2√(n1/p12+n2/p22)-ден rd+2√(n1/p12+n2/p22)-ге дейінгі мәндерді қамтиды. Егер көрсеткіштер 100 мың тұрғынға шаққандағы мәндер болса, онда 2√ (n1/p12+n2/p22) мәнін 100 000-ға көбейтіп, содан кейін оны көрсеткіштердің айырмасына қосу немесе одан шегеру қажет. 95%-тік сенімділік интервалына 0 кірмесе, көрсеткіштер айырмасы статистикалық мәнге ие болып табылады. Қайталанған оқиғаларды талдау Тұлғаның бірегей сәйкестендіру нөмірін тіркеу қайталама суицидтік әрекеттерді және өзіне-өзі зақым келтіру актілерін талдауға мүмкіндік береді. Адам алдыңғы суицидтік әрекеттің немесе өзіне-өзі зақым келтіру актісінің нәтижесінде жүгінген медициналық мекемеден кеткеннен кейін жасаған жаңа суицидтік әрекет немесе өзіне-өзі зақым келтіру актісінің нәтижесінде кез келген медициналық мекемеге қайта түсуі қайталанған суицидтік әрекет немесе өзіне-өзі зақым келтіру актісі деп түсініледі. Қайталанған оқиғаларды талдаудың мысалы – шартты тәуекелдерді бағалауға арналған жиынтықтарды талдау. 2.4.7.2 Статистикалық талдаудың күрделі түрлері Деректердің уақыт қатарлары және суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне экономикалық құлдыраудың әсерін зерттеу Деректердің уақыт қатарлары мәндерінің мысалы ретінде Ирландияның Ұлттық өзіне-өзі зақым келтіру тізілімінің деректері кірген тереңдетілген талдауды келтіруге болады. Ол 2008-2012 жж. кезеңіндегі экономикалық құлдыраудың Ирландиядағы өзіне-өзі қол жұмсау мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерінің (суицидтік әрекеттерді қоса алғанда) ұлттық көрсеткіштеріне кері әсерін тигізгенін көрсетті (6). Бұл өзгерістің әсерін сандық тұрғыдан бағалау үшін зерттеуде өзіне-өзі қол жұмсау мен өзіне- өзі зақым келтіру актілері санының бақыланған көрсеткіштерін өзіне-өзі қол жұмсау көрсеткіштерінің азаю үрдісі жалғаса берген жағдайда (яғни, өзіне-өзі қол жұмсау мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері көрсеткіштерінің бұрынғыдай қарқынмен азаюы жалғасып жатқан жағдайда) бақылана алатын болжалды көрсеткіштермен салыстырылды. Құлдыраудың өзіне- өзі қол жұмсау мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерінің санына қатысты деңгейлер мен үрдістерге әсер ететін-етпейтіндігін тексеру үшін үзілісті уақыт қатарларына талдау жүргізілген (7). Құлдырау басталған кезең деп 2008 ж. алғашқы уақыт кезеңі қабылданды. Нәтижелердің сезімталдығын бағалау үшін талдау құлдырау басталуының екі әртүрлі сәтін (2007 ж. III тоқсан/шілде және 2008 жылғы III тоқсан/шілде) пайдалана отырып екі рет жүргізілді. Талдау нәтижелері көрсеткендей, Ирландиядағы бес жылдық экономикалық құлдырау мен қатаң үнемдеу шаралары ерлер арасында өзіне-өзі қол жұмсау және екі жыныстың арасында өзіне-өзі зақым келтіру актілері санының көрсеткіштеріне айтарлықтай кері әсер еткен. Алынған нәтижелер суицидтік мінез-құлық проблемасын және халық денсаулығының басқа да көрсеткіштерін ескере отырып, экономикалық құлдырауға мемлекеттік ден қою шараларын түзету қажеттілігін көрсетеді. Деректердің уақыт қатарлары және қайталама өзіне-өзі зақым келтіру мен өзіне-өзі қол жұмсау жағдайларының тәуекелін зерттеу Англиядағы Өзіне-өзі зақым келтіру жағдайларын көп орталықтық зерттеу шеңберінде жиналған деректер 2000–2007 жж. кезеңінде 10–18 жас аралығындағы адамдар жасаған өзіне-өзі зақым келтіру нәтижесінде медициналық мекемелерге жүгіну жағдайларының барлығын, сондай-ақ 2010 ж. соңына дейінгі кезеңдегі осы адамдардың қайтыс болуы туралы ұлттық деректерді қамтыды (8). Қайталама өзіне-өзі зақым келтіру актілері (суицидтік әрекеттерді қоса алғанда) мен өзіне-өзі қол жұмсаудың тәуелсіз және көп вариантты предикторларын анықтау үшін Кокстың пропорционалды регрессия моделі қолданылды. Осылайша, зерттеушілер мәлімдегендей, әдетте өзіне-өзі қол жұмсауда басқа әдістердің пайдаланылатынына қарамастан, балалар мен жасөспірімдер арасында өзіне-өзі зақым келтірудің әдісі ретінде өзін-өзі уландыруға қарағанда өзін кесу арқылы өзіне-өзі қол жұмсау мен өзіне-өзі зақым келтіру актісін қайталау қаупі көбірек болып отыр. Бұл қорытындылар жалпы бейінді ауруханаға өзіне-өзі зақым келтіру жөнінде жүгінудің барлық жағдайларында психоәлеуметтік тексеру қажеттілігін көрсетеді. Деректердің уақыт қатарлары және суицидтік әрекеттер мен тәуекел факторларының өзгеруіне қатысты үрдістерді зерттеу АҚШ Медициналық мекемелерінде амбулаториялық медициналық көмек көрсету туралы ұлттық сауалнаманың деректеріне 1993–2008 жж. кезеңі ішінде суицидтік әрекеттер мен өзіне келтірген зақымдардың (E950 – E959 кодтары) нәтижесіндегі жүгіну жағдайларының барлығы кірді (9). Үрдістерді талдау nptrend әдістемесі (Уилкоксонның белгілік рангтері критерийін дамыту болып табылатын үрдістердің параметрлік емес критерийі) мен регрессиялық талдауды қолданып жасалды. P<0,05 екі жақты критерийі статистикалық тұрғыдан маңызды деп танылды. Зерттеу көрсеткендей, соңғы екі онжылдықта барлық негізгі демографиялық топтарда жедел жәрдем бөлімдеріне суицидтік әрекеттер мен өзіне келтірген зақымдардың нәтижесінде жүгіну жағдайларының саны артқан. Осы ұзақ мерзімді үрдістерді түсіну өзіне-өзі қол жұмсауды болдырмау саласындағы зерттеулерді кеңейту бойынша күш-жігерді өсіруге ықпал етеді. Сонымен қатар, мұндай ақпарат өзіне-өзі қол жұмсау мен өзіне-өзі зақым келтіруге қатысты жедел жәрдем қызметтерінің қазіргі кездегі араласулары мен емдеу бағдарламаларында қолданыла алады. 2.5 Библиография 1. Caldera T, Herrera A, Renberg ES, Kullgren G. Parasuicide in a low-income country: results from three-year hospital surveillance in Nicaragua. Scand J Public Health. 2004;32:349–55. 2. Griffin E, Arensman E, Corcoran P, Dillon C, Williamson E, Perry IJ. National Self- Harm Registry Ireland, Annual Report 2014. Cork: National Registry of Deliberate Self-Harm; 2015. 3. Hawton K, Bale L, Casey D, Shepherd A, Simkin S, Harriss L. Monitoring deliberate self-harm presentations to general hospitals. Crisis. 2006;27:157–63. 4. Rajendra R, Krishna M, Majgi S, Heggere N, Robinson C, Poole R. A feasibility study to establish a Deliberate Self-harm Register in a state hospital in southern India. Br J Med Pract. 2015;8:807. 5. Revision of the European Standard Population: Report of Eurostat’s task force. Luxembourg: European Union; 2013 (http://ec.europa.eu/eurostat/docu- ments/3859598/5926869/KS-RA-13-028-EN. PDF/e713fa79-1add-44e8-b23d- 5e8fa09b3f8f, 2019 ж. 13 ақпандағы жағдай бойынша). 6. Corcoran P, Griffin E, Arensman E, Fitzgerald AP, Perry IJ. Impact of the economic recession and subsequent austerity on suicide and self-harm in Ireland: an interrupted time series analysis. Int J Epidemiol. 2015;44:969 –77. 7. Wagner AK, Soumerai SB, Zhang F, Ross-Degnan D. Segmented regression analysis of interrupted time series studies in medication use research. J Clin Pharm Ther.2002;27:299 –309. 8. Hawton K, Bergen H, Kapur N, Cooper J, Steeg S, Ness J, Waters K. Repetition of self-harm and suicide following self-harm in children and adolescents: findings from the Multicentre Study of Self-harm in England. J Child Psychol Psychiatry. 2012;53:1212–9. 9. Ting SA, Sullivan AF, Boudreaux ED, Miller I, Camargo CA. Trends in US emergency department visits for attempted suicide and self-inflicted injury, 1993−2008. Gen Hosp Psychiatry. 2012;34:557–65. 03 Деректерді жинауға қатысатын қызметкерлерді оқыту 3.1 Анықтамалар Көптеген жылдар бойы өзіне-өзі қасақана зақым келтірудің әртүрлі түрлерін сипаттау үшін әртүрлі терминдердің кең спектрі қолданылып келді. Бастапқыда 1990 жылдары ДДҰ-ның Өлімге әкелмеген суицидтік мінез- құлықтың еуропалық өңірлік көп орталықтық зерттеуінде қолдану үшін жасалып, кейін әртүрлі эпидқадағалау жүйелері мен әртүрлі елдердегі зерттеулерде қолданылған кең таралған анықтамалардың бірінде былай делінген: «Тұлға іс жүзіндегі немесе күтілетін физикалық салдарлар арқылы өзі қалайтын өзгерістерді жүзеге асыру мақсатымен сырттан араласу болмаған кезде өзіне-өзі зақым келтіруіне әкелетін өзіне тән емес мінез- құлықты қасақана көрсететін немесе әлдебір затты белгіленген мөлшерден артық дозада қасақана қабылдайтын өлімге әкелмейтін іс- әрекет» (1). De Leo et al. (2) бұл анықтаманы келесідей жеңілдетеді: «Қалайтын өзгерістерді жүзеге асыру үшін өлуді немесе өзіне физикалық зиян келтіруді жобалайтын немесе тәуекел ететін тұлға ойластырған және жүзеге асырған, бірақ өлімге әкелмеген әдеттен тыс іс-әрекет» (2). «Суицидтің алдын алу: жаһандық императив» атты ДДҰ баяндамасының мақсаттарында «суицидтік әрекет» термині «бастапқыдан өлімге әкелмеген суицидтік мінез-құлықтың кез келген түрін» белгілеу үшін қолданылады және «өлім ниеті болуы немесе болмауы мүмкін немесе өліммен аяқталуы немесе аяқталмауы мүмкін өзін-өзі қасақана уландыруға, өзіне-өзі келтірілген жарақатқа немесе басқа да өзіне-өзі зақым келтіруге» қатысты болып табылады (3). Тарауға шолу Анықтамалар Әртүрлі эпидқадағалау жүйелерінде бірыңғай анықтамаларды қолданудың маңыздылығын және жалпы анықтамаларды енгізумен байланысты қиындықтарды талқылау. Енгізу мен енгізбеу критерийлері Деректерді жинаушыларға суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері болып табылатын және табылмайтын жағдайларды анықтауда көмек көрсету. Тәжірибеден алынған мысалдар Практикалық мысалдар мен шешімдерді пайдалана отырып енгізу және енгізбеу критерийлерін қолдану, сондай-ақ жағдайларды растау кезінде қолданылатын дәлелдемені сипаттау. Контекстегі жағдайлар Әдісті таңдауға әсер ететін мәдени факторларды анықтап білу. Операциялық критерийлерді қолдану суицидтік әрекеттерді және өзіне-өзі қасақана зақым келтіру жағдайларын талдау мен жіктеуді жеңілдетеді. Platt et al. анықтамасы (1) «мінез-құлық», «ниет» және «уәждеме» ұғымдарының тиісті сипаттамаларын қамтитындықтан ол операциялық критерийлерді стандарттау үшін қолданылады. Бұл анықтамаға сәйкес енгізу критерийлері әртүрлі деңгейдегі суицидтік ниеттер мен әртүрлі бастапқы уәждемелермен өзіне-өзі қасақана зақым келтіру жағдайларына, сондай-ақ жоғары деңгейдегі суицидтік ниеттермен сипатталатын суицидтік әрекеттерге қатысты болып табылады. 3.2 Енгізбеу және енгізу критерийлері Берілген анықтамаға сүйене отырып, ең алдымен тұлғаның іс-әрекеттерін бастапқы немесе диагностикаға байланысты емес кезеңде тұлғаның уәждемелерін немесе ниеттерін болған оқиғалармен атрибуттауға немесе байланыстыруға әрекет жасамай сипаттау қажет. Ең алғашқы деңгейде медициналық мекемеге жүгінген кезде адамға келесі сұрақтарды қою қажет: • Өзін-өзі жарақаттау немесе өзін-өзі уландыру орын алды ма? • Егер жауап «иә» болса, ол қасақана немесе қасақана емес жасалды ма? Егер енгізбеу және енгізу критерийлерінің негізінде (3.1-суретті қараңыз) жарақаттың немесе уланудың өзіне қасақана жасалғандығы анықталса, берілген тұлға психологиялық және (немесе) психиатриялық куәландырудан өту қажет. Тек осы кезеңде ғана өзін-өзі жарақаттауға немесе өзін-өзі уландыруға байланысты уәждемелер мен ниеттерді талдауға кірісуге болады. 3.1-сурет. Енгізбеу және енгізу туралы шешімдер қабылдау 3.2.1 Енгізбеу критерийлері Жоғарыда келтірілген анықтаманың негізінде енгізбеу критерийлеріне (яғни, олармен анықталатын жағдайлар өзіне-өзі қасақана зақым келтіру немесе суицидтік әрекеттер фактілері ретінде қарастырылмайтын критерийлерге) келесі критерийлер жатады. • Алкогольді қасақана емес мөлшерден асыра қабылдау: өзіне-өзі зиян келтіру ниетінсіз және өзіне-өзі зақым келтірудің басқа әдістерімен біріктірмей алкогольді шамадан тыс мөлшерде қолданудың нәтижесінде медициналық мекемеге жүгінуге мәжбүр болған тұлға. • Тыйым салынған есірткілерді қасақана емес мөлшерден асыра қабылдау: өзіне-өзі зиян келтіру ниетінсіз тыйым салынған есірткілерді (мысалы, кокаин, героин, экстази) тұрақты қолданатын тұлға. • Рецептік немесе рецептсіз дәрілік препараттарды қасақана емес мөлшерден асыра қабылдау: дәрігердің дәрі-дәрмекті қабылдау туралы нұсқауларын дұрыс орындамайтын, ауырған жағдайда дәрі-дәрмекті мөлшерден көп қабылдайтын немесе өзіне зиян келтіру ниетінсіз рецептсіз препараттарды шамадан тыс қабылдайтын тұлға. • Медициналық мекемеге түскенге дейін қайтыс болған адам. 3.2.2 Енгізу критерийлері Жоғарыда келтірілген анықтаманың негізінде енгізу критерийлеріне (яғни, олармен анықталатын жағдайлар өзіне-өзі қасақана зақым келтіру немесе суицидтік әрекеттер фактілері ретінде қарастырылатын критерийлерге) келесі критерийлер жатады. • Өзіне-өзі зақым келтірудің қасақана сипаты айқын болса, өзіне-өзі қасақана зақым келтірудің барлық әдістері (3.1-кестедегі АХЖ-10 бойынша кодтарды қараңыз) (мысалы, алкогольді мөлшерден асыра қабылдау, тыйым салынған есірткілерді мөлшерден асыра қабылдау, улы химикаттармен улану, жарақат салу, суға бату әрекеті, асылып өлу әрекеті, оқ атып жарақат салу). • Өзіне-өзі қасақана зақым келтіру актісінен немесе суицидтік әрекеттен кейін медициналық мекемеге жүгінген немесе жөнелтілген кезде тірі болған барлық тұлғалар. Кейбір тұлғалар бірнеше әдістерді, мысалы, дәрілік препаратты мөлшерден асыра қабылдау мен өзін-өзі кесу әдістерін бірге қолдануы мүмкін. Жүгіну кезінде адам өзіне-өзі қасақана зақым келтірудің бірнеше әдісін қолданған жағдайда барлық әдістерді көрсету қажет. Енгізбеу жағдайларының мысалдары (өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне немесе суицидтік әрекеттерге жатпайды) • Ыза кернегенде есікті аяқпен тебу. • Алкоголь мен дәрі-дәрмекті көп мөлшерде ішу (мысалы, героиннен бас тартқан кезде алкогольді дәрі-дәрмекпен біріктіру арқылы өз ахуалын жеңілдету әрекеті). • Дәрі-дәрмекті қателесіп немесе арқасындағы созылмалы ауырсынуды жеңілдету үшін қайталап қабылдау. • Дәрі-дәрмекті қабылдау ұйықтап кетуді жеңілдету үшін жасалған ұйқысыздыққа байланысты инциденттер. • Жүктілікті үзу мақсаттарында түсік шақыратын дәрілік препараттарды қабылдау. • Алкогольмен тәжірибе жасап жүрген жас жігіттің алкогольді аса көп мөлшерде ішуінің нәтижесіндегі алкогольдік кома. • Ішімдікке құмарлықтан зардап шегетін адамның алкогольді аса көп мөлшерде ішуінің нәтижесіндегі алкогольдік кома. • Нақты әрекетсіз суға бату мақсатында көпірден секіру туралы ойлар. • Суицидтік ойлардан құтылуға деген қабілетсіздік сезімі. 