ыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу: 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүктүрүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү туура-луу баяндама

Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама

Аннотация Саламаттык сактоо жана өнүгүү жаатындагы 12 глобалдык мекемени бириктирүү менен, Бардыгы үчүн сергек жа- шоо ыңгайын жана бакубатчылыкты камсыздоо боюнча Глобалдык иш-аракеттер планы (ГИП) туруктуу өнүктүрүү жаатындагы (ТӨМ) ден соолукка байланышкан глобалдык максаттарга жетүүдө жамааттык чараларды ишке ашыруу жана прогрессти тездетүү боюнча жаңы милдеттенмени билдирет. Кыргыз Республикасында ГИПти ишке ашыруу про- цессин колдоо максатында даярдалган ушул баяндамада саламаттыкка байланышкан ТӨМ максаттарын ишке ашы- руунун жүрүшүндө жетишилген өлкөдөгү саламаттыктын жана бакубатчылыктын көрсөткүчтөрүнө сереп жасалды. Баяндама улуттук стратегиялык саясатка жана программалык документтерге жасалган серептин негизинде, ошондой эле 3-ТӨМгө (ден соолук жана бакубатчылык) байланышкан 60тан ашык индикатордун статусуна жана тенденция- ларына жасалган талдоонун, саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү улуттук эксперттер менен интервьюлардын негизин- де даярдалды. Баяндамада тармактар ортосундагы кызматташтыкты кеңейтүү үчүн мүмкүнчүлүктөр да көрсөтүлдү, алар саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү максаттуу көрсөткүчтөргө жетүүгө көмөк бермекчи. Баяндаманын соңунда өлкөнүн саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү артыкчылыктуу милдеттерди аткаруу үчүн техникалык жана финансылык колдоо талап кылынышы мүмкүн болгон учурларда ыктымал кемчиликтерди жоюу боюнча конкреттүү сунуштамалар камтылган. ДССУнун Европалык регионалдык бюросунун басылмаларына байланыштуу суроо-талаптарды төмөнкү дарек боюнча жибере аласыз: Publications WHO Regional Office for Europe UN City, Marmorvej 51 DK-2100 Copenhagen Ø, Denmark Мындан тышкары, документтерге, саламаттык сактоо маселелери боюнча маалыматтарга же ДССУнун документтеринен ци- тата келтирүүгө жана аларды которууга уруксат алууга өтүнмөнү Регионалдык бюронун сайтында онлайн режиминде толтур- саңыз болот. Дареги: http://www.euro. who.int/PubRequest. © Всемирная организация здравоохранения, 2021 г. Айрым укуктар корголгон. Бул эмгек Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0 IGO licence (CC BY-NC-SA 3.0 IGO; https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/igo) лицензиясынын шарттары менен таратылат. Аталган лицензиянын шарттарына ылайык, төмөн жактагы үлгүнүн негизинде талаптагыдай цитаталоо шарты менен баянда- маны коммерциялык эмес максаттарда көчүрүүгө, жайылтууга жана ишке ыңгайлаштырып колдонууга уруксат берилет. Бул эмгекти кандайдыр бир колдонгон учурда ДССУ кайсы бир уюмду, товарды же кызмат көрсөтүүнү жактырат дегенди билдир- бейт. ДССУнун эмблемасын колдонууга уруксат берилбейт. Бул баяндаманы ишке ыңгайлаштыруунун натыйжасы дал ушул Creative Commons лицензиясындай же ошого окшош лицензиянын шарттарында жайылтылышы керек. Баяндаманы Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму (ДССУ) которгон жок жана ДССУ анын мазмуну жана тактыгы үчүн жоопкерчилик албайт. Бул баян- даманын түп нускасы англис тилинде басылып чыккан. Аталышы: «Towards a healthier Kyrgyz Republic. Progress report 2020 on health and sustainable development. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2020». Аталган лицензияга байланыштуу пайда болгон ар кандай талаш-тартышты жөнгө салуу Дүйнөлүк интеллектуалдык менчик уюмунун макулдаштыруучу регламентине ылайык жүргүзүлөт. Цитаталоо үчүн библиографиялык шилтемени тариздөөнүн мисалы: Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу. 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүктүрүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү туура- луу баяндама. Копенгаген: ДССУнун Европалык регионалдык бюросу; 2021. Жарыялоо алдында каталогдоштуруунун малыматтары (CIP). CIP маалыматтары төмөнкү шилтеме боюнча жеткиликтүү: http://apps.who.int/iris. Автордук укуктарды сатып алуу жана лицензиялоо маселелери. ДССУ жарыялаган басылмаларды сатып алуу үчүн төмөнкү шилтеме боюнча кириңиз: http://apps.who.int/bookorders. Коммерциялык максатта колдонууга уруксат алуу максатында өтүн- мө жиберүү үчүн, же автордук укуктар жана лицензиялоо тууралуу суроо узатуу үчүн төмөнкү шилтеме боюнча кириңиз: http:// www.who.int/about/licensing. Жоопкерчиликтин чектелиши тууралуу жалпы тактоолор. Ушул баяндамада колдонулган белгилөөлөр жана анда келтирилген материалдар кайсы бир өлкөнүн, аймактын, шаардын же райондун, же алардын бийлик органдарынын юридикалык статусу жагынан, же болбосо алардын чек араларынын делимитациясы жагынан ДССУнун кандайдыр бир пикирин чагылдырбайт. Географиялык карталардагы пунктирдик сызыктар азырынча толук макулдашууга жетүү мүмкүн боло элек болжолдуу чек араларды билдирет. Конкреттүү компаниялардын же айрым өндүрүүчүлөрдүн патенттелген же патенттелбеген продукциясынын аты аталса, ДССУ аларды колдойт же башкаларга сунуштайт, муну менен ДССУ текстте аталбаган башка компанияларга же ушуга окшош азык- тарга караганда баяндамада сөз болгондорго артыкчылык берет дегенди билдирбейт. Каталарды жана же сөз түшүп калган учурларды кошпогондо, патенттелген продуктардын аталышы баш тамгалар менен жазылат. ДССУ ушул басылмада камтылган маалыматтарды текшерүү үчүн бардык болгон акылга сыярлык чараларды көрдү. Буга ка- рабастан жарыяланган материалдар тууралыгы жагынан ачык билинген же ошондой деп эсептелинген кепилдик берилбестен таратылат. Материалдарды чечмелөө жана колдонуу үчүн жоопкерчилик аны колдонуучуларга жүктөлөт. Бул материалдарды колдонуунун натыйжасында пайда болгон зыян үчүн ДССУ эч бир учурда жоопкерчилик албайт. Бул басылмада айтылган көз караштар жана пикирлер үчүн жоопкерчилик авторлорго жүктөлөт. Мукабадагы сүрөттүн ээси: ЮНИСЕФ Полиграфиялык тариздөө: Daniela Berretta, Рим Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолуiii МАЗМУНУ Сүрөттөрдүн жана кыстарылган текстттердин тизмеси .............................................................. 4 Ыраазычылык билдирүү .................................................................................................................... 6 Кыскартуулар ........................................................................................................................................ 7 Резюме ................................................................................................................................................... 9 Кириш сөз ............................................................................................................................................... 10 Күн тартиби-2030 ............................................................................................................................... 10 Күн тартиби-2030да адамдын ден соолугу жана бакубатчылыгы............................................ 11 Методология жана баяндаманы даярдоо ..................................................................................... 12 Ден соолук Кыргыз Республикасында туруктуу өнүгүү таламында .......................................... 15 Кыргыз Республикасында туруктуу өнүктүрүүнүн негиздери ................................................... 15 Күн тартиби-2030ду ишке ашыруу боюнча кеңири улуттук иш-чаралардын алкагында саламаттык сактоону башкаруу ..................................................................................................... 15 Саламаттык сактоо боюнча мамлекеттик программаларды иштеп чыгуу .............................. 17 Мониторинг жана баалоо: Саламаттык сактоо министрлигинин ролу ..................................... 21 Кыргыз Республикасында Күн тартиби-2030ду ишке ашырууга колдоо көрсөтүү ................ 24 Кыргыз Республикасында ден соолукка байланышкан тенденциялар жана ТӨМдүн статусу .................................................................................................................................................... 28 Калктын саламаттыгынын көрсөткүчтөрүнө сереп .................................................................... 28 Кыргыз Республикасы ТӨМ боюнча жыйынды отчеттордо ...................................................... 28 Ден соолук жагынан 3-ТӨМдүн милдеттерин баалоо ................................................................. 29 Башка ТӨМдөрдө ден соолукка байланышкан милдеттерге берилген баа ............................. 59 Чечимдердин мейкиндиги жана иш-аракеттердин багыты ........................................................ 65 Ыкчам деңгээлде маалымдуулукту жана колдоону жогорулатуу ............................................. 65 Тармактар аралык кызматташтыкты кеңейтүү ........................................................................... 66 Саламаттык жаатындагы адилетсиздикти азайтуу .................................................................... 67 Саламаттык сактоонун конкреттүү чөйрөлөрүндөгү маселелерди чечүүгө берилгендикти колдоо ...................................................................................................................... 69 Ар кандай куракта бардыгы үчүн ден соолукту чыңдоо жана бакубатчылыкты жогорулатуу максатында тездетүүнүн төрт багыты боюнча биргелешкен иш үчүн мүмкүнчүлүктөр ................................................................................................................................... 72 Саламаттык сактоону туруктуу каржылоо.................................................................................... 72 БМСЖ системасын чыңдоо жана коомдук саламаттык сактоону өркүндөтүү ....................... 73 Адилеттүүлүк маселелери жана региондук айырмачылыктар .................................................. 78 Маалыматтар жана санариптик саламаттык сактоо .................................................................. 79 Ишке ашыруудагы негизги кыйчалыштуу маселелер жана көйгөйлөр ..................................... 79 Тыянактар .............................................................................................................................................. 83 Библиография ........................................................................................................................................ 85 1-тиркеме. Ден соолукка байланышкан ТӨМгө жетүүгө колдоо көрсөтүүдө ГИП алкагында өнөктөштөрдүн иши тууралуу суроолорго жооптордун кыскача баяны ............... 94 2-тиркеме. Кыргыз Республикасында калктын ден соолугун сактоонун жана бакубатчылыгынын маселелерин жөнгө салуучу улуттук саясат, программалык стратегия жана мыйзамдар жагынан негизги документтер ....................................................... 103 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама Сүрөттөрдүн жана кыстарылган текстттердин тизмеси iv 1-сүрөт. Кыргыз Республикасында Күн тартиби-2030ду ишке ашыруу үчүн саясаттын негиздери ................................ 16 2-сүрөт. Кыргыз Республикасында саламаттык сактоо кызмат көрсөтүүлөрүнүн системасы ........................................ 18 3-сүрөт. “Ден соолук-2030” программасына мониторинг жана баалоо (МжБ) жүргүзүүдө жергиликтүү жана райондук бийлик органдарынын катышуусу ..............................................................................................................................23 4-сүрөт. “Ден соолук-2030” программасынын улуттук деңгээлде жүзөгө ашырылышына мониторинг жана баалоо (МжБ) жүргүзүү ...................................................................................................................................................................24 5-сүрөт. ГИПтин алкагында кызматташтыктын негизги чөйрөлөрү ......................................................................................25 6-сүрөт. Кыргыз Республикасында ТӨМгө жетүүдөгү прогресс, 2019-жыл. .........................................................................29 7-сүрөт. Энелердин өлүмүнүн көрсөткүчүнүн динамикасы, 2000–2015-ж.ж. .......................................................................30 8-сүрөт. 5 жашка толо элек курактагы балдардын арасында өлүм көрсөткүчүнүн динамикасы, 2000-2015-жылдар. .........................................................................................................................................................................32 9-сүрөт. 5 жашка толо элек курактагы балдар арасында өлүм көрсөткүчүнүн динамикасы, түрдүү изилдөөлөрдүн маалыматтары боюнча ......................................................................................................................................32 10-сүрөт. ДССУнун баалоосу боюнча кургак учукка чалдыгуу, 2000–2016-жылдар ...........................................................34 11-сүрөт. Кургак учуктан өлүмгө учуроонун азайышы, 2000-2016-жылдар. ........................................................................35 12-сүрөт. ВИЧ-инфекциясынын биринчи жолу катталган учурларынын саны, 2000-2016-жылдар. ............................... 36 13-сүрөт. ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик программаны каржылоо ...................................................................................37 14-сүрөт. Негизги ЖЭОдон өлгөндөрдүн көрсөткүчүнүн динамикасы, 2000-2015-жылдар. ............................................. 40 15-сүрөт. Кыргыз Республикасында өлүмдөрдүн негизги себептери, 2007 - 2017-жылдар. ............................................. 40 16-сүрөт. Кыргыз Республикасында мезгилсиз өлүм тобокелдигинин кеңири орун алган факторлору, 2007 - 2017-жылдар ........................................................................................................................................................................41 17-сүрөт. Жол-транспорт кырсыгынын натыйжасында өлүмдүн динамикасы, 2007–2016-жылдар. ............................. 45 18-сүрөт. Жол кыймылынын катышуучуларын категориялар боюнча бөлгөндө жол-транспорт кырсыгынын натыйжасындагы өлүмдөр, ...........................................................................................................................................................45 19-сүрөт. Үй-бүлөнү пландоонун усулдары ................................................................................................................................47 20-сүрөт. Адамдарга медициналык жардам сурап кайрылууга тоскоол болгон себептер, 2000–2014-жылдар. .......... 50 21-сүрөт. Каржылоо схемасына ылайык, калктын киши башына саламаттык ...................................................................55 сактоого жумшалган чыгымдар, реалдуу сандар менен, 2000–2014-ж.ж. ............................................................................55 22-сүрөт. ДССУнун Европалык регионунун айрым мүчө мамлекеттеринде маалыматы бар болгон акыркы бир жылдагы саламаттык сактоого кеткен өтө көп чыгымдары жана жарандардын өз каражатынан төлөмдөрү саламаттык сактоого кеткен жалпы чыгымдардын суммасында. ........................................................................................56 23-сүрөт. 2000–2014-жылдары өз каражаттарынан медициналык кызмат көрсөтүүлөр үчүн акы төлөгөн (же төлөбөгөн) үй кожолуктардын пайызы. ................................................................................................................................57 24-сүрөт. Базалык ичүүчү суу менен жабдуу, санитария жана гигиена боюнча негизги кызмат көрсөтүүлөрдүн жеткиликтүүлүгү ...............................................................................................................................................................................62 Кыстырмалар 1-кыстарма. “Ден соолук-2030” программасынын негизги артыкчылыктары ....................................................................20 2-кыстарма текст. Баштапкы медициналык-санитардык жардамдын сапатын жогорулатуу программасы ................ 