3.1-кесте. Өзіне-өзі қасақана зақым келтіруге қатысты АХЖ-10 кодтары (X60–X84) X60 Апиынсыз анальгетиктермен, қызу түсіретін және ревматитке қарсы құралдармен өзін-өзі қасақана уландыру және әсер ету X61 Басқа айдаршаларда жіктелмеген тырысуға қарсы, тыныштандыратын, ұйықтататын, паркинсонизм мен Паркинсон ауруына қарсы және психотроптық құралдармен өзін-өзі қасақана уландыру және әсер ету X62 Басқа айдаршаларда жіктелмеген есірткілермен және психодислептиктермен [галлюциногендермен] өзін-өзі қасақана уландыру және әсер ету X63 Вегетативті жүйке жүйесіне әсер ететін басқа дәрілік препараттармен өзін-өзі қасақана уландыру және әсер ету X64 Басқа анықталмаған дәрілік заттармен, дәрі-дәрмектермен және биологиялық заттармен өзін-өзі қасақана уландыру және әсер ету X65 Алкогольмен өзін-өзі қасақана уландыру және әсер ету X66 Органикалық еріткіштермен, құрамында галоген бар көмірсутектер мен олардың буларымен өзін-өзі қасақана уландыру және әсер ету X67 Басқа газдармен және бу күйіндегі заттармен өзін-өзі қасақана уландыру және әсер ету X68 Пестицидтермен өзін-өзі қасақана уландыру және әсер ету X69 Басқа және анықталмаған химиялық және улы заттармен өзін-өзі қасақана уландыру және әсер ету X70 Асылу, буындыру және тұншықтыру жолымен өзіне-өзі қасақана зақым келтіру X71 Суға бату және суға кету жолымен өзіне-өзі қасақана зақым келтіру X72 Оқпен атылатын қол қаруымен ату жолымен өзіне-өзі қасақана зақым келтіру X73 Мылтықпен, бытыралы мылтықпен және ірі калибрлі оқпен ататын мылтықпен ату жолымен өзіне-өзі қасақана зақым келтіру X74 Басқа және анықталмаған атыс қаруымен ату жолымен өзіне-өзі қасақана зақым келтіру X75 Жарылғыш заттарды қолдану арқылы өзіне-өзі қасақана зақым келтіру X76 Түтінмен, отпен және жалынмен өзіне-өзі қасақана зақым келтіру X77 Бумен, ыстық буландырумен және ыстық заттармен өзіне-өзі қасақана зақым келтіру X78 Өткір заттармен өзіне-өзі қасақана зақым келтіру X79 Өткір емес заттармен өзіне-өзі қасақана зақым келтіру X80 Биіктен секіру жолымен өзіне-өзі қасақана зақым келтіру X81 Қозғалыстағы объектінің астына секіру немесе алдында жату жолымен өзіне-өзі қасақана зақым келтіру X82 Моторлы көлік құралының апатын пайдаланып өзіне-өзі қасақана зақым келтіру X83 Басқа анықталған әрекеттер арқылы өзіне-өзі қасақана зақым келтіру X84 Анықталмаған әрекеттер арқылы өзіне-өзі қасақана зақым келтіру 3.3 Енгізбеу керек пе әлде енгізу керек пе? Төменде келтірілген мысалдар енгізбеу мен енгізу критерийлерін сипаттайды және әртүрлі жағдайларда енгізу немесе енгізбеу туралы шешімдер қабылдау үшін қолданыла алады. Барлық жағдайларда да бұл мысалдар ауруханалық құжаттамадағы ақпаратқа қатысты. Соған байланысты мәліметтер әр түрлі болуы мүмкін, бұл медициналық құжаттаманы рәсімдеу кезінде мәліметтердің әртүрлі нақтылау деңгейін және әртүрлі жүйелердің қолданылуын көрсетеді. Қажет болғанда медициналық құжаттаманы рәсімдеу сапасын арттыру үшін оқыту ұйымдастырыла алады. Медициналық құжаттамада келесі кең таралған қысқартулар кездесуі мүмкін (сондай-ақ төмендегі мысалдарды қараңыз): ЖЖТ – жедел жәрдем арқылы келіп түсті; C2H5OH – алкоголь; ГКШ – Глазго кома шкаласы. Оған қоса, эпидқадағалау жүйелерінің қолжетімді ақпаратқа тәуелді екені мәлім. Кейбір юрисдикцияларда бұл жүйе тек жедел жәрдем бөлімдерінің құжаттарынан алынған ақпаратқа ғана сүйеніп, жіктеу қиынға соғатын жағдайларға қатысты шешімдер қабылдауға көмектесе алатын ешқандай қосымша ақпарат қолжетімді болмайды. Жағдайды жіктеу үшін қосымша ақпарат қажеттілігі пайда болғанда деректерді жинаушы жүйенің басшысымен кеңесуі қажет. Ондай жағдайларға арналған мінез-құлық стратегиясы болу қажет. Адамның әрекеттері немесе мінез-құлқы жазатайым оқиғаның салдары болса, енгізбеу Мысалы: – қасақана емес мөлшерден асыра қабылдау (яғни, алкогольді немесе тыйым салынған есірткіні мезгіл-мезгіл көп мөлшерде қолдану немесе алкогольге немесе тыйым салынған есірткілерге құмарлықтың күтпеген салдарлары); – рецептік дәрілік препараттың дұрыс емес дозасын қасақана емес қабылдау; – улы затты қасақана емес жұту; – спортпен немесе жұмыспен байланысты қасақана емес жарақат; – жанжалды қақтығыс нәтижесінде алынған күтпеген жарақат. Оқиға сөзсіз жазатайым жағдайдың нәтижесі болып табылса, ол өзіне-өзі қасақана зақым келтіру актілеріне немесе суицидтік әрекетке жатпайды Енгізбеу Іріктемеден алынған мысал: қасақана емес жарақат алу Келіп түскен кездегі деректер: ер бала, 15 жаста, ЖЖТ. Мойын жарақаты, аяғында тілік. Анасымен бірге келген. Анасының айтуынша, ол ұлын терезе пердесінің сымына асылып қалған күйінде тапқан. Баланың аяғы терезенің әйнегін сындырған. Ұлынан терезелерді жууын өтінгенін, содан кейін шу мен сынған әйнектің дыбысын естігенін айтып түсіндірді. Мінез-құлқы: шок. Аяғым тайып кетті дейді. Қалтырап тұр, қорқып кеткен. ӘРЕКЕТ Науқастың мінез-құлқы зияткерлік мүмкіндіктерінің айқын шектеулілігімен байланысты болса, енгізбеу Мысалы: – адам өзіне зиян келтіретінін түсінбейді. Бұл критерий тек зияткерлік қабілеттері ауыр дәрежеде шектеулі науқастарға ғана қолданылады. Зияткерлік қабілеттері жеңілірек дәрежеде шектеулі науқастар өзіне саналы түрде зиян келтіре алады және оны істейді (4). Зияткерлік қабілеттерінің шектеулілігі сөзсіз ауыр сипатта болса және адам өзінің мінез-құлқы өзіне зиян келтіретінін түсінбесе, ондай жағдай өзіне-өзі қасақана зақым келтіру актілеріне немесе суицидтік әрекеттерге жатпайды Енгізбеу Адамның мінез-құлқынан суицидтік ниеттері байқалса, енгізу Келесі сұрақтардың кез келгеніне «иә» деген жауап болғанда қолданылады: • Адам өлер алдындағы хатын қалдырды ма? • Әрекет жалғыздықта жасалды ма? • Қолданылған әдіс жоспарлауды және (немесе) күш-жігерді талап етті ме? • Әрекетті жасыру үшін шаралар қабылданды ма? • Таңдалған әдіс сырттан араласу болмағанда өлімге әкеле алатын ба еді? • Адам өлгісі келетінін білдіре ме? • Адам емделуден бас тарта ма? Суицидтік ниеттерді бағалауда бірқатар шкалаларды, оның ішінде төменде көрсетілген шкалаларды қолдану көмектесуі мүмкін (бірақ олар жалғыз дәлел ретінде қолданылмауға тиіс): Бектің суицидтік ниет шкаласы (5), өмір сүру себептерінің толық тесті (6), өзіне-өзі қол жұмсау ықтималдығының шкаласы (7), суицидтік ниеттер салмақтылығының колумбиялық шкаласы (8). Ниеттер туралы толығырақ ақпарат (9, 10, 11, 12) сілтемелері бойынша әдебиетте қарастырылады. Іріктемеден алынған мысал: зияткерлік қабілеттерінің шектеулілігі Келіп түскен кездегі деректер: ер адам, 28 жаста, бас жарақаты. Аутизмнің ауыр дәрежесі. Ол күтуші әйелмен бірге келген, күтуші әйел науқастың өз басын қабырғаға ұру әдеті бар екенін түсіндірді. Мінез-құлқы: сөйлеспейді, көзбен байланыс жасамайды. Артқа-алға теңселіп, басын қарауға мүмкіндік бермейді. ӘРЕКЕТ Іс-әрекеттің қасақана немесе жоспарланған сипатына меңзейтін жайттардың немесе адамның өз ниеттері туралы мәлімдемесінің болуы жағдайдың өзіне-өзі қасақана зақым келтіру актілеріне жататындығын және суицидтік әрекет болуы мүмкін екендігін білдіреді Енгізу Іріктемеден алынған мысал: суицидтік ниет Келіп түскен кездегі деректер: әйел адам, 49 жаста, есі кіресілі-шығасылы. Күйеуі жеткізген, ол оланзапин (10 мг × 20) мен венлафаксиннің (3 г) бос құтыларын, сондай-ақ, парацетамолдың (500 мг × 36) бос блистерін тауып алған. Оған қоса күйеуі өлер алдында жазған хатты тапқан; оның айтуынша, бұл – әйелінің екінші суицидтік әрекеті. Мінез-құлқы: тұйық, бірақ сабырлы. Емделуден бас тартады. Оны тапқанын қаламағандығын айтады және оған өлуге мүмкіндік берсе, барлығына жақсы болар еді дейді. Өзіне-өзі қасақана зақым келтірудің немесе суицидтік әрекеттің уәждемесі анық болғанда енгізу ЕСКЕРТУ. Науқас сөйлеседі ме? Науқас сөйлесуден бас тартса, оның іс-әрекетіне не себепші болғанын түсіну өте қиын. Уәждемелердің мысалдары • Суицидтік ниет: «Маған тиіспеңдер. Бәрі аяқталғанын ғана қалаймын». • Бір мағыналы емес ниет: «Менде күш қалмады. Мен мұны тез және оңай болады деп ойлағам, енді тіпті өзімді дұрыс өлтіре де алмадым». • «Жан айғайы» (төзгісіз жан күйзелісін жеңілдетуді/одан арылуды іздеу): өзіне және өзімен байланысты өмірге деген сезімге бағытталған эмоциялық реакция (13) – айқын үмітсіздік сезімі; – өзін-өзі жек көру сезімі; – өзін жазалауды қалау; – бақылауды сезіну қалауы. • «Көмек сұраған жан айғайы» (өмірлік жағдайды әлде қарым-қатынасқа байланысты жағдайды өзгертуге бағытталған әрекет): адамға әсер ететін өмірлік оқиғаларға қатысты сезімдерге байланысты сыртқа бағытталған эмоциялық реакция (13) – назар аударту / махаббат ояту; – жазалау; – қорқыту; – басқа адамның сезімдерін тексеру; – сезімін білдіру; – кек алу. ӘРЕКЕТ Науқас жоғарыда аталған уәждемелердің біреуін немесе бірнешеуін атаса, бұл жағдайдың өзіне-өзі қасақана зақым келтіру актілеріне жататындығын білдіреді және эпидқадағалау жүйесінде тіркелуге тиіс; ол суицидтік әрекет те болуы мүмкін, бірақ суицидтік ниет деңгейін растау үшін жеткілікті ақпарат қолжетімді болмауы мүмкін. Енгізу Іріктемеден алынған мысал: уәждемені көрсету (a) Келіп түскен кездегі деректер: ер адам, 35 жаста, әлеуметтік қызметкер жеткізген. Улану (C2H5OH), мөлшерден асыра қабылдауға күдік бар, өйткені қасында калполдың (сұйық парацетамолдың) бес бос 100 миллилитрлік құтысы табылған. Оң АИТВ мәртебесі. Мінез-құлқы: тершеңдік, жүрек айну, АИТВ мәртебесіне байланысты суицидтік ниет білдіру*. Енгізу Іріктемеден алынған мысал: уәждемені көрсету (b) Келіп түскен кездегі деректер: ер адам, 50 жаста, фермер, жартылай ес-түссіз күйінде ЖЖТ. Туысы тапқан. Кереуеттің жанынан алкогольдің бос бөтелкесі мен карбамат қаптамасы табылған. Ішкен улы химикаттың мөлшері белгісіз. Мінез-құлқы: айналасындағының бәрі мағынасыз екенін және өзінің өмірден шаршағанын айтады*. Улану. Қызметкерлерден кетуді және оны жалғыз қалдыруды сұрайды. Енгізу Іріктемеден алынған мысал: уәждемені көрсету (c) Келіп түскен кездегі деректер: әйел адам, 18 жаста, паракват пен хлорохин жұтқаннан кейін күйеуі жеткізген. Күйеуінің айтуынша, әйелі енесімен жанжалдасқан, сосын стақанға паракват құйып, күйеуі оны тоқтатып үлгергенше бір уыс хлорохин таблеткасымен бірге ішіп жіберген. Қанша ішкенін нақты айта алмайды, шамамен стақанның төрттен бірі деген ойда. Мінез-құлқы: енесіне ашулы екендігін және оның сыбағасын бергісі келгенін* айтады. Күйеуі қасында болғанда келбеті риза. * Айқын уәждеменің асты сызылған. ӘРЕКЕТ ӘРЕКЕТ ӘРЕКЕТ Алдыңғы өзіне-өзі зақым келтіру актілері немесе суицидтік әрекеттер туралы ақпарат бар болған жағдайда енгізу • Осы тұлға жасаған алдыңғы өзіне-өзі зақым келтіру актілері немесе суицидтік әрекеттер туралы жазбалар бар ма? • Бұрынғы тыртықтары немесе жарақат іздері бар ма? Зерттеу деректеріне сүйенсек, анамнезде өзіне-өзі зақым келтіру актілерінің немесе суицидтік әрекеттердің бар болуы әсіресе өзіне-өзі зақым келтіру актісінен немесе суицидтік әрекеттен кейінгі алғашқы 12 айдың ішінде өзіне-өзі қол жұмсау тәуекелінің факторы болып табылады (14, 15). Жоғарыда аталған уәждемелердің бірі немесе бірнешеуі айқын болса, жағдай өзіне-өзі қасақана зақым келтіру актілеріне жатады Енгізу Іріктемеден алынған мысал: алдыңғы өзіне-өзі зақым келтіру әрекеттері Келіп түскен кездегі деректер: әйел адам, 38 жаста, санының жоғарғы жағындағы терең тілік жөнінде жүгінген. Өз бетімен келген, себебі өз бетінше қан ағуын тоқтата алмаған және жараны тігу қажет екенін түсінген. Мінез-құлқы: байсалды, ақталып отыр. Өз қылығының мағынасын түсініп отырмын дейді. Күйзеліске және жұмыс орнында қысымға ұшырап, өзіме-өзім келуді қажет еттім деп санайды. Бұрынырақ өзіне- өзі тілік салу жөнінде екі рет аураханаға жатқызылған және диагноздалған аффектілік бұзылысы бар. Науқастың импульсивтік мінез-құлқы Импульсивтік: бір мезеттік, кенет, мұқият ойланбаған немесе жоспарланбаған әрекет/қылық. Мысалы: – алкогольді және (немесе) тыйым салынған есірткілерді қабылдағаннан кейін жасалған аңғал қылық; – ұрыс-керістен кейін және (немесе) эмоциялық жабырқау жағдайында жасалған кенет қылық; – мания немесе психикалық аурумен байланысты асқын қозу кезеңінде жасалған кенет қылық. Импульсивтік әрекетті қарастырған кезде келесі аспектілерді ескеріңіз • Мінез ерекшелігі ретіндегі импульсивтілік пен әрекеттің импульсивтілігі арасындағы өзара байланыс мәселесі әлі пікірталас туғызады (16, 17, 18). Conner (16) импульсивтік суицидтік әрекетті дайындықсыз немесе алдын ала ойластырусыз жасалған өзіне-өзі зақым келтіру актісі ретінде анықтайды; ал импульсивтік емес суицидтік әрекетті жасамас бұрын адам дайындалып, жақсылап ойланады. ӘРЕКЕТ • Кейбір зерттеулер өзіне-өзі қол жұмсау тәуекеліне қатысты алкогольді қолдану (улану) мен импульсивтіліктің арасындағы ықтимал өзара әсерге меңзесе де, жақында жүргізілген Rimkeviciene et al. (18) зерттеуінде бұл болжам расталмады. • Импульсивтілік, агрессияшылдық пен суицидтілік арасындағы өзара байланыс жақсы құжатталған болса да, әлі де жеткіліксіз зерттелген (17). Осыған байланысты бірмағыналы түрде қасақана емес деп жіктеле алмайтын импульсивтік қылықтарды қарастырған кезде өзіне-өзі зақым келтіру актісінің немесе суицидтік әрекеттің ықтималдығын ескерген жөн. Импульсивтілікті жіктеу өте күрделі болып табылады. Күмән туған жағдайда жүйе жетекшісімен ақылдасыңыз Төменде келтірілген мысал күйзеліс жағдайына реакция түріндегі өзіне-өзі қасақана зақым келтірудің импульсивтік актісін көрсетеді. Іріктемеден алынған мысал: өзіне-өзі қасақана зақым келтіру актісі болып табылатын импульсивтік әрекет Келіп түскен кездегі деректер: ер адам, 20 жаста, ЖЖТ, жол-көлік оқиғасынан кейін. Жедел жәрдем шақырған куәгердің айтуынша, автокөлік кенеттен жолдан шығып кетіп, ғимараттың қабырғасына соғылған. Мінез-құлқы: келіп түскен кезде ессіз күйде, бірақ оқиға орын алған жерде есін білген. Жедел жәрдем қызметкері науқастың айтуынша ол телефон арқылы қызымен дауласып жатқан кезде қызы онымен қарым-қатынасын үзетінін айтқан деп хабарлаған. Науқас сол сәтте ешнәрсе сезгісі келмегенін және автокөлікті қабырғаға бағыттағанын айтқан. Төменде келтірілген мысалда науқас ашуланып кетіп импульсивті түрде зақым келтіруге алып келген, алайда, өзіне-өзі қасақана зақым келтіру немесе суицидтік әрекет ретінде қарастыруға келмейтін әрекетті жасаған ашу-ызамен байланысты бірмағыналы импульсивтік әрекет көрсетілген. Іріктемеден алынған мысал: өзіне-өзі қасақана зақым келтіру актісі болып табылмайтын импульсивтік әрекет Келіп түскен кездегі деректер: ер адам, 49 жаста, оң қолының жарақаты жөнінде келіп жүгінген. Сұқ саусақ пен ортаңғы саусақтың сынуына, сондай-ақ, мүмкін, бас бармақтың сынуына күдікті. Науқастың айтуынша, қызымен ұрсысып қалғаннан кейін жұдырығымен керегені ұрып қалған. Мінез-құлқы: күліп тұрса да, ақталып жатыр. Мінезім қызу дейді. ӘРЕКЕТ Келесі мысалда келтірілген сценарийді жіктеу күрделірек болып табылады. Іріктемеден алынған мысал: өзіне-өзі қасақана зақым келтіру актісі немесе суицидтік әрекет болуы мүмкін импульсивтік әрекет Келіп түскен кездегі деректер: ер адам, 25 жаста, ЖЖТ, түнгі сағат 2-де өзеннен құтқарылғаннан кейін. Жақын жерде тұрған түргі клубтан шығып келе жатқан адамдар өзендегі адамды көрген. Олар жедел жәрдем шақырып, адамға құтқару шеңберін тастаған, ол оны ұстап алған. Құтқару қызметі улану және аса суып кету күйін тіркеген. Мінез-құлқы: қысқа жауап қайырады. Жүзгісі келгенін айтады. Орын алған оқиға туралы кімді хабардар еткіңіз келеді деген сұраққа бұл қалада ешкімді танымаймын және жанұям өте алыста тұратындықтан оларға хабарлағым келмейді деп жауап береді. Бұл жағдай өзіне-өзі қасақана зақым келтіру актісі болуы мүмкін, алайда шешім қабылдау үшін науқас келіп түскенде жазылып алынған ақпараттан басқа қосымша ақпарат қажет. 3.4 Тәжірибеден алынған мысалдар Бұл тарауда өзіне-өзі қасақана зақым келтіру актілері мен суицидтік әрекеттерді суреттеу үшін түрлі мәдени контекст пен әдет-ғұрыпты қамтып көрсететін жедел жәрдемнің ауруханалық бөлімшелерінің тәжірибесінен шынайы мысалдар пайдаланылған. Тарауда, сондай-ақ, бағалануы күрделі және суицидтік әрекет болып табылмайтын жағдайлар да келтірілген. Ескерту. Әр түрлі құқықтық жүйелерде әртүрлі медициналық терминдер қолданылуы мүмкін, сондықтан осы мысалдарда келтірілген медициналық терминдер мен қысқартулар нақты елде қолданылатын терминдерден бөлек болуы мүмкін. Осы тарауға енген жағдайлар келесілердің мысалдары ретінде жіктеле алады: – өзіне-өзі қасақана зақым келтіру актісі; – суицидтік әрекет; – жоғарыдағы екі санаттың ешқайсысына жатпайтын жағдай; – қосымша ақпаратты қажет ететін бір мағыналы емес жағдай. Әрбір мысалға қолданылатын жағдайда қосымша ақпарат пен АХЖ-10 кодтары (3.1-кесте) қоса берілген. «Түсініктеме» бөлімі жекелеген жағдайлар бойынша берілген ақпаратты түсіндіруге арналған. Осылайша, барлық елдер мен аумақтардың өзіндік мәдени дәстүрлері мен деректерді жинау кезінде ескерілуі тиіс модельдері бар екенін еске салу ретінде бұл бөлімде кейде түрлі мәдени контекспен байланысты әдет-ғұрыптар келтірілген. Пайдаланушының қосымша ескертпелері мен бақылаулары үшін бөлек орын берілген. Эпидқадағалау жүйесіне өзіне-өзі қасақана зақым келтіру актілерін де, суицидтік әрекеттерді де енгізу қажет. Өзіне-өзі қасақана зақым келтіру актілері мен суицидтік әрекеттердің мысалдары Жағдай 1 Келіп түскен кездегі деректер: қыз бала, 17 жаста, түскен кезде іші, сол жақ иығы мен сол жақ кеуде аймағы ауырсынып тұрған, тынысы тарылған және жүрегі айнып тұрған. Үйде құса бастаған, содан кейін есінен танып қалған. Анасы қыздың ішінде үлкен гематомаларды көрген. Оның айтуынша, қызы өзін ішінен ұрғанын айтқан. Мінез-құлқы: үрей, жылау, қатты мазасыздық. «Кешіріңіздерші» деп қайталай береді. Мысал: Өзіне-өзі қасақана зақым келтіру Түсініктеме Өзін-өзі ұрып-соғу өзіне-өзі зақым келтіру әдістерінің бірі болып табылады. Науқас өзінің өкінетінін айтса да, оның мінез-құлқы өзі мойындағанының немесе көмекке жүгінгенінің нәтижесінде емес, өзін жарақаттаудың нәтижесінде анықталып отыр. АХЖ-10 X-79 Әрекет Енгізу Қосымша ескертулер (пайдаланушы толтырады) Жағдай 2 Келіп түскен кездегі деректер: ЖЖТ. Ер адам, шамамен 35–40 жаста. Жедел жәрдемді одан мәтіндік хабарлама алған соң оның бұрынғы қызы шақырған. Бірнеше дәрілік препаратты артық мөлшерде қабылдаған, қасында атаулары шет тіліндегі белгісіз дәрі- дәрмектер мен арақтың бос бөтелкелері табылған. Мойында гематомалар, төсектің үстінде арқан жіп табылған. ГКШ 15/15. Мінез-құлқы: сананың шатасқан күйі. Ана тілінде сөйлейді, жергілікті тілді нашар түсінеді. Мысал: Суицидтік әрекет Түсініктеме Әрекет дайындық пен жоспарлауды қамтыған. Әрекет туралы бұрынғы қызға хабарланған, сондықтан науқастың саналылығы байқалады және уәждеме болған деп айтуға болады. АХЖ-10 X-61, X-65, X-70 Әрекет Енгізу Қосымша ескертулер (пайдаланушы толтырады) Жағдай 3 Келіп түскен кездегі деректер: егде жастағы әйел (шамамен 75 жаста), ЖЖТ. Ерлі- зайыптылар оның теңізге кіргенін көріп, құтқару қызметін шақырған, олар әйелді құтқарған. Әйелдің арқасына ішінде тастары бар сөмке байланған болатын. Мінез-құлқы: көзге қарамайды, жанұясы туралы сөйлесуден немесе ақпаратпен бөлісуден бас тартады. Мысал: Суицидтік әрекет Түсініктеме Әрекет дайындық пен жоспарлауды қамтыған. Науқаспен тілдесу мүмкіндігі жоқ болғандықтан уәждемені бағалау мүмкін емес. АХЖ-10 X-71 Әрекет Енгізу Қосымша ескертулер (пайдаланушы толтырады) Жағдай 4 Келіп түскен кездегі деректер: әйел адам, 19 жаста, өзіне-өзі түсірген күйіктермен түскен. Өзін өртеу үшін парафинді қолданған. Отбасы мүшесі жанбайтын жамылғыны пайдаланып, жедел жәрдем шақырған. Мінез-құлқы: есі кіресілі-шығасылы, жабырқаңқы, денесі ауырады. Мысал: Суицидтік әрекет Түсініктеме Өзін-өзі өртеу – табыс деңгейі төмен және орташа елдерде жиі қолданылатын әдіс. Жазбаларға сәйкес, науқас өзін-өзі өртеген. Бұл ақпаратты жедел жәрдем қызметіне әрекет жасалған кезде қасында болған куә берген дегенді білдіреді. АХЖ-10 X-76 Әрекет Енгізу Қосымша ескертулер (пайдаланушы толтырады) Жағдай 5 Келіп түскен кездегі деректер: әйел адам, 19 жаста, ЖЖТ, улы химикатты жұтқаннан кейін. Отбасы мүшесі түсіндіргендей, ол зорлаудың құрбаны болған және оның жігітінің отбасы оны осыдан кейін қабылдамай қойған. Мінез-құлқы: жабырқаңқы, есі кіресілі-шығасылы, есі кірген қысқа сәттерде өлгісі келетіндігін білдіреді. Мысал: Суицидтік әрекет Түсініктеме Улы химикаттарды қабылдау қасақана емес болатыны сирек; оның үстіне, суицидтік ниет бар. Отбасы ықтимал уәждемелер туралы қосымша ақпарат берген. АХЖ-10 X-68 Әрекет Енгізу Қосымша ескертулер (пайдаланушы толтырады) Жағдай 6 Келіп түскен кездегі деректер: ер адам, 22 жаста, жедел жәрдем бөлімшесіне жатақханадағы көршісі жеткізген. Информант науқастың сабаққа дайындалғанын, бірақ басының қатты ауыратынын айтып шағымданғанын білген, сондықтан науқас бірінші сабаққа келмегеннен кейін және телефон шалғанда жауап бермегеннен кейін жатақханаға оралған. Науқас төсекте ес-түссіз жатқан жерінен табылған. Еденде күміс тазартқыш заттың бос құтысы жатқан. Информанттың айтуынша, науқас оқуға төленетін соңғы төлемді жасай алмай жүргенін айтып қалған. Мінез-құлқы: ессіз. Мысал: Өзіне-өзі қасақана зақым келтіру (суицидтік әрекеттің болуы белгісіз, өйткені суицидтік ниет туралы ақпарат жоқ). Түсініктеме Химиялық затты жұту қасақана емес болатыны сирек. Досы ықтимал уәждемелер туралы қосымша ақпарат берген. АХЖ-10 X-69 Әрекет Енгізу Қосымша ескертулер (пайдаланушы толтырады) Өзіне-өзі қасақана зақым келтіру актісі немесе суицидтік әрекет болып табылмайтын жағдайлардың мысалдары Жағдай 7 Келіп түскен кездегі деректер: әйел адам, 21 жаста, өзі келген. Етеккір кезінде ауырсынуды жеңілдету үшін солпадеиннің алты таблеткасын қабылдаған, өзіне зақым келтіру ниетім жоқ дейді, тіршілік көрсеткіштері тұрақты. Мінез-құлқы: қатты ауырсынған соң екі таблетка қабылдадым да, ұйықтап қалдым дейді. 30 минуттан кейін тағы бірнеше таблетка қабылдаған. Мысал: Суицидтік әрекет немесе өзіне-өзі зақым келтіру актісі болып табылмайды Түсініктеме Өзі келген және өз денсаулығы мен қабылданған дәрінің дозасына қатысты алаңдаушылық білдіріп тұр. АХЖ-10 Қолданылмайды Әрекет Енгізбеу Қосымша ескертулер (пайдаланушы толтырады) Жағдай 8 Келіп түскен кездегі деректер: әйел адам, жақында күйеуі қайтыс болған, денесінің біраз жеріндегі елеусіз күйіктермен жүгінген. Өзіме-өзім зақым келтіргенім жоқ дейді. Мұны жасауға күйеуінің туыстары мұраға қатысты даудың себебінен мәжбүр еткенін, бірақ ол көшеге жүгіріп шығып, өртті жерге домалап өшіргенін айтады. Оның медициналық мекемеге жетуіне сіңлісі көмектескен. Мінез-құлқы: күйгелек, көп сөйлемейді. Күйеуі жақтан туыстарынан қорқады. Мысал: Суицидтік әрекет немесе өзіне-өзі зақым келтіру актісі болып табылмайды Түсініктеме Бұл үрейлі жағдай науқасқа қарсы қылмыстық іс-әрекетті білдіруі мүмкін, бірақ бұл өзіне-өзі зақым келтіру актісі емес, ал науқастың сіңлісі баяндаған айғақтар мен мәдени контекст оның айтқаны рас екендігін растайды. АХЖ-10 Қолданылмайды Әрекет Енгізбеу Қосымша ескертулер (пайдаланушы толтырады) Жағдай 9 Келіп түскен кездегі деректер: әйел адам, 65 жаста, ЖЖТ, жану өнімдерімен уланған. Түскі асқа келген отбасы мүшелері оны ес-түссіз тапқан. Табылған кезде ГКШ 12, қазіргі уақытта ГКШ 14. Ас үйден жағылған барбекю пеші табылған. Мінез-құлқы: жаңбыр жауа бастаған соң немерелері барбекюді үйде жасағанды ұнатады деп ойладым деп айтқан. Мысал: Суицидтік әрекет немесе өзіне-өзі зақым келтіру актісі болып табылмайды Түсініктеме Көмірмен жағылатын барбекю пештерін өзін-өзі өлтіру үшін пайдалану, мысалы, Қытайда кездеседі. Алайда, бұл жағдайда мән-жай тек жазатайым оқиға болғанын көрсетеді. АХЖ-10 Қолданылмайды Әрекет Енгізбеу Қосымша ескертулер (пайдаланушы толтырады) Өзіне-өзі қасақана зақым келтіру актілері немесе суицидтік әрекеттер болып табылатын- табылмайтынын анықтау үшін қосымша ақпаратты қажет ететін бір мағыналы емес жағдайлардың мысалдары Жағдай 10 Келіп түскен кездегі деректер: қыз бала, 22 жаста, ішіндегі терісінің қатты қабынуымен жүгінген. Ішінде жаңа кесілген жаралар мен бұрынғы тыртықтар табылған. Өзіме-өзім зақым келтірген жоқпын дейді. Мінез-құлқы: ол жай ғана өз тайпасының әдет-ғұрыптарын ұстанамын және тыртықтар мені сұлу етеді дейді. Мысал: Бір мағыналы емес жағдай Түсініктеме Салттық тыртық салу осы аймақтағы тайпалық әдет-ғұрып болып табылады. Бұл жағдайдағы тыртықтардың саны суицидтік мінез- құлықты көрсететін-көрсетпейтіндігін түсіну үшін қосымша ақпарат қажет. АХЖ-10 Жағдай расталған жағдайда X-78 кодын пайдаланыңыз Әрекет Қосымша ақпаратты табу немесе нұсқаулар алу үшін жүйе жетекшісіне хабарласу қажет Қосымша ескертулер (пайдаланушы толтырады) Жағдай 11 Келіп түскен кездегі деректер: ер адам, 19 жаста, ЖЖТ, аяғында оқ жарақаты бар, полиция қызметкерімен бірге келген, ол науқастың оған тапаншасын бағыттап, айбат көрсеткенін, сөйтіп қаруды тастаудан бас тартқандықтан аяғынан жарақат алғандығын айтқан. Науқастан тартып алынған тапанша пневматикалық қару болып шыққан. Мінез-құлқы: қозулы, былапыт сөздерді айтуын жалғастыруда. Кісенде. Бұрын биполярлық депрессия жөнінде байқауда болған. Мысал: Бір мағыналы емес жағдай Түсініктеме Бұл қылық «полиция қызметкерінің көмегімен өзін-өзі өлтірудің» қасақана жасалған әрекеті немесе анамнездегі психикалық аурудың себебінен қасақана емес жасалған әрекет болуы мүмкін. АХЖ-10 Жағдай расталған жағдайда X-84 кодын пайдаланыңыз Әрекет Қосымша ақпаратты табу немесе нұсқаулар алу үшін жүйе жетекшісіне хабарласу қажет Қосымша ескертулер (пайдаланушы толтырады) Жағдай 12 Келіп түскен кездегі деректер: ер адам, 32 жаста, ЖЖТ, полиция қызметкерімен бірге келген. Ғимарат шатырынан құлап, екі аяғы сынған. Полиция тарапынан суицидтік әрекет жасағаны үшін қамауға алынған. Полиция қызметкері бұл адам оларға белгілі екендігін және соңғы екі айда бірнеше рет суицидтік әрекет жасағанын айтты. Мінез-құлқы: өзіме-өзім зақым келтіргенім жоқ дейді. Жай ғана құлағанын, ал полиция мен билік орындары оны аңдып, үнемі мазалайтынын айтады. Мысал: Бір мағыналы емес жағдай Түсініктеме Науқас суицидтік әрекетті жоққа шығарады, ал куәгерлер жоқ. Полицияның суицидтік мінез-құлықтың алдыңғы мысалдары туралы хабарламалары суицидтік әрекетке меңзей алады. Алайда, мәдени факторларды ескеру қажет. Біріншіден, науқас суицидтік әрекет үшін қамауға алынды. Демек, бұл ауданда өзіне- өзі қол жұмсау әлі күнге дейін қылмыстық әрекет болып саналады, сондықтан адам оны жоққа шығаруы орынды. Екіншіден, мәдени контекст қудалауға немесе азаматтық тәртіпсіздікке меңзейтін болса, науқастың айтып тұрғаны шындыққа сәйкес келуі мүмкін. Қосымша ақпарат қажет. АХЖ-10 Жағдай расталған жағдайда X-80 кодын пайдаланыңыз Әрекет Қосымша ақпаратты табу немесе нұсқаулар алу үшін жүйе жетекшісіне хабарласу қажет Қосымша ескертулер (пайдаланушы толтырады) Жағдай 13 Келіп түскен кездегі деректер: ер адам, 48 жаста, ЖЖТ. Сол жақ ұрты мен бет сүйегінің оқ жарақаты, қатты қан кету. Басқа куәгерлер немесе қатысушылар жоқ. Мінез-құлқы: не болғаны есінде жоқ дейді. Өзінің тапаншасын тазалаған болуы керек. Мысал: Бір мағыналы емес жағдай Түсініктеме Қосымша ақпаратсыз бұл жағдайды әлдебір санатқа жатқызу мүмкін емес, өйткені науқас суицидтік ниетті жоққа шығарады, ал куәгерлер немесе алдыңғы оқиғалар туралы ақпарат жоқ. АХЖ-10 Жағдай расталған жағдайда X-72 кодын пайдаланыңыз Әрекет Қосымша ақпаратты табу немесе нұсқаулар алу үшін жүйе жетекшісіне хабарласу қажет Қосымша ескертулер (пайдаланушы толтырады) Жағдай 14 Келіп түскен кездегі деректер: әйел адам, 42 жаста, жедел жәрдем бөлімшесіне қасынан өтіп бара жатқан және оның беті мен қолдарында зақымдарды байқаған адам алып келген. Әйел көпірде суға қарап тұрған. Жалаң аяқ, беті мен қолдарында қанап тұрған жаралар болған. Мінез-құлқы: әйел адам, 42 жаста, жедел жәрдем бөлімшесіне қасынан өтіп бара жатқан және оның беті мен қолдарында зақымдарды байқаған адам алып келген. Әйел көпірде суға қарап тұрған. Жалаң аяқ, беті мен қолдарында қанап тұрған жаралар болған. Мысал: Бір мағыналы емес жағдай Түсініктеме Жаралардың шығу тегі мен науқасты көпірге алып келген себеп туралы қосымша ақпаратсыз бұл жағдайды әлдебір санатқа жатқызу мүмкін емес. АХЖ-10 Жағдай расталған жағдайда X-80 кодын пайдаланыңыз Әрекет Қосымша ақпаратты табу немесе нұсқаулар алу үшін жүйе жетекшісіне хабарласу қажет Қосымша ескертулер (пайдаланушы толтырады) 3.5 Библиография 1. Platt S, Bille-Brahe U, Kerkhof A, Schmidtke A, Bjerke T, Crepet P, et al. Parasuicide in Europe: the WHO/EURO multicentre study on parasuicide. I. Introduction and preliminary analysis for 1989. Acta Psychiatr Scand. 1992;85:97–104. 2. De Leo D, Burgis S, Bertolote J, Kerkhof A, Bille-Brahe U. Definitions of suicidal behaviour. In: De Leo D, Bille-Brahe U, Kerkhof A, Schmidtke A, editors. Suicidal behaviour: theories and research findings. Göttingen: Hogrefe & Huber Publishers; 2004:17−39. 3. Суицидтің алдын алу: жаһандық императив. Женева: Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы; 2014. 4. Buono S, Scannella F, Palmigiano MB, Elia M, Kerr M, Di Nuovo S. Self-injury in people with intellectual disability and epilepsy: a matched controlled study. Seizure. 2012;21:160 –4. 5. Beck AT, Kovac M, Weissman A. Assessment of suicidal intention: the scale for suicide ideation. J Consult Clin Psych. 1979;47:343−52. 6. Linehan MM, Goodstein JL, Nielsen SL, Chiles JA. Reasons for staying alive when you are thinking of killing yourself: The Reasons for Living Inventory. J Consult Clin Psych.1983;51:276−86. 7. Cull JG, Gill WS. Suicide Probability Scale. Los Angeles (CA): Western Psychological Services; 1992. 8. Posner K, Brown GK, Stanley B, Brent DA, Yershova K V, et al. The Columbia Suicide Severity Rating Scale (C-SSRS): initial validity and internal consistency findings from three multi-site studies with adolescents and adults. Am J Psychiatr. 2011;168:1266−77. 9. Arensman E, Keeley H. Defining intent. Psychiatry Professional. 2012;Spring:8−9 (http://ns-rf.ie/wp-content/uploads/journals/12/ArensmanKeeley(2012).pdf, 2019 ж. 1 ақпандағы жағдай бойынша). 10. Haw C, Casey D, Holmes J, Hawton K. Suicidal intent and method of self-harm: a large- scale study of self-harm patients presenting to a general hospital. Suicide Life-Threat. 2015;45(6):732− 46. 11. Haw C, Hawton K, Houston K, Townsend E. Correlates of relative lethality and suicidal intent among deliberate self-harm patients. Suicide Life-Threat. 2003;33:353– 64. 12. McAuliffe C, Arensman E, Keeley HS, Corcoran P, Fitzgerald AP. Motives and suicide intent underlying hospital treated deliberate self-harm and their association with repetition. Suicide Life-Threat. 2007;37:397–408. 13. Scoliers G, Portzky G, Madge N, Hewitt A, Hawton K, de Wilde EJ, et al. Reasons for adolescent deliberate self-harm: a cry of pain and/or a cry for help? Findings from the child and adolescent self-harm in Europe (CASE) study. Soc Psych Psychiatr Epid. 2009;44:601–7. 14. Hawton K, Bergen H, Cooper J, Turnbull P, Waters K, Ness, J, Kapur N. Suicide following self-harm: findings from the multicentre study of self-harm in England, 2000−2012. J Affect Disorders. 2015;1(175):147−51. 15. Kapur N, Steeg S, Turnbull P, Webb R, Bergen H, Hawton K, et al. Hospital management of suicidal behaviour and subsequent mortality: a prospective cohort study. 2015;2(9):809−16. 16. Conner KR. A call for research on planned vs. unplanned suicidal behavior. Suicide Life-Threat. 2004;34:89 –98. 17. Gvion Y, Apter A. Aggression, impulsivity, and suicide behavior: a review of the literature. Arch Suicide Res. 2011;15:93–112. 18. Rimkeviciene J, O’Gorman J, De Leo D. Impulsive suicide attempts: a systematic literature review of definitions, characteristics and risk factors. J Affect Disord. 