76 Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу Ыраазычылык билдирүү Баяндаманын негизги автору – коомдук саламаттык сактоо маселелери боюнча консультант Ariel Ahart. Баяндаманы даярдоого улуттук эксперттер кыйла салым кошушту. Алар – Сала- маттык сактоо саясатына талдоо жүргүзүү борборунун адиси Аида Абдраимова, саламаттык сактоо статистикасы боюнча консультант Ольга Киндякова жана укуктук маселелер боюнча консультант Айбек Жинышалиев. ДССУнун Европалык регионалдык бюросунун жана ДССУнун Кыргызстандагы Өлкөлүк бю- росунун кызматкерлерине, анын ичинде Nazira Artykova, Bettina Menne, Aigul Sydykova жана баяндаманы даярдоодо жалпы жетекчилик үчүн Christoph Wippel; редакциялык өзгөртүүлөр жана комментарийлер үчүн Emilia Aragon de Leon, Georgi Kuchukhidze, Vittoria Gemelli жана Assia Brandrup-Lukanow; бул баяндаманы даярдап жатканда берген техникалык сунуштамалары үчүн Jodie Littlewood; ошондой эле билимин жана баалуу салымын кошкон ДССУнун Өлкөлүк кеңсесинин техникалык эксперттери: Aliina Altymysheva, Tasnim Atatrah, Oskonbek Moldokulov, Kubanychbek Monolbaev, Arnol Samiev жана Nurshaim Tilenbaeva өзгөчө ыраазычылыгыбызды билдиребиз. Ошондой эле бул документти даярдоодо ар тараптуу колдоо көрсөтүп, мындан тышкары 2019-жылы Бишкек шаарында ГИПти ишке ашыра баштоо боюнча жогорку деңгээлдеги саясий диалогго жана ведомстволор аралык семинарга катышкан ДССУнун кызматкерлери Ian Grubb жана Hendrik Schmitz Guinote ыраазычылык билдиребиз. Бул баяндаманы даярдоонун жүрүшүндө техникалык салымы жана кеп-кеңештери үчүн БУУ- нун Өлкөлүк тобунун төмөнкү мүчөлөрүнө өзгөчө ыраазычылык билдиребиз: Jyldyz Kuvatova (БУУ-Аялдар), Kanykey Orozbaeva (Туруктуу координатордун кеңсеси), Ekaterina Perfilyeva (Ту- руктуу координатордун кеңсеси) жана Meerim Sarybaeva (БУУнун ВИЧ жана СПИД боюнча Би- риктирилген программасы). Биз ошондой эле редакциялоо процессинде техникалык комментарийлери үчүн Jane Ward те- рең ыраазычылыгыбызды билдиребиз. Бул баяндама Германиянын Федералдык саламаттык сактоо министрлигинин (BMG) финансы- лык колдоосу менен даярдалды. v 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама Кыскартуулар СКАК саламаттык сактоо кызмат көрсөтүүлөрү менен ар тараптан камтуу ИДП ички дүң продукт ГАВИ ГАВИ, Вакциналар боюнча альянс Глобалдык фонд СПИД, кургак учук жана безгекке каршы күрөшүү боюнча Глобалдык фонд ГИП Бардыгы үчүн сергек жашоо ыңгайын жана бакубатчылыкты камсыз доо боюнча Глобалдык иш-аракеттер планы ММК КП Милдеттүү медициналык камсыздандыруунун кошумча пакети ЖТК жол-транспорт кырсыгы ДКӨБИ Ден соолуктун көрсөткүчтөрүн өлчөө жана баалоо институту ЖЖЖО жыныстык жол менен берилген жугуштуу оорулар КЛДЖ Аялдарга карата басмырлоонун бардык түрлөрүн жок кылуу боюнча Конвенция ИМКА ийне аркылуу баңгизат колдонгон адамдар МИКИ мульти-индикатордук кластердик изилдөө МжО мониторинг жана баалоо КУДТ кургак учуктун дарыга өтө туруштук берген түрү ЭМСЭ Эл аралык медициналык-санитардык эрежелер ЭСЭ эркектер менен жыныстык катнашта болгон эркектер ТДЖ төмөнкү дем алуу жолдору ЖЭО жугуштуу эмес оорулар БӨУ бейөкмөт уюмдар УСК Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети МКЧТ медициналык кызмат көрсөтүүлөр үчүн жарандардын өз каражатынан акы төлөөсү МКП Жарандарды медициналык-санитардык жардам менен камсыздоо боюнча мамлекеттик кепилдиктер программасы vi Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу БМСЖ баштапкы медициналык-санитардык жардам Күн тартиби-2030 2030-жылга чейинки мезгилде туруктуу өнүктүрүү жаатындагы Күн тартиби БУУӨП Бириккен Улуттар Уюмунун Өнүктүрүү программасы КУ кургак учук БУУ БККБ БУУнун Баңгизаттар жана кылмыштуулукка каршы күрөшүү боюнча башкармалыгы ФАО Бириккен Улуттар Уюмунун Азык-түлүк жана айыл чарба уюму ММКФ Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фонду ӨӨО өпкөнүн өнөкөт оорулары ТЖМ Миң жылдык Декларацияда көрсөтүлгөн Өнүктүрүү жаатындагы максаттар ТӨМ Туруктуу өнүктүрүү жаатындагы максаттар ЮНИСЕФ Бириккен Улуттар Уюмунун Балдар фонду ЮНИТЭЙД Дары-дармектерди сатып алуу боюнча эл аралык механизм (БУУнун эгидасы алдында иш жүргүзөт) ЮНФПА Бириккен Улуттар Уюмунун Калкты жайгаштыруу уюмунун Фонду ЮНЭЙДС Бириккен Улуттар Уюмунун ВИЧ/СПИД боюнча Бириктирилген программасы ЮСАИД АКШнын Эл аралык өнүктүрүү боюнча агенттиги (USAID) GIZ Германиянын Эл аралык кызматташтык боюнча коому GYTS Жаштар арасында чылым чегүү боюнча глобалдык изилдөө MAPS Саясатты интеграциялоо, тездетүү жана колдоо [демилге] STEPS ДССУнун эпидкөзөмөлгө этап-этап менен өтүүсү UN IGME БУУнун балдар өлүмүн баалоо боюнча мекеме аралык тобу vii 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама Резюме Бириккен Улуттар Уюмунун мүчө болгон бардык 193 мамлекет 2030-жылга чейинки мезгилге карата Туруктуу өнүктүрүү жаатындагы Күн тартибин (Күн тартиби-2030) жана Туруктуу өнүк- түрүү жаатындагы максаттарды (ТӨМ) кабыл алгандан бери беш жыл өттү. Күн тартиби-2030да жалпы адамзатты иш-аракеттерге чакырык камтылган. Бул иш-аракеттер 2030-жылга чейин жакырчылыкты жоюу, планетаны коргоо жана дүйнөдөгү бардык адамдарга тынчтыкты жана бакубатчылыкты камсыз кылуу багытында жүрүүдө. Ден соолук бир эле мезгилде туруктуу өнүгүүгө көмөктөшкөн фактор да, анын негизги жыйынтыктарынын бири да болууда. 3-ТӨМгө (Бардык куракта бардыгы үчүн сергек жашоо ыңгайын жана бакубатчылыкты камсыздоо) башка секторлордо жана мекемелерде биргелешкен иш-аракеттер болгон шартта гана мүмкүн болот. ДССУнун Европалык регионалдык бюросу мүчө-мамлекеттер менен консультацияларды жүр- гүзүп, эксперттердин катышуусу менен Күн тартиби-2030ду жүзөгө ашыруу боюнча жол кар- тасын иштеп чыкты (ТӨМ боюнча жол картасы). ТӨМ боюнча жол картасын жүзөгө ашыруу боюнча иштер жана ДССУнун 13-Жалпы иш программасы макулдашылган жана бири-бирин күчөткөн мүнөзгө ээ. Мүчө мамлекеттер бул Жол картасын 2017-жылы бекиткен. 2019-жылы саламаттык сактоо жана өнүктүрүү жаатындагы 12 глобалдык мекеме Бардыгы үчүн сергек жашоо ыңгайын жана бакубатчылыкты камсыздоо боюнча Глобалдык иш-аракеттер планын (ГИП) жактырган. Бул болсо жамааттык иш-аракеттерди илгерилетүү жана глобалдык ТӨМдүн ден соолукка байланышкан ийгиликтериндеги прогрессти тездетүү үчүн жаңы мүмкүнчүлүк- төрдү түзүдү. Бул баяндаманын максаты – ТӨМдүн жол картасын жана ГИПти колдонуунун эсебинен ТӨМгө жетүү ишинде прогрессти тездетүүгө колдоо көрсөтүү. Мында ден соолукка байланышкан ТӨМ тапшырмаларын аткаруунун алкагында жетишилген Кыргыз Республикасында ден соолук жана бакубатчылык көрсөткүчтөрүнө сереп берилди жана көптөгөн мекемелердин колдоосу менен кызматташтыктын алкагында тездетүү багытындагы сунуштамалар берилет. Баяндаманын негизин булар түзөт: улуттук стратегияларга жана программалык документтерге жасалган серептин натыйжалары; ТӨМдүн 12 багытын камтыган 60тан ашык көрсөткүчтөр бо- юнча тенденцияларга жасалган талдоо; саламаттык сактоо жаатындагы улуттук адистер ме- нен интервьюлар, ошондой эле жогорку деңгээлде саясат маселелери боюнча диалогдун жана техникалык семинардын жыйынтыктары. Ушул баяндамада сунуш кылынып жаткан иш-ча- ралар ден соолукка байланышкан ТӨМгө тез жетүүнүн жаңы мүмкүнчүлүктөрүн изилдөө жана тездетүү максатында Кыргыз Республикасынын мекемелери (Саламаттык сактоо министрли- ги) менен негизги кызыкдар тараптар ортосундагы стратегиялык дискуссиялардын жаңы ай- лампасына башат болуп калууга тийиш. viii Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу10 Кириш сөз Бириккен Улуттар Уюмунун мүчө болгон бардык 193 мамлекет Күн тартиби-2030ду жана Ту- руктуу өнүктүрүү жаатындагы максаттарды (ТӨМ) кабыл алгандан бери беш жыл өттү (1). Күн тартиби-2030да жалпы адамзатты иш-аракеттерге чакырык камтылган. Бул иш-аракеттер 2030-жылга чейин жакырчылыкты жоюу, планетаны коргоо жана дүйнөдөгү бардык адамдар- га тынчтыкты жана бакубатчылыкты камсыз кылуу багытында жүрүүдө. Ден соолук бир эле мезгилде туруктуу өнүгүүгө көмөктөшкөн фактор да, анын негизги жыйынтыктарынын бири да болуп саналат. 3-ТӨМгө (Бардык куракта бардыгы үчүн сергек жашоо ыңгайын жана баку- батчылыкты камсыздоо) башка секторлордо жана мекемелерде биргелешкен иш-аракеттер болгон шартта гана жетүү мүмкүн болот. ДССУнун Европалык регионалдык бюросу мүчө-мамлекеттер менен консультацияларды жүр- гүзүп, эксперттердин катышуусу менен Күн тартиби-2030ду жүзөгө ашыруу боюнча жол карта- сын иштеп чыкты, ал 2017-жылы бекитилген (2). Күн тартиби-2030ду, ТӨМ боюнча жол карта- сын жүзөгө ашыруу боюнча иштер жана ДССУнун 13-Жалпы иш программасы макулдашылган жана бирин-бири күчөткөн мүнөзгө ээ. 2019-жылы саламаттык сактоо жана өнүктүрүү жаа- тындагы 12 глобалдык мекеме Бардыгы үчүн сергек жашоо ыңгайын жана бакубатчылыкты камсыздоо боюнча Глобалдык иш-аракеттер планын (ГИП) жактырышкан. Бул болсо жамаат- тык иш-аракеттерди илгерилетүү жана глобалдык ТӨМдүн ден соолукка байланышкан ийги- ликтериндеги прогрессти тездетүү үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү түздү. (3) Бул баяндаманын максаты – Күн тартиби-2030дун максаттарын жана милдеттерин ишке ашы- рууга байланыштуу Кыргыз Республикасындагы ден соолуктун жана бакубатчылыктын учур- дагы көрсөткүчтөрүн талдоо. Бул баяндамада Кыргыз Республикасында ГИПтин алкагындагы өнүктүрүү жаатындагы Күн тартибин жана “Ден соолук-2030” процессин жүзөгө ашырууну кол- догон айрым далилдер келтирилет. Бул Саламаттык сактоо министрлиги, анын өнүгүү боюнча өнөктөштөрү жана кызыкдар тараптар ортосундагы жаңы саясий диалогдордун жана келе- чектеги пландардын башталышын камсыз кылат. Анткени алар өлкөдөгү ден соолукка байла- ныштуу ТӨМдөргө жетүү үчүн өнөктөштүктө ишин уланта беришет. Күн тартиби-2030 2015-жылдын сентябрь айында Кыргыз Республикасы Күн тартиби-2030ду кабыл алган Би- риккен Улуттар Уюмунун 193 мүчө-мамлекетинин бири болуп калды (1). Бул тарыхый глобал- дык күн тартиби 2000-жылдан 2015-жылга чейинки мезгил аралыгын камтыган Өнүгүү жаа- тындагы миң жылдык максаттардын (ӨММ) ийгиликтерине негизделген. Күн тартиби-2030да жакырчылыктын түпкү себептерин жоюу, экономикалык өсүштү жана айлана-чөйрөнү корго- ону тең салмакташтыруу зарылдыгын түшүнүү менен, азыркы жана келечектеги муундар үчүн теңдикти жана социалдык интеграцияны камсыз кылуу жолу тандалып алынган. Күн тартиби-2030 өлкөлүк деңгээлдеги стратегиялар үчүн өзгөчө актуалдуу болгон жана бар- дыгы үчүн ден соолукту жана бакубатчылыкты камсыздоого карата мамиленин үч негизги принциптерине таянат. Алар: 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 11 • өз ара байланыш жана бөлүнбөстүк: бардык 17 ТӨМдүн негизги мүнөздөмөлөрү; • “эч ким обочодо калбасын” милдеттенмеси: колдоого муктаж адамдар кайсы жерде бол- босун, алардын баарына жетүү, алардын конкреттүү көйгөйлөрүн жана аялуулук факторлорун эсепке алуу; • инклюзивдүүлүк: Күн тартиби-2030дун максаттарына жетүүгө көмөк көрсөтүү үчүн расасы- на, жынысына, этностук таандыктыгына жана идентивдүүлүгүнө карабастан коомдун бардык катмарларынын катышуусу. Бардык адамдарды тартуу жана катышуусуна дем берүүнү караштырган ушул максаттарга жетүү үчүн иш жергиликтүү деңгээлдеги аракеттерге, натыйжаларды талдоо жана прогрессти көзөмөлдөө үчүн бөлүштүрүлгөн маалыматтарды колдонуу боюнча болуп көрбөгөндөй талап- ты жаратат. Күн тартиби-2030 (1), “Ден соолук-2020: ден соолук жана бакубаттуулук жаатын- дагы европалык саясаттын негиздери” (4) жана ДССУнун Европалык аймактык бюросунун Күн тартиби-2030ду (2) ишке ашыруу боюнча жол картасы туруктуу өнүгүүдө саламаттык сакто- онун ролун аныктайт. Ошондой эле өлкө лидерлерине өз өнөктөштөрү, улуттук кызыкдар та- раптар жана жарандык коом менен бардык адамдардын ден соолугун жана бакубатчылыгын чыңдоо үчүн кызматташтык түзүүгө, ошол эле учурда жамааттын гүлдөп-өсүшүнө салым ко- шууга негиз түзөт. Күн тартиби-2030да адамдын ден соолугу жана бакубат- чылыгы Күн тартиби-2030 өзүнө 17-ТӨМдү жана 169 милдетти камтыйт. Алар кеңири масштабга ээ жана өзүнүн мүнөзү боюнча тармактар аралык болуп саналат. Саламаттык сактоо жаатын- дагы туруктуу өнүктүрүүнүн негизги максаты 3-ТӨМ болуп саналат (Бардык куракта бардыгы үчүн сергек жашоо ыңгайын жана бакубатчылыкты камсыздоо). Бул максат дени сак коомду түптөөгө жана ар бир адамдын денебой жана психикалык саламаттыгынын мүмкүн болгон эң жогорку деңгээлине жетүүгө укугун коргоодо глобалдык берилгендикти бекемдейт. 3-ТӨМдүн алкагында 13 тапшырма коюлган. Алар саламаттык сактоо жаатындагы негизги артыкчылы- ктуу маселелерди чечүүгө багытталган. Анын ичинде репродуктивдүү, эне жана баланын са- ламаттыгын коргоо; жугуштуу, жугуштуу эмес жана экологиядан улам келип чыккан оорулар- га каршы күрөш; жалпы адамдарды саламаттык сактоо кызмат көрсөтүүлөрү менен камсыз кылуу (СКАК); бардык адамдарды коопсуз, натыйжалуу, сапаттуу жана баасы боюнча алгылы- ктуу дары-дармектер жана вакциналар менен камсыз кылуу. Бардык адамдардын ден соолугу жана бакубатчылыгы Күн тартиби-2030дун алкагында түздөн-түз жана кыйыр түрдө башка көптөгөн тармактык ТӨМдөрдө да каралат. Калктын саламаттыгын жана бакубатчылыгын камсыз кылуу – бул өнүгүүнүн конкреттүү мак- саты болгондон тышкары, туруктуу өнүгүүнүн зарыл болгон шарты. Мыкты ден соолук жана бакубатчылык көп учурда экономикалык, социалдык жана экологиялык шарттар менен аны- кталат. ТӨМдүн бир тармагында жетишилген ийгилик кыйла даражада башка тармактардагы ийгиликтерге да таасирин тийгизип, аларга байланыштуу болот. Саламаттык сактоо тармагы менен байланышпаган көпчүлүк ТӨМдөр ден соолукка жана баку- батчылыкка түз же кыйыр түрдө байланышкан тапшырмаларды камтыйт. Мисалы, бардыгы үчүн саламаттыкты жана бакубатчылыкты камсыз кылуу максатына түздөн-түз тиешеси бар Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу12 максаттарды башкаларынан да табууга болот. Айталы, 1-ТӨМдүн (жакырчылыктын масшта- бын кыскартуу), 2-ТӨМдө (азык-түлүк коопсуздугу), 4-ТӨМдө (сапаттуу билим берүү), 5-ТӨМдө (гендердик теңчилик), 6-ТӨМдө (таза суу жана санитария), 8-ТӨМдө (экономикалык өсүш), 10-ТӨМдө (теңсиздикти кыскартуу) жана 11-ТӨМдө (коопсуз жана туруктуу шаарларды түзүү- гө көмөк көрсөтүү). Ошентип буйрук берүүчү органдардын алдында баары үчүн ден соолук- ту жана бакубатчылыкты камсыздоого интеграцияланган ыкманы иштеп чыгуу тапшырмасы коюлган. Аны аткарууга медициналык, ошондой эле медициналык эмес тармактар катышат. Алар туруктуу өнүктүрүү жаатындагы максаттар ортосундагы өз ара байланышты таанышы керек (5). Методология жана баяндаманы даярдоо Бул баяндаманы даярдап жатканда төмөнкүдөй усулдар колдонулду: 1. Улуттук стратегиялык саясат боюнча документтерге жана программаларга жасалган каби- неттик талдоо ден соолукка жана бакубатчылыкка байланышкан ТӨМдүн милдеттери кан- чалык деңгээлде улуттук саясатка интеграцияланганын жана анын жардамы менен чечилип жатканын баалоого мүмкүндүк берди (1-тиркеме). 2. Ден соолукка байланышкан ТӨМдүн колдо болгон көрсөткүчтөрү боюнча тенденциялар- га талдоо жасалды. Мында улуттук жана ДССУнун статистикасы, Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фонду (ММКФ), Саламаттык сактоо министрлиги, Улуттук статистикалык комитет (УСК) берген маалыматтар жана эл аралык баалоону камтыган эпидемиологиялык маалыматтар колдонулду. Ар бир көрсөткүч боюнча баштапкы маалымат булагы аныкталды; маалыматтар болгон жерде, прогрессти баалоо үчүн тенденцияларга талдоо жасалды (маалы- маттарды суратып алса болот). Мүмкүнчүлүккө жараша 2000 жана 2018-жылдар үчүн маалы- маттар топтолгон. Бирок көптөгөн көрсөткүчтөр боюнча тенденцияны талдоо мүмкүн болгон жок, анткени убакыттын өтүшү менен индикаторлордун расмий аныктамалары өзгөрүлүп тур- ду. Мындан тышкары, айрым көрсөткүчтөр боюнча Саламаттык сактоо министрлигинин жана Улуттук статистика комитетинин маалыматтары менен эл аралык баалоолордун ортосунда олуттуу айырмачылыктар байкалды. Ушул тапта Улуттук статистика комитети ТӨМ боюнча расмий отчеттуулук үчүн колдонула турган статистиканын булактарын жана аныктамаларын тастыктоо жана тактоо боюнча расмий процесс жагынан иштеп жатат. Баяндаманын негизги бөлүгүндө келтирилген сандар жана тенденциялар колдо болгон далилдерге жана маалымат булактарына таянып, прогрессти, көйгөйлүү тармактарды жана учурдагы ден соолук абалын чагылдыруу боюнча жамааттык аракетти чагылдырат. 3. Саламаттык сактоо жаатындагы улуттук эксперттер жана Бириккен Улуттар Уюмунун меке- мелеринин өкүлдөрү менен интервьюлар уюштурулду. Бул маектер кайсы тармакта прогресске жетүү мүмкүн болгонун аныктоо, ТӨМдүн ден соолукка байланышкан жаатында ишке ашы- рууда болжолдуу кемчиликтерди аныктоо максатында жасалды. Катышуучулар менен баар- лашуу маалында Кыргыз Республикасы Күн тартиби-2030ду кантип ишке ашырып жатканын, анын негизги принциптерин (өз ара байланыш, эч кимди көңүл сыртында калтырбоо убадасы жана инклюзивдүүлүк) жашоодо канчалык колдонгонун көрсөткөн мисалдарды келтирүү су- нуш кылынды. Бул мисалдар толук эмес, бирок алар баяндаманын бардык бөлүмдөрүндө кел- тирилген. Бул болсо ТӨМдүн курамында ден соолук жана бакубат жашоо максаттарына жетүү үчүн жасалган аракеттердин деңгээлин көрсөтүү максатында жасалды. 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 13 4. ГИП боюнча өнөктөш мекемелер менен биргеликте сурамжылоону колдонуу менен изилдөө жүргүзүлдү, ал ден соолукту сактоо менен байланышкан, ТӨМдү колдоо максатында жүзөгө ашырылып жаткан учурдагы жана пландалган иш-чараларды камтыды. 