2015;171:93–104. 04 Эпидқадағалаудың нәтижелерін жариялау және тарату 4.1 Жыл сайынғы баяндамалар Медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған өзіне-өзі зақым келтіру актілері мен суицидтік әрекеттерге қатысты ұлттық және өңірлік эпидқадағалау жүйелерінің көпшілігі жыл сайын баяндамалар шығарады. Әдетте, мұны Денсаулық сақтау министрлігі сияқты қаржыландыруды жүзеге асыратын ұйымдар талап етеді. Жыл сайынғы баяндамалар бірқатар негізгі мақсаттарға қол жеткізуге ықпал етеді, олардың ішінде өзіне-өзі зақым келтіру актілері мен суицидтік әрекеттерге қатысты нақты үрдістер туралы мүдделі тараптарды хабардар ету, сондай-ақ жоғары тәуекел топтары (жаңаларын қоса алғанда), суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерін жүзеге асырудың жиі пайдаланылатын және «жаңа» әдістері тұрғысынан маңызды құбылыстарды сипаттау. Жыл сайынғы баяндаманың тағы бір мақсаты – өзіне-өзі зақым келтіру актілері мен суицидтік әрекеттерге қатысты эпидқадағалау деректері негізінде жасалған тиісті араласуды немесе шараларды баяндау. Мысалы, Ирландиядағы ауруханалардың жедел жәрдем бөлімшелерінде өзіне-өзі зақым келтіру актілерін бағалайтын мамандандырылған медициналық қызметкерлерді тағайындау кезінде назарға суицидтік әрекеттер мен өзіне- өзі зақым келтіру актілерінің саны, сондай-ақ қайталанған актілердің саны алынды. Негізгі мүдделі тараптардың қатарына мемлекеттік органдардың өкілдері, саясатты әзірлеушілер, медициналық мекемелердің басшылығы және науқастармен тікелей жұмыс істейтін персонал (мысалы, жедел жәрдем Тарауға шолу Эпидқадағалау нәтижелерін тарату Есеп берудің және стратегия мен тәжірибеге әсер ете алатын эпидқадағалау деректерінің негізінде алынған нәтижелерді таратудың түрлі деңгейлері мен үлгілерін сипаттау. Эпидқадағалау жүйелерінің тікелей нәтижелері: – медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттерге қатысты эпидқадағалау жүйелерінің қорытындылары сипатталған жыл сайынғы баяндамалар; – денсаулық сақтау саласындағы прогресті жоспарлау және бағалау кезінде пайдалануға арналған клиникалық ақпараттық мәліметтер; – денсаулық сақтау саласындағы саясатты және озық тәжірибені қолдану стратегияларын әзірлеу кезінде мемлекеттік органдардың пайдалануына арналған мәліметтер; – БАҚ-қа арналған мәліметтер; – мерзімді баяндамалар; – рецензияланған журналдарға арналған зерттеу материалдары. 5-КЕЗЕҢ бөлімшелерінің мейірбикелері, психиатр-кеңесшілер, жедел жәрдем және полиция қызметкерлері) жатады. Басқа тиісті мүдделі тараптарға психикалық денсаулық сақтау және алғашқы медициналық-санитарлық көмек көрсету қызметтері, жалпы жұртшылық пен БАҚ жатады. Өзіне-өзі қол жұмсауды болдырмаудың ұлттық стратегиясы бар елдерде медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған өзіне-өзі зақым келтіру актілерінің саны (суицидтік әрекеттерді қоса алғанда), өзіне-өзі зақым келтіру актілерінің 100 мың тұрғынға шаққандағы санының және өзіне-өзі зақым келтірудің қайталанған актілері санының көрсеткіштері жиі өзіне-өзі қол жұмсаудың алдын алу саласындағы ұлттық стратегияны жүзеге асырудағы прогрестің көрсеткіштері немесе тиімділіктің қорытынды көрсеткіштері ретінде пайдаланылады. Мысалы, Ирландияның Ұлттық өзіне-өзі зақым келтіру тізілімі «Өмір үшін бірігу» (Connecting for Life) атты 2015–2020 жж. арналған Ирландиядағы өзіне-өзі қол жұмсау жағдайларының санын азайту стратегиясын бағалау үшін негізгі дереккөз ретінде пайдаланылған (1). Жыл сайынғы баяндаманы жариялауды әлдебір іс-шараға, мысалы, жылда 10 қыркүйек күні Халықаралық өзін-өзі өлтіруді болдырмау қауымдастығының (ХӨБҚ) аясында өткізілетін Дүниежүзілік өзін-өзі өлтіруді болдырмау күніне стратегиялық байланыстыру баяндама нәтижелерін тиісті мүдделі тараптардың арасында неғұрлым кең таратуға және суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерінің мәселесі туралы хабардарлықты арттыруға маңызды үлес қоса алады. Медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйесі тек бір-екі өңірде ғана енгізілген елдерде жыл сайынғы баяндаманы әлі қамтылмаған өңірлердегі ауруханалардың арасында тарату ауруханалардың эпидқадағалау жүйесіне қатысуға деген қызығушылығын арттыруға ықпал ете алады. Жыл сайынғы баяндамалардың құрылымы барлық елдер үшін және медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты барлық эпидқадағалау жүйелері үшін айтарлықтай бір тектес. 4.1-суретте жыл сайынғы баяндамаға енгізіле алатын тақырыптардың болжалды шолуы келтірілген. 4.1-сурет. Жыл сайынғы баяндама мазмұнының мысалы Жыл сайынғы баяндама мазмұнының мысалы Алғысөз Қысқаша шолу Ұсыныстар Эпидқадағалау жүйесінің қосқан үлесі Тәсілдер Анықтамалық ақпарат Анықтамалар мен терминдер Енгізу критерийлері Енгізбеу критерийлері Сапаны бақылау Деректерді тіркеу Деректер элементтері Құпиялылық Этика комитетінің мақұлдауы Тізілімдері қамту Халық статистикасы Көрсеткіштерді есептеу Саны аз оқиғаларға қатысты ескерту Сенімділік интервалдарына қатысты ескерту Алғыс білдіру Тарау 1. Медициналық мекемелерге жүгіну жағдайлары Жекелеген медицина мекемелері бойынша өзіне-өзі зақым келтіру жағдайларының саны Жыл ішінде медициналық мекемелерге өзіне-өзі зақым келтіру жөнінде жүгіну жағдайлары санының өзгеруі Айлар бойынша өзгерістер Апта күндері бойынша өзгерістер Тәулік уақыты бойынша өзгерістер Өзіне-өзі зақым келтіру әдісі Дозаны асыруға қол жеткізу үшін пайдаланылатын дәрілік препараттар Ұсынылатын ары қарай емдеу Жедел жәрдем бөлімшелерінен жазылып шыққан өзіне-өзі зақым келтіру жағдайлары Психикалық денсаулықты бағалау Қайталама өзіне-өзі зақым келтіру актілері Тарау 2. Кездесушілік көрсеткіштері Жыныстық және жас айырмашылықтары Географиялық аймақтар бойынша айырмашылықтар Қалалық және ауылдық аудандарды салыстыру Қалалық және ауылдық жерлер бойынша көрсеткіштер Медициналық мекемелер бойынша көрсеткіштер 4.2 Ақпараттық мәліметтер Медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау мемлекет өкілдеріне, саясатты әзірлеушілерге және басқа да тиісті мүдделі тараптарға өзекті немесе ағымдағы деректерді қамтитын жаңа ақпаратты тиімді және уақтылы бере алады. Ақпараттық мәлімет түрлеріне келесілер жатады: денсаулық сақтаудағы жоспарлау және бағалау кезінде пайдалануға арналған клиникалық мәліметтер; денсаулық сақтау саласындағы саясатты және озық тәжірибені қолдану стратегияларын әзірлеу кезінде мемлекеттік органдардың пайдалануына арналған мәліметтер; сондай-ақ БАҚ-та өзіне- өзі қол жұмсау, суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерін дұрыс баяндауға жәрдемдесетін БАҚ-қа арналған мәліметтер. Сонымен қатар, қолданыстағы медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелері мерзімді баяндамалар, мысалы, жылдың алғашқы алты айы ішіндегі медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерінің саны туралы баяндамалар жасауға мүмкіндік береді. Деректерді жинау әдістері мен ауқымы (ұлттық немесе субұлттық деңгейде) уақыт өте келе өзгеріссіз сақталған жағдайда мерзімді баяндамалар суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері санының алдыңғы жылдармен салыстырғанда көбеюін немесе азаюын анықтау үшін пайдаланыла алады. Сонымен қатар, кеңірек аудиторияға, соның ішінде жалпы жұртшылыққа арналған зерттеу бюллетеньдерін немесе ақпараттық мәліметтерді тұрақты түрде жариялап отыру маңызды. Мұндай зерттеу бюллетеньдері немесе ақпараттық мәліметтер алкогольдің медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне әсері, медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерінен кейінгі көмек немесе белгілі бір уақыт ішінде суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерін қайтадан жасау тенденциясы сияқты медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне байланысты нақты тақырыптарға арнала алады. Ирландияның Ұлттық өзіне-өзі зақым келтіру тізілімі зерттеулер бюллетенін тұрақты түрде жариялап тұрады2. 4.3 Рецензияланған журналдарға арналған материалдар Ақпаратты таратудың және ықпал етуді жүзеге асырудың тағы бір маңызды тәсілі эпидқадағалау жүйелерінің нәтижелерін рецензияланған халықаралық журналдарда жариялау болып табылады. Негізінен ұлттық мақсаттарда пайдаланылатын жыл сайынғы баяндамаларға қоса медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты ұлттық немесе өңірлік эпидқадағалау жүйелерінің нәтижелерін халықаралық деңгейде тарату да маңызды. Рецензияланған басылымдар эпидқадағалау жүйелерінің сапасы мен нәтижелілігін арттырып, эпидқадағалауды басқару тобына сарапшылық тәжірибе мен білім жинақтауға мүмкіндік береді. Олар ұзақ мерзімде эпидқадағалау жүйесінің тұрақтылығын сақтауға көмектесіп, қатаң тексеру критерийлерін қолданатын бағдарламалар мен көздердің тарапынан келешек қаржыландыру ықтималдығын арттырады. Рецензияланған журналдарда жарияланған тиісті мақалалардың мысалдарын осы тараудың библиографиясында қарауға болады (2, 3, 4, 5). 2 Қараңыз: http://nsrf.ie/wp-content/uploads/Research%20Bulletins/NSRF%20Research%20 Bulletin%20January%202015.pdf (ағылшын тілінде), 2019 ж. 1 ақпандағы жағдай бойынша. 5-КЕЗЕҢ 5-КЕЗЕҢ 4.4 Стратегиялар әзірлеуге арналған деректер Жыл сайынғы баяндамаларда, ақпараттық мәліметтер мен рецензияланған журналдарға арналған мақалаларда баяндалған суицидтік әрекеттерге және өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерінің нәтижелері жергілікті және ұлттық деңгейде мемлекеттік саясатты негіздеу үшін дәлелдеу базасының қызметін атқара алады. Эпидқадағалау жүйелері деректерін пайдалану мысалдары келесі жағдайларды қамтиды: – суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері санының негізінде жедел жәрдем бөлімшелеріне мамандандырылған мейірбикелерді тағайындау туралы, сондай-ақ нақты медициналық мекемелерге немесе жедел жәрдем орталықтарына басым мәртебе беру туралы шешімдер қабылдау (6); – бақыланатын өзін-өзі қасақана уландыру модельдерінің негізінде нақты заттарды (мысалы, дәрілік препараттарды, улы химикаттарды) пайдалануға қарсы күресетін мақсатты топтарды қалыптастыру (6); – суицидтік әрекеттен немесе өзіне-өзі зақым келтіру актісінен кейін медициналық мекемеге жүгінген тұлғаларды емдеу бағдарламаларын жоспарлау және жүзеге асыру; – өзіне-өзі қол жұмсауды болдырмау бойынша ұлттық бағдарламаларды жасау, жүзеге асыру және бағалау (1, 7). 4.5 Библиография 1. National Office for Suicide Prevention. Connecting for life: Ireland’s national strategy to reduce suicide 2015-2020. Dublin: Department of Health; 2015. 2. Arensman E, Larkin C, Corcoran P, Reulbach U, Perry IJ. Factors associated with self-cutting as a method of self-harm: findings from the Irish National Registry of Deliberate Self-Harm. Eur J Public Health. 2014 24 292–7. 3. Bergen H, Hawton K, Waters K, Cooper J, Kapur N. Epidemiology and trends in non- fatal self-harm in three centres in England: 2000–2007. Br J Psychiat. 2010;197:493– 8. 4. Ness J, Hawton K, Bergen H, Cooper J, Steeg S, Kapur N, et al. Alcohol use and misuse, self-harm and subsequent mortality: an epidemiological and longitudinal study from the multicentre study of self-harm in England. Emerg Med J. 2015;32:793– 9. 5. Perry I.J, Corcoran P, Fitzgerald AP, Keeley HS, Reulbach U, Arensman E. The incidence and repetition of hospital-treated deliberate self-harm: findings from the world’s first national registry. PloS One. 2012;7:e31663. 6. Griffin E, Arensman E, Corcoran P, Dillon C, Williamson E, Perry IJ. National Self- Harm Registry Ireland Annual Report 2014. Cork: National Registry of Deliberate Self-Harm; 2015. 7. Crosby A, Ortega L, Melanson C. Self-directed violence surveillance: uniform definitions and recommended data elements, Version 1.0. Atlanta (GA): Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Injury Prevention and Control; 2011. 5-КЕЗЕҢ 05 Ұзақ мерзімді орнықтылықты қолдау және қамтамасыз ету 5.1 Деректер жинауды стандарттау мен оның сапасын қамтамасыз ету Деректерді стандарттауды және олардың жоғары сапасын қамтамасыз ету үшін эпидқадағалау тобының қызметкерлері үнемі супервизиядан өтіп тұруы және деректерді жинаушылар үшін жүйелі түрде кездесулердің өткізіліп тұруы маңызды (3-тарауды қараңыз). Деректерді жинаушылардың барлығы деректерді жинау әдістері мен рәсімдері бойынша стандартты тереңдетілген оқытудан өтіп, таңдаулы жағдайлардың анықтамалары мен сапаны бақылаудың тиісті мәселелері талданатын қызметті өзектендіру жөніндегі жиналыстарға қатысып тұруы керек. Мұндай жиналыстарды жергілікті немесе ұлттық эпидқадағалауды басқару тобы ұйымдастырады. Сапаны тексеруді кемінде екі жылда бір рет жүргізу ұсынылады. Ондай тексеру барысында екі деректерді тіркеуші бірінен-бірі тәуелсіз әрекет ете отырып екі медициналық мекемедегі жедел жәрдем бөлімшелеріне бірдей жүйелі жүгіну жағдайларының топтамасы бойынша деректер жинайды. Жағдайлардың расталуы тұрғысынан деректерді тіркеушілер арасындағы келісім деңгейі (каппа-статистика) жыл сайынғы баяндамалар мен рецензияланған мақалаларда көрсетілуге тиіс. Оған қоса, белгілі бір кезең өткеннен кейін – мысалы, алғашқы 3–5 жылдан соң – тәуелсіз ұлттық немесе халықаралық талдаушылар жүргізетін эпидқадағалау жүйелерінің тәуелсіз талдауын ұйымдастыру және жүйенің сапасы мен тиімділігін арттыру бойынша кез келген ұсыныстарды қарастыру ұсынылады. Тарауға шолу Деректерді жинау сапасы мен оны стандарттау Бұл тарау деректерді жинау кезінде стандарттарды сақтау және суицидтік әрекеттер мен өзіне- өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерінің ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз ету әдістеріне арналған. Атап айтқанда, ол келесі тақырыптарды қамтиды: – сапаны тексеру және бақылау қажеттілігі; – жалпы тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін ұзақ мерзімді қаржыландырудың маңыздылығы; – ұзақ мерзімді деректерді жинаудың құндылығы мен оның денсаулық сақтау саласындағы саясатқа әсері; – тұрақтылықпен байланысты проблемалар мен оларды шешу жолдары. 5-КЕЗЕҢ 5.2 Ұзақ мерзімді орнықтылық Ұзақ мерзімді орнықтылық медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерінің негізгі мақсаттарына жетудің ең маңызды шарты болып табылады. Мысалы, ұзақ мерзімді келешекте суицидтік әрекетті немесе өзіне-өзі зақым келтіру актісін қайталау қаупі бар науқастарды және олармен байланысты сипаттамаларды анықтау үшін кемінде соңғы бірнеше жыл ішінде медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерінің дәйекті жағдайлары туралы деректер алу қажет. Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері өзіне-өзі қол жұмсау мен мезгілсіз қазаның басқа себептерінің нәтижесіндегі сырқаттанушылық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланысты болғандықтан, денсаулық сақтау ақпараттық жүйесінің құрамдас бөлігі ретіндегі суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалаудың үздіксіздігін қолдау бірінші кезектегі міндет болуға тиіс. Мұндай басым тәсіл ұлттық үкіметтер мен денсаулық сақтау министрліктері тарапынан мақұлданып, оған қаржылық тұрғыдан қолдау көрсетілуге, ал ең оңды жағдайда – өзіне-өзі қол жұмсаудың алдын алудың ұлттық стратегиясына енгізілуге немесе эпидқадағалау жөніндегі басқа шаралармен (мысалы, психикалық денсаулық, инфекциялық емес аурулар немесе жарақаттанушылық саласындағы шаралармен) интеграциялануға тиіс. Көпшілік елдерде өзіне-өзі қол жұмсаудың нәтижесіндегі өлім-жітім туралы жыл сайынғы деректерді 2–3 жылға кешіктіріп ұлттық статистика қызметтері жариялайды. Демек, медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау деректеріне нақты уақыт режимінде қол жеткізу араласуды әзірлеу және бағалау кезінде пайдалы болуы мүмкін. Ирландия мен басқа елдерде тіркелген ер адамдардың арасындағы суицидтік әрекеттер, өзіне- өзі зақым келтіру актілері мен өзін-өзі өлтіру әрекеттері саласындағы үрдістердің үйлесімділігін ескере отырып, ер адамдар арасындағы суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері туралы ақпарат өзіне-өзі қол жұмсау жағдайларының ахуалына жанама меңзеу ретінде пайдаланыла алады. Бұл аспект осындай деректердің маңызды артықшылықтарының бірі және өзіне-өзі қол жұмсау жағдайларының алдын алу саласындағы қаржыландырушы органдар мен саясатты жасаушылар үшін сендірерлік дәлел болып табылады. Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерін кеңейтуге қажетті қолдау мен қаржыландыру бар, бірақ эпидқадағалауды басқару тобымен жүйелі түрде кездесулер өткізу қолайсыз болатын жер ауданы үлкен елдерде мұндай кездесулер виртуалды ортада өткізіле алады, ал эпидқадағалау жүйелерін енгізу ауқымдарын кеңейтуді және олардың орнықтылығын арттыруды нұсқаушыларды дайындау моделінің көмегімен жүзеге асыруға болады. Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерінен алынған ақпаратты пайдалануды белсенді түрде оңтайландыру қажет. Мысалы, мемлекеттік билік өкілдері мен БАҚ-қа арналған саясатты әзірлеуге қатысатын басқа да тұлғалар үшін суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерін жүзеге асырудың жаңа әдістері сияқты немесе суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері топтамаларының қалыптасуы сияқты тақырыптар бойынша ақпараттық мәліметтерді (әсіресе, БАҚ хабарламалары дәлелдермен расталмаған және оларға түсіндірме деректерді ұсыну мүмкіндігі болған жағдайларда) дайындау мүмкін болады. Мұндай іс-шаралар суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты ұзақ мерзімді тұрақты эпидқадағалаудың нәтижелері мен маңыздылығын жақсырақ түсінуге ықпал ететін болады. 5-КЕЗЕҢ 06 Терминология 6.1 Кіріспе Терминдерге, анықтамаларға және жіктемелерге қатысты консенсус кез келген эпидқадағалау жүйелері үшін өте маңызды; оның артықшылығы эпидқадағалау саласында халықаралық деңгейде бірыңғай ақпарат алмасуды қамтамасыз ету болып табылады. Терминологияның, анықтамалар мен жіктемелердің біркелкілігі үрдістерді, тәуекел топтарын және кейінгі көмек модельдерін салыстыру тұрғысынан суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты түрлі эпидқадағалау жүйелерінің нәтижелерін жаһандық деңгейде салыстыруды жеңілдетеді. Мұндай салыстыру өз кезегінде араласу іс-шараларын, алдын алу бағдарламаларын және тәуекел тобына кіретін және суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерін жасайтын адамдармен жұмыс істеудің озық жұмыс тәжірибесінің мысалдарын жүзеге асыру үшін фактологиялық базаны құру ісінде халықаралық ынтымақтастыққа ықпал ететін болады. Бұл тарауда өзіне-өзі зақым келтіру актілері мен суицидтік әрекеттерді сипаттау үшін осы кезге дейін қолданылып келе жатқан терминдер мен анықтамалардың тарихы қарастырылады. 6.2 Терминдердің қысқаша тарихы Терминология мен анықтамаларға қатысты келісімнің жоқтығы суицидтік мінез-құлық эпидемиологиясы мен этиологиясы саласында зерттеулер жүргізуге кедергі келтіреді. Мысалы, көптеген жылдар бойы суицидтік ниеттердің әртүрлі деңгейімен және әртүрлі бастапқы уәждемемен өзіне қасақана зақым келтіруді көздейтін әртүрлі мінез-құлықты сипаттау үшін әртүрлі терминдердің кең спектрі қолданылды, олардың ішінде «өзін-өзі азаптау», «парасуицид», «суицидтік әрекет», «өзіне-өзі қасақана зақым келтіру» және «өзіне-өзі зақым келтіру» (7.1-суретті қараңыз). Суицидтік ниет деңгейлеріндегі айырмашылықтар мен өздеріне зақым келтіретін адамдар айтқан уәждемелердің әртектілігі терминология мен анықтамаларға қатысты келісімге келуді қиындата түседі (1). 1985 ж. мақсаты өлімге алып келмейтін суицидтік мінез-құлықты мониторингілеу және зерттеу болған ДДҰ ЕӨБ Өңірлік көп орталықтық зерттеуі басталды. Он бес елдің зерттеушілері осы саладағы эпидемиологиялық зерттеулердің жолындағы негізгі кедергілердің бірі бірыңғай номенклатураның жоқтығы екендігімен келісті. Олар теориялық тұрғыдан негізделетін және сонымен бірге өлімге әкелмейтін суицидтік мінез- Тарауға шолу Өзіне-өзі қол жұмсау, суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру тақырыбы бойынша пайдаланылатын терминдерге шолу: – келісілген анықтамаларды қолданудың маңыздылығы; – суицидтік мінез-құлықты сипаттау үшін қолданылатын терминдерге қатысты келіспеушіліктерді мойындау; – терминдер әр түрлі болуы мүмкін болса да, халықаралық зерттеулер үшін келісілген анықтамаларды қолданудың маңыздылығын негіздеу. құлыққа қатысты эпидқадағалау жүргізу үшін қолданыла алатын өлімге әкелмейтін суицидтік әрекеттерді сипаттауға арналған терминдер мен анықтамаларды жасау қажеттілігі жөнінде келісімге келді (2). Kreitman-ға сәйкес (3), Еуропалық көп орталықтық зерттеу авторларының тобы «парасуицид» сөзін «өзін-өзі өлтіру әрекеті», «өзіне-өзі қасақана зақым келтіру» және «өзін-өзі уландыру» сияқты ұғымдарды біріктіретін термин ретінде пайдаланған. Алайда зерттеу жаңа елдерге таралғанда «парасуицид» терминін іс жүзінде қолданған және аударған кезде кейбір мәдениеттерде қиындықтар туды: мысалы, кейбір тілдерде «пара-» қосымшасы «ұқсас» дегенді білдірсе, басқаларында «еліктеу» дегенді білдіруі мүмкін (4), бұл қарастырылып отырған мінез-құлыққа қатысты түсініксіздік пен ықтимал объективсіздіктің пайда болуына әкелді. Оған қоса, «парасуицид» термині жиі «суицидтік әрекет» сөз тіркесімен тең мағынада пайдаланылды, бұл да аталған термин шеше алмаған қарастырылып отырған ниет ұғымын түсінудегі қиындықтарды көрсетті (5). 1994 ж. қарай ДДҰ ЕӨБ көп орталықтық зерттеуінде «парасуицид» термині «өзін-өзі өлтіру әрекеті» сөз тіркесімен алмастырылып, 1999 ж. бұл өзгеріс ресми түрде бекітілді. Бұл кезеңде сонымен қатар «суицидтік спектрді» кеңейтуге мүмкіндік беретін және сонымен бір уақытта өлу ниетінің міндетті еместігіне меңзейтін «өлімге алып келетін суицидтік мінез-құлық» пен «өлімге алып келмейтін суицидтік мінез-құлық» терминдері де ұсынылды (6). Дегенмен, тіпті ауруханалық құжаттаманың өзінде «өзін-өзі өлтіру әрекеті» терминін пайдалану тұрақсыз болды, себебі, 6.1-суретте келтірілген сценарий көрсететіндей (7), бұл терминнің мағынасы әртүрлі адамдар үшін елеулі дәрежеде әртүрлі болған. 6.1-сурет. Өзіне-өзі зақым келтіруге байланысты мінез- құлықты сипаттау үшін қолданылатын терминдер Ең қолайлы терминді анықтаудың күрделілігі мынада: оның аясына кездейсоқ оқиғалар санатындағы әрекеттер кіріп кетпес үшін белгілі бір дәрежеде өзіне- өзі зақым келтіру ниеті болуға тиіс. Яғни, өте мұқият анықтама қажет: әрекет кездейсоқ емес деп аталуы үшін суицидтік ниет негізгі ниет болып танылуға тиіс, алайда терминнің өзі суицидтік әрекет ұғымын білдірмеуі мүмкін, себебі ол жанға бататын ойдан арылу, өзін-өзі жазалау және өзіне назар аударту сияқты басқа уәждемелердің кең спектрін де қамтиды (8, 9, 10). Бұл дилемманы Silverman et al. (11, 12) қарастырып, суицидтік ниеттің сандық анықтамасын номенклатурадан тыс шығаруды ұсынды: зерттеушілердің пікірінше, бұл жіктеуді жеңілдетуі керек. Осылайша, номенклатураны қайта қараған кезде O’Carroll (7) одан суицидтік ниеттің бар болуы немесе жоқ болуын бір-біріне қарсы қоюдан арылу үшін оның орнына үш санатты енгізуді ұсынды: «ниеттің жоқтығы», «ниеттің анықталмағандығы» және «ниеттің бар болуы» (11). 2011 ж. АҚШ-та Ауруларды бақылау және олардың алдын алу орталықтары (CDC) эпидқадағалау саласындағы терминологияның бірыңғайлығын қамтамасыз ету үшін терминдер мен анықтамаларды пайдалану ұсынымын шығарды (13). CDC-ге сәйкес, «өзіне қарсы зорлық-зомбылық (ӨҚЗ) өлімге әкелетін және өлімге әкелмейтін суицидтік мінез-құлықты, сондай-ақ суицидтік ниетсіз өзіне-өзі қасақана зақым келтіруді қоса алғандағы зорлық-зомбылықтың кең спектрін қамтиды (яғни, дене мүшесін зақымдаушылық сияқты өзін-өзі өлтіруді көздемейтін мінез-құлық түрлері)» (13). Осы нұсқаулықта пайдаланылған терминология тұрғысынан «өзіне-өзі зақым келтіру» термині халықаралық деңгейде өзара түсінушілікті қамтамасыз етеді. Өзіне-өзі зақым келтіру ұғымы ниеттері мен уәждемелері әртүрлі әрекеттерді қамтиды (1). Алайда, бұл термин барлық уақытта басқа тілдерге толық мағынасын сақтай отырып аударыла алмауы мүмкін екендігі анық, сондықтан ондай кезде оны «суицидтік әрекет» терминімен алмастырған жөн. Өзіне-өзі зақым келтіру әрекеттерін жасаған жастар арасындағы зерттеулер олардың көпшілігі өз әрекеттерінің негізінде жатқан көптеген және жиі қарама- қайшы болатын уәждемелер туралы хабарлағанын анықтады. Сұралғандардың үлкен бөлігі, сондай-ақ, өзіне-өзі зақым келтіру актісін жасаған кезде оларда өліммен байланысты да, онымен байланысты емес те уәждемелер болғанын айтқан, бұл тұрақты жай-күйден гөрі екі түрлі сезімнің болғандығын көрсетеді (10). Іс жүзінде, бұл бағалау кезеңіндегі басым міндеттің өздеріне зақым келтіретін адамдарды суицидтік ниеті бар және ондай ниеті жоқ деп екіге бөлу емес, ондай ниеттің күшін анықтау болып табылатындығын білдіреді. Осы себепті жақында Психикалық бұзылулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығының 5-ші басылымына (DSM-5) диагностикалық санат ретінде енгізілген «суицидтік емес өзіне-өзі зақым келтіру» (СЕӨЗК) сияқты терминдер клиникалық тәжірибеде орынды бола алса да, эпидқадағалау тұрғысынан өзекті болмауы мүмкін (1). Фактілер суицидтік ниеттің «бар әлде жоқ» түріндегі қарама-қайшылық емес, тұрақсыз фактор болып табылатынын көрсететіндіктен, осы қарама-қайшылықта екі жақтың біреуін қабылдайтын, яғни ниет идеясын қоспайтын немесе қосатын кез келген сипаттамалық термин өздеріне зақым келтіретін адамдар тобының бір бөлігін әлеуетті түрде алып тастайтындықтан проблемалы болады (14, 15). «Өзіне-өзі зақым келтіру» немесе «суицидтік әрекет» терминдері өзіне-өзі зақым келтірумен байланысты мінез-құлық саласындағы келесі жаңалықтарды қамтып көрсететіндіктен эпидқадағалау тұрғысынан пайдалану үшін орынды болып көрінеді. • Өздеріне-өздері зақым келтірген науқастардың жеңіл және ауыр зақым нысанымен сипатталатын екі кіші тобы келтірілген зақымның ауырлығы тұрғысынан қарама-қарсы полюстерде орналасқан. Алайда, бұл өздеріне жеңіл нысанда зақым келтірген топтар мүлдем ешқандай суицидтік ниет немесе суицидтік алаңдаушылық білдірмейді деген сөз емес. • Өздеріне-өздері зақым келтірген науқастардың кіші топтарын зерттеу статистикалық және клиникалық тұрғыдан маңызды айырмашылықтарды анықтағанына қарамастан, өзіне-өзі зақым келтірудің біртекті типологиялары туралы дәйекті деректер жоқ, ал өзіне-өзі зақым келтіру ауырлығы дәрежелерінің көптігі бұл құбылыстың күрделілігін көрсетеді (1). Жаһандық деңгейде терминологияға мәдени контекст пен әртүрлі елдер өз тілдеріне дұрысырақ аударылатын терминдерді таңдай алатындығын ескере отырып, белгілі бір икемділікпен қарау қажет. Зерттеулердің айқындығы мен біркелкілігін қамтамасыз ету мақсатында, сондай-ақ жағдайларды енгізу және енгізбеу критерийлерін келісу мақсатында барлық пайдаланылатын анықтамалар дәйекті болуға тиіс. 6.3 Библиография 1. Arensman E, Keeley H. Defining intent. Psychiatry Professional. 2012;Spring:8−9 (http://nsrf.ie/ wp-content/uploads/journals/12/ArensmanKeeley(2012).pdf, 2019 ж. 1 ақпандағы жағдай бойынша). 2. Bille-Brahe U, Schmidtke A, De Leo D. 2004. The WHO/EURO multi-centre study on suicidal behaviour; it’s background, history, aims and design. In: De Leo D, Bille-Brahe U, Kerkhof A, Schmidtke A, editors. Suicidal behaviour: theories and research findings. Göttingen: Hogrefe & Huber Publishers; 2004:17−39. 3. Kreitman N. Parasuicide. London: John Wiley; 1977. 4. De Leo D, Burgis S, Bertolote J, Kerkhof A, Bille-Brahe U. Definitions of suicidal behaviour. In: De Leo D, Bille-Brahe U, Kerkhof A, Schmidtke A, editors. Suicidal behaviour: theories and research findings. Göttingen: Hogrefe & Huber Publishers; 2004:17-39. 5. Bille-Brahe U, Schmidtke A, Kerkhof AJ, De Leo D, Lönnqvist J, Platt S, et al. Background and introduction to the WHO/EURO multicentre study on parasuicide. Crisis. 1995;16:72–78, 84. 6. De Leo D, Bertolote JM, Schmidtke A, Bille-Brahe U, Kerkhof A. Definitions in suicidology: the evidence-based and the public health approach. In: Proceedings of the 20th World Congress of the International Association for Suicide Prevention, Athens, 1999:194. 7. O’Carroll PW, Berman AL, Maris RW, Moscicki EK, Tanney BL, Silverman M.M. Beyond the Tower of Babel: a nomenclature for suicidology. Suicide Life Threat Behav. 1996;26:237–52. 8. Hjelmeland H, Hawton K, Nordvik H, Bille-Brahe U, De Leo D, Fekete S, et al. Why people engage in parasuicide: a cross-cultural study of intentions. Suicide Life Threat Behav. 2002;32:380 –93. 9. McAuliffe C, Arensman E, Keeley HS, Corcoran P, Fitzgerald AP. Motives and suicide intent underlying hospital treated deliberate self-harm and their association with repetition. Suicide Life Threat Behav. 2007;37:397–408. 10. Scoliers G, Portzky G, Madge N, Hewitt A, Hawton K, de Wilde EJ. et al. Reasons for adolescent deliberate self-harm: a cry of pain and/or a cry for help? Findings from the child and adolescent self-harm in Europe (CASE) study. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol. 2009;44:601–7. 11. Silverman MM, Berman AL, Sanddal ND, O’Carroll PW, Joiner TE. Rebuilding the Tower of Babel: a revised nomenclature for the study of suicide and suicidal behaviors. Part 1: Background, rationale, and methodology. Suicide Life Threat Behav. 2007;37:248– 63. 12. Silverman MM, Berman AL, Sanddal ND, O’Carroll PW, Joiner TE. Rebuilding the Tower of Babel: a revised nomenclature for the study of suicide and suicidal behaviors. Part 2: Suicide-related ideations, communications, and behaviors. Suicide Life Threat Behav. 2007;37:264–77. 13. Crosby A, Ortega L, Melanson C. Self-directed violence surveillance: uniform definitions and recommended data elements, Version 1.0. Atlanta (GA): Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Injury Prevention and Control; 2011. 14. Jobes DA, David M, Overholser JC, Joiner TE Jr. Ethical and competent care of suicidal patients: contemporary challenges, new developments, and considerations for clinical practice. Prof Psychol Res Pract. 2008;39:405–13. 15. Rudd MD. What’s in a name …. . Suicide Life Threat Behav. 1997;27:326–7. 07 Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері құбылысына арналған әрекеттегі эпидқадағалау жүйелеріне немесе жобаларға шолу 7.1 Анықтамалық ақпарат Vision for Public Health Surveillance in the 21st Century [«XXI ғасырда қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы эпидқадағалау тұжырымдамасы]» (1) атты CDC құжатына сәйкес, кез келген эпидқадағалау жүйесі ұлттық мақсаттармен қатар ғаламдық мақсаттарды да көздеуге тиіс, атап айтқанда: • Бүкіл әлем үшін: аурулардың алдын алу және халық денсаулығын нығайту мақсаттарында қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы эпидқадағалау жүйелерінің ғаламдық желісі. • Әрбір ел үшін: елдегі халықтың денсаулығын қорғау және қоғамдық денсаулық сақтаудың міндеттерін шешуге бағытталған ақпаратты уақтылы беру мақсаттарында қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы ұлттық эпидқадағалау жүйелерінің толық функционалды, тиімді кешені. Осы нұсқаулық эпидқадағалаудың жоғарыда аталған негізгі мақсаттарына жетуге арналған. Тарауға шолу Әдебиетке жалпы шолу мақсаттары: – ұлттық немесе субұлттық деңгейдегі эпидқадағалау жүйелерінің мысалдарын келтіру; – репрезентативті қамту топтарының пайдаланылатынын көрнекі көрсету; – табысы төмен және орташа елдерде эпидқадағалаудың қолдану жарамдылығын көрнекі көрсету. Озық тәжірибеге негізделген қорытындылар • Деректердің минималды жиынтығын пайдаланудың эпидқадағалауды халықтың үлкен топтарына жүргізу үшін неғұрлым тиімді болатындығы дәлелденді. • Ұзақ мерзімді эпидқадағалау ең дұрыс болып табылады. • Ұзақ мерзімді эпидқадағалауды жүргізу қиын болатын жағдайларда уақыт жағынан шектелген, бір реттік немесе көп орталықтық эпидқадағалау жобаларын жүргізу құнды деректерді алуға мүмкіндік береді. 7.2 Әлемнің әртүрлі елдеріндегі суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау 2013 ж. Халықаралық өзін-өзі өлтіруді болдырмау қауымдастығы (ХӨБҚ) мен ДДҰ Психикалық денсаулық пен психикалық белсенді заттарға салыну мәселелері жөніндегі департаменті өзіне-өзі қол жұмсау мен суицидтік әрекеттерге қатысты эпидқадағалауды қоса алғанда әрекеттегі өзіне-өзі қол жұмсауды болдырмаудың ұлттық стратегиялары туралы ақпарат алуға бағытталған өзіне-өзі қол жұмсауды болдырмау саласында ХӨБҚ–ДДҰ ғаламдық сауалнамасын ұйымдастырып, ол үшін ең алдымен ХӨБҚ мүше- мемлекеттеріне жүгінді. Сұрақтарға олардың тізімін алған 157 елдің 90-ы, яғни 57%-і жауап берді. Суицидтік әрекеттердің әлдебір тізілімінің бар- жоқтығы туралы сұраққа олардың бар болғаны 18%-і (90 елдің 16-сы) ондай тізілім бар деп жауап берді және олардың барлығы дерлік ДДҰ-ң Еуропалық өңірлік бюросы мен Америка елдеріне арналған бюросына жатады. Бұл нұсқаулықтың мақсаттарында бүкіл дүние жүзінде әрекет ететін эпидқадағалау жүйелерінің немесе жобаларының алдын ала шолуы жүргізілді. Бұл шолу мейлінше толық болуға емес (көптеген бастамалар бойынша жарияланымдар жоқ), табыс деңгейі жоғары елдердегі де, табыс деңгейі төмен және орташа елдердегі де эпидқадағалау жүйелерін немесе жобаларын талдауға бағытталған (3-қосымшадағы тізімді қараңыз). Соңғы жылдары суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалауға ұлттық және халықаралық деңгейде барған сайын көп көңіл аударылып келеді. Оны жүзеге асыру үшін әртүрлі тәсілдер қолданылады: арнайы өңірлік бағдарламалар, көп орталықтық жобалар, ұлттық/халықаралық статистика мен дерекқорлар, сондай-ақ жекелеген зерттеулер (7.1-сурет). 7.1-сурет. Медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүргізудің түрлі тәсілдері 7.2.1 Медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерін тіркеуге арналған мамандандырылған тізілімдер Мамандандырылған тізілімдер тек қана медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты болатын деректерді жинауға арналады. Медициналық мекемелерге суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерінен кейін жүйелі жүгіну туралы деректерді алу үшін деректерді жинаушылар қабылданып, үйретіледі. Нақты географиялық ауданның немесе бүкіл елдің халқы эпидқадағалаудың нысаны болып табылады. Эпидқадағалау жүйелерін құру кезіндегі мамандандырылған тізілімнің артықшылығы қызметтерді көрсету, ресурстарды өрістету және өзіне-өзі зақым келтіру жағдайларын жүргізу жөніндегі нұсқаулықтардың/ хаттамалардың нақты ауданға қатысты жоғары арнайылық деңгейіне ие болатындығында. Қызметтерді көрсетуді басқару мақсаттарында, атап айтқанда, медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерін бағалау және бақылау мақсаттарында нақты уақыт режимінде деректерді жинау мен пайдалану жүзеге асырыла алады. Қазіргі уақытта Ирландияның Ұлттық өзіне-өзі зақым келтіру тізілімі елдегі жалпы бейіндегі барлық ауруханаларға жүгіне отырып өзіне-өзі зақым келтіру жағдайларын (суицидтік әрекеттерді қоса алғанда) жүйелі түрде тіркейтін ұлттық деңгейдегі бірден-бір тізілім болып табылады (2, 3). Сонымен бірге, субұлттық деңгейде тиісті өңірлердегі медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерінің барлығын толық қамтуды, сондай-ақ, ирландиялық тізілімнің негізінде құрылған Солтүстік Ирландияның Өзіне-өзі зақым келтірулер тізілімі мен Фландрияның Суицидтік әрекеттер тізілімі (Бельгия) қамтамасыз етеді (4). Тізілімдердің ішіндегі тарихы ең ұзағы – 1976 ж. құрылған және Джон Рэдклифф атындағы ауруханаға (Оксфорд, Біріккен Корольдік) жүгінумен аяқталған өзіне-өзі зақым келтіру жағдайлары (суицидтік әрекеттерді қоса алғанда) туралы барлық ақпаратты қамтитын Оксфордтық өзіне-өзі қасақана зақым келтірулерді мониторингілеу жүйесі. Ол деректерді жинау толықтығы мен ұзақтығы тұрғысынан еуропалық ауқымдағы бірегей құбылыс болып табылады. Оксфордтың көпжылдық тәжірибесіне сүйене отырып, зерттеушілер өзіне-өзі зақым келтірулерге қатысты эпидқадағалау жүйесін құруға ниеттеніп отырған басқа өңірлерге арналған ресурс ретінде жағдайларды мониторингілеу, анықтау және сәйкестендіру, қайта жүгінулерді тергеу, деректерді қорғау және этикалық мәселелерді шешу үшін пайдаланылатын рәсімдерді сипаттады (5). Оксфордтық мониторинг жүйесі 2002 ж. іске қосылған және Дерби, Манчестер және Оксфорд қалаларындағы медициналық мекемелерге өзіне-өзі зақым келтіру бойынша жүгінудің жүйелі жағдайларын қамтитын Біріккен Корольдіктегі Өзіне-өзі қасақана зақым келтіру жағдайларын мониторингілеудің көп орталықтық жүйесін жасауға негіз болды (6). Бұл тізілімдер мақсатты мінез-құлық анықтамаларына, енгізу критерийлеріне, стандартты операциялық рәсімдерге, сондай-ақ деректер жинаумен айналысатын қызметкерлер мен зерттеушілерді даярлауға қатысты жеткілікті дәрежеде өзара келістірілген. Бұл тізілімдердің негізінде жасалған қорытындылар сандардың өзіне-өзі қол жұмсаудың алдын алу жөніндегі бастамалармен корреляциясын және тізілімдердің ұлттық стратегия мен заңнамаға әсерін көрсетеді. 7.2.2 Көп орталықтық жобалар Көп орталықтық жобалар суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерін жүзеге асыратын адамдардың неғұрлым жалпыланған эпидемиологиялық бейінін қалыптастыру үшін, сондай-ақ осы құбылыстардың географиялық аудандар мен елдер арасында таралу көрсеткіштерін салыстыру үшін деректерді біріктіреді. Әдетте, суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері туралы деректер жалпы бейіндегі ауруханалар құжаттарынан, тізілімдер мен халықтың табиғи қозғалысы статистикасынан алынады. Тізілімдерді халықаралық деңгейде енгізу бастамасына сәйкес соңғы жылдары суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зиян келтіру актілеріне қатысты көп орталықтық жобалар табыс деңгейі жоғары елдерден тыс жерлерге таралып, табыс деңгейі төмен және орташа елдерді қамтыды (7). ДДҰ ЕӨБ Суицидтік мінез-құлық жағдайларын өңірлік көп орталықтық зерттеуі ең ұзақ уақыт кезеңі бойында жүргізіліп (1989–2005 жж.), Еуропа елдері географиялық аудандарының ең көп санын қамтыды (8). ДДҰ ЕӨБ Өңірлік көп орталықтық зерттеуінің негізінде және Өңірлік өзін-өзі өлтіру саласындағы зерттеулер мен профилактика жүргізу желісімен ынтымақтастықта ДДҰ ЕӨБ 2006 ж. ДДҰ Еуропалық өңіріндегі суицидтік мінез-құлықтың мониторингі бойынша өңірлік зерттеуін жүргізу жобасын (MONSUE) іске қосты. Оны жүргізуге тоғыз еуропалық ел қатысқан бұл зерттеу медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерін ниеттер мен өлім деңгейі тұрғысынан зерттеуге бағытталған. Зерттеуді жүргізу үшін науқастардың екі тобы белгіленді: өлу ниеті ең аз немесе жоқ адамдарды қамтитын суицидтік мінез-құлықтың ауыр емес нысаны (СМАЕН) бар науқастар және суицидтік мінез-құлықтың ауыр нысаны (СМАН) бар науқастар. Келесі міндет осы екі топтың арасындағы ықтимал айырмашылықтарды анықтау болды (9). ДДҰ-ң Батыс Тынық мұхит өңірінде жүргізілген «Тәуекел аумақтарындағы суицидтік үрдістер» (START) атты зерттеуі 2001 ж. құрылған және ДДҰ-ң Батыс Тынық мұхит өңірінде зерттеулерді ынталандыруға және өзіне-өзі қол жұмсауды болдырмауға бағытталған халықаралық көп орталықтық бастама болып табылады. Бұл зерттеудің басты құрам бөлігі – өлімге алып келген және алып келмеген суицидтік мінез-құлық жағдайларын тіркеу жүйелерін жасау (7). Орталық Америка елдері денсаулық сақтау министрлерінің кеңесі (COMISCA) күш-жігер мен ресурстарды біріктіру және қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы ұжымдық бағдарламаны келісу жолымен осы аймақтағы қоғамдық денсаулық сақтаудың жағдайын жасқартуды тапсырды. COMISCA аймақтық денсаулық сақтау мәселелерін анықтауға және оларға басым назар аудартуға бағытталған және сегіз елдің (Белиз, Гватемала, Гондурас, Доминикан Республикасы, Коста-Рика, Никарагуа, Панама және Сальвадор) денсаулық сақтау министрлерінен құралған Орталық Америка интеграциялық жүйесінің (SICA) саяси органы болып табылады. CDC – COMISCA-ның негізгі серіктестерінің бірі. Өзіне-өзі қол жұмсаудың алдын алу – ДДҰ Суицидтік мінез-құлық жағдайларын көп орталықтық интервенциялық зерттеуі (SUPRE-MISS) 2000 ж. түрлі мәдениеттер аудандарында суицидтік мінез-құлықты және араласу шараларын зерттеу мақсаттарында басталған. Жергілікті қауымдар арасында сауалнама жүргізу және зерттеудің клиникалық компоненті ретінде суицидтік әрекеттерді ауруханалық тіркеу деректері өте құнды нәтижелер берді (10). Көп орталықтық жобалар неғұрлым кең үрдістердің эпидемиологиялық шолуын қамтамасыз етеді және көп орталықтық эпидқадағалау жүйелерін жоспарлау, әзірлеу және қолдаудағы озық тәжірибе механизмдері мен ақпаратты береді. Бұл жобалардың нәтижелері жаңа білім алуға (мысалы, пестицидпен уланудың өзін-өзі өлтіру әдісі ретіндегі маңыздылығы туралы немесе әртүрлі ниет деңгейлерін анықтау туралы) мүмкіндік берді және өзіне-өзі қол жұмсаудың алдын алу саласындағы ғылыми зерттеулер мен ұлттық стратегияларға негіз болды. 7.2.3 Ұлттық/халықаралық статистика мен дерекқорлар Бірқатар елдерде (мысалы, Австралия, Бельгия, Дания, Канада, Жаңа Зеландия, Норвегия, Біріккен Корольдік, АҚШ, Франция, Швеция) денсаулық сақтау саласындағы қолданыстағы жүйелер мен дерекқорлар суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері туралы ауруханалық деректерді жарақаттану мен улану жағдайлары туралы ұлттық немесе ұлттық деңгейдегі репрезентативті деректерді жинау жөніндегі неғұрлым кең іс-шаралар ауқымына енгізеді. Ресурстары шектеулі елдерде аурухана деректерін тиімді пайдалану науқастарға оларға байланысты медициналық көмек көрсетілген суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерінің таралуы туралы құнды ақпарат алуға мүмкіндік береді. АҚШ медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттердің репрезентативті іріктемесін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін әртүрлі бақылау жүйелері бар халық саны көп елдің мысалы болып табылады. Еуропада оларға байланысты медициналық көмек көрсетілген суицидтік әрекеттер туралы ақпаратты тіркейтін жалғыз тақырыптық халықаралық дерекқор – Еуропалық жарақаттанушылық дерекқоры (IDB) әрекет етеді. IDB жедел жәрдем бөлімшелерінде емделген жарақаттардың сыртқы себептері мен жағдайлары туралы стандартталған еларалық деректерді қамтитын деректердің бірегей көзі болып табылады. 2013 ж. алынған және Еуропа елдеріндегі суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерін қамтитын «Өзіне-өзі қасақана зақым келтіру» атты IDB модулінің алғашқы нәтижелері бұл құралдың медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты үрдістердің кең көрінісін қалыптастырудағы маңыздылығын көрсетеді (11). Ұлттық дерекқорлар медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілері туралы деректерді іріктеу мен жинау рәсімдері тұрғысынан ерекшеленеді, бұл елдер арасында нәтижелерді салыстыруды шектеуі мүмкін. Дегенмен, әрбір елде өзіне-өзі қасақана зақым келтіру жағдайларын жіктеу үшін АХЖ бойынша кодтар қолданылып, олар кейде басқа жіктеу жүйелерімен толықтырылады. Қолданыстағы ұлттық дерекқорлар мониторинг рәсімдері барысында сырқаттанушылық пен өлім-жітім туралы деректерге тең көңіл бөлуге мүмкіндік береді. 7.2.4 Жекелеген зерттеулер Жекелеген зерттеулер нақты географиялық ауданда немесе халықтың нақты тобына (мысалы, белгілі бір қаланың тұрғындарына, белгілі бір этникалық топтың өкілдеріне немесе қандай да бір бұзылуы бар адамдарға) қатысты шектеулі уақыт кезеңі ішінде медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілерін тіркеуге арналған. Тұрақты эпидқадағалау жүргізудің ең дұрыс болып табылатындығына қарамастан, жекелеген зерттеулер одан арғы зерттеу, жетілдіру немесе араласу бағыттарын анықтауға ықпал ете алатын суицидтік әрекеттердің, өзіне- өзі зақым келтіру актілерінің және олармен байланысты факторлардың таралуы мен кездесу жиілігі туралы жалпы түсінік береді. Оған қоса, жекелеген зерттеулер медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерін жасау үшін негіз қалай алады. Табысы төмен және орташа елдерде мұндай зерттеулердің саны өсіп келеді. 7.3 Библиография 1. CDC’s Vision for Public Health Surveillance in the 21st Century. Morb Mortal Wkly Rep. 2012; 61 (Suppl):1−40. 2. Griffin E, Arensman E, Corcoran P, Dillon C, Williamson E, Perry IJ. National Self-Harm Registry Ireland Annual Report 2014. Cork: National Registry of Deliberate Self-Harm; 2015. 3. Perry IJ, Corcoran P, Fitzgerald AP, Keeley HS, Reulbach U, Arensman E. The incidence and repetition of hospital-treated deliberate self-harm: findings from the world’s first national registry. PloS One. 2012;7:e31663. 4. Vancayseele N, De Jaegere E, Portzky G, van Heeringen C. De epidemiologie van suïcide- pogingen in Groot Gent (The epidemiology of suicide attempts in bigger Gent) (Jaarverslag 2011). Ghent: Eenheid voor Zelfmoordonderzoek; 2012. 5. Hawton K, Bale L, Casey D, Shepherd A, Simkin S, Harriss L. Monitoring deliberate self- harm presentations to general hospitals. Crisis. 2006;27:157–63. 6. Hawton K, Bergen H, Casey D, Simkin S, Palmer B, Cooper J, et al. Self-harm in England: a tale of three cities. Multicentre study of self-harm. Soc Psych Psychiatr Epidem. 2007;42:513–21. 7. De Leo D, Milner A, Fleischmann A, Bertolote J, Collings S, Amadeo S, et al. The WHO START study: suicidal behaviors across different areas of the world. Crisis. 2013;34:156 – 63. 8. Schmidtke A, Bille-Brahe U, DeLeo D, Kerkhof A. Suicidal behaviour in Europe: results from the WHO/ EURO Multicentre Study on Suicidal Behaviour. Göttingen: Hogrefe Publishing; 02.2004. 9. Carli V, Mandelli L, Zaninotto L, Iosue M, Hadlaczky G, Wasserman D, et al. Serious suicidal behaviors: socio-demographic and clinical features in a multinational, multicenter sample. Nord J Psychiatr. 2014;68:44–52. 10. Fleischmann A, Bertolote JM, De Leo D, Botega N, Phillips M, Sisask M, et al. Characteristics of attempted suicides seen in emergency-care settings of general hospitals in eight low- and middle-income countries. Psychol Med. 2005;35:1467–74. 11. Injuries in the European Union, Report on injury statistics 2008−2010. Amsterdam: Eurosafe; 2013. 