1-тиркемеде бул су- рамжылоо барагындагы жооптор жалпылаштырылган түрүндө берилди. 5. ДССУнун Европалык регионалдык бюросу жана ДССУнун Өлкөлүк кеңсеси Саламаттык сактоо министрлиги менен өнөктөштүктө “Кыргызстанда саламаттык сактоо жана туруктуу өнүктүрүү жаатындагы кызматташтыкты бекемдөөгө жаңыча мамиле” деген темада жогорку деңгээлдеги стратегиялык диалогду уюштурду. 2019-жылдын октябрында өткөн бир күндүк жыйналышка 70ке жакын адам, анын ичинде Президенттин Администрациясынын жана Ту- руктуу өнүктүрүү боюнча Улуттук кеңештин өкүлдөрү, саламаттык сактоо министринин орун басары, Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фондунун өкүлдөрү жана башка министр- ликтер менен ведомстволордун (Маданият, маалымат жана туризм министрлигинин; Эконо- мика министрлигинин; Билим берүү жана илим министрлигинин; Өзгөчө кырдаалдар боюнча министрликтин; Тышкы иштер министрлигинин, Ички иштер министрлигинин; Юстиция мини- стрлигинин; Эмгек жана социалдык өнүгүү министрлигинин; Транспорт жана жол чарбачылы- гынын, Улуттук статистика комитетинин, Өкмөт аппаратынын, Жергиликтүү өз алдынча баш- каруу жана этностук мамилелер боюнча мамлекеттик агенттиктин, Жаштар, дене тарбия жана спорт иштери боюнча мамлекеттик агенттиктин) кызмат адамдары катышты. Иш-чарага ошондой эле ГИПке кол койгон төмөнкү мекемелердин өкүлдөрү катышты: ДССУ- нун штаб-кеңсесине караштуу Глобалдык иш-аракеттер планынын Катчылыгы; СПИДге, кургак учукка жана безгекке каршы күрөшүү боюнча Глобалдык фонду (Глобалдык фонддун атынан планга Фонддун Кыргыз Республикасы боюнча портфолиосунун менеджери жана Фонддун Чыгыш Европа / Борбордук Азия боюнча аймактык менеджери кол койду); Бириккен Улуттар Уюмунун ВИЧ/СПИД боюнча Бириккен программасы (ЮНЭЙДС); Бириккен Улуттар Уюмунун Балдар фонду (ЮНИСЕФ); Бириккен Улуттар Уюмунун Өнүктүрүү программасы (БУУӨП); Би- риккен Улуттар Уюмунун Калкты жайгаштыруу фонду (ЮНФПА); Дүйнөлүк банк. Ошондой эле жолугушууга төмөнкүдөй өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн өкүлдөрү катышты: Германиянын Эл аралык кызматташтык боюнча коому (GIZ), Немис өнүктүрүү банкы, Германиянын элчили- ги, Миграция боюнча эл аралык уюм, Жапониянын эл аралык кызматташтык боюнча агентти- ги, «Кайрымдуулук корпусу», Швейцариянын элчилиги, Түркиянын Эл аралык байланыш жана кызматташтык боюнча башкармалыгы, БУУнун Маңзат жана кылмыштуулук менен күрөш башкармалыгы (БУУ МККБ) жана Америка Кошмо Штаттарынын Эл аралык өнүктүрүү боюн- ча агенттиги (ЮСАИД). Саясий диалогду саламаттык сактоо министринин орун басары жана башка кызмат адамдары ачты. Андан соң саламаттык сактоо жаатында өлкө жетишкен про- гресстер боюнча тыянактар берилди, бул тыянактар ушул баяндаманын биринчи долбоорунда камтылган, ошондой эле презентация өткөрүлдү, анда ТӨМ жол картасын жүзөгө ашыруу бо- юнча отчет жана Глобалдык иш-аракеттер планынын Катчылыгы аткарган ГИП боюнча се- реп-презентация болду. Ушундан кийин 2020-жыл үчүн өлкөнүн Ыктыярдуу улуттук серебине даярдык көрүү боюнча талкуу жана презентация болуп, топтук дискуссия өттү, ага саламаттык сактоо министринин орун басары, билим берүү министринин орун басары жана “Кайрымдуу- лук корпусунун”, БУУ МККЮ, ЮНЭЙДС, БУУӨП, ЮНФПА жана ЮНИСЕФ уюмдарынын өкүлдөрү катышты. Саламаттык сактоо министринин орун басары жана ДССУнун Кыргызстандагы Өл- көлүк кеңесесинин өкүлү корутунду сын пикирлерин айтты. 6. 35 адистин катышуусунда биргелешкен техникалык семинар уюштурулду, ага Саламаттык сактоо министрлигинин жана ММКФнын техникалык кызматкерлери, ошондой эле ГИПке кол койгон мекемелердин өкүлдөрү (Глобалдык фонд, ЮНЭЙДС, ЮНИСЕФ, ДССУнун Глобалдык Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу14 иш-аракеттер планынын Катчылыгы, регионалдык жана өлкөлүк бөлүмдөр, ошондой эле Дүй- нөлүк Банк), өнүктүрүү боюнча бир нече өнөктөш (Германиянын элчилиги, Германиянын Эл ара- лык кызматташтык боюнча коому (GIZ), БУУнун Баңгизат жана кылмыштуулук менен күрөш башкармалыгы (БУУ БККБ) катышты. ДССУ семинардын эки негизги максатын белгиледи: (i) ГИП өлкөлүк деңгээлде иштин натыйжалуулугун кантип жогорулата алары тууралуу чакан жу- мушчу топтордо талкуу уюштуруу, мында негизги көңүл тездетүүнүн төрт багытына бурулат, алар дискуссиянын негизинде биринчи күндү ичинде тандалып алынган; (ii) семинардын жый- ынтыктарын жалпы өлкөлүк баалар, ыктыярдуу улуттук серептер жана биргелешкен жылдык серептер өңдүү улуттук процесстерде кантип колдонсо болорун аныктап алуу. Тездетүүнүн төрт багыты боюнча секциялык топтор сунушталды: саламаттык сактоону туруктуу каржылоо; баштапкы медициналык-санитардык жардамды (БМСЖ) бекемдөө жана саламаттык сактоону өркүндөтүү; адилеттүүлүк маселелери жана регионалдык айырмачылык; маалыматтар жана санариптик саламаттык сактоо. Семинардын катышуучулары билимине жана кайсы тема- ны талкуулагысы келгенине жараша топторго биригишти. Калган катышуучулар иштин жый- ынтыгы менен тааныштырылды. Талкуунун жүрүшүндө алдыдагы алты айдын ичинде жана 2030-жылга чейин төрт багыт боюнча прогресске жетүү үчүн биргелешкен иш-аракеттер жана потенциалдуу натыйжалар аныкталды. Тыянактар ушул баяндамада жалпыланды. Диалогдун жана семинардын натыйжалары ушул баяндамада сунушталган иш-чаралар ком- плексин биротоло иштеп чыгууга жана кабыл алууга негиз болду, алар Кыргыз Республикасын- да ден соолукту жана бакубатчылыкты жакшыртуу боюнча координацияланган күч-аракеттер- ди жүзөгө ашырууга катышкан негизги субъекттер ортосундагы мындан аркы стратегиялык диалогго жана Күн тартиби-2030дагы ден соолукка байланышкан ТӨМгө жетүүгө дем берүүгө багытталган. 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 15 Ден соолук Кыргыз Республикасында туруктуу өнүгүү таламында Кыргыз Республикасында туруктуу өнүктүрүүнүн негиздери Кыргыз Республикасы Күн тартиби-2030ду ишке ашыруу ишине бекем берилген жана өлкөдөгү саламаттык сактоо тармагы улуттук артыкчылыктарды ТӨМдүн милдеттери менен шайкеш кел- тирүү, ТӨМдүн көрсөткүчтөрүн улуттук контекстке адаптациялоо, ТӨМдүн милдеттерин жана көр- сөткүчтөрүн мамлекеттик тармактык программалардын пландары менен интеграциялоо, ошон- дой эле саясатты даярдоого жана программаларды ишке ашырууга тармактар ортосундагы жана жалпы өкмөттүк мамиле жасоо процесстеринде жалпыга таанылган лидер болуп саналат.. 2018-жылы өлкө төмөнкүдөй маанилүү стратегияларды ишке ашырууга киришти: жаңы 2018-2040-жылдарга Кыргыз Республикасын Өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясын (6) ишке ашыруунун беш жылдык планы жана 2018–2022-жылдарга Кыргыз Республикасын өнүктүрүү программасы - “Биримдик. Ишеним. Жаратмандык” (7). Көп өтпөй Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн “2019-2030-жылдарга калктын саламатты- гын коргоо жана саламаттык сактоо системасын өнүктүрүү: Дени сак адам – өнүккөн өлкө” Программасы кабыл алынды (мындан ары – “Ден соолук-2030”) (8). Анда өлкөнүн саламаттык сактоо жаатындагы артыкчылыктары жана саламаттык сактоо тармагындагы иштерди жүзө- гө ашыруу үчүн стратегиялык багыттар кең-кесири аныкталган. Белгилей кетүү керек, бул үч стратегиялык документ эки жылдык мезгил аралыгында – 2016-жылдан тартып иштелип чыккан жана ага удаалаш ТӨМдү улуттук адаптациялоо процес- си жүрдү. Натыйжада, төмөндө кең-кесири баяндалгандай, ден соолукка жана бакубатчылыкка байланышкан глобалдык максаттар жана көрсөткүчтөр улуттук контекстке адаптацияланды. Атап айтканда, 3-ТӨМдүн алкагында максаттуу көрсөткүчтөр жана тамактанууга тиешелүү 2-ТӨМдөгү компоненттер “Ден соолук-2030” документи менен жакшы айкалыштырылган (8). Бул үч документте Кыргыз Республикасындагы калктын саламаттыгын жана бакубатчылы- гын жакшыртуу боюнча стратегиялык алкактар жана операциялык план туруктуу өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясында алда канча кеңири контекстте берилген. Күн тартиби-2030ду ишке ашыруу боюнча кеңири улуттук иш-чаралардын алкагында саламаттык сактоону башка- руу Күн тартиби-2030ду ишке ашыруу өлкөдө эң жогорку мамлекеттик деңгээлде –Бул иш Кыргыз Республикасын Туруктуу өнүктүрүү боюнча улуттук кеңешинин жетекчилиги алдында коорди- нацияланат, ага Президент башчылык кылат. Күн тартиби-2030ду көзөмөлдөө жана аткаруу үчүн ТӨМдү ишке ашыруу боюнча Координациялык комитет жооп берет. Анын курамына Пар- ламенттин, мамлекеттик органдардын, тармактык министрликтердин, өнүктүрүү боюнча өнөк- төштөрдүн, Улуттук статистика комитетинин өкүлдөрү кирет. ТӨМгө жетүүгө байланышкан ма- алыматтарды чогултуу боюнча ишке багыт берүү жана контролдоо, фактологиялык базаны түзүү милдети Улуттук статистика комитетине жүктөлгөн (1-сүрөт). Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу16 Глобалдык максаттарды жана көрсөткүчтөрдү улуттук адаптациялоо процесси 2016-жылы башталган. Премьер-министрдин түздөн-түз жетекчилиги алдында ТӨМдү адаптациялоо, ишке ашыруу жана мониторинг жүргүзүү боюнча Улуттук коодинациялык комитет түзүлгөн. Анын курамына мыйзам чыгаруу органдарынын, министрликтердин жана ведомстволордун, эл аралык жана бейөкмөт уюмдардын (БӨУ) өкүлдөрү кирген. Катчылыктын функцияларын Өкмөттүн экономика жана инвестициялар бөлүмү аткарган. Саламаттык сактоо министрлиги ТӨМдү адаптациялоо боюнча улуттук процесске кыйла салым кошту. Министрлик ден соолукка байланышкан ТӨМдүн көрсөткүчтөрүн өлкөнүн шарттарына ылайык адаптациялоо боюнча мекеме аралык техникалык жумушчу топту түзгөн. Саламат- тык сактоо үчүн 45 улуттук индикатордон турган топтом иштелип чыккан; алардын 32синин 3-ТӨМдүн алкагында коюлган милдеттерге тикелей тиешеси бар. Ал эми калган 13 индикатор башка тармактарда саламаттык сактоо маселелерин чечүүгө тиешелүү. Ушул индикаторлордун ар бири үчүн “паспорттор” иштелип чыккан, алар 2015-жылга маалыматтардын булактарын жана соңку индикаторлорду аныктайт (9). Белгилей кетүү керек, саламаттык сактоо жаатындагы ушул улуттук көрсөткүчтөрдүн баары болбосо да көбү “Ден соолук-2030” программасына расмий киргизилген (8). Саламаттык сак- тоо жаатындагы улуттук көрсөткүчтөрдүн топтому ушул күнгө чейин Улуттук статистика коми- тетинин ТӨМгө жетүүдө өлкөнүн прогресси тууралуу отчетун түзүү жана берүү боюнча күнүмдүк ишинде өбөлгө катары колдонулууда. Ошентип, Кыргыз Республикасында Күн тартиби-2030ду ишке ашыруу жана ден соолукка бай- ланышкан ТӨМгө жетүү процессине жетекчилик кылуу жогорку саясий деңгээлде жүзөгө ашы- рылып жатат; саламаттык сактоо жаатында көп тармактуу жана ар тараптуу кызматташтык мамилелер түзүлдү; ТӨМдү координациялоо жана саламаттык сактоо боюнча улуттук меха- низмдер түзүлдү; өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн иш-аракеттери координацияланып, жолго салынды, алар саламаттык сактоо тармагында улуттук стратегияларды ишке ашырууга кол- доо көрсөтүү үчүн каражаттарды инвестициялап жатышат. Учурдагы иш-чаралардын көбү иштеп жаткан координациялык механизмдерге таянат. Алсак, 2014-жылы Кыргызстандын калкынын саламаттыгын коргоо жана бекемдөө боюнча Стра- тегияны (“Ден соолук-2020”) ишке ашыруу үчүн Саламаттык сактоо боюнча координациялык - 2018-2040-жылдарга Кыргыз Республикасынын Улутук өнүктүрүү стратегиясы. – ТӨМгө жетүү үчүн улуттук саясаттын негиздери Туруктуу өнүктүрүү боюнча улуттук кеңеш – Президенттин төрагалыгы алдында, улуттук туруктуу өнүктүрүүгө көзөмөл ТӨМгө жетүү боюнча Координациялык комитет – Парламент, өкмөттүк мекемелер, тармактык министрликтер, өнүгүү боюнча өнөктөштөр Улуттук статистика комитети – ТӨМ тууралуу маалыматтарды чогултууга жана жайылтууга көзөмөл 1-сүрөт. Кыргыз Республикасында Күн тартиби-2030ду ишке ашыруу үчүн саясаттын негиздери 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 17 кеңеш түзүлдү, аны социалдык маселелер үчүн жооп берген вице-премьер-министр жетектейт, ага өлкөнүн масштабында коомдук саламаттык сактоодогу маселелерди чечүү боюнча өкмөт- түк деңгээлде тармактар аралык күч-аракеттерди координациялоо милдети жүктөлгөн (10). Башка тармактар аралык комитеттер жана координациялык механизмдер ден соолукту кор- гоого байланышкан ТӨМдүн конкреттүү милдеттерин чечүү үчүн жооптуу. Мисалы, ВИЧ/СПИД, кургак учук жана безгек боюнча Өлкөлүк координациялык механизм түзүлгөн, ал Глобалдык фонд тарабынан каржылоону жана ушул каражатты башкарууну камсыз кылуу максатында жакында эле Коомдук саламаттык сактоо боюнча координациялык кеңеш менен бириктирилген. Өлкөлүк координациялык механизмдин курамына өкмөттүн, жеке сектордун, техникалык өнөктөштөрдүн, жарандык коомдун жана ВИЧ менен жашаган адамдардын жамааттарынын өкүлдөрү кирет. Эки төраганын бири жарандык коомдун өкүлү болуп саналат. Өлкөлүк коорди- нациялык механизм ВИЧке жана кургак учукка каршы күрөшүү максатында өкмөт менен жа- рандык коомдун ортосунда өнөктөш мамилелерди өнүктүрүү үчүн маанилүү платформа болуп калды. Бул модель жарандык коомго калктын аялуу жана маргинал тобунун муктаждыктарын канааттандырууга көмөктөшүү үчүн өз пикирлерин жигердүү билдирүүгө жол ачууда. Оорулар- га жана ден соолукка байланыштуу башка маселелер боюнча координациялык комитеттердин саны көп болгондуктан, бардык адамдардын ден соолугуна жана бакубатчылыгына жетүү үчүн тармактар аралык кызматташтыкты кайталоо жана / же мүмкүнчүлүктөрдү колдон чыгарып жиберүү ыктымалдуулугу бар. Учурда ДССУ Саламаттык сактоо министрлиги менен биргелик- те саламаттыкты башкарууга баа берүүнү жүргүзүп жатат, анын максаттарынын бири - Өкмөт- түн бардык деңгээлдеринде тармактар аралык, ошондой эле ведомстволор аралык мүнөздөгү ыкманы иштеп чыгуу мүмкүнчүлүгүн изилдеп көрүү. Саламаттык сактоо боюнча мамлекеттик программалар- ды иштеп чыгуу 2018-жылы Кыргыз Республикасынын Өкмөтү “Ден соолук-2030” программасын бекиткен (8). Кыргыз Республикасы саламаттык сактоо тармагын узак мөөнөттүү реформалоону жетектөө үчүн улуттук программаларды колдонуунун бай тарыхына ээ. (11). 1996-жылдан бери рефор- малоонун үч ырааттуу программалары жүзөгө ашырылды, алар: “Манас” (1996–2006-ж.ж.) (12), “Манас таалими” (2006–2011-ж.ж.) (13) жана “Ден соолук” (2012–2016-ж.ж., бул кийин 2018-жылга чейин узартылган). Алардын бардыгы буга чейин Семашко моделинин негизин- де иштеген саламаттык сактоо системасын жаңы моделге өткөрүүгө багытталган. Учурдагы “Ден соолук-2030” программасы 2018-жылы кабыл алынган. Бул программаны Кыргыз Респу- бликасында 1996-жылы башталган саламаттык сактоону реформалоо боюнча эрктүү план- дарды улантуу жана тездетүү катары кароо керек (8). Өлкө маанилүү медициналык кызмат көрсөтүүнү камсыз кылуу жана калкты каржылык тобокелдиктерден сактоо үчүн баштапкы медициналык-санитардык жардамды чыңдоо, ооруканалар секторун реструктуризациялоо жана милдеттүү Бирдиктүү төлөөчү тутумун киргизүү боюнча кеңири максаттарды көздөгөн коомдук саламаттык сактоодогу реформаларды ишке ашыруу аракеттери менен таанылды. Эң башында жасалган алда канча маанилүү реформалардын бири төлөөчү менен берүүчүнүн ортосундагы ажырымды киргизүү жана Жарандардын медициналык-санитардык жардам ме- нен камсыз кылуу боюча Мамлекеттик кепилдиктер программасы (МКП) менен катар Медици- налык кызмат көрсөтүүлөрдүн бирдиктүү төлөөчү системасын түзүү болду. МКПнын максаты – бардыгы үчүн медициналык-санитардык жардамдын негизги кызмат көрсөтүүлөрү менен Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу18 камсыз кылуу, жарандардын акысыз медициналык жардамга болгон укуктарын аныктоо- до калктын айрым катмары үчүн акысыз же жеңилдетилген оорукана кызмат көрсөтүүлөрүн берүү. Медициналык кызмат көрсөтүүлөрдү сатып алуу үчүн жоопкерчилик Милдеттүү меди- циналык камсыздандыруу фондуна жүктөлгөн, ошол эле учурда саламаттык сактоо жаатын- дагы саясатты иштеп чыгуу жана анын аткарылышына көзөмөл жүргүзүү боюнча ыйгарым укуктар Саламаттык сактоо министрлигине өткөрүп берилген. 2006-жылдан тартып каражат- тарды бириктирүү улуттук (облустук эмес) деңгээлде жүзөгө ашырылып келатат, бул МКП үчүн жана Милдеттүү медициналык камсыздандыруунун Кошумча пакети (ММК КП) үчүн каражат- тарды алда канча тең бөлүштүрүүгө мүмкүндүк берет. Бул механизмдер саламаттык сактоону каржылоо системасынын, жарандардын негизги кызмат көрсөтүүлөрдүн кепилденген пакети- не болгон укуктарынын негизи бойдон кала берүүдө. Ушул сыяктуу эле саламаттык сактоо системасын кымбатка турган, ооруларга каршы күрөшүү- гө багытталган медициналык жардамды арзанга турган, алдын-алууга багытталган баштапкы медициналык-санитардык жардамга багыттоо боюнча аракеттер бүгүнкү күндө БМСЖ жана ден соолукту чыңдоо иш-чаралары үчүн негиз болуп саналган структураларды жана меха- низмдерди түзүүгө алып келди. «Манас» программасынын алкагында үй-бүлөлүк медицина институтун жана үй-бүлөлүк врачтардын / топтук практика врачтарынын жалпы улуттук тар- магын түзүү аркылуу үй-бүлөлүк медицина модели киргизилди. Бүгүнкү күндө бул пункттар жана тейлөө түзүмдөрү БМСЖ системасынын негизин түзөт. 