08 Тақырыптық әдебиет тізімі Antretter E, Dunkel D, Haring C, Corcoran P, De Leo D, Fekete S, et al. The factorial structure of the Suicide Intent Scale: a comparative study in clinical samples from 11 European regions. Int J Psychiatr Res. 2008;17:63–79. Arensman E, Larkin C, Corcoran P, Reulbach U, Perry IJ. Factors associated with self-cutting as a method of self-harm: findings from the Irish National Registry of Deliberate Self-Harm. Eur J Public Health. 2014;24:292–7. Carroll R, Metcalfe C, Gunnell D. Hospital presenting self-harm and risk of fatal and non-fatal repetition: systematic review and meta- analysis. PLoS One. 2014;9:e89944. Crosby A, Ortega L, Melanson C. Self-directed violence surveillance: uniform definitions and recommended data elements, Version 1.0. Atlanta (GA): Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Injury Prevention and Control; 2011. De Leo D, Burgis S, Bertolote JM, Kerkhof AJ, Bille-Brahe, U. Definitions of suicidal behavior: lessons learned from the WHO/EURO multicentre study. Crisis. 2006;27(1):4–15. De Leo D, Milner A, Fleischmann A, Bertolote J, Collings S, Amadeo S, et al. The WHO START study: suicidal behaviors across different areas of the world. Crisis. 2013;34:156–63. Fleischmann A. Effectiveness of brief intervention and contact for suicide attempters: a randomized controlled trial in five countries. Bull World Health Organ. 2008;86:703–9. Fleischmann A, Bertolote JM, De Leo D, Botega N, Phillips M, Sisask M, et al. Characteristics of attempted suicides seen in emergency- care settings of general hospitals in eight low- and middle-income countries. Psychol Med. 2005;35:1467–74. Griffin E, Arensman E, Corcoran P, Dillon C, Williamson E, Perry IJ. National Self-Harm Registry Ireland Annual Report 2014. Cork: National Registry of Deliberate Self-Harm; 2015. Hawton K, Bergen H, Cooper J, Turnbull P, Waters K, Ness J, Kapur N. Suicide following self-harm: findings from the multicentre study of self-harm in England, 2000−2012. J Affect Disorders. 2015;1:147−51. Hawton K, Bergen H, Kapur N, Cooper J, Steeg S, Ness J, Waters K. Repetition of self-harm and suicide following self-harm in children and adolescents: findings from the Multicentre Study of Self-harm in England. J Child Psychol Psychiatr. 2012;53:1212–9. Hawton K, Bergen H, Casey D, Simkin S, Palmer B, Cooper J, et al. Self-harm in England: a tale of three cities. Multicentre study of self- harm. Soc Psych Psychiatr Epidem. 2007; 42:513–21. Jiang C, Li X, Phillips MR, Xu Y. Matched case-control study of medically serious attempted suicides in rural China. Shanghai Arch Psychiatr. 2013;25:22–31. Kapur N, Steeg S, Turnbull P, Webb R, Bergen H, Hawton K, et al. Hospital management of suicidal behaviour and subsequent mortality: a prospective cohort study. Lancet Psychiatry. 2015;2:809−16. Lilley R, Owens D, Horrocks J, House A, Noble R, Bergen H, et al. Hospital care and repetition following self-harm: multicentre comparison of self-poisoning and self-injury. Br J Psychiatry J Ment Sci. 2008;192:440–5. Perry IJ, Corcoran P, Fitzgerald AP, Keeley HS, Reulbach U, Arensman E. The incidence and repetition of hospital-treated deliberate self- harm: findings from the world’s first national registry. PloS One. 2012;7:e31663. Platt S, Bille-Brahe U, Kerkhof A, Schmidtke A, Bjerke T, Crepet P, et al. Parasuicide in Europe: the WHO/EURO multicentre study on parasuicide. I. Introduction and preliminary analysis for 1989. Acta Psychiatr Scand. 1992;85:97–104. Posner K, Oquendo MA, Gould M, Stanley B, Davies M. Columbia Classification Algorithm of Suicide Assessment (C-CASA): classification of suicidal events in the FDA’s pediatric suicidal risk analysis of antidepressants. Am J Psychiatry. 2007;164:1035–43. Rajendra R, Krishna M, Majgi S, Heggere N, Robinson C, Poole R. A feasibility study to establish a deliberate self-harm register in a state hospital in southern India. Br J Med Pract. 2015;8:807. Silverman MM, Berman AL, Sanddal ND, O’Carroll PW, Joiner TE. Rebuilding the Tower of Babel: a revised nomenclature for the study of suicide and suicidal behaviors. Part 1: Background, rationale, and methodology. Suicide Life Threat Behav. 2007;37:248–63. Silverman MM, Berman AL, Sanddal ND, O’Carroll PW, Joiner TE. Rebuilding the Tower of Babel: a revised nomenclature for the study of suicide and suicidal behaviors. Part 2: Suicide-related ideations, communications, and behaviors. Suicide Life Threat Behav. 2007;37:264–77. Суицидтің алдын алу: жаһандық императив. Женева: Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы; 2014. Preventing suicide: a resource for non-fatal suicidal behaviour case registration. Geneva: World Health Organization; 2014. Mental Health Action Plan 2013−2020. Geneva: World Health Organization; 2013. Xu Y, Phillips MR, Wang L, Chen Q, Li C, Wu X. Retrospective identification of episodes of deliberate self-harm from emergency room registers in general hospitals: an example from Shanghai. Arch Suicide Res. 2013;17:345–59. Тізілімнің жұмысы Мемлекеттік денсаулық сақтау қызметінің Ұлттық өзін-өзі өлтірудің алдын алу бюросымен қаржыландырылады. 1-Қосымша. Суицидтік әрекеттер мен өзіне-өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалау жүйелерін сипаттайтын ақпараттық үндеухаттың үлгісі Бет жағы Артқы жағы Дереккөз: Ирландияның Ұлттық өзіне-өзі зақым келтіру тізілімі. Өзін-өзі өлтіру саласындағы зерттеулердің ұлттық қорының (Корк, Ирландия) рұқсатымен қайта басылды. ИРЛАНДИЯНЫҢ ҰЛТТЫҚ ӨЗІНЕ-ӨЗІ ЗАҚЫМ КЕЛТІРУ ТІЗІЛІМІ Өзін-өзі өлтіру саласындағы зерттеулердің ұлттық қоры 4.28 Western Gateway Building University College Cork (Корк қ. Университеттік колледжі, Ирландия) Тел.: 021 420 5551 Эл. пошта: info@nsrf.ie Веб-сайт: www.nsrf.ie Ирландияның Ұлттық өзіне-өзі зақым келтіру тізілімі деген не? Бұл Ирландиядағы ауруханалардың жедел жәрдем бөлімдеріне көмекке жүгінген барлық жағдайларды есепке алу жүйесі. Тізілім өзін-өзі өлтірудің алдын алудың ұлттық стратегиясының ажырамас бөлігі болып табылады және суицидтік мінез-құлық қаупі жоғары адамдарға көрсетілетін медициналық қызметтің сапасын жақсартудың негізін қалайды. Тізілім 2000 ж. Денсаулық сақтау және балалар министрлігінің сұрауы бойынша Өзін-өзі өлтіру саласындағы зерттеулердің ұлттық қоры тарапынан құрылды. Тізілімнің жұмысы Мемлекеттік денсаулық сақтау қызметінің Ұлттық өзін-өзі өлтірудің алдын алу бюросымен қаржыландырылады. Тізілімнің қызметі Ирландиядағы Корк қаласы Университеттік колледжінің эпидемиология мен қоғамдық денсаулық сақтау факультетінің деканы болып табылатын профессор Айван Дж. Перридің басшылығымен жүзеге асырылады. Ирландияның Ұлттық өзіне-өзі зақым келтіру тізілімінің міндеттері: • Ирландиядағы ауруханаларда емделген науқастарда өзіне-өзі зақым келтірудің таралуы мен табиғатын анықтау; • уақыт бойынша және географиялық аймақтар бойынша үрдістерді бақылау; • суицидтік мінез-құлық саласындағы саясат шараларын жетілдіруге ықпал ету; • зерттеу және алдын алу әдістерін жақсартуға ықпал ету. Ирландияның Ұлттық өзіне-өзі зақым келтіру тізілімінің кейбір деректері • 2014 ж. Ирландиядағы ауруханалардың жедел жәрдем бөлімшелері өзіне-өзі зақым келтіру актісінен кейінгі 11 мыңға жуық өтінішті тіркеді. • Жалпы алғанда көмекке 8500-ге жуық науқас жүгінген. Осылайша олардың кейбіреулері ауруханаға бірнеше рет түскен. • Ирландияда әйелдер арасында өзіне-өзі зақым келтіру көрсеткіштері ерлерге қарағанда жоғары. Сонымен қатар, ең жоғары көрсеткіштер жастар арасында тіркеліп отыр. • Өзіне-өзі зақым келтіру актісінен кейін медициналық мекемеге жүгіну жағдайларының жартысы дерлік 30 жасқа толмаған адамдар арасында тіркелген. • Өзіне-өзі зақым келтіру актісінен кейін медициналық мекемеге жүгіну жағдайларының төрттен үшінің себебі – психикалық белсенді заттарды қасақана мөлшерден артық пайдалану. • Өзіне-өзі зақым келтіру жағдайларының 40%- іне алкоголь себеп болып отыр. Өзіне-өзі зақым келтіру деген не? • Бұл өлімге әкелмейтін әрекет. • Қасақана сипатта болады. • Оны жасаған адам өзіне өлімге әкеле алатын физикалық зиян келтіруі мүмкін екенін түсінеді. • Бұл ұғым суицидтік әрекеттерді де, басқа ниеттен шыққан әрекеттерді де қамтиды. Ұлттық өзіне-өзі зақым келтіру тізілімі Бұл аурухана Ирландияның Ұлттық өзіне-өзі зақым келтіру тізіліміне деректер береді. Жедел жәрдем бөлімдеріне түскен науқастардың арасындағы барлық өзіне-өзі зақым келтіру жағдайлары аты-жөндерін көрсетпей және құпиялылықты сақтай отырып тіркелді. Бұл үндеухатта өзіне-өзі зақым келтіру деген не екені, деректер не үшін есепке алынатыны және олар қалай пайдаланылатыны туралы егжей- тегжейлі ақпарат келтірілген. Тізілім туралы толығырақ ақпарат алғыңыз келсе, бізбен Өзін-өзі өлтіру саласындағы зерттеулердің ұлттық қоры арқылы хабарласыңыз. Көмекті қайдан алсам болады? Aware қолдау тобы (тел. 1890 303 302) депрессияға шалдыққан адамдар мен отбасыларға көмектеседі. Childline қызметі (тел. 1800 666 666) қиын өмірлік жағдайдағы жастарға көмектеседі. Console қызметі (тел. 1800 201 890) өзін-өзі өлтіру актінен зардап шеккен адамдарға қолдау көрсетіп, қажетті ақпаратты ұсынады. Pieta House (тел. 01 601 00 00) – өзін-өзі зақымдау жағдайларын алдын алу орталығы. Samaritans қайырымдылық ұйымы (тел. 116 123) қиын өмірлік жағдайдағы адамдарға тәулік бойы эмоциялық қолдауды қамтамасыз етеді. Өзін-өзі өлтіру саласындағы зерттеулердің ұлттық қоры: • Ирландия аумағындағы суицидтік мінез- құлықты зерттеудің негізгі орталығы болып табылады; • Ұлттық өзіне-өзі зақым келтіру тізілімінің жұмысын қамтамасыз етумен қатар көптеген ғылыми зерттеулер жүргізеді; • Деректерді қорғау басқармасында тіркелген және деректерді қорғау саласындағы Ирландия заңнамасының талаптарына жауап береді; • Ұлттық өзіне-өзі зақым келтіру тізілімін ұйымдастырғаны үшін ұлттық және жергілікті этика комитеттерінің көтермелеуіне ие болды; • біздің веб-сайтта немесе кеңселерімізге хабарласқан кезде қолжетімді болып табылатын Ұлттық өзіне-өзі зақым келтіру тізілімі жұмысының нәтижелері туралы жылдық есепті жариялайды. 2-Қосымша. Деректер тіркеудің қағаз нысанының үлгісі Деректерді жинаушы _ _ _ Тіркеу күні _ _ күні / _ _ айы / _ _ _ _ жылы Медициналық мекеменің нөмірі _ _ _ Оқиғаның бірегей нөмірі _ _ _ _ _ _ _ Тұлғаның бірегей сәйкестендіру нөмірі _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ Жынысы _ еркек _ әйел _ транссексуал Туған күні _ _ күні / _ _ айы / _ _ _ _ жылы Жасы _ _ жас Пошта индексі / телефон коды _ _ _ _ _ Жүгіну күні _ _ күні / _ _ айы / _ _ _ _ жылы Жүгіну уақыты _ _ сағ / _ _ мин Медициналық мекемеге жеткізу / келу әдісі _ жедел жәрдем қызметі _ өрт күзеті _ полиция _ жағалау күзеті _ өз бетімен _ басқа (көрсетіңіз) _ _ _ Келіп түскен кезде қабылдаған маман жедел жәрдем бөлімшесінің дәрігері _ мейірбике _ басқа қызметкер (көрсетіңіз) _ _ _ Өзіне-өзі зақым келтіру актісі жасалған күн _ _ күні / _ _ айы / _ _ _ _ жылы Өзіне-өзі зақым келтіру актісі жасалған апта күні _ _ _ Өзіне-өзі зақым келтіру актісі жасалған уақыт _ _ сағ / _ _ мин Өзіне-өзі зақым келтіру актісі жасалған жер _ _ _ АХЖ-10 бойынша кодтарға сәйкес әдіс (әдістер) _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ АХЖ-10 бойынша кодтарға сәйкес әдіс (әдістер) _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ (мүмкін болса, пайдаланылған психикалық белсенді заттың түрі мен дозасын көрсетіңіз _ _ _) Өзіне-өзі зақым келтірудің ауырлық дәрежесі _ мамандандырылған бөлімде емдеу _ анестезиямен хирургиялық араласу _ қарқынды терапия _ өзгерген сананың белгілері _ түсу кезінде немесе одан бұрын ессіз күйде Өлу ниеті туралы мәлімдеме _ жоқ _ иә (сипаттаңыз) _ _ _ Өзіне-өзі зақым келтіру тарихы (алдыңғы өзіне-өзі зақым келтіру актілері) _ жоқ _ иә (сипаттаңыз) _ _ _ Медициналық мекемедегі психологиялық / психиатриялық куәландыру _ жоқ _ иә, _ психиатр _ клиникалық психолог _ мейірбике _ әлеуметтік қызметкер _ басқа (көрсетіңіз) _ _ _ Диагноз (осы адамға байланысты кез келген диагноз) _ жоқ _ иә (көрсетіңіз) _ _ _ Ауруханаға жатқызу _ жоқ _ иә, _ қарқынды терапия бөлімшесіне _ жедел жәрдем бөлімшесіне _ психиатриялық стационарға _ басқа (көрсетіңіз) _ _ _ Ауруханадан шығару _ _ күні / _ _ айы / _ _ _ _ жылы; _ _ сағ / _ _ мин 3-Қосымша. Медициналық мекемелерге жүгінумен аяқталған суицидтік әрекеттер мен өзіне- өзі зақым келтіру актілеріне қатысты эпидқадағалауды жүргізу әдістерінің мысалдары Суицидтік әрекеттен немесе өзіне-өзі зақым келтіру актісінен кейін ауруханаға жатқызылған науқастарды есепке алуға арналған мамандандырылған тізілімдердің мысалдары Әрекет ету аумағы Веб-парақ сілтемесі Қамту Орталықтар саны Халық саны Ұзақтығы Дереккөз Ирландия http://nsrf.ie/wp-content/uplo ads/reports/NSRF%20Nation al%20Self-Harm%20Registry %20Ireland%20Annual%20R eport%202014.pdf Ұлттық (26 графтық) 40 Барлығы 2003 ж. бері (қазірге дейін) Ауруханалық мониторинг жүйелері (барлық ауруханалар) Коста-Рика https://www.ministeriodesalu d.go.cr/index.php/centro-de- prensa/noticias/662-noticias- 2014/698-costa-rica-vigila- los-intentos-de-suicidio-por- primera-vez-desde-el-2013 Ұлттық - Барлығы 2013 ж. бері (қазірге дейін) Мемлекеттік, қоғамдық және жеке ауруханаларға жүгіну Солтүстік Ирландия http://www.publichealth.hscni .net/publications/northern- ireland-registry-self-harm- annual-report-201314 Субұлттық 3 Барлығы 2007 ж. бері (қазірге дейін) Жедел жәрдем бөлімшелеріне жүгіну Біріккен Корольдік (көп орталықтық зерттеу) http://cebmh.warne.ox.ac.uk/ csr/mcm/ Субұлттық (Дерби, Манчестер, Оксфорд) 6 51 206 (жағдай зерттелген) 2000 ж. бері (қазірге дейін) Денсаулық сақтау жүйесінде тіркелетін жағдайлар Біріккен Корольдік (Оксфорд) http://cebmh.warne.ox.ac.uk/ csr/monitoring.html Субұлттық (Оксфорд) 1 450 000 1976 ж. бері (қазірге дейін) Стационарлық және амбулаториялық бөлімшелерге жүгіну Бельгия http://bjp.rcpsych.org/content /183/3/260 Субұлттық (Фландрия) 62 225 393 1986 ж. бері (қазірге дейін) Жалпы және психиатриялық медициналық- санитариялық көмекке жүгіну (түрмелер мен қадағалау орталықтарын қоса алғанда) Көп орталықтық зерттеулердің мысалдары Атауы Елдердің саны Орталықтардың саны Халық саны Ұзақтығы Дереккөз ДДҰ ЕӨБ Суицидтік мінез-құлық жағдайларын өңірлік көп орталықтық зерттеуі 19* 25 6 млн 1989−2005 жж. Денсаулық сақтау жүйелерінде тіркелетін жағдайлар Еуропалық өңірдегі суицидтік мінез-құлықтың мониторингі бойынша ДДҰ ЕӨБ өңірлік зерттеуі (MONSUE) 9** 10 2,5 млн 2006−2010 жж. Денсаулық сақтау жүйелерінде тіркелетін жағдайлар «Тәуекел аумақтарындағы суицидтік үрдістер» атты ДДҰ зерттеуі (START) 10*** 14 106 млн 2001 ж. бері (қазірге дейін) Денсаулық сақтау жүйелерінде тіркелетін жағдайлар Орталық Америка елдері мен Доминикан Республикасының денсаулық сақтау министрлері кеңесінің бағдарламасы (COMISCA) 8**** 8 - 2010 ж. бері (қазірге дейін) Денсаулық сақтау жүйелерінде тіркелетін жағдайлар Өзіне-өзі қол жұмсаудың алдын алу – ДДҰ Суицидтік мінез-құлық жағдайларын көп орталықтық интервенциялық зерттеуі (SUPRE-MISS) 8***** 8 2 млн 2000–2004 жж. Денсаулық сақтау жүйелерінде тіркелетін жағдайлар * Австрия, Бельгия, Венгрия, Германия, Греция, Дания, Ирландия, Испания, Италия, Нидерланды, Норвегия, Словения, Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігі, Түркия, Финляндия, Франция, Швейцария, Швеция, Эстония. ** Бельгия, Венгрия, Германия, Испания, Италия, Словения, Швейцария, Швеция, Эстония. *** Австралия, Бразилия, Вануату, Италия, Қытай, Моңғолия, Жаңа Зеландия, Тонга, Фиджи, Филиппин (сондай-ақ, келесі аумақтар: Гонконг (Қытайдың арнайы әкімшілік ауданы), Гуам, Француз Полинезиясы). **** Белиз, Гватемала, Гондурас, Доминикан Республикасы, Коста-Рика, Никарагуа, Панама, Сальвадор. ***** Бразилия, Вьетнам, Үндістан, Иран, Қытай, Шри-Ланка, Эстония, ОАР. Ұлттық/халықаралық статистика жүйелері мен дерекқорларының мысалдары Әрекет ету аумағы Атауы Веб-парақ сілтемесі Қамту Дереккөз Австралия Ауруханалық өлім-жітімнің ұлттық дерекқоры (NHMD) http://www.aihw.gov.au/hospit als-data/national-hospital- morbidity-database Ұлттық Барлық дерлік мемлекеттік, қоғамдық және жеке ауруханалар Бельгия Аурухана деректерінің минималды жиынтығы (MHD) http://hspm.org/countries/belg ium25062012/livinghit.aspx? Section=2.7%20Health%20in formation%20management& Type=Section Ұлттық Барлық ауруханалар Белиз Белиздің Денсаулық сақтау ақпараттық жүйесі (BHIS) http://health.gov.bz/www/heal th-projects/health- information-system/bhis- expansion Ұлттық Барлық мемлекеттік, қоғамдық және жеке ауруханалар Канада Шығару эпикриздерінің дерекқоры (DAD) https://www.cihi.ca/en/types- of-care/hospital-care/acute- care/dad-metadata Ұлттық Жедел жәрдем мекемелері (Квебек провинциясынан басқа) Ауруханалық өлім-жітім дерекқоры (HMDB) https://www.cihi.ca/en/types- of-care/hospital-care/acute- care/hmdb-metadata Ұлттық Жедел жәрдем мекемелері (Квебек провинциясындағы амбулаториялық хирургия мекемелерін қоса алғанда) Онтарио провинциясының жарақаттанушылық тізілімі (OTR) https://www.cihi.ca/en/types- of-care/specialized- services/trauma-and- injuries/ontario-trauma- registry-otr-metadata Субұлттық Травматологиялық көмек көрсету мекемелері Психикалық денсаулық саласындағы аурухана деректерінің қоры (HMHDB) https://www.cihi.ca/en/types- of-care/specialized- services/mental-health-and- addictions/hospital-mental- health-database Ұлттық Психикалық ауруларға байланысты ауруханаға жатқызу жағдайлары Канадалық жарақаттанушылықты ауруханалық есепке алу және болдырмау бағдарламасы (CHIRPP) http://www.phac- aspc.gc.ca/injury- bles/chirpp/index-eng.php Субұлттық Педиатриялық бейіндегі 10 аурухана және жалпы бейіндегі 6 аурухана Дания Даниялық науқастардың ұлттық тізілімі (DNPR) http://sjp.sagepub.com/conte nt/39/7_suppl/30.refs Ұлттық Барлық ауруханалар Суицидтік әрекеттер жағдайларының тізілімі (RSA) http://www.danmedbul.dk/DM B_2004/0404/0404- artikler/DMB3621.pdf Субұлттық (Фюн графтығы) Барлық ауруханалар Доминикан Республикасы Ұлттық эпидемиологиялық қадағалау жүйесі (SINAVE) http://digepisalud.gob.do Ұлттық Мемлекеттік, қоғамдық және жеке денсаулық сақтау қызметтері Әрекет ету аумағы Атауы Веб-парақ сілтемесі Қамту Дереккөз Фиджи Қоғамдық денсаулық сақтаудың ақпараттық жүйесі (PHIS) http://www.fiji.gov.fj/Media- Center/Press- Releases/HEALTH- DATABASE-TO- STRENGTHEN-HEALTH- SERVICE-DELIV.aspx Ұлттық Барлық мемлекеттік ауруханалар Финляндия Стационарлық медициналық- санитариялық көмек http://www.stat.fi/til/thlaho/ind ex_en.html Ұлттық Барлық ауруханалар Франция Суицид мониторингінің ұлттық орталығы (ONS) http://www.inpes.sante.fr/100 00/themes/sante_mentale/ob servatoire_national_suicide.a sp Ұлттық Барлық мемлекеттік, қоғамдық және жеке ауруханалар Жаңа Зеландия Енгізбеу кезіндегі ұлттық минималды деректер жиынтығы (NMDS) http://www.health.govt.nz/nz- health-statistics/national- collections-and- surveys/collections/national- minimum-dataset-hospital- events Ұлттық Барлық мемлекеттік, қоғамдық және жеке ауруханалар Норвегия Норвегиялық науқастар тізілімі (NPR) https://helsedirektoratet.no/en glish/norwegian-patient- register Ұлттық Барлық ауруханалар Филиппин Жарақаттанушылықты эпидемиологиялық қадағалаудың электрондық онлайн жүйесі (ONEISS) http://oneiss.doh.gov.ph/onei ss/login.php Субұлттық Мемлекеттік және жеке ауруханалар Швеция Ұлттық науқастар тізілімі (NPR) http://www.jpi- dataproject.eu/Home/Databa se/361?topicId=1 Ұлттық Барлық ауруханалар Біріккен Корольдік Медициналық- санитариялық әлеуметтік көмектің ақпараттық орталығы (HSCIC) http://www.hscic.gov.uk/; http://www.injuryobservatory. net/category/data+crosscut Ұлттық Ұлттық денсаулық сақтау қызметінің барлық ауруханалары және қауымдық денсаулық сақтау орталықтары Жарақаттанушылықты эпидемиологиялық қадағалаудың жалпыуэльстік жүйесі (AWISS) http://www.ncbi.nlm.nih.gov/p mc/articles/PMC1730805 Субұлттық Барлық ауруханалар Америка Құрама Штаттары Жарақаттанушылық статистикасын іздеудің және есепке алудың онлайн жүйесі (WISQARS) http://www.cdc.gov/injury/wis qars 45 жеке агенттік пен 3 жеке жарақаттанушылық тізілімі қызмет көрсететін түрлі тұрпаттағы 16 федералды деректер жинау жүйесі Дерекқорлардың толық тізімі: http://www.cdc.gov/inj ury/wisqars/Inventory InjuryDataSys.html Еуропа одағы Еуропалық жарақаттанушылық дерекқоры (IDB) http://ec.europa.eu/health/dat a_collection/databases/idb/in dex_en.htm Ұлттық Барлық ауруханалар Жекелеген зерттеулер мысалдары Ауғанстан (Medica Mondiale et al., 2008) «Medica Mondiale» адам құқықтарын қорғау ұйымының Ауғанстандағы әйелдердің өзін-өзі өртеу мәселесіне арналған есебінде Герат, Кабул және Вардак атты үш вилаят ауруханаларындағы күйік бөлімшелерінің мәліметтері талданады. Австралия (Milner et al., 2013) Бұл зерттеудің мақсаты – 2005-2010 жж. аралығында Голд-Кост ауруханасының (Gold Coast Hospital) (Квинсленд штаты, Австралия) жедел жәрдем бөлімшесіне түскен өзіне-өзі зақым келтіру актісін жасаған науқастарды емдеудің басымдылығын бағалау болып табылады. Бельгия (De Munck et al., 2009) 1996 ж. қаңтар айынан 2004 ж. желтоқсан айына дейінгі тоғыз жылдық кезеңде Гент университетінің (Фландрия, Бельгия) жедел жәрдем бөлімшесіне түскен жасөспірімдер мен жастар арасындағы суицидтік әрекеттерді мониторингтік зерттеу. Қытай (Xu et al., 2013) Цзядин (Шанхай қ.) аудандық ауруханасы (the Shanghai Jiading District Hospital) реанимация бөлімшесінің тізілімінен алынған деректер 2007-2010 жж. кезеңінде науқастар медициналық- санитариялық көмек алған өзіне-өзі қасақана зақым келтіру жағдайларының таралуы мен сипаттамаларын ретроспективтік нақтылау үшін қолданылды. Қытай (Chen et al., 2009) Қытайдағы Наньтоу уезінде (Тайвань провинциясы) 2000 ж. шілде айы мен 2003 ж. ақпан айы аралығында өзіне-өзі зақым келтіру актісін жасаған барлық тұрғындар Наньтоу уезінің суицидтік тізіліміне (Nantou Suicide Register) енгізіліп, 2005 ж. желтоқсанына дейін бақылауда болды. Фиджи (Peiris-John et al., 2013) «Тынық мұхит өңірінде жарақаттанушылық пен көлік арасындағы байланыс» (TRIP) жобасының шеңберінде 2005 ж. қазанда «Фиджи ауруханаларында жарақаттанушылықты эпидқадағалау жүйесі» деп аталатын және Вити-Леву аралында 12 ай бойы әрекет еткен халық деректерінің тізілімі жасалды. Ауруханаға 12 сағатқа немесе одан ұзақ мерзімге жатқызылған ауыр жарақат алу немесе улану жағдайлары есепке алынған болатын. Үндістан (Rajendra et al., 2015) Авторлар Майсур штатының Медициналық зерттеу институты (Mysore Medical College and Research Institution) жанындағы ауруханада өзіне-өзі зақым келтіру жағдайларының тізілімін жасаудың орындылығын бағалады. Деректер 2012 ж. алты ай ішінде сұхбат жүргізу жолымен жиналып, сонымен қатар өзіне- өзі қасақана зақым келтіру актілерінен кейін ауруханаға келіп түскен барлық науқастардың жазбаларынан алынды. Үндістан (Gururaj et al., 2001) Зерттеу авторлары 1998–1999 жж. Бангалор қаласында жұмыс жасайтын 120 аурухананың арасынан таңдалған үш мемлекеттік және тоғыз жеке ауруханаға өзіне-өзі зақым келтіру актілерінен кейін келіп түскен науқастардың деректерін талдады. Зерттеу жүргізілген ауруханалардың барлығында тәулік бойы жұмыс істейтін жедел жәрдем бөлімшесі болған. Иран (Sharif-Alhoseini M et al., 2012) Ұлттық жарақаттанушылықты эпидқадағалау жүйесі (ISS) 2005- 2008 жж. аралығында суицидтік әрекеттерді анықтау үшін қолданылған. Бұл жүйе аурухана мәліметтеріне негізделген және Ирандағы ауруханалардың жалпы санының (942) 68,9%-ін құрайтын мемлекеттік ауруханалардың жедел жәрдем бөлімшелеріне түскен жарақат алған науқастарды есепке алумен ғана шектеледі. Бұл ауруханалар бүкіл ел бойынша орналасқан, олардың қызметтері арзан және барлығына қол жетімді, яғни оларда адамдардың барлығы емделе алады. Малайзия (Sinniah et al., 2014) Малайзиядағы суицидтік әрекеттер мәселесі бойынша жалпы алғанда 38 зерттеудің деректерін біріктіретін талдамалы шолу. Деректердің негізгі бөлігі (63%) – суицидтік әрекет жасаған науқастарды ауруханаға жатқызу кезінде мемлекеттік ауруханаларда жиналған ақпарат. Қалған бөлігі – науқастардың сырқатнамалары мен патологоанатомиялық зерттеу хаттамаларынан алынған ретроспективті деректер (34%) мен науқастардан ауруханаға бару туралы алынған ақпарат (3%). Никарагуа (Caldera et al., 2007, 2004) Авторлар Леон қаласындағы Эскуэла Оскар Данило Росалес Аргельо ауруханасына (HEODRA) суицидтік әрекеттен кейін жатқызылған науқастардың үш жылдық кезеңдегі тізілімін ұйымдастырды. Мейірбикелердің бірі жағдайларды тіркеу жүйесіне жауап беріп, барлық сұхбаттарды өткізді. Пәкістан (Shahid et al, 2009) Карачи қаласындағы жоғары мамандандырылған университет ауруханасының жедел жәрдем бөлімшесіне суицидтік әрекеттен кейін түскен 98 науқас жағдайларына жүргізілген ретроспективті талдамалы зерттеу. Жиналған ақпарат өзіне-өзі зақым келтіру әдістерін, түрін, енгізу жолын және дәрілік препараттардың мөлшерін (олар қолданылған жағдайда), өзіне-өзі зақым келтіру себептерін, анамнез бен науқасты емдеу нәтижелері туралы мәліметтерді қамтиды. Панама (González, 2014) Зерттеуде 2005 жылдан бастап Николас Алехо Солано-де-ла- Чоррера атындағы аумақтық аурухананың реанимация бөлімшесіне түскен науқастардың суицидтік әрекеттері туралы деректер келтірілген. Формулярға ақпаратты психиатрлар енгізеді. Шри-Ланка (Senarathna et al., 2012) 2008–2010 жж. аралығындағы кезеңде Анурадхапура округіндегі ауруханалардың барлық реанимация бөлімшелеріне өзін-өзі уландырудан кейін түскен науқастарды ауруханаға жатқызу жағдайларын зерттеу. Швеция (Tidemalm et al., 2014) 1973–1982 жж. аралығында Швецияның барлық тұрғындары бойынша ауруханадан шығару, өлім себептері, білім алу және көшіп-қону, халық пен тұрғын үй қорының санағы туралы деректерді қамтиды. Америка Құрама Штаттары (Barlow et al., 2012) Эпидқадағалау мақсаттарында тайпаның талабы бойынша ұйымдастырылған Ақ Тау апачтары арасындағы өзіне-өзі зақым келтіру жағдайларының тізілімінен алынған 2007–2010 жж. аралығындағы өзін-өзі өлтіру, суицидтік ниетсіз өзіне-өзі зақым келтіру және психикалық белсенді заттарды қолдану жағдайлары туралы деректерді талдау. Зерттеу Джонс Хопкинс университетімен ынтымақтастықта жүргізілген. Жекелеген зерттеулердің мысалдарына сілтемелер Barlow A, Tingey L, Cwik M, Goklish N, Larzelere-Hinton F, Lee A, et al. Understanding the relationship between substance use and self-injury in American Indian Youth. Am J Drug Alcohol Ab. 2012;38(5):403−8. Caldera T, Herrera A, Renberg ES, Kullgren G. Suicide intent among parasuicide patients in Nicaragua: a surveillance and follow-up study. Arch Suicide Res. 2007;11(4):351−60. Chen VC, Cheng AT, Tan HK, Chen CY, Chen TH, Stewart R, Prince M. A community-based study of case fatality proportion among those who carry out suicide acts. Soc Psychiatr Epidem. 2009;44(12):1005−11. De Munck S, Portzky G, Van Heeringen K. Epidemiological trends in attempted suicide in adolescents and young adults between 1996−2004. Crisis. 2009;30(3):115−9. González G. Acerca de la conducta suicida en Panamá (About suicidal behaviour in Panama). Revista De la Sociedad Panameña de Psiquiatría. 2014;2(1):9-12. Gururaj G, Isaac MK. Epidemiology of suicides in Bangalore. 2001. National Institute of Mental Health and Neurosciences. Bangalore: Vasu. Medica Mondiale. Dying to be heard – Self-immolation Research Report 2006−2007. Cologne: Medica Mondiale; 2008. (http://www.medica-mondiale.org/fileadmin/redaktion/5_Service/Mediathek/Dokumente/English/Documentations_studies/ Afghanistan_Dying_to_be_heard_self_immolation_medica_mondiale_2007.pdf, 2019 ж. 1 ақпандағы жағдай бойынша) Milner A, Kõlves K, Gladman B, De Leo D. Treatment priority for suicide ideation and behaviours at an Australian emergency department. World J Psychiatr. 2013;3:34−40. Peiris-John R, Kafoa B, Wainiqolo I, Reddy RK, McCaig E, Ameratunga SN. Population-based characteristics of fatal and hospital admissions for poisoning in Fiji: TRIP Project-11. Inj Prev. 2013;19(5):355−7. Rajendra R, Krishna M, Majgi S, Heggere N, Robinson C, Poole R. A feasibility study to establish a deliberate self-harm register in a state hospital in southern India. BJMP. 2015;8(1):a807. Senarathna L, Jayamanna SF, Kelly PJ, Buckley NA, Dibley MJ, Dawson, AH. Changing epidemiologic patterns of deliberate self-poisoning in a rural district of Sri Lanka. BMC Public Health. 2012;12:593. Shahid M, Khan MM, Saleem-Khan M, Jamal Y, Badshah A, Rehmani R. Deliberate self-harm in the emergency department: experience from Karachi, Pakistan. Crisis. 2009;30: 85−9. Sharif-Alhoseini M, Rasouli MR, Saadat S, Haddadi M, Gooya MM, Afsari M, Rahimi-Movaghar V. Suicide attempts and suicide in Iran: Results of national hospital surveillance data. Public Health. 2012;126:990-992. Sinniah A, Maniam T, Oei TP, Subramaniam P. Suicide attempts in Malaysia from the year 1969 to 2011. Scientific World Journal. 2014;2014:1-13. doi.org/10.1155/2014/718367. Tidemalm D, Haglund A, Karanti A, Landén M, Runeson B. Attempted suicide in bipolar disorder: risk factors in a cohort of 6086 patients. PLoS One. 2007;9(4):1−9. Xu Y, Phillips MR, Wang L, Chen Q, Li C, Wu X. Retrospective identification of episodes of deliberate self-harm from emergency room registers in general hospitals: an example from Shanghai. Arch Suicide Res. 2013;17:345–59. ДҰҰ Еуропалық өңірлік бюросы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) – басты қызметі халықаралық денсаулық сақтау және халық денсаулығын қорғау мәселелерін шешуге бағытталған 1948 ж. құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымының мамандандырылған мекемесі. ДДҰ Еуропалық өңірлік бюросы жер шарының түрлі бөліктерінде орналасқан және әрқайсысы қызмет көрсететін елдердің денсаулық сақтау саласындағы нақты мәселелерді шешуге бағытталған өзінің қызмет бағдарламасы бар алты өңірлік бюроның бірі болып табылады. Мүше-мемлекеттер Австрия Албания Андорра Армения Әзірбайжан Беларусь Бельгия Болгария Босния және Герцеговина Біріккен Корольдік Венгрия Германия Греция Грузия Дания Израиль Ирландия Исландия Испания Италия Кипр Қазақстан Қырғызстан Латвия Литва Люксембург Мальта Молдова Республикасы Монако Нидерланды Норвегия Өзбекстан Польша Португалия Ресей Федерациясы Румыния Сан-Марино Сербия Словакия Словения Солтүстік Македония Тәжікстан Түркия Түрікменстан Украина Финляндия Франция Хорватия Черногория Чехия Швейцария Швеция Эстония WHO/EURO:2021-35776-35776-58733 Всемирная организация здравоохранения Европейское региональное бюро UN City, Marmorvej 51, DK-2100 Copenhagen Ø, Denmark Tel.: +45 45 33 70 00 Fax: +45 45 33 70 01 Email: eurocontact@who.int Website: www.euro.who.int