2011-жылдан баштап Кыргыз Республикасы жана анын өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрү кал- ктын ден соолугун чыңдоону жеке медициналык кызмат көрсөтүүгө байлоонун ыкмасы ката- ры айылдык ден соолук комитеттери өңдүү уникалдуу тармакты түзүүгө олуттуу каражатты инвестициялады. Бул комитеттер көз карандысыз коомдук уюмдар болуп саналат, алардын мүчөлөрү акысыз негизде иш алып барышат. Баштапкы медициналык-санитардык жардам берүү структураларынын кызматкерлери аларды айылдарда ден соолукту чыңдоо жана оо- рулардын алдын алуу боюнча иш-чараларды жүргүзүүгө үйрөтөт. 2009-жылга карата өлкөдө мындай 1400 комитет иштеп жаткан (15). 2019-жылы 1800 айылдык ден соолук комитети бар болгону аныкталды, алар бардык айылдардын дээрлик 90 пайызында, ошондой эле көпчүлүк шаардык райондордо иш жүргүзүүдө (2-сүрөт). Үчүнчү деңгээлдеги адистештирилген медициналык жардам 10 улуттук борбор жана илимий-изилдөө институттарыжана 11 республи- калык саламаттык сактоо уюму Экинчи деңгээлдеги стационардык кызмат көрсөтүүлөр 40 аймактык райондук ооруканалар, 28 жалпы практикалык борбор, 4 төрөт үйү, 3 балдар ооруканасы, 19 кургак учукту дарылоочу оорукана, 6 реабили- тациялык клиника жана 7 облустук оорукана Баштапкы медициналык-санитардык жардам 64 үй-бүлөлүк медицина борбору, 28 жалпы пратикалык борбо,анда 969 үй- бүлөлүк дарыгерлер тобу иштейт, 17 көз карандысыз үй-бүлөлүк врачтар тобу, 1030 фельдшердик-акушердик пункт 2-сүрөт. Кыргыз Республикасында саламаттык сактоо кызмат көрсөтүүлөрүнүн системасы 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 19 Бара-бара айылдык ден соолук комитеттеринин функциялары эволюция жолуна түшүп, бү- гүнкү күндө саламаттык сактоо тармагынын жамааттарды коомдук саламаттык сактоо тар- магындагы ишке тартуу аракеттерин ачык чагылдырып турат. Бул комитеттер жамааттардын деңгээлинде ден соолукту чыңдоо жана оорулардын алдын-алуу боюнча иш-чараларды жүр- гүзүү максатында баштапкы медициналык-санитардык жардам пункттары менен өнөктөш мамилелерди жолго салууда маанилүү ролду ойноп жатат. Ушул тапта алар айылдык ден со- олук комитеттеринин ассоциациялары аркылуу улуттук деңгээлде стратегиялык өнөктөш ка- тары иш алып барууда. Бул ассоциация саламаттыкты сактоонун улуттук саясатын талкууло- ого жана Республикалык ден соолукту чыңдоо борбору менен координациялоого, ичкилик, аз кандуулук, бруцеллёз, гипертиреоз, гипертония жана тамеки чегүү сыяктуу көйгөйлөрдү чечүү боюнча улуттук алдын-алуу иш-чараларын ишке ашырууну иштеп чыгууга салым кошууда (16). «Манас таалими» программасынын алкагында саламаттык сактоо глобалдык өнүгүү боюнча милдеттенмелерди ТӨМгө ылайык аткарууну мамлекеттик саясатка интеграциялаган бирин- чи улуттук тармактык программа болду. Бул программага 4-ТӨМ (балдардын өлүмүн азайтуу), 5-ТӨМ (энелердин ден соолугун чыңдоо) жана 6-ТӨМ (ВИЧ/СПИД, безгек жана башка оорулар- га каршы күрөшүү) боюнча көзөмөлдөө, өлчөө жана отчеттуулук системалары камтылган. Бул практика саламаттык сактоо тармагындагы ар бир кийинки улуттук программа менен улан- тылып жана кеңейип келе жатат. “Ден соолук-2030” программасы өлкөнүн жыйырма жылдык стратегиясын иштеп чыгуу үчүн тармактар аралык иш-чара катары ойлоп табылган, ал Күн тартиби-2030га шайкеш келтирил- ген (17). Бул стратегиялык документти иштеп чыгууда башынан эле жаңыча мамиле жасалды. Идея консенсус түзүү жана улуттук, регионалдык жана жергиликтүү деңгээлдерде тармактар аралык кызыкдар тараптардын мүмкүн болушунча алда канча кеңири чөйрөсүнөн маалымат чогултууда . Саламаттык сактоо министрлигинин демилгеси менен депутаттардын, шаардык жана аймактык бийлик өкүлдөрүнүн, жарандык коомдун, илимий чөйрөлөрдүн жана кесиптик медициналык бирикмелердин, негизги министрликтердин катышуусунда улуттук консуль- тативдик жана техникалык деңгээлдерде иштеген тармактар аралык инклюзивдүү жумушчу топтор түзүлдү (мисалы, Экономика министрлиги, Билим берүү министрлиги, Финансы мини- стрлиги, Эмгек жана социалдык өнүгүү министрлиги), коомдук саламаттыкты сактоо боюнча эксперттер, өнүгүү боюнча өнөктөштөр жана ММК Фонду. Эки жылдык процесс өзүнө стратеги- ялык диалог үчүн форумдарды жана сунуштар менен колдоону алуу үчүн каражат катарында региондук жана жергиликтүү консультацияларды камтыды. “Ден соолук-2030” программасын иштеп чыгуу үчүн колдонулуучу консультативдик көп тар- мактуу процесс ден соолукту коргоо багытында ТӨМдүн күн тартибин илгерилетүү боюнча келечектеги иш-аракеттерге олуттуу таасирин тийгизди. Биринчиден, “Ден соолук-2030” до- кументин иштеп чыгуунун максаттарынын бири улуттук саясатты жана программанын арты- кчылыктарын ТӨМдүн ден соолукка тиешелүү тапшырмаларына ылайыкташтыруу болгон. На- тыйжада өлкөнүн саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү негизги артыкчылыктуу багыттары жана “Ден соолук-2030” программасынын ишке ашырылышына көз салуу үчүн тандалып алынган көрсөткүчтөрү ТӨМдүн индикаторлору менен айкалышып турат. Экинчиден, мындай ыкма Саламаттык сактоо министрлигинин өлкөнүн саламаттык сактоо муктаждыктарын канааттандыруу жарандык коомдун катышуусунан тышкары, көп тармак- туу мамилени талап кылаарын таанып, бул багытта ишке дилгирлигин көрсөттү. Саламаттык сактоо министрлиги өз чөйрөсүндө саясатты калыптандыруу жана жүзөгө ашыруу максатын- да тармактар аралык иш алып баруу жаатында олуттуу тажрыйбага жана институционалдык салттарга ээ. Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу20 Акырында, өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдү жалпы процесстин жүрүшүндө негизги кызыкдар тараптар катары кошуу өлкөнүн саламаттык сактоо саясатынын күн тартибине жалпы көз ка- рашты түзүүгө жана “Ден соолук-2030” программасынын максаттарына жетишүүгө салым ко- шуу ишинде өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн колдоосуна ээ болууга мүмкүндүк берди. Муну 2019-жылдын август айында өнүктүрүү боюнча 25 өнөктөш кол койгон расмий биргелешкен билдирүү да тастыктап турат, анда өнөктөштөр учурдагы саламаттык сактоо стратегиясын жүзөгө ашыруу боюнча Саламаттык сактоо министрлигине колдоо көрсөтүүгө жана аны менен кызматташууга милдеттенген (18). “Ден соолук-2030” программасынын артыкчылыктары • “Ден соолук-2030” программасынын алкагында баарын медициналык кызмат көрсөтүүлөр менен камсыз кылууга, саламаттык сактоодогу адилетсиздикти азайтууга, каржылык кыйын- чылыктарсыз сапаттуу медициналык кызмат көрсөтүүгө жеткиликтүүлүктү камсыз кылууга негизги көңүл бурулган, мында айрым жамааттардын жана саламаттык сактоо системасынын деңгээлинде оорулардын алдын-алууга жана ден соолукту чыңдоого өзгөчө басым жасалат (1-кыстарма). Улуттук стратегиялардын алкагында чечилүүчү саламаттык сактоонун негиз- ги милдеттери “Ден соолук-2030” программасы глобалдык ТӨМдөрдү адаптациялоо боюнча кеңири улуттук иш-чаралар менен бир учурда даярдалган. Натыйжада 3-ТӨМгө (ден соолук жана бакубат жа- шоо) байланышкан максаттардын жана индикаторлордун улуттук варианты жана тамактануу- га байланышкан 2-ТӨМдүн (ачкачылыкты жок кылуу) максаттары программалык документ- терге жакшы интеграцияланган. 2-тиркемеде “Ден соолук-2030” программасын жүзөгө ашыруу үчүн ченемдик-укуктук база- нын негизин түзгөн негизги мыйзамдар, жоболор жана улуттук программалык пландар, ошон- дой эле Саламаттык сактоо министрлигинин негизги компетенциясына кирбеген ден соолукка байланыштуу бир катар максаттар келтирилген. Бул тизме толук эмес, бирок конкреттүү оо- руларды контролдоо жана алдын алуу, сергек жашоо ыңгайын жайылтуу жана ден соолукту коргоо, саламаттык сактоо системасын өркүндөтүү жаатындагы эң маанилүү мыйзамдарды, ченемдик укуктук актыларды жана улуттук программаларды, ошондой эле саламаттык сактоо тармагына кирбеген, бирок ден соолукка байланыштуу ТӨМ милдеттерин аткаруу менен тыгыз байланышкан улуттук программаларды камтыйт. 1-кыстарма. “Ден соолук-2030” программасынын негизги артыкчылыктары • Коомдук саламаттык сактоо • БМСЖны өнүктүрүү • Оорукана системасын жакшыртуу жана оптималдаштыруу • Дары-дармектер жана медициналык кызмат көрсөтүүлөр • Саламаттык сактоону башкаруу • Саламаттык сактоонун кадрдык ресурс- тары • Саламаттык сактоодогу электрондук системагы өнүктүрүү • Каржылоо стсемасын өнүктүрүү • Программаны ишке ашыруу боюнча колдонмо 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 21 Мониторинг жана баалоо: Саламаттык сактоо министрли- гинин ролу Саламаттык сактоо тармагында улуттук деңгээлде адаптацияланган, 3-ТӨМгө байланыштуу глобалдык максаттар жана индикаторлор, 2-ТӨМдүн тамактанууга байланышкан компонент- тери “Ден соолук-2030” программасынын документтерине жакшы интеграцияланган жана тиешелүү түрдө өлкөнүн саламаттыкты сактоо тармагынын стратегиялык планын аткаруу ишиндеги прогрессти туруктуу баалоого жол ачылып, саламаттык сактоо боюнча улуттук жана ведомстволук статистикалык маалыматтарын чогултуунун азыркы системасынын алкагында көзөмөлдөнүп, баа берилип турат. “Ден соолук-2030” программасында улуттук деңгээлдеги индикаторлордун конкреттүү топ- тому үчүн баштапкы өңүттөр, ортодогу жана узак мөөнөттүү максаттар камтылган, алардын көпчүлүгү 3-ТӨМгө жана тамактанууга байланышкан 2-ТӨМдүн компоненттерине шайкеш ке- лет. Индикаторлордун бул топтому үчүн орто жана узак мөөнөттүү максаттарды Саламаттык сактоо министрлиги мезгил-мезгили менен карап чыгып, түзөтүүлөрдү киргизип турат. Бирин- чи серепти “Ден соолук-2030” программасын ишке ашыруунун алгачкы беш жылдыгы аякта- гандан кийин жүргүзүү пландаштырылууда. Маалымат чогултуунун азыркы системалары Саламаттык сактоо министрлиги жана ММК фонду саламаттык сактоо статистикасына жана медициналык кызмат көрсөтүүлөрдү пайдаланууга байланыштуу маалыматтарды бардык ме- дициналык мекемелерден үзгүлтүксүз чогултуп турат. ММКФ өзүнүн онлайн платформасынын жардамы менен стационардык дарылануудан өткөн пациенттердин саны жөнүндө маалымат- тарды чогултат. Саламаттык сактоо министрлиги Электрондук саламаттык сактоо Борбору жана Улуттук статистика комитети аркылуу кагаз түрүндө жана маалыматтарды башкаруунун электрондук тутумдарын бириктирип, маалыматтарды туруктуу негизде чогултуп келатат (19). Бирок белгилей кетүүчү нерсе, маалыматтарды топтоонун азыркы системалары начар инте- грацияланган, анын натыйжасында менеджерлерге жана жетекчилерге директивалык жана программалык чечимдерди кабыл алуу үчүн туруктуу негизде мониторингдин маалыматтарын колдонуу дайыма эле жеңил боло бербейт. Медициналык жардамдын сапаты жөнүндө маалыматтарды чогултуу үчүн атайын электрон- дук аянтча түзүлгөн. Бул система ММК фондунун маалымат базасынан жана Электрондук саламаттык сактоо борборунда Саламаттык сактоо министрлигинин маалымат базасынан алынган медициналык жардамдын сапаты жөнүндө маалыматты бириктирип турат жана кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатына байланышкан индикаторлорго көз салып туруу үчүн колдонулат. Дары-дармектердин электрондук рецепттеринин программалык системасынын жардамы менен алынган маалыматтар ММК КП тарабынан камтылган, рецепт жазып берүү практикасына жана дары-дармектердин колдонулушуна мониторинг жүргүзүү үчүн колдону- лат. ТӨМгө байланышкан индикаторлор боюнча айрым маалыматтар ДССУнун адистештирилген жана демографиялык изилдөөлөрүнүн натыйжасында алынган. Мисалы, 2013-жылы Улуттук статистика комитети үчүн “Эпидемиологиялык көзөмөлгө карата этап-этабы менен мамиле жасоо” (STEPS), 2014-жылы Жаштар арасында тамеки чегүү боюнча глобалдык изилдөө (GYTS) (20), 2014-жылы жана 2018-жылы мульти-индикатордук кластердик изилдөө (МИКИ) жүр- Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу22 гүзүлгөн. Саламаттык сактоо министрлигинин мындай изилдөөлөрдү жүргүзүү жөндөмдүүлүгү тышкы каржылык колдоонун болушу менен аныкталат. Калктын аялуу катмарына жана маргиналдашкан калкка жетүү жолундагы прогрессти байкоо үчүн бөлүштүрүлгөн маалыматтарды колдонуу Башка өнүгүү тармактарына салыштырмалуу саламаттык сактоо сектору үзгүлтүксүз отчет- туулук системалары жана демографиялык изилдөөлөрдүн жардамы менен олуттуу көлөмдө- гү маалыматтарды иштеп чыгат. Бул маалыматтарды медициналык жана демографиялык мүнөздөмөлөр боюнча бөлүп-бөлүп, тобокелдик тобундагы калкты аныктоо үчүн жана кызмат көрсөтүүлөргө ойдогудай деңгээлде жете албаган, тобокелдик тобундагы же маргиналдашкан топтордогу адамдардын ден соолугунун абалын жана бакубатчылыгын жакшыртуудагы про- грессти байкоо үчүн колдонсо болот. Мындай маалымат булактары болуп оорулар жана андан көз жумгандар боюнча улуттук статистикалык маалыматтар; 2018-жылы жүргүзүлгөн МИКИ изилдөөсү (21) саналат, ал энелердин жана балдардын ден соолугунун бир катар көрсөткүчтөрү боюнча райондук деңгээлде маалымат алууга мүмкүндүк берген; 2016-жылы жүргүзүлгөн Ин- теграцияланган биологиялык жүрүм-турум боюнча изилдөө бар (22), анын натыйжасында то- бокелдик топторунун арасында жугуштуу оорулардын алдын алуу жана контролдоо боюнча кеңири маалымат алынды. Саламаттык сактоо жаатындагы улуттук артыкчылыктарды ишке ашырууда прогресске көз салып туруу • Мамлекеттик саламаттык сактоо программаларына мониторинг жүргүзүү жана баалоо бо- юнча жалпы координацияны Саламаттык сактоо министрлиги мамлекеттик органдар, жерги- ликтүү өз алдынча башкаруу түзүмдөрү жана башка кызыкдар тараптар менен, анын ичинде саламаттык сактоо кызматтарын көрсөтүүгө жана өлкөнүн саламаттык сактоо максаттарына жетишүүгө катышып жаткан өнөктөштөр менен биргеликте жүргүзөт. Жергиликтүү, райондук жана облустук деңгээлдеги кызмат адамдарын саламаттык сактоонун улуттук артыкчылы- ктарын ишке ашыруунун жүрүшүн көзөмөлдөөгө тартуу үчүн туруктуу кайчы байланыш ме- ханизми түзүлгөн (3-сүрөт). Саламаттык сактоо министрлиги 2002-жылы саламаттык сактоо системасына мониторинг жана баалоо жүргүзүү үчүн өбөлгөнү иштеп чыккан. Бул өбөлгө жыл сайын өлкөнүн саламаттык сактоосунун улуттук стратегиялык планында белгиленген мак- саттарга жана милдеттерге жетишүү жолундагы прогрессти баалоо үчүн колдонулат (мисалы, 2008-жылы “Манас таалими” программасына орто мөөнөттүү сереп жасалган (23)). Бул өбөлгө саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү ар бир жаңы улуттук программанын максаттарына жана ар- тыкчылыктарына ылайык дайыма жаңыланып турат. 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 23 Өнүгүү боюнча өнөктөштөр менен биргелешкен серептер • Саламаттык сактоо министрлигинде “Ден соолук-2030” документинде коюлган милдеттер- ди аткарууда жетишилген жалпы прогресске жыл сайын сереп жасоого саламаттык сактоону координациялоо жана реформалоо боюнча башкы дирекция жооп берет. Бул департаментке жыл сайын жасалган серептин тематикалык апталары боюнча диалог процессинде жасалган иштердин жүрүшү тууралуу жылдык баяндаманы даярдоо жана берип туруу милдети жүктөл- гөн. Бул иш-чара өлкөнүн саламаттык сактоону өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрү менен тыгыз кызматташтыкта Комплекстүү мониторингдин бирдиктүү системасынын алкагында өтүп ту- рат. Биргелешкен ар жылдагы сереп маанилүү институционалдык координациялык механизм болуп саналат, ал Саламаттык сактоо министрлигине саламаттык сактоону өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрү менен тыгыз кызматташтыкта жылдык прогрессти биргелешип баалоого, бүт- күл финансылык жардам жана долбоордук ишмердик улуттук саламаттык сактоо жаатында- гы улуттук артыкчылыктарды колдоосуна жана зарыл болгон учурда финансылык жардамды жана долбоорлордун колдоосун кайра багыттоого мүмкүндүк берет. Ден соолукка байланышкан ТӨМдүн милдеттерин улуттук деңгээлде ишке ашыруу процесси- нин мониторинги ТӨМгө жетүүдө тармактык прогресске биринчи жолу эң жогорку саясий деңгээлде көз салына турган факттын өзү Кыргыз Республикасы Күн тартиби-2030ду ишке ашыруу боюнча өз мил- деттерин аткарып жатканын ырастоодо. ТӨМгө жетүүдө саламаттык сактоо жаатындагы про- гресс Парламенттин назарына жеткирилет жана Президенттин төрагалыгы астында өтө тур- ган Улуттук Коопсуздук кеңешине сунушталат. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Саламаттык сактоо боюнча координациялык кеңеш жөнүндө Жарлыкка киргизилген түзөтүүгө 3-сүрөт. “Ден соолук-2030” программасына мониторинг жана баалоо (МжБ) жүр- гүзүүдө жергиликтүү жана райондук бийлик органдарынын катышуусу Облустук деңгээлдеги координациялык комиссия • “Ден соолук-2030” программа- сынын актуалдуу маселелерин чечүүдө жетишилген прогрессти баалоо үчүн жарым жылда бир жолу жолугушууларды өткөрүп турат Райондук деңгээлдеги координациялык комиссия • жылына бери дегенде бир жолу кеңешмени төмөнкү үчүн өткөрүп турат: • өткөн жылдагы иш-чараларга баа берүү; • кийинки жылга пландарды даярдоо; • тоскоолдуктарды талкуулар, конкреттүү чараларды аны- ктоо Координациялык комиссия • калкты коргоо; • коомдук саламаттык сактоо маселелери; • облустук деңгээлде; • Бишкек жана Ош шаарла- рында Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары – “Ден со- олук-2030” программасындагы жана айыл аймактарын эко- номикалык өнүктүрүү боюнча жергиликтүү пландардагы өз жамааттарынын ден соолугун чыңдоого багытталган тапшыр- маларын ишке ашыруу • Үй-бүлөлүк медицина борбор- лору; • Кургак учукка каршы меке- мелер • Райондук борборлор • Билим берүү • Социалдык коргоо • Спорт Райондук деңгээлдеги коор- динациялык комиссия • Ден соолук-2030ду” ишке ашырууга мониторинг жана баалоо Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу24 ылайык, саламаттык сактоого байланышкан ТӨМгө жетүүдөгү прогресс тууралуу ар жылдагы жылдык баяндама Өкмөткө, Жогорку Кеңешке жана Коопсуздук кеңешине берилет (4-сүрөт). • Улуттук статистика комитети (УСК) саламаттык сактоону кошо алганда, бардык тармактар боюнча Күн тартиби-2030ду аткарууга байланышкан улуттук прогресс жөнүндө маалыматтар- ды чогултуу үчүн улуттук деңгээлдеги жооптуу башкы орган болуп дайындалган. Учурда УСК бардык кызыкдар тараптарга, анын ичинде коомчулукка, Күн тартиби-2030ду аткарууда же- тишилген прогрессти оңой талдап, байкап турууга мүмкүндүк берген ачык булактуу маалымат платформасын даярдап жатат (24). Кыргыз Республикасында Күн тартиби-2030ду ишке ашы- рууга колдоо көрсөтүү Глобалдык иш-аракеттер планы (ГИП) ден соолукка байланышкан ТӨМдү ишке ашыруу ишин- де кызматташтыкты бекемдөөгө жана тездетүүгө көмөк көрсөтөт ГИП ден соолукту чыңдоочу ТӨМгө жетүү үчүн жамааттык иш-аракеттерди катализдөө үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачууда. Бул саламаттык сактоо жана өнүктүрүү маселелери менен иш алып барган алдыңкы 12 эл аралык мекеменин демилгеси, ал ден соолукту коргоого байла- нышкан ТӨМгө жетишүү боюнча улуттук аракеттерди колдоого багытталган. ГИПке кол койгон мамлекеттердин катарына ГАВИ Альянсы, Глобалдык Фонд, Каржылоонун глобалдык меха- низми, ЮНЭЙДС, БУУӨП, ЮНФПА, ЮНИСЕФ, ЮНИТЭЙД, БУУ-Аялдар, ДССУ, Дүйнөлүк Банк жана Дүйнөлүк Азык-түлүк программасы кирет. 4-сүрөт. “Ден соолук-2030” программасынын улуттук деңгээлде жүзөгө ашы- рылышына мониторинг жана баалоо (МжБ) жүргүзүү Жогорку Кенеш (Парламент) • Атайын маселелер, билим берүү, илим, маданият жана саламаттык сактоо боюнча комитет • “Ден соолук-2030” системасын кир- гизүүгө мониторинг жана баалоонун жыйынтыктары, жылына бери дегенде бир жолу Коопсуздук кеңеши • Коомдук саламаттык сактоо кызмат көрсөтүүлөрүнүн коопсуздугун камсыздоо көз карашынан алганда “Ден соолук-2030” программасынын ишке ашырылышына мониторинг жана баалоо, муну жылына бери дегенде бир жолу белгиленген тартипте Кыргызстандын Өкмөтү жүзөгө ашырып келет Кыргызстандын Өкмөтүнө караштуу Саламаттык сактоо боюнча координациялык кеңеш • “Ден соолук-2030” программасын ишке ашыруунун алкагын- да тармактар ортосундагы кызматташтыкты координациялоо • Жылына бери дегенде эки жолу “Ден соолук-2030” програм- масын ишке ашыруунун башка актуалдуу багыттары боюнча иштин жыйынтыктары каралат Саламаттык сактоо министрлиги Кыргызстандын Өкмөтү “Ден соолук-2030” программасын ишке ашыруунун багыттарына МжБ • Ден соолук • Билим берүү • Дене тарбиясы жана спорт • Туура тамактануу 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 25 Бул ыкма биринчи кезекте ден соолукка жана бакубатчылыкка тиешелүү болгону менен, ал ТӨМдүн бардык тармактарын камтыйт жана глобалдык мекемелерди ресурстарды көбөйтүү жана прогрессти ачык-айкын баалоо үчүн биргелешип иштөөнүн жаңы ыкмаларын иштеп чы- гууга милдеттендирет. ГИПке ылайык, дүйнөлүк саламаттык сактоо мекемелери улуттук план- дарды жана стратегияларды колдоо боюнча мамилелерди төмөнкүдөй чараларды көрүү ар- кылуу координациялайт: (i) катышуу жана диалог аркылуу өлкөнүн артыкчылыктарын аныктоо жана аларды биргелешип жүзөгө ашыруу; (ii) ишти тездетүүнүн конкреттүү багыттары боюнча координацияланган колдоо көрсөтүү жолу менен ден соолукка байланыштуу ТӨМ максатта- рына жетүүдө прогресстин темптерин тездетүү (5-сүрөт); (iii) натыйжалуулукту арттыруу мак- сатында ыкчам жана финансылык стратегияларды, саясатты жана ыкмаларды макулдашуу жана аларды шайкеш келтирүү; (iv) прогрессти биргелешип карап чыгуу менен өз иши жөнүндө биргелешкен отчетту берүү. Жамааттык иш-аракеттерди илгерилетүү жана ден соолукту чың- доого байланышкан ТӨМгө карай прогрессти тездетүү боюнча ГИПтин алкактык программасы 2019-жылдын сентябрь айында Бириккен Улуттар Уюмунун Башкы Ассамблеясынын 74-сес- сиясында жогорку деңгээлдеги саясий форумда сунуш кылынган жана 74.4-резолюциясы ме- нен бекитилген. Ушундан кийин өлкөлөрдү дүйнөлүк процесске тартуу иш-аракеттери расмий түрдө ишке киргизилген (25). 5-сүрөт. ГИПтин алкагында кызматташтыктын негизги чөйрөлөрү 1. Баштапкы медициналык- санитардык жардам 2. Саламаттык сактоону туруктуу каржылоо 3. Калкты жана жарандык коомду тартуу 4. Ден соолуктун детерминант- тары 5. Туруксуз жана аялуу аймактарда оорулардын жайылышына туруштук берүүчүинновациялык программалар 6. Изилдөөлөр жана программалар, инновациялар жана жеткиликтүүлүк 7. Маалыматтар жана санарип саламаттык сактоо Жакшы ден соолук жана бакубатчылык Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу26 ТӨМгө жетүү ишинде Бириккен Улуттар Уюму тарабынан колдоо Ден соолукка байланыштуу ТӨМгө жетишүү үчүн өлкөнү ГИПке тартуу боюнча жаңы процесс Күн тартиби-2030ду илгерилетүүдө Кыргыз Республикасына колдоо көрсөтүү боюнча Бирик- кен Улуттар Уюмунун кеңейтилген иш-чараларынын контекстинде өтөт. Бириккен Улуттар Ую- мунун Өнүктүрүү системасынын негизги ролу Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ТӨМгө же- тишүү боюнча милдеттенмелеринин аткарылышын колдоодо турат (26). Өнүктүрүү системасы 2018-жылы Кыргыз Республикасында интеграция, тездетилген прогресс жана саясатты колдоо (MAPS) стратегиясынын алкагында иш-чара өткөрдү. Бул иш-чара Би- риккен Улуттар Уюмунун бардык агенттиктеринде өкмөттүк министрлер, техникалык адистер, жеке сектордун жана жарандык коомдун өкүлдөрү менен биргеликте өткөрүлдү. Бул иш-ча- ранын максаты улуттук өнүгүү стратегияларын Күн тартиби-2030га шайкеш келтирүү жөнүн- дө маалымат алуу жана андагы коюлган милдеттерди чечүү үчүн биргелешип иштөөдөгү кем- чиликтерди жана мүмкүнчүлүктөрдү аныктоо болгон (27). MAPS ыкмасы тармактар аралык мүнөзгө ээ жана бардык 17 ТӨМдү (анын ичинде ден соолукка байланыштуу маселелерди), ошондой эле кызматташтыкты улантуу жана чыңдоо үчүн улуттук деңгээлдеги координация- лоо механизмдерин камтыйт. MAPS ыкмасынын алкагында жүргүзүлгөн иштин натыйжасында Кыргыз Республикасы 2019-жылдын күзүндө БУУӨПтүн колдоосу менен ар тараптуу тез баа берүүнү жүргүзөт, бул ар кандай тармактарда ТӨМдү ишке ашыруу боюнча улуттук жол картасын иштеп чыгууга жар- дам берет. Бул баалоо ден соолукка байланыштуу тармактарды камтышы мүмкүн, бирок от- четту жазып жатканда тармактык басым дагы деле болсо аягына чыга элек. Ошондой эле Кыргыз Республикасы БУУӨПтүн техникалык колдоосу менен 2020-жылдын башына чейин ТӨМгө жетүүдөгү прогресстин ыктыярдуу улуттук серебин даярдоого милдет- тенди. Өкмөт буга чейин техникалык жумушчу топтор менен бирге серепти даярдоону коор- динациялоо үчүн Катчылыкты түзгөн. Кыязы, серепке ден соолукка байланышкан темалар да кошулушу мүмкүн. Бириккен Улуттар Уюмунун ТӨМ боюнча мекеме аралык өлкөлүк жумушчу тобу Кыргыз Республикасында Бириккен Улуттар Уюмунун Өнүгүү системасынын колдоосу астын- да БУУнун Күн тартиби-2030ду жүзөгө ашыруу боюнча иштерин координациялоо максатында, ошондой эле өкмөттүк министрликтер, парламент жана башка кызыкдар тараптар менен түшүн- дүрүү иштерин жүргүзүү үчүн ТӨМ боюнча мекеме аралык жумушчу топ түзүлгөн. 2019-жылдан баштап ТӨМ боюнча жумушчу топ Борбордук Азия Университети менен өнөктөштүктө ТӨМдү илгерилетүү үчүн бир катар жогорку деңгээлдеги саясий форумдарды уюштурду. Тандалган темалар Күн тартиби-2030ду ишке ашыруу үчүн өтө актуалдуу болгон. Өкмөттүн, илимий чөй- рөнүн, өнүгүү боюнча өнөктөштөрдүн жана жарандык коомдун катышуучуларынын кеңири катмары катышкан саясий форумдарда тамактануу жана азык-түлүк коопсуздугу, өзгөчө кы- рдаалдарга даярдыкты жогорулатуу жана миграция боюнча комплекстүү стратегияны иштеп чыгуу өңдүү темалар талкууланган. Ар бир талкуунун жыйынтыгы боюнча талдоо баяндамала- ры жарыяланып турду 28-30). ТӨМ боюнча отчеттуулукту камсыз кылуу үчүн ачык коду бар онлайн-платформа Учурда Улуттук статистика комитети Бириккен Улуттар Уюмунун Статистика бөлүмүнүн жана Улуу Британиянын Эл аралык өнүгүү министрлигинин колдоосу менен ТӨМгө мониторинг жүр- гүзүү боюнча долбоорго катышып жатат. Бул долбоор ТӨМдүн маалыматтарын мүмкүн болу- 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 27 шунча кеңири аудиторияга ачык жана жеткиликтүү кылуу максатын көздөйт. Учурда Кыргыз Республикасы үчүн ден соолукка байланыштуу ТӨМ индикаторлорун камтыган ачык маалы- маттар платформасынын прототиби даярдалып жатат (24). Саламаттык сактоо саясатын иштеп чыгууга жана Күн тартиби-2030ду ишке ашырууга ДССУ тарабынан колдоо ДССУ Саламаттык сактоо министрлигине саламаттык сактоо тармагындагы саясатты иштеп чыгууда жана өнүгүү боюнча өнөктөштөрдүн саламаттык сактоо тармагына техникалык жана каржылык колдоосун координациялоодо алдыңкы ролду ойнойт. ДССУ Саламаттык сактоо министрлигине ТӨМдүн алкагында саламаттык сактоо жаатындагы индикаторлордун максат- тарын өлкөгө жараша адаптациялоого, ошондой эле “Ден соолук-2030” программасын иштеп чыгууга олуттуу техникалык колдоо көрсөттү. 2017-жылы Саламаттык сактоо министрлиги жана ДССУ 2015-жылдагы маалыматтарды кол- донуу менен Кыргыз Республикасынын тарыхында биринчи жолу саламаттык сактоону өр- күндөтүү боюнча расмий жардамды картирлөөнү (тутумдук инвентаризация) жүргүзүүдө кы- зматташты (31). Бул иш-чара Саламаттык сактоо министрлигинин жана анын өнүгүү боюнча өнөктөштөрүнүн саламаттык сактоону өнүктүрүү жаатындагы жардамдын улуттук артыкчы- лыктарга шайкеш келишин камсыз кылуу жана чектелген ресурстарды туруктуулукту жогору- латуу үчүн катализатор катары пайдалануу боюнча ишти күчөтүүдө баа жеткис өбөлгө болуп калды. 2017-жылдын маалыматтарынын негизинде өнүгүү максатында расмий жардамды картирлөөнүн экинчи айлампасы 2018–2019-жылдары өткөрүлдү. Өнүктүрүү боюнча өнөк- төштөрдүн Координациялык кеңешинин Саламаттыкты сактоо сектору боюнча жумушчу тобу саламаттык сактоо тармагында иштеп жаткан өнөктөштөрдүн улуттук координациялоочу не- гизги механизми болуп саналат, ага Саламаттык сактоо министрлигинин өтүнүчү менен ДССУ жана Дүйнөлүк Банк теңтөрагалык кылат. Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу28 Кыргыз Республикасында ден соолукка байланышкан тен- денциялар жана ТӨМдүн статусу Калктын саламаттыгынын көрсөткүчтөрүнө сереп Калкынын эсептелген саны 2018-жылы 6,3 миллион адамды түзгөн Кыргыз Республикасы ДССУнун Европа регионундагы жана Борбордук Азия регионундагы эң кедей өлкөлөрдүн бири болуп саналат, анын киши башына ички дүң продуктусу (ИДП) 1281 АКШ долларын түзөт (32). Калктын өсүшү 2018-жылы 1,9 пайызды түздү (32). Азыркы калк салыштырмалуу жаш: 36% 0-17 жаштагы балдар жана өспүрүмдөр жана 60% эмгекке жарактуу курактагы улуу адамдар. Бирок, демографиялык божомолдорго ылайык, 2050-жылга чейин улгайган адамдардын үлүшү көбөйөт деп күтүлүүдө, бул саламаттык сактоо системасы үчүн жаңы көйгөйлөрдү жаратары шексиз. Саламаттык сактоо Кыргыз Республикасында салттуу түрдө артыкчылыктуу орунду ээлейт жана өлкө кирешесинин деңгээли окшош башка өлкөлөргө караганда саламаттык сактоонун көрсөткүчтөрүн бир топ жакшыртты. Жашоонун узактыгы 1996-жылы 66,5 жаштан 2017-жылы 71 жашка чейин көбөйдү (32), бул балдардын өлүмүн кыскартуу боюнча жарым-жартылай олут- туу прогрессти чагылдырат.Өлкөдөгү өлүмдүн жалпы коэффициенти 2017-жылы 1000 адамга 5,4тү түзгөн (8). Балдардын жана энелердин өлүмүн олуттуу кыскартуу жаатында жетишилген ийгиликтерге карабастан, ымыркайлар менен энелердин өлүмү жол берилгис жогору бойдон калууда (33). Шаарларга салыштырмалуу айыл жериндеги аялдардын жана балдардын сала- маттыгынын көрсөткүчтөрүндөгү айырманын көйгөйүн чечүү зарыл. Өлкөдө жугуштуу эмес оорулар боюнча көрсөткүч жогору, бул өлкөдөгү өлүмдүн 80%ын түзөт (34). Тамеки чегүү айрыкча эркектердин арасында кеңири жайылышы, ден соолукка зыяндуу тамактануу, жашоо ыңгайы жана анын ден соолукка тийгизген таасири маалымдар болуунун төмөндүгү менен биригип келип, бул көйгөйдү ого бетер тереңдетүүдө. Өлкө инфекциялардын алдын алуу жана көзөмөлдөө жаатында ийгиликтерге жетишкени менен, акыркы тенденция- лар чукул чараларды көрүүнү талап кылууда. Кыргыз Республикасы ТӨМ боюнча жыйынды отчеттордо 2019-жылдагы ТӨМ боюнча прогресстин глобалдык индексинде жана жыйынды отчеттордо ТӨМгө жетүү үчүн өлкөлөр басып өтүшү керек болгон жолдордун кайра каралган жана жаңы- ланган баасы, ошондой эле иштин жалпы натыйжалары жагынан ТӨМдүн жыйынды индекси боюнча өлкөлөрдү рангалоо берилген. Туруктуу өнүгүү максаттары жөнүндө соңку баяндамага ылайык, Кыргыз Республикасы 162 өлкөнүн ичинен 48-орунда турат (6-сүрөт). 3-ТӨМгө (ден соолук жана бакубат жашоо) карата өлкө көздөгөн көрсөткүчтөрдүн дээрлик 71,6%ын аткар- ды, бул ден соолукка байланыштуу ТӨМдөргө карата "орточо жакшы прогресс" деп эсептелет (35.36). 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 29 6-сүрөт. Кыргыз Республикасында ТӨМгө жетүүдөгү прогресс, 2019-жыл. ИШТИН СУММАЛЫК КӨРСӨТКҮЧҮ ЭКИНЧИ ИНДЕКС ТӨМ БОЮНЧА ОРТОЧО КӨРСӨТКҮЧТӨР Индекстин мааниси 100дөн (мыкты) 0гө чейин (начар) Булак: Туруктуу өнүктүрүү жаатындагы чечимдердин тармагы, 2019 (36). ТӨМгө жетүүнүн дүйнөлүк рейтинги: 48 (162нин ичинен) Аймак боюнча орточо мааниси Кыргыз Республикасы Ден соолук жагынан 3-ТӨМдүн милдеттерин баалоо 3-ТӨМдүн индикаторлору жана ден соолукка байланыштуу 67 көрсөткүч, башка 11 ТӨМ (1, 2, 4–6, 8, 10–13 жана 16) боюнча жеткиликтүү улуттук маалыматтарга сереп жасалды. Ар бир көрсөткүч боюнча баштапкы маалымат булагы аныкталды жана прогрессти баалоо үчүн жет- киликтүү тенденциялар тууралуу маалыматтар талданды (суратып алса болот). Көрсөткүчтөргө жасалган талдоонун жыйынтыгы боюнча, ошондой эле улуттук саясатка жана программалык документтерге жасалган серептин натыйжалары боюнча, кийинки бөлүмдө ден соолукка байланыштуу максаттарга жана милдеттерге жетишүүнүн абалы жана тенденцияла- ры талкууланат. Анда 3-ТӨМгө жетүүдө (ден соолук жана бакубатчылык) прогресске негизги көңүл бурулат. Кийинки бөлүмдө ден соолукка байланыштуу темалар, башкача айтканда, 2-ТӨМ (тамактануунун компоненттери) алкагында ден соолукту коргоого байланышкан темалар кара- лат. Бул темалар “Ден соолук-2030” программасында тикелей көрсөтүлгөн. 3.1-ТӨМ. Энелердин өлүмүнүн санын кыскартуу Энелердин өлүмүн кыскартуу багытында жетишилген олуттуу ийгиликтерге кара- бастан, ДССУнун Европа аймагындагы деңгээлине салыштырмалуу жогору бойдон калууда (7-сүрөт). 2018-жылы энелердин өлүмүнүн көрсөткүчү, өлкөнүн расмий МАСЕЛЕ 3-1 Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу30 7-сүрөт. Энелердин өлүмүнүн көрсөткүчүнүн динамикасы, 2000–2015-ж.ж. Булак: ДССУнун Европалык регионалдык бюросу, 2019 (39). статистикалык маалыматы боюнча, 100 000 тирүү төрөөгө 24,5-28,6 өлүмдү түзгөн (3.1.1-ТӨМ) (21). Дүйнөлүк эсептөөлөр боюнча, андан кыйла жогору болушу мүмкүн. ДССУ / ЮНИСЕФтин баалоолоруна ылайык, 2015-жылы 100 миң тирүү төрөөгө 76 эненин өлүмү катталган (37). Ал эми Саламаттыкты өлчөө жана баалоо институтунун (СӨБИ) маалыматы боюнча, 2017-жылы бул көрсөткүч 100 миң тирүү төрөөгө 39,4тү түзгөн (38). 2000-жылдардан бери төрөттөн кийинки кан токтобой калуу энелердин өлүмүнүн негизги се- беби болуп саналат. Башка негизги себептерге экстрагениталдык патология, преэклампсия жана сепсис кирет. 2006-жылы эле өлкө ДССУнун клиникалык аудит боюнча өбөлгөсүн эне- лердин өлүмүн алдын-алуу боюнча "Сандардын артында эмне жатат?” ыкмасынын алкагын- да ишке ашыра баштаган. Улуттук деңгээлде энелердин өлүмү боюнча жашыруун иликтөөлөр жүргүзүлүп, оорукананын деңгээлинде өлүмгө алып келиши мүмкүн болгон кооптуу жагдайлар текшерилип турат. 2018-жылы пилоттук долбоордун алкагында өлкө боюнча алты төрөт үйүн- дө перинаталдык аудит (өлүү төрөлгөн жана чарчап калган балдардын өлүмүнө аудит) кирги- зилген. Пилоттук демилге жакшы кабыл алынган жана Саламаттык сактоо министрлиги учурда бул өбөлгөнү жаңы төрөлгөн балдардын өлүмүн азайтуу стратегиясы катары кеңейтүүнү ка- раштырып жатат. Ден соолук (2012–2018) программасынын алкагында энелердин жана балдардын ден соолугу- нун көрсөткүчтөрүн жакшыртуу (анын ичинде энелердин өлүмүн кыскартуу) ден соолукка кам көрүүнүн төрт артыкчылыктуу багыттарынын бири болуп калды. 2000–2018-жылдар аралы- гында энелердин өлүмүнүн көрсөткүчү 37 пайызга төмөндөгөн: 2000-жылы 100 000 учурга 45,5 туура келсе, 2018-жылы бул көрсөткүч 24,5-28,6га чейин түшкөн (21). Эне менен баланын ден соолугун жакшыртуу "Ден соолук-2030" программасынын алкагында улуттук артыкчылыктуу маселе бойдон калууда. Кош бойлуу аялдарды жана энелерди төрөт 10 0 00 0 ти рү ү тө рө өг ө эн ел ер ди н өл үм ү ка тт ал га н уч ур ла р 0 10 20 00 20 01 20 02 20 03 20 04 20 05 20 06 20 07 20 08 20 09 20 10 20 11 20 12 20 13 20 14 20 15 20 30 40 50 60 70 80 ДССУнун Европалык региону ДССУнун Европалык региону 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 31 алдындагы кызмат көрсөтүүлөр, акушердик жана төрөттөн кийинки квалификациялуу ме- дициналык жардам менен камтуу өтө кеңири. 2018-жылы кош бойлуу аялдардын 99%ы жок дегенде төрөткө чейинки жардам алышты. Алардын 100% төрөт учурунда квалификациялуу жардам алышты (3.1.2-ТӨМ ), ал эми энелердин 96% төрөттөн кийинки алгачкы эки күндүн ичинде төрөттөн кийинки патронаждан өтүштү. Кызмат көрсөтүүлөр менен камтууда олуттуу региондук айырмачылык байкалган жок (21). Саламаттык сактоо министрлигинин мониторингинин жарыяланбаган маалыматтары энелер- дин өлүмгө учурашы качкын аялдардын, ошондой эле мигранттардын (өлкөгө кирип жаткан, ошондой эле өлкө ичинде жүргөн) арасында алда канча көп деп болжолдоого мүмкүндүк берет. Бул маалыматтар качкын аялдар жана мигрант аялдар чоң тобокелдикке кабылып жатабы, акушердик жардам алууда тоскоолдуктар барбы, аялдар жана алардын үй-бүлөлөрү толгоону өз убагында байкабай калабы, же жол азабы себеп болуудабы деген суроолорго жооп алуу үчүн андан аркы иликтөөнү талап кылат. Энелердин өлүмүнүн жогорку көрсөткүчтөрү төрөткө чейинки, төрөт маалындагы жана төрөт- төн кийинки мезгилде кызмат көрсөтүүлөрдүн кеңири жеткиликтүүлүгүндө тейлөөнүн сапаты- на байланышкан терең көйгөйлөр болушу мүмкүн экенин көрсөтүүдө. Энелердин өлүмүнө таа- сир этүүчү динамика жөнүндө айкын түшүнүккө ээ болуу үчүн Саламаттык сактоо министрлиги глобалдык “Сандардын артында эмнелер жатат?” ыкмасына ылайык клиникалык аудиттер- ди жүргүзүүдө Дүйнөлүк Саламаттык сактоо министрлиги менен кызматташууда. Ушул ауди- тордук текшерүүлөрдөн алынган маалыматтар энелердин өлүмүн андан ары азайтуу боюнча иш-чараларды иштеп чыгууга жардам берет. 3.2-ТӨМ. Жаңы туулган жана 5 жашка толо элек балдардын арасында алдын алууга болот турган өлүмгө учурашын токтотуу 2000-жылдан тартып жаңы төрөлгөн ымыркайлар жана 5 жашка толо элек бал- дар арасында өлүмгө учуроонун туруктуу төмөндөшү байкалууда (8-сүрөт). 2015-жылы Кыргыз Республикасы балдардын өлүмүн азайтууга байланыштуу 4-ТӨМдүн милдеттерин аткарды. 5 жашка толо элек балдардын өлүмүнүн көр- сөткүчү боюнча: 1990-жылы аман төрөлгөн 1000 ымыркайга 65 өлүм туура келсе, 2015-жылы бул сан 21ге түштү (40). Төрөлгөн ымыркайлардын ден соолугуна байланыштуу ЮНИСЕФтин колдоосу менен жүргүзүлгөн жакындагы кырдаалдык талдоо (2019-жылы) балдардын чарчап калуусун азайтуу аракетинде олуттуу прогресс болгонун ырастады, буга саламаттык сактоо- нун негизги социалдык детерминанттарын чечүүгө таасир этүү боюнча баштапкы медицина- лык-санитардык жардамга жумшалган инвестициялар жана күч аракеттер шарт түздү. Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу32 8-сүрөт. 5 жашка толо элек курактагы балдардын арасында өлүм көрсөткүчүнүн динамикасы, 2000-2015-жылдар. 9-сүрөт. 5 жашка толо элек курактагы балдар арасында өлүм көрсөткүчүнүн ди- намикасы, түрдүү изилдөөлөрдүн маалыматтары боюнча 10 0 00 0 ти рү ү тө рө өг ө эн ел ер ди н өл үм ү ка тт ал га н уч ур ла р м ан т өр өл гө н 10 00 б ал аг а т уу ра к ел ге н өл үм у чу рл ар ы 5 10 20 25 30 35 40 45 50 ДССУнун Европалык региону ДССУнун Европалык региону 20 01 20 02 20 03 20 04 20 05 20 06 20 07 20 08 20 09 20 10 20 11 20 12 20 13 20 14 20 15 Булак: ДССУнун Европалык регионалдык бюросу, 2019 (39). Эскертүү: Маалыматтар МИКИнин 2006, 2012 жана 2014-жылдар үчүн корутунду отчетторунан алынды. • 2012-жылы демографиянын жана саламаттыктын көрсөткүчтөрү боюнча жүргүзүлгөн изилдөөлөр. булак: УСК жана ЮНИСЕФ, 2019(21) Мындай олуттуу прогресске карабастан, ДССУнун Европа регионундагы башка өлкөлөргө са- лыштырмалуу, балдар жана ымыркайлар арасында болтурбай коюуга мүмкүн болгон өлүм көр- сөткүчү жогору бойдон калууда. 2018-жылы 5 жашка толо элек балдардын арасында өлүмдүн көрсөткүчү мындай болду: аман төрөлгөн 1000 ымыркайга 20 өлүм туура келет (3.2.1-ТӨМ) (9-сүрөт), ал эми ымыркайлардын өлүмү боюнча: тирүү төрөлгөн 1000 ымыркайга 13 өлүм туура келет (3.2.2-ТӨМ). Ошол эле мезгилде ымыркайлардын өлүмү 1000 тирүү төрөлгөнгө 17 өлүмдү түзгөн (21). 20 0 40 60 80 1985 1990 1995 2000 2005 2010 2015 2020 МИКО 2014 ДСИ 2012 МИКО 2006 МИКО 2018 МИКО 2018 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 33 2019-жылы жүргүзүлгөн МИКИ сурамжылоосу ымыркайлардын өлүмүнүн деңгээлиндеги айы- рмачылыктарды көрсөттү. 5 жашка чейинки балдардын өлүмүнүн көрсөткүчү айыл жеринде, материалдык шарты эң төмөн деңгээлдеги үй-бүлөлөрдө жана билим деңгээли төмөн энелерде жогору (21). Бул сапаттуу медициналык кызмат көрсөтүүгө жеткиликтүүлүктү жакшыртуу ке- ректигин, айыл жергесинде, ошондой эле шаардагы жамааттардын аялуу үй-бүлөлөрүндө то- бокелге кабылган балдарга таасир этүүчү башка факторлорду чечүү боюнча максаттуу иш-а- ракеттердин зарылдыгын көрсөтүүдө. Төрөттөн кийин үйгө барып көз салып туруу балдардын ден соолугун чыңдоо жана өмүрдү сак- тап калуу үчүн мүмкүн болгон иш-чараларды жүргүзүү үчүн маанилүү механизм болуп саналат. Төрөттөн кийин үйгө көп барып текшерип туруу жөнүндө кабарларга карабастан, ЮНИСЕФтин болжолунда, жаңы төрөлгөн балдар ооруканадан чыккандан кийин алардын төрттөн бирине гана эки күндүн ичинде текшергени барышат. Медицина кызматкерлери көп учурда тобокел- дик тобуна кирген ымыркайлардын өмүрүн сактап калуу, балдардын өнүгүүсү кечеңдегенин убагында аныктоо, ата-энелерге жана үй-бүлөлөргө медициналык кызмат көрсөтүүнүн негизги түрлөрүнө, анын ичинде эмдөөгө жардам берүү үчүн сапаттуу баштапкы медициналык жар- дамды көрсөтүүгө мүмкүнчүлүктөрү жетпей калууда. Учурда балдардын ден соолугун чыңдоо үчүн үйгө барып медициналык кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын жана санын жакшыртуу боюн- ча кадамдар жасалууда. Өспүрүмдөрдүн ден соолугу Өлкөнүн калкынын курактык курамы салыштырмалуу жаш болгонуна байланыштуу, өспүрүмдөрдүн ден соолугун коргоо жана чыңдоо калктын узак мөөнөттүү ден соолугун жана бакубатчылыгын камсыз кылуу үчүн өтө маанилүү. ДССУ өспүрүм курак деп (adolescence) 10- 19 жаштагыларды, жаштар (youth) деп 15-24 курактагыларды аныктайт. “Ден соолук-2030” до- кументинде да, ТӨМдө да өспүрүмдөрдүн ден соолугуна баса белгилеп көңүл бурулган эмес. Колдо болгон маалыматтар Кыргыз Республикасында эрте өспүрүм курактагы өлүмдүн не- гизги себептери сууга чөгүп кетүү, жол кырсыктары жана төмөнкү дем алуу органдарындагы инфекциялар экенин көрсөтүп турат. Жол кырсыгында жаракат алуу, өзүнө-өзү зыян келтирүү жана зордук-зомбулук өспүрүмдөрдүн жашы өткөн сайын өлүмгө учурашынын олуттуу себеби болуп калууда (41). Эрте төрөт (15-19 жаштагы кош бойлуу же төрөгөн энелердин үлүшү) 7% түзөт (шаарларда 5% жана айылдык өспүрүм кыздар арасында 8%) (21). Кыргыз Республикасында уландар менен кыздардын ден соолугун чыңдоого жана корго- ого көбүрөөк көңүл буруу керек. Өспүрүм курактагы ден соолукка мониторинг жүргүзүү үчүн тийиштүү курактык топтор боюнча бөлүштүрүлгөн маалыматтар өлкөнүн саламаттык сактоо маалымат системасынын жардамы менен талапка ылайык ар дайым эле жеткиликтүү боло бербейт. Өспүрүмдөрдүн ден соолугунун абалы жөнүндө маалыматты жакшыраак топтоо жана алардын ден соолугуна жана бакубатчылыгына байланыштуу курактык тобокелдиктерди азайтуу үчүн атайын маалыматтарды топтоо тутумдарын өзгөртүү боюнча аракеттер керек. 3.3-ТӨМ. ВИЧ/СПИДдин, кургак учуктун жана башка жугуштуу оорулардын эпидемиясын токтотуу Жугуштуу ооруларды, айрыкча кургак учукту, ВИЧ / СПИДди жана вирустук ге- патитти алдын алуу жана көзөмөлдөө мурдагыдай эле кыйынчылыктар менен коштолууда. Саламаттык сактоо министрлиги өзүнүн туруктуу отчет берүү си- стемасынын алкагында В гепатитинин, ВИЧтин, безгектин жана кургак учук- Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу34 тун жаңы учурларын (оорунун кыйыр көрсөткүчү) табуу боюнча маалыматтарды чогултуп ту- рат. Бул маалыматтар жугуштуу ооруларды алдын алуу жана контролдоо боюнча иш-чаралар жөнүндө 3.3-ТӨМдүн индикатору боюнча улуттук отчеттуулуктун негизи катары колдонулат. Кургак учук Өкмөттүн кургак учукка каршы күрөшүү боюнча катуу аракеттеринин натыйжасында өлкөдө диагностикалык потенциал жана медициналык жардамдын сапаты жакшырып, кургак учук- ту жуктуруп алгандардын жана андан өлүмгө учурагандардын саны азайды. Бирок бул күч-а- ракеттерге жана жетишилген оң жыйынтыктарга карабастан, ДССУнун Европа аймагындагы башка өлкөлөрүнө салыштырмалуу Кыргыз Республикасында кургак учук оорусунун деңгээли жогору бойдон калууда (10-сүрөт). 2017-жылы ДССУнун Европа регионунда кургак учукка чалдыккан адамдардын саны боюнча Кыргыз Республикасында эң жогорку көрсөткүч катталган – 100 000 адамга 144 учур туура келген (3.3.2-ТӨМ). 2000-жылдардын ортосунан баштап оорунун болжолдуу көрсөткүчтөрүндө бир аз төмөндөө байкалганына карабастан, бул төмөндөөнүн арышы азырынча салыштырма- луу чоң эмес. Жаңы кургак учук диагнозу коюлган адамдардын арасында дарыга туруштук берген кургак учук менен ооругандардын көбөйүшү тынчсызданууну жаратат. Баа берүүлөр боюнча, кургак учук менен ооруган учурлардын 26 пайызында дарыга же рифампицинге туруктуу штаммдар катталган, ал эми кайра дарылоодон өткөн пациенттердин 61 пайызында туруктуу штаммдын эки түрү тең аныкталган (43). Өлкөдө микробго каршы дарыларга туруштук берген ооруларга каршы күрөшүү боюнча тармактар аралык улуттук стратегия иштелип чыккан. Азыркы учурда ДССУ кургак учуктун туруктуу формаларын дарылоо боюнча адистердин квалификациясын жогорулатууда өлкөгө колдоо көрсөтүп жатат. 2001-жылдан бери кургак учуктан улам өлүмгө учуроонун саны кыйшаюусуз азайып келе жатат жана 2016-жылы 100 000 адамга 6,7 учур туура келген (11-сүрөт) (43). Кургак учуктун натыйжа- сында өлгөндөрдүн санындагы көрсөткүчтөрдөн айырмаланып, кургак учук / ВИЧ менен кел- ген инфекциядан көз жумгандар көбөйүүдө. 2001–2017-жылдар аралыгында кургак учуктан / ВИЧтен өлгөндөрдүн саны 10 эсе: 100 000 адамга 0,12 ден 1,1 учурга чейин өстү (43). 10-сүрөт. ДССУнун баалоосу боюнча кургак учукка чалдыгуу, 2000–2016-жылдар 400 300 200 100 0 2000 2004 2008 2012 2016 м ан т өр өл гө н 10 00 б ал аг а т уу ра к ел ге н өл үм у чу рл ар ы Жалпы ооругандар Катталган учурлар (жаңы жана ө нөкөт оорулар) Кургак учук/ ВИЧ оорулары Булак: ДССУ, 2017 (43). 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 35 2013-жылдан бери өлкөдө кургак учук эпидемиясын жоюуга багытталган системалуу иштер жүргүзүлүүдө. Алсак, 2013-жылы заманбап молекулярдык диагностикалык методдордун си- стемасы киргизилген жана кургак учук, MDR-TB жана кургак учук/ВИЧ менен ооругандарды дарылоонун ыкмалары жаңыланган. Бул аракеттердин натыйжасында диагностиканын сапа- ты жакшырып, кургак учуктун жаңы жана кайталануучу түрү менен ооруган адамдар үчүн да- рылоонун натыйжалуулугу 82 пайызга жана экинчи катардагы дарылоону баштаган MDR-TB же рифампицинге туруктуу кургак учук менен ооруган адамдар үчүн 54% жогорулады (43). 2019-жылы ДССУ кургак учукка эпидемиологиялык көзөмөлдү баалоо боюнча ишке колдоо көрсөттү. Анда өлкөдөгү кургак учук оорусунун жүгү кеңири чагылдырылган (жарыяланбаган маалыматтар). Кургак учуктун алдын алуу жана ага каршы күрөшүү боюнча азыр иштеп жаткан улуттук про- грамма (2017–2021) кургак учуктун келип чыгышын жана өлүмүн андан ары азайтууга жана да- ры-дармекке туруктуу кургак учуктун көбөйүшүнүн алдын алууга багытталган. Программанын алкагында кургак учуктун тобокелдик тобуна, анын ичинде кургак учук менен ооруган адамдар менен байланышта болгон 5 жашка толо элек балдарга, баңги же алкоголдук ичимдиктерге көз каранды ВИЧ-инфекциясы бар адамдарга, качкын мигранттарга, мурда абакта отургандарга, медициналык кызматкерлерге жана иммунитети түшүп кеткендиктен өнөкөт оорулары козгол- гон адамдарга биринчи кезекте жардам берүү каралган. Кургак учуктун алдын алуу жана ага каршы күрөштү жакшыртуу үчүн жарандык коом менен кызматташтыкты бекемдөө чаралары көрүлүүдө. Кургак учукту дарылоо МКПнын алкагында жүргүзүлөт. Тышкы каржылоонун күтүлүп жаткан кыскаруусуна байланыштуу, программанын чыгымдарынын 44%ын мамлекеттик бюджеттин эсебинен жабуу максаты коюлган. ВИЧ/СПИД • Кыргыз Республикасында ВИЧ эпидемиясы калктын негизги топторуна, анын ичинде инъ- екциялык баңгизаттарды колдонгон адамдарга, секс-кызматчыларга жана эркектер менен жыныстык катнашка барган эркектерге (ЭЖЭ) таасирин тийгизген, топтолгон эпидемия ката- ры мүнөздөлөт. Баа берүүлөр боюнча, бүтүндөй алганда чоң кишилер (15–49 жаш курагын- дагылардын) арасында ВИЧтин болжолдуу таралышы 0,2%ды түзөт (44). Салыштыруу үчүн, 11-сүрөт. Кургак учуктан өлүмгө учуроонун азайышы, 2000-2016-жылдар. м ан т өр өл гө н 10 00 б ал аг а т уу ра к ел ге н өл үм у чу рл ар ы 30 20 10 0 2000 2004 2008 2012 2016 Эскертүү: бардык КУ/ВИЧ коинфекциясы учурлары чыгарылып салынган. Булак: ДССУ, 2017 (43). Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу36 12-сүрөт. ВИЧ-инфекциясынын биринчи жолу катталган учурларынын саны, 2000-2016-жылдар. АИ Ж В- ин ф ек ци я уч ур ла ры тобокелдик тобунда: баңгизатты ийне менен колдонгон адамдар арасында болжол менен 12,4%, абактагылар арасында 11,3%, эркек менен жыныстык катнашта турган эркектер ара- сында 6,3% жана секс-кызматчылар ичинде 2% деп бааланат. Энеден балага жугуу жолу менен ВИЧ-инфекциясын жаңы жуктуруп алган балдардын саны жылына 100дөн аз деп бааланып, 2012-жылдагы 6 пайыздан 2019-жылы 2,3 пайызга чейин төмөндөгөн. 2019-жылдагы акыркы маалыматтарга ылайык, ВИЧ-инфекциясы менен ооруган адамдар- дын расмий саны 9288 адамды түздү. Анын ичинде 500гө жакын балдар жана өспүрүмдөр бар. Алардын ичинен 3 804 адам (болжол менен 40%) вируска каршы терапия алышат (ЮНЭЙДСтин өлкөлүк өкүлү, жеке кабарлоо жолу менен маалымдады). 2007-жылы Кыргыз Республикасы ВИЧтин энеден балага жугуусун алдын алуу боюнча жаңы иш-чараларды ишке ашырууда бир топ ийгиликтерге жетише алды. ВИЧ менен жашаган, вируска каршы терапияга кошулган кош бойлуу аялдардын саны көбөйдү, 2007-жылы 19 пайыз болсо, 2008-жылы 95%га жетти, баа берүүлөр боюнча, 2018-жылы ВИЧ менен жашаган кош бойлуу аялдардын болжол менен 88%ы антиретровирустук терапия алышкан (12-сүрөт) (45, 46). Антиретровирустук терапиянын жеткиликтүүлүгү жана камтылышы жакшыргандыгына кара- бастан, ВИЧ-инфекциясын жаңы жуктурган учурлардын көбөйүшү жана антиретровирустук те- рапия программаларын камтуунун төмөндүгү олуттуу тынчсызданууну жаратууда. Баалоолор боюнча, 2016-жылы жаңы аныкталган ВИЧ-инфекцияларынын саны - 100 миң адамга 13 учур туура келген (47). 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 Биринчи жолу катталган учурлар- дын баары 4 128 144 120 154 160 231 384 522 669 546 602 668 478 615 588 714 Эркектер, маңзатты ийне аркылуу колдонгондор 4 117 124 98 109 97 147 210 256 426 309 314 211 152 163 140 161 Эркектер, гетеросексуалдык байла- нышы барлар 1 8 4 7 13 16 28 32 32 55 54 77 92 134 135 163 Эркектер, гомосексуалдык байланышы барлар 0 0 0 0 0 0 1 2 0 1 0 4 6 12 18 21 33 Аялдар, маңзатты ийне аркылуу колдонгондор 7 3 4 8 8 11 15 19 19 16 19 16 20 7 8 28 Аялдар, гетеросексуалдык байланышы барлар 3 9 14 28 35 48 74 112 133 128 133 215 175 237 234 237 700 800 200 300 400 500 600 100 0 Булак: ЮНЭЙДС, 2016 (46). 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 37 Өлкөдө ВИЧти жуктуруунун негизги фактору болуп маңзаттарды ийне аркылуу колдонуу сана- лат. Мында эпидемия калктын айрым топторунун айланасында топтолгон - ВИЧ-инфекциясы- нын кеминде 50%ы маңзатты ийне менен колдонгондордун арасында кездешет. ВИЧке улуттук эпидемиялык көзөмөл жүргүзүүдөн алынган акыркы маалыматтар ВИЧти жуктуруп алууда ге- теросексуалдык жыныстык катнаштын ролу жогорулап, аялдар арасында ВИЧке чалдыккан- дар көбөйгөндүгүн көрсөтүп турат. Маңзатты ийне менен колдонгон жыныстык өнөктөштөр арасында жүргүзүлгөн сурамжылоонун натыйжалары, Кыргыз Республикасында ВИЧ-инфек- циянын жыныстык жол менен жугушу ушул кезге чейин инъекциялык маңзатты колдонуу ме- нен тыгыз байланышта экендигин тастыктап турат (22). ВИЧ-инфекциясынын алдын-алуу жана ага каршы күрөшүү боюнча иш-чаралар Кыргыз Ре- спубликасынын Өкмөтүнүн 2017–2021-жылдарга өлкөдө ВИЧ-инфекцияга каршы күрөшүү Программасынын алкагында жүргүзүлүүдө. Программанын жалпы максаты 2015-жылдагы деңгээлге салыштырмалуу ВИЧ-инфекциянын жана СПИДден улам каза болгондордун жаңы учурларынын санын 2021-жылга чейин 50 пайызга кыскартуу болуп саналат. Бул ТӨМ максат- тарына ылайык 2030-жылга чейин Кыргыз Республикасында ВИЧ эпидемиясын токтотуу үчүн маанилүү кадам болуп эсептелет. Глобалдык фонддун ВИЧке каршы күрөшүү боюнча иш-ча- раларга бөлгөн азыркы гранты 2019–2021-жылдарды камтыйт. 2020-жылы өлкө бир эле мез- гилде ВИЧтин жаңы беш жылдык улуттук планын жана Глобалдык фонддун каржылоонун жаңы айлампасы боюнча улуттук сунушту иштеп чыгууга киришет. Эпидемияга каршы жалпы улуттук чараларды каржылоодо мамлекеттин үлүшү акырындап өсүүдө (13-сүрөт). Ретровирустук терапияны көрсөтүүгө кеткен чыгымдар жалпы програм- малык чыгымдардын олуттуу бөлүгүн түзөт. Глобалдык фонд бөлгөн гранттын шарттарына ылайык, өлкө 2021-жылга чейин антиретровирустук дары-дармектерге кеткен чыгымдын өз үлүшүн 30%га чейин көбөйтүүгө милдеттенме алган жана ушул бюджеттик көрсөткүчтү аткаруу жолуна түшкөндөй. 13-сүрөт. ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик программаны каржылоо 18 20 8 10 12 14 16 6 25,2% 2011 2012 2013 2014 36,9% 37,1% 40,4% 4 2 0 м лн А КШ д ол ла ры Тышкы булактар Ички булактар Булак: ЮСАИД, 2015 (48). Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу38 ВИЧ/СПИДге каршы күрөшүү боюнча өлкөнүн мамилеси жарандык коом менен мамлекеттик өнөктөштүк илдеттин алдын-алуу жана көзөмөлдөө максаттарына жетүүгө кандайча жардам бере тургандыгынын маанилүү мисалы болуп саналат. Өлкөлүк координациялоо комитетинин алкагында (жогоруда караңыз) Саламаттык сактоо министрлиги жарандык коомдун катышуу- сун камсыз кылуучу күчтүү механизмдерди түздү. Калктын козгологон негизги тобуна кирген- дер, анын ичинде маңзатты ийне аркылуу колдонгондор, секс-кызматкерлер жана эркек менен жыныстык катнаш түзгөн эркектер кирген топтун өкүлдөрү улуттук пландарды иштеп чыгууга, ошондой эле программаларды иштеп чыгууга жана мониторинг жүргүзүүгө активдүү катышат. Бул ыкма маалыматка негизделген чечимдерди кабыл алуу менен бирге, алдан канча жогор- ку тобокелдикке кабылган калктын топторун камтуу, илдеттин алдын-алуу жана ага каршы күрөшүү жаатындагы өлкөнүн алдына койгон максаттарына жетүү үчүн программалык стра- тегияларды туруктуу оңдоп турууга мүмкүнчүлүк берди. Маселен, жакында Өкмөт инфекция жуктуруу коркунучу жогору болгон адамдар үчүн ВИЧти чукул арада тестирлөө программасын ишке киргизди. Ошондой эле ВИЧ менен жашаган адамдарды мобилдик технологияны колдо- нуп, терапия менен камсыздап туруу программасын баштады. Үй шартында тест тапшыруу өлкө боюнча таркатуудан мурун адегенде ЭСЭ топторунда текшерилиши керек. Кыргыз Респу- бликасы ошондой эле туруктуу жана дарылануу ниети бекем бейтаптар үчүн мурдагыдан да ыңгайлуу жана жеткиликтүү кылды (беш күндүк дозаны үйгө алып кетүүгө болот). Жетишилген прогресске карабастан, ВИЧке байланыштуу стигма жана басмырлоо жалпы кал- ктын жана медициналык кызматкерлердин арасында ВИЧ-инфекциясын алдын алуу жана контролдоо боюнча негизги тоскоолдук болуп калууда. Жакында жүргүзүлгөн сурамжылоо- до аялдардын 67%ы ВИЧ менен жашаган соодагер адамдардан жашылча-жемиш сатып ал- бастыгын айтышкан. Ошондой эле алар ВИЧке чалдыккан балдардын башка балдарга ара- лашып мектепке баруусуна тыюу салынышы керек деп эсептешет (21). Мына ушундай мамиле, ВИЧ-статусун ачык айта албоо, медициналык кызмат көрсөтүүдөн баш тартуу, коркутуу же зордук-зомбулук эпидемиянын алдын-алууда жана анын кесепеттерин жоюуда олуттуу көй- гөйлөрдүн сап башында турат. Безгек 2016-жылы Кыргыз Республикасында безгекти жок кылуу ДССУнун деңгээлинде тастыкталды. 2002-жылы безгек жайылган кошуна өлкөлөрдөн кыргызстандык жумушчулар кайтып келген- ден кийин өлкөдө безгек эпидемиясы башталган. Өкмөт безгекти кайрадан жуктуруп алууга жана башкаларга жуктурууга каршы күрөшүү боюнча комплекстүү иш-чаралардын планын иштеп чыккан жана өзүнүн туруктуу отчеттуулук системасы аркылуу безгек менен ооруганды- гы жөнүндө маалыматтарды чогултууну улантууда. Сарык оорулары Кыргыз Республикасы вирустук гепатиттин жүгү салыштырмалуу жогору өлкө деп эсепте- лет. 2016-жылы Саламаттык сактоо министрлигинин өтүнүчү менен ДССУ сарык ооруларын көзөмөлдөө жана анын алдын алуу, ага каршы күрөшүү боюнча улуттук саясатты жана кызмат көрсөтүүлөрдү баалоо боюнча техникалык миссияны уюштурган (49). 2016-жылы өлкөдө болжол менен 500 000 адам өнөкөт В гепатитти жуктуруп алган, дээрлик 100,000 адам - өнөкөт С гепатит менен ооруган (49). Өнөкөт В же С гепатит вирусунун жугуштуу таралышын так өлчөөчү демографиялык изилдөөлөр өткөрүлгөн эмес. Эң ишенимдүү маа- 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 39 лыматтар Республикалык СПИДдин алдын алуу жана ага каршы күрөшүү борборунун тесттик базасынан түшүп турат. Бирок аларды жалпы калк үчүн репрезентативдүү деп эсептөөгө бол- бойт. Саламаттык сактоо министрлиги В гепатиттин жаңы аныкталган учурлары жөнүндө маа- лыматтарды кадимки маалыматтарды топтоо системасынын жардамы менен чогултат (маа- лыматтарды суратып алса болот). В гепатит вирусуна каршы вакцина 2000-жылдан тартып балдарды эмдөөнүн улуттук програм- масына киргизилген. Колдо болгон маалыматтарга ылайык, төрөлгөндө жана үчүнчү дозада вакцинанын камтылышы 2015-жылы жогорку деңгээлди – 97 пайызды түздү. Өлкөдө В гепатит вирусун жогорку тобокелдик тобуна кирген, анын ичинде саламаттыкты сактоо кызматкерлери, аскер кызматкерлери, секс кызматкерлер, маңзатты ийне аркылуу колдонгондор, ЭЖЭ жана ВИЧ менен жашагандар, өнөкөт С гепатит инфекциясын жуктурган адамдар үчүн улуттук стратегия жок. МКПда чоң кишилерди эмдөө каралган эмес жана жаран- дар өз чөнтөгүнөн төлөөгө тийиш. 2014-жылы В жана С гепатиттерин диагностикалоо, дарылоо жана алдын алуу боюнча улут- тук клиникалык протоколдор иштелип чыккан. Бирок бул протоколдор ДССУнун колдонуудагы көрсөтмөлөрүнө дал келбейт (49). 3.4-ТӨМ. Жугуштуу эмес оорулардан өлгөндөрдүн санын азай- туу 2000-жылдан бери жугуштуу эмес оорулардан (ЖЭО) көз жумгандардын саны туруктуу төмөндөп келе жаткандыгына карабастан, Кыргыз Республикасын- да ЖЭО бир топ жүк болууда (14-сүрөт). Жакында эле оорулардын экономика- га келтирген оорчулугуна жасалган талдоо көрсөткөндөй, ЖЭОго байланыштуу жоготуулар ИДПнын 3,9 пайызына барабар (51). Өлкөдөгү бардык өлүмдөрдүн 80 пайызын ЖЭО түзөт. Алардын жарымынан көбү (51%) жүрөк-кан тамыр оорулары менен байланыштуу (15-сүрөт). 2015-жылы төрт ири ЖЭОнун биринен мезгилсиз өлүм ыктымалдыгы (70 жашка толо электер) 25% түздү. ЖЭОго чалдыгуу жана өлүмгө жеткирчү тобокелдик факторлорунун көпчүлүгү жүрүм-турум мүнөзүнө ээ, демек, алдын-алууга болот. Бул тобокелдик факторлорунун катарына туура эмес тамактануу, кыймыл-аракет активдүүлүктүн жоктугу, тамеки тартуу жана алкоголдук ичим- диктерин ичүү кирет. Калктын улуу катмарынын дээрлик жарымы (43%) артериалдык гиперто- ния менен жабыркайт, алардын 79%ы антигипертензивдүү дарыларды ичишпейт. Бойго жеткен эркектердин 48%ы тамеки чегет (3.a.1-ТӨМ) жана калктын 20%ы ашыкча салмактан жапа че- гүүдө (STEPS 2013, жарыяланбаган маалыматтар). Спирт ичимдиктерин ичүү 2017-жылы эрте өлүмгө алып келген төртүнчү фактор болгон (16-сүрөт) (45); 2018-жылы эркектердин 44,8%ы жана аялдардын 17,7%ы айына жок дегенде бир жолу алкоголду ичкенин айтышкан (8). МАСЕЛЕ 3-4 Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу40 14-сүрөт. Негизги ЖЭОдон өлгөндөрдүн көрсөткүчүнүн динамикасы, 2000-2015-жылдар. 15-сүрөт. Кыргыз Республикасында өлүмдөрдүн негизги себептери, 2007 - 2017-жылдар. 850 800 750 700 650 600 550 500 450 400 350 20 00 20 01 20 02 20 03 20 04 20 05 20 06 20 07 20 08 20 09 20 10 20 11 20 12 20 13 20 14 20 15 ДССУнун Европалык региону ДССУнун Европалык региону Эскертүү: 30-69 жаш курактагы адамдар үчүн өлүм санынын стандартташтырылган коэффициентинин көрсөткүчү берилди. Булак: ДССУнун Европалык регионалдык бюросу, 2019 (39). Эскертүү: ӨӨО – өнөкөт өпкө оорусу. Булак: ДКӨБИ, 2019 (50). 10 0 00 0 ад ам га ө лү м с ан ы Коронардык артерия оорусу Ымыркайлардын ооруп калуусу Инсульт Төмөнкү дем алуу жолдорунун инфекциялары Боордун циррозу Тубаса аномалиялар Жол кырсыгында жаракат алуу Өзүнө-өзү зыян келтирүү Кургак учук Коронардык артерия оорусу –6,7% Ымыркайлардын ооруп калуусу –18,3% Инсульт –25,3% Боордун циррозу –4,5% Төмөнкү дем алуу жолдорунун инфекциялары –51,3% Жол кырсыгында жаракат алуу –20,4% Тубаса аномалиялар –37,5% Өзүнө-өзү зыян келтирүү –24,2% ӨӨО –44,9% Кургак учук –46,2% 2007-ж. рейтинги. 2007-ж. рейтинги. 2007-2017-ж.ж. өзгөрүүлөрдүн %ы. Жугуштуу эмес оорулар Жаракаттар Инфекциялык оорулар; энелердин жана ымыркайлардын оорусу; начар тамактануудан келип чыккан оорулар 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 41 16-сүрөт. Кыргыз Республикасында мезгилсиз өлүм тобокелдигинин кеңири орун алган факторлору, 2007 - 2017-жылдар Булак: ДКӨБИ, 2019 (50). Коронардык артерия оорусу Ымыркайлардын ооруп калуусу Инсульт Төмөнкү дем алуу жолдорунун инфекциялары Боордун циррозу Тубаса аномалиялар Жол кырсыгында жаракат алуу Өзүнө-өзү зыян келтирүү Кургак учук Коронардык артерия оорусу –6,7% Ымыркайлардын ооруп калуусу –18,3% Инсульт –25,3% Боордун циррозу –4,5% Төмөнкү дем алуу жолдорунун инфекциялары –51,3% Жол кырсыгында жаракат алуу –20,4% Тубаса аномалиялар –37,5% Өзүнө-өзү зыян келтирүү –24,2% ӨӨО –44,9% Кургак учук –46,2% 2007-ж. рейтинги. 2007-ж. рейтинги. 2007-2017-ж.ж. өзгөрүүлөрдүн %ы. Экологиялык жана кесипке байланышкан тобокелдиктер Жүрүм-турумдан келип чыккан тобокелдиктер Метаболизмдеги тобокелдиктер 2008-2012-жылдар аралыгында ЖЭОдон келип чыккан өлүмдүн тенденциясына жасалган тал- доо гендердик айырмачылыкты көрсөттү: аялдарга салыштырмалуу эркектер арасында ЖЭО- дон улам өлүм көрсөткүчү дээрлик эки эсе жогору (52). Мындай тенденция уланып жатат жана көптөгөн өлкөлөрдө байкалууда. Бул эркектердин медициналык-профилактикалык кызмат көрсөтүүлөргө талаптагыдай деңгээлде камтылбай калганынан кабар берет. Кыргыз Республикасы 3.4-ТӨМгө байланыштуу беш көрсөткүч боюнча отчет берүүнү план- даштырууда (ЖЭОдон өлүм). Маалыматтарды Улуттук статистика комитети чогултат. Аларга жүрөк-кан тамыр оорулары, неоплазма, диабет, өнөкөт өпкө оорулары жана суицид (психика- лык саламаттык) кирет (3.4.1-ТӨМ). Жүрөк-кан тамыр оорулары: улуттук статистикага ылайык, 2000–2018-жылдар аралыгында жалпы жүрөк-кан тамыр ооруларынан өлүм 15,2 пайызга төмөндөгөн. 2018-жылы жүрөк-кан тамыр ооруларынан өлүм 100 000 адамга 265,7 учурду түзгөн. Онкологиялык оорулар: Улуттук статистикалык маалыматтарга ылайык, 2000-жылдан 2018-жылга чейин жалпы рак илдетинен каза болгондор 6,8 пайызга көбөйгөн. 2018-жылы не- оплазмадан каза болгондордун саны 100 000 адамга 65,6 учурду түздү. Диабет: 2000-2018-жылдар аралыгында кант диабетинен өлүмдүн көрсөткүчү туруктуу бойдон калды. 2018-жылы кант диабетинен каза болгондордун саны 100 000 адамга 7,3 учурду түздү. Өнөкөт респиратордук оорулар: улуттук статистикага ылайык, 2000–2018-жылдары өнөкөт респиратордук оорулардан каза болгондор 64,3 пайызга, же 2,8 эсе азайган, негизинен 5 жаш- ка чейинки балдар арасында; буга алдын алуучу иш-чараларды күчөтүү (пневмококк вакци- насын киргизүү) жана баштапкы медициналык-санитардык жардам көрсөтүү мекемелеринде Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу42 жана оорукананын деңгээлинде ооруну эрте аныктоо жана дарылоо системаларын өркүндөтүү менен жетүүгө мүмкүн болду. Өнөкөт респиратордук оорулардын өлүмүнүн көрсөткүчү 2018- жылы 100 000 адамга 16,3 учурду түзгөн. Өз жанын кыюу: Өз жанын кыюу көрсөткүчү 2000-жылдан 2018-жылга чейин 42,3 пайызга же 1,7 эсе кыскарган. 2018-жылы суицидден каза болгондордун саны 100 000 адамга 6 учурду түздү. Бирок өз жанын кыюу аракеттери бардык жылдарда кыйла көп бойдон кала берүүдө (маалыматты суратып алса болот) Психикалык саламаттык Өз жанын кыюу психикалык саламаттыктагы көйгөйлөрдүн бир гана бөлүгү - психикалык са- ламаттык бузулганда медициналык жардам жана социалдык колдоо көрсөтүү системасында олуттуу кемчиликтер бар экендигин баса белгилеп кетүү керек. Психикалык жардам көрсөтүү боюнча кызмат көрсөтүүлөрдүн системасы өтө майдаланган жана пациенттердин муктаж- дыктарына багытталган эмес. Психикалык саламаттыкты коргоо чаралары удаалаш түрдө саламаттык сактоо, социалдык коргоо жана билим берүү мекемелеринде, ошондой эле Кы- ргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик пенитенциардык кызматта жана Ички иштер министрлигинде жүзөгө ашырылууда. Бул системалардын ар бири тийиштүү ве- домстволор тарабынан каржыланат жана алардын алдында отчет берет, натыйжада муну ко- ординациялоо мүмкүн эмес жана жеке адамдын психиатриялык жардамга муктаждыктары жөнүндө түшүнүктү бере албайт. Мамлекеттик системалар менен коммерциялык эмес кызмат көрсөтүүчүлөрдүн ортосундагы институционалдык байланыштар чектелүү мүнөзгө ээ. Алар психиатриялык жардамга муктаж адамдардын жана алардын үй-бүлөлөрүнүн белгиленген ар- тыкчылыктуу багыттарына жана муктаждыктарына эмес, материалдык каражаттардын болу- шуна көз каранды. Психологиялык кызмат көрсөтүүгө байланыштуу колдонмо принциптер жана стандартташты- рылган тажрыйбалар жакшы аныкталган эмес. Саламаттык сактоо министрлигине караштуу психикалык саламаттык кызматтары менен башка мамлекеттик түзүмдөрүнүн жана жерги- ликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын ортосунда байланыш жолго коюлган эмес; сала- маттык сактоо, билим берүү, социалдык коргоо жана балдарды коргоо мекемелери, ошондой эле жергиликтүү деңгээлдеги психосоциалдык кызматтар ортосунда байланыш начар. 2017-жылы бир катар райондордо комплекстүү медициналык кызмат көрсөтүүлөрдүн жаңы модели, анын ичинде үй-бүлөлүк медицина борборлору аркылуу координациялануучу психи- атриялык жардам эксперименттик режимде киргизилген. Психиатрлардын, психологдордун, социалдык кызматкерлердин жана медайымдардын көп профилдүү тобу психикасы катуу жабыркаган адамдарга ар тараптуу кызматтарды көрсөтүп жатат. Ушул ыкманын жардамы менен максаттуу топтогу адамдарды ооруканага жаткыруу көрсөткүчү дээрлик 44 пайызга төмөндөгөн. Ушул пилоттук долбоордун негизинде калктын психикалык саламаттыгын коргоонун (2018–2030-жылдарга) жаңы Мамлекеттик программасы иштелип чыккан, анын максаты – психикалык саламаттыкты чыңдоо, психикалык бузулуулардын алдын алуу, жеткиликтүү ме- дициналык жардам көрсөтүү, ден соолукту калыбына келтирүүнү тездетүү, адам укуктарын сактоо, акыл-эс бузулуулары бар адамдардын арасында өлүм-житимди, ооруга чалдыгууну жана майыптуулукту азайтуу болуп саналат. Программа "Ден соолук-2030дун" алкагында ишке ашырылууда, бирок, эксперттердин пикири боюнча, 2018-жылга пландаштырылган иш-чара- лардын 80 пайыздан ашыгы мамлекеттик органдар тарабынан Программаны натыйжалуу башкаруу жоктугунан улам аткарылган жок. 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 43 Жугуштуу эмес оорулар көйгөйүн чечүү ЖЭОга каршы күрөшүү 2013-2020-жылдарга карата жугуштуу эмес оорулар программасы жана иш-аракеттер планы аркылуу жүргүзүлүүдө. Бул программа төмөнкү багыттар боюнча ЖЭОнун алдын-алуу жана контролдоо максатын көздөйт: (i) ЖЭОнун кесепетинен оорулардын, мезгилсиз өлүмдүн жана майыптыктын деңгээлин азайтуу; ii) тобокелдик факторлорунун жай- ылышын азайтуу; iii) негизги тобокелдик факторлорун башкарууга тармактар аралык мами- ле кылуу жолу менен ЖЭОнун социалдык-экономикалык оорчулугун азайтуу; iv) медициналык жардамдын сапаты боюнча фактологиялык базаны жакшыртуу. Баштапкы медициналык-санитардык жардамдын деңгээлинде ЖЭОну эрте мөөнөттө аныктоо системасы жетиштүү өнүккөн эмес. Ошол сыяктуу эле, ден соолукту чыңдоо жана оорулардын алдын-алуу жана ЖЭО тобокелдик факторлоруна байланыштуу иш-чаралар, анын ичинде ден соолукту чыңдоодо жана коргоодо пациенттердин катышуусу начар уюштурулган (53). Миса- лы, БМСЖ деңгээлинде медициналык мекемелер тамактануу жаатында бир катар кызмат көр- сөтүүлөрдү сунушташат: жүрөк-кан тамыр оорулары же диабет менен ооруган адамдар үчүн тамактын рационун өзгөртүү сунушталат, бирок пациент жете алган прогрессти баалоо боюн- ча андан кийинки чаралар чектелүү бойдон калууда. 2012-жылы тамеки чегүүдөн баш тартуу боюнча клиникалык көрсөтмөлөр иштелип чыгып, айрым баштапкы медициналык-санитар- дык жардам көрсөткөн медициналык мекемелердин кызматкерлери окуудан өтүшкөн. Бирок БМСЖ деңгээлинде пациенттердин жалпы ден соолугун текшергенде тамеки чегип-чекпегени дайыма эле текшериле бербейт. Коомчулукту, ошондой эле баштапкы медициналык-санитардык кызмат көрсөтүүлөрүн берүүчүлөрдү тартуу менен аларды ЖЭОнун алдын алуу боюнча кошумча даярдыктан өткөрүү жана бул ишке колдоо көрсөтүү зарыл. 3.5-ТӨМ. Психоактивдүү заттарга көз карандылыктын алдын-а- луу жана дарылоо Алкоголду жана маңзаттарды зыяндуу колдонуу ооруп калуу тобокелдигинин фактору болуп саналат жана ден соолук үчүн кыйла кесепеттердин кеңири спектри менен байланышкан. Кыска мөөнөттө алкоголдук ичимдиктерди жана маңзаттарды колдонуу жаракат алууга (жол-транспорт кырсыктары), зомбу- лукка (адам өлтүрүү, өз жанын кыюу, сексуалдык зомбулук) жана спирт ичимдиктеринен жана маңзаттардан ууланууга, ошондой эле коркунучтуу жыныстык жүрүм-турумга түртөт. Ички- ликти узак мөөнөткө чейин ичүү жүрөк-кан тамыр оорулары, анын ичинде гипертония жана ин- сульт, боор оорулары, кээ бир рак оорулары, психикалык бузулуулар сыяктуу өнөкөт оорулар- га, ошондой эле эмгектин өндүрүмдүүлүгүнүн төмөндөшүнө, жумушсуздукка жана үй-бүлөлүк чыр-чатактар сыяктуу көйгөйлөргө алып келе тургандыгы далилденген. Маңзаттарды жана алкоголду кошо алганда, маң кылуучу затка көз карандылыктын алдын-а- луу жана аны дарылоо жугуштуу ооруларга, ошондой эле ЖЭОго байланышкан оорунун жана өлүмдүн тобокелдигин азайтууга, калктын алда канча кеңири катмарларынын ден соолугун жана коопсуздугун коргоого багытталган коомдук саламаттык сактоонун маанилүү стратеги- ясы болуп саналат. Азыркы учурда Кыргыз Республикасында 100 000 адамга “баңгилик” диагнозу коюлган адамдардын саны жана “алкоголго көз карандылык” диагнозу коюлган адамдардын саны МАСЕЛЕ 3-5 Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу44 МАСЕЛЕ 3-6 жөнүндө маалыматтар топтолууда. Бирок бул маалыматтар калкты дарылоо кызмат көр- сөтүүлөрү менен камтуунун деңгээлин өлчөөгө арналган (дарыланууга муктаж болгондордун арасында) глобалдык 3.5-ТӨМ индикаторлоруна кыйыр түрдө гана шайкеш келет. Алкоголду ичүүнүн мүнөздөмөлөрү жана дарылоого жана алдын алууга карата ыкмалар 2014-жылы чоң кишилердин алкоголдук ичимдиктерди керектөөсүнүн жалпы көлөмү киши башына жылына 5 литрди түзгөн. Бул ДССУнун Европалык регион боюнча орточо маани- сине салыштырмалуу жөнөкөй көрсөткүч болгон, ал жылына 10,7 литрди түздү (54). Бирок 2000-жылдан бери бул көрсөткүч жылына киши башына 3,6 литрди түздү, өлкөдө алкоголду ичкендер көбөйдү жана эми алкоголь өлкөдө эрте өлүмдүн тобокелдик факторлорунун ара- сында төртүнчү орунду ээлейт (50). Ичкиликке көз карандылыкты Республикалык наркология борбору жана жеке клиникалар дарылашат. Жугуштуу эмес оорулардын алдын-алуу боюнча Программанын жана иш-аракеттер планынын алкагында Кыргыз Республикасы алкоголдук ичимдиктерди зыяндуу пайдаланууну азайтуу боюнча бир катар чараларды көргөн, ага ата-мекендик продукциялар үчүн алкоголдук ичим- диктерге салыктын көбөйүшү; алкоголдук ичимдиктерди жарнамалоого чектөөлөр (анын ичин- де алкоголдук логотип колдонулган иш-чараларга демөөрчүлүк кылуу); коомдук транспортто, мамлекеттик мекемелерде, сейил бактарда жана шаардык аянттарда, ошондой эле балдар үчүн мекемелерде, билим берүү, саламаттык сактоо, спорт жана маданият мекемелеринде ал- коголдук ичимдиктерди сатууга тыюу салуу; автомобиль айдаганда кандагы алкоголдун жол берилген көлөмү (максимум 0,3 г / л) жөнүндө катаал мыйзамдарды кабыл алуу кирет. Диний ишмерлердин өтүнүчү боюнча бир катар жамааттарда жана айылдарда спирт ичимдиктерин сатууга тыюу салынган. Бирок буга карабастан ушундай чараларды аткарууда мыйзамдарды буйтап өтүү жана анын чабал жактарын табуу аракети байкалганы аныкталды. Мисалы, керектелип жаткан алко- голдун 40%ы импорттолуп келет же мыйзамсыз өндүрүлөт жана тиешелүү түрдө, алкоголдук ичимдикке салыктын көбөйүшүнө көз каранды эмес. Баңгизаттарды пайдалануу жана дарылоо, алдын-алуу ыкмалары 2013-жылы ийне аркылуу маңзат колдонгон адамдардын жалпы саны 25 000 адамды түзгөн (55). Баңгизатка көз карандылыкты Республикалык наркологиялык борбордо жана жеке кли- никаларда дарылашат. Ал эми опиоиддик орун алмаштыруу терапиясы ВИЧтин алдын алуу жана ага каршы күрөшүү программасынын алкагында баңгизаттарды колдонуучулар үчүн зы- янды азайтуу программалары аркылуу жеткиликтүү болуп калды. 3.6-ТӨМ. Жол-транспорт кырсыктарынын натыйжасындагы өлүмдөрдүн жана травманын санын азайтуу 2015-2018-жылдары жол-транспорт кырсыгынын натыйжасында каза бол- гондор 29 пайызга төмөндөгөн – мурда 100 000 адамга 15,6 өлүм туура келсе, азыр бул көрсөткүч 11ге түштү (3.6.1-ТӨМ), мында 2018-жылы 812 өлүм кат- талган (21). Оң тенденцияга карабастан, жол кыймылынан каза болгондор ДС- СУнун Европа чөлкөмүндөгү эң жогорку көрсөткүчтөрдүн бири бойдон кала берүүдө (56) жана жол-транспорт кырсыгында алган жаракаттар мурдагыдай бойдон эле олуттуу көйгөй болуп саналат (17-сүрөт). 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 45 Экономикалык өсүш жол тармагынын кеңейишине, транспорт каражаттарынын санынын көбөйүшүнө жана урбанизация тенденциясына өбөлгө түздү. Ушул факторлордун бардыгы биригип, транспорт каражаттарынын жана жөө адамдардын катышуусундагы жол-транспорт кырсыгынын тобокелдигин жогорулатууда. Жол кырсыгында каза болгондордун 40%ын жөө адамдар түзөт (56). Жол коопсуздугун камсыз кылуу үчүн кошумча күч-аракеттер зарыл. Жол кыймылынын коопсуздугу үчүн Ички иштер министрлигинин Жол кыймылынын коопсуздугун камсыздоо башкы башкармалыгы жооп берет. Транспорт жана байланыш министрлиги Кыргыз Республикасында транспорт жана коммуникация чөйрөсүндө саясат, жөнгө салуу жана план- даштыруу, ошондой эле жол инфраструктурасын өнүктүрүү үчүн жооптуу болгон жетектөөчү мамлекеттик орган болуп саналат. Премьер-министрдин орун басарынын төрагалыгы астын- да иш жүргүзгөн жол кыймылынын коопсуздугу боюнча комиссия жол-транспорт кырсыктары жөнүндө маалыматтарды чогултууга жана талдап чыгууга жооптуу (мисалы, жолдордо каза болгон жол кыймылынын катышуучуларынын категориясы боюнча; 18-сүрөт) жана бардык мамлекеттик мекемелерде алдын алуу боюнча демилгелерди координациялайт. 17-сүрөт. Жол-транспорт кырсыгынын натыйжасында өлүмдүн динамикасы, 2007–2016-жылдар. 18-сүрөт. Жол кыймылынын катышуучуларын категориялар боюнча бөлгөндө жол-транспорт кырсыгынын натыйжасындагы өлүмдөр, 25 20 15 10 5 0 Булак: ДССУ, 2018 (56). Булак: ДССУ, 2018 (56). 10 0 00 0 ад ам га т уу ра ке лг ен ө лү м дү н са ны Төрт дөңгөлөктүү автоунааларды жана жеңил транспорт каражаттарын айдагандар <1% Төрт дөңгөлөктүү автоунаалардын жанажеңил транспорт каражаттарынын жүргүнчүлөрү <27% 2-3 дөңгөлөктүү мото транспорт каражаттары < 2% Велосипед тепкендер <1% Жөө жүргүнчүлөр 40% Оор жүк ташуучу унаалар- дын айдоочулары жана жүргүнчүлөрү <1% Автобустардын айдоочулары жана жүргүнчүлөр <1% Калган категориялар 30% Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу46 2017-жылы (№546) жана 2018-жылы (№504) жарлыктар менен бекитилген Жол кыймылы- нын коопсуздугун камсыз кылуунун улуттук пландары жол-транспорт кырсыктарынын санын азайтууга, жол инфраструктурасын жакшыртууга жана жөө адамдар үчүн тобокелдиктерди азайтууга багытталган чараларды караган. Жол кыймылынын коопсуздугун камсыз кылуу милдеттери 2040-жылга чейинки туруктуу өнүгүүнүн Улуттук стратегиясына киргизилген жана тиешелүү көрсөткүчтөр өлкөдө Күн тартиби-2030ду ишке ашыруунун алкагындагы отчёттордо чагылдырылат. Кыргыз Республикасы Борбордук Азиядагы Регионалдык Экономикалык Кы- зматташтык Программасынын – 2010-жылга салыштырганда 2030-жылга чейин өз жолдорун- да каза болгондордун санын 50 пайызга кыскартуу максатын көздөгөн өлкөлөрдүн тобунун мүчөсү болуп саналат. ДССУ БУУ системасынын атынан Өкмөттүн жол кыймылынын коопсуздугунун көйгөйлөрүн чечүү боюнча мекеме аралык иш-чараларын колдойт. Алсак, 2018-жылы Жол кыймылынын коопсуздугунун улуттук планын иштеп чыгуу үчүн техникалык колдоо көрсөтүлгөн жана тех- никалык сунуштамалар берилген, мындан тышкары, ДССУ Ички иштер министрлигинин, Сала- маттык сактоо министрлигинин жана Парламенттин өкүлдөрүнүн жол кыймылынын коопсуз- дугу боюнча региондук окуу семинарларга жана коопсуздук маселелери боюнча региондук форумдарга катышуусуна көмөктөшкөн. 3-7-ТӨМ. Сексуалдык жана репродуктивдүү саламаттыкты коргоо кызмат көрсөтүүлөрүнө баарынын жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу Репродуктивдүү ден соолук жаатындагы кызмат көрсөтүүлөргө жалпы жет- киликтүүлүктү камсыз кылуу өлкөнүн СКАКка жетишүүдөгү ийгилигинин көр- сөткүчтөрүнүн бири болуп саналат. Мындай кызмат көрсөтүүлөр, анын ичинде үй-бүлөнү пландаштыруу, Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму иштеп чыккан 16 негизги кызмат көрсөтүүлөрдүн глобалдык тизмесине кирет, аларды бардык өлкөлөр өз элине камсыздоого умтулушу керек. Кош бойлуулуктун алдын алуунун натыйжалуу каражаттарына жеткиликтүүлүк жана аларды колдонуу аялдарга жана алардын өнөктөштөрүнө балдардын саны жана төрөттүн ортосун- дагы аралык боюнча эркин жана жоопкерчиликтүү чечим кабыл алуу укугун жүзөгө ашырууга жардам берет. Үй-бүлөнү пландоо кызмат көрсөтүүлөрүнө суроо-талапты заманбап ыкма- лар менен канааттандыруу жыйынтыгы жаман болуу тобокелдиги жогору болгон өтө көп же күтүлбөгөн кош бойлуулуктун алдын алуунун эсебинен эне менен баланын ден соолугун кор- гоого жардам берет. Төрөттү өтө эле жаш куракта алдын алуу аялдар жана алардын балдары үчүн дени сак кош бойлуулукту жана төрөттүн натыйжаларын камсыз кылуучу негизги страте- гиялардын бири болуп саналат. Кыргыз Республикасында бойго бүтүрбөөчү каражаттарды колдонууну жайылтуу коэффици- енти 1990-жылдардын ортосунан тартып кыйла - 1997-жылы 60 пайыз болсо, 2012-жылы 36 пайызга чейин төмөндөгөн. Бирок 2014-жылы МИКИнин отчетунда айтылгандай, 42%га чейин бир аз жогорулаган (21). 2018-жылы репродуктивдүү курактагы аялдардын 38%ы гана контрацепциянын заманбап ык- маларын колдонорун айтышкан. Шаарда жашаган, билим деңгээли жана кирешеси жогору аял- дар контрацепциянын заманбап ыкмаларын көбүрөөк колдонушкан (19-сүрөт) (21). МАСЕЛЕ 3-7 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 47 19-сүрөт. Үй-бүлөнү пландоонун усулдары Эч бир усулду колдонбойм Салттуу усулду колдоном Заманбап усулду колдоном 2 61 38 Эскертүү: Ушул тапта никеде турбаган же өнөктөш мамилелерди түзбөгөн, контрацепциянын кайсы бир усулун колдонгон (же өнөктөшү колдонгон) аялдардын пайызы. Булагы: Улуттук сатистика комитети жана ЮНИСЕФ берген маалыматтар, 2019 (21). Контарцепциянын заманбап каражаттарын колдонуунун төмөн көрсөткүчү бир катар фактор- лор менен шартталган. Мисалы, үй-бүлөнү пландаштыруу боюнча сапаттуу кызмат көрсөтүү үчүн, айрыкча, айыл жеринде жашаган аз камсыз болгон, ушундай кызмат көрсөтүүгө жетпей жаткан аялдар үчүн МКП алкагында жетиштүү каржылоо жок. 2018-жылы Кыргыз Республикасы жаңы милдеттенмелерди кабыл алып, “Үй-бүлөнү план- даштыруу-2020” аттуу глобалдык кыймылга кошулган. Өлкө үй-бүлөнү пландаштыруу кызмат көрсөтүүлөрүнө, анын ичинде контрацепциялык каражаттарга жетүүгө болгон адамдардын укуктарын камсыздоодо прогрессти тездетүү ниетин билдирди, бул үчүн төмөнкүдөй чаралар көрүлөт: энелердин өлүмүнүн жогорку медициналык жана социалдык тобокелдигине кабылган аялдардын муктаждыктарын канааттандыруу үчүн контрацептивдерди сатып алууга мамле- кеттик каржылоону кеңейтүү; үй-бүлөнү пландоо кызмат көрсөтүүлөрүнүн сапатын жогорула- туу; рынокто бар заманбап контрацептивдердин ассортиментин кеңейтүүдө тоскоолдуктарды азайтуу. Адатта ГИП программасынын алкагында чыгымдардын орду толтурулган дары-дар- мектердин жана медициналык багыттагы буюмдардын тизмесине контрацептивдердин эки түрү (жатындын ичине жана ичүүчү каражаттар) киргизилген. Үй-бүлөнү пландоо кызмат көрсөтүүлөрүнө болгон муктаждык 3.7.1-ТӨМдүн алкагында репродуктивдүү курактагы (15–49 жаш) аялдардын үй-бүлөнү план- даштыруу муктаждыгы заманбап ыкмалар менен канааттандырылат деп эсептеген үлүшү өлчөнөт. 2018-жылы бул көрсөткүчтүн мааниси 68 пайызды түздү (21). Өлкөдөгү аялдар ара- сында үй-бүлөнү пландаштыруу боюнча кызмат көрсөтүүлөрдүн аз колдонулганын жана жет- киликтүүлүгүн эске алганда, бул көрсөткүч этияттык менен чечмелениши керек. Өспүрүмдөр арасында төрөттүн көрсөткүчү МИКИнин маалыматы боюнча, 2018-жылы 15 жаштан 19 жашка чейинки курактагы өспүрүмдөр арасында төрөт коэффициенти (3,7,2-ТӨМ) 1000 аялга 50нү түздү. Ушул күнгө чейин бул көр- сөткүч шаарларга караганда айыл аймагында эки эсе көп (32 жана 64). (21). 2014-жылдан тар- тып өспүрүмдөр арасында төрөт коэффициенти азайып келатат. 1000 өспүрүмгө 65 төрөт туу- Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу48 ра келет, шаарга салыштырмалуу элет жергесинде көрсөткүч жогору бойдон кала берүүдө (45 жана 75) (21). Расмий демографиялык отчеттуулук системаларынын жардамы менен алынган маалыматта өспүрүмдөр арасында төрөт коэффициенти кыйла төмөн (маалыматтар суратып алса болот). Өспүрүмдөр арасындагы кош бойлуулукту азайтуу боюнча аракеттерге карабастан, ДССУнун Европа аймагындагы башка мүчө мамлекеттерге салыштырмалуу өспүрүмдөрдүн төрөт көр- сөткүчтөрү жогору бойдон калууда. Жалпысынан 20-24 жаштагы аялдардын 3%ы 18 жашка чейин төрөгөнүн билдиришкен (21). Аймактар ортосундагы айырмачылыктар жана этностук азчылыктардын арасындагы эрте төрөттүн мүнөзү өспүрүм куракта кош бойлуулуктун санын андан ары кыскартууга алда канча максатка багытталган ыкманын зарылчылыгы жөнүндө тастыктап турат. “Ден соолук-2030” Программасынын алкагында учурда эненин жана баланын сексуалдык жана репродуктивдүү ден соолугун коргоо боюнча улуттук программа иштелип чыгууда. Жаңы про- грамма репродуктивдүү саламаттыкты, эне менен баланын ден соолугун коргоо, аялдар менен балдардын ден соолугун өмүр бою чыңдоо ыкмасына негизделет. 3.8-ТӨМ. Баарын саламаттык сактоо кызмат көр- сөтүүлөрү менен камсыз кылуу Саламаттык сактоо жаатындагы кызмат көрсөтүүлөр менен баарын камтуу (СКБЖ) өлкөлөр бардык адамдар үчүн талаптагыдай сапаттагы керектүү жана натыйжалуу медициналык-санитардык кызмат көрсөтүүлөрдү (анын ичинде алдын алуу, ден соолукту чыңдоо, дарылоо, реабилитациялоо жана паллиатив- дик жардам) камсыз кылууга жөндөмдүү, ошол эле учурда бул кызмат көрсөтүүлөрдү пайда- лануу финансылык оорчулуктарга алып келбейт дегенди билдирет (58). СКБЖга жетүү – Кыргыз Республикасын үчүн артыкчылыктуу багыттардын бири, ал 2030-жыл- га чейин саламаттык сактоонун кызмат көрсөтүүлөрүн бардыгына жеткирүүгө жетишүү боюнча саламаттык сактоо жаатындагы Эл аралык өнөктөштүктүн мүчөсү (СКБЖ-2030) болуп саналат жана СКБЖны камсыз кылууда прогресске жетүү жөнүндө Глобалдык келишимге кол койгон. СКБЖга жетүүдө прогрессти баалоо жана мында өлкө кандай кыйынчылыктарга туш болуп жаткандыгын түшүнүү үчүн СКБЖ максаттарына байланыштуу төмөнкүдөй эки конкреттүү өңүттү карап чыгуу пайдалуу: • маанилүү медициналык кызматтарга жеткиликтүүлүк жана негизги медициналык кызмат көрсөтүүлөрдүн сапаты, булар калктын ден соолугунун абалын өлчөөчү жакшыртуу менен салыштырылат; • туруктуу каржылоо, анын ичинде СКБЖга жетүү үчүн иштеп жаткан системалардын узак мөөнөттүү каржылык туруктуулугун камсыз кылуу, ошондой эле айрыкча аялуу жана жакыр топторду каржылык тобокелдиктен коргоо (3-ТӨМ, төмөндө талкууланат). Ошондой эле СКБЖ бардык жарандарда жана жамааттарда негизги медициналык кызмат көрсөтүүлөрдүн белгилүү бир пакетине бирдей, тең жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу дегенди билдирет, мында алар каржылык кыйынчылыктарды сезбеши керек. ДССУ өлкөнүн негизги МАСЕЛЕ 3-8 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 49 тейлөө топтомуна кириши керек болгон 16 маанилүү кызмат көрсөтүүнү сунуштайт. Алар төрт категорияга топтолгон: репродуктивдүү ден соолук; эненин, жаңы төрөлгөн ымыркайлардын жана баланын саламаттыгы; жугуштуу оорулар; жугуштуу эмес оорулар; ошондой эле тейлөө жөндөмдүүлүгү жана кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүгү. СКБЖга жетүүдө прогрессти ба- алоо үчүн өлкөнүн калкка белгилүү бир кызмат көрсөтүүлөрдүн пакети менен камсыз кылуу жөндөмүн баалап, элдин ушул негизги медициналык кызмат көрсөтүүлөргө жетүүдө финансы- лык кыйынчылыктарын азайтуу керек. “Ден соолук-2030” программасы бир нече көрсөткүчтөрдү камтыйт, алар МКПга кошулган не- гизги медициналык кызмат көрсөтүүлөр менен камтууга байкоо салып турууга байланышкан, алар репродуктивдүү, эне жана баланын ден соолугуна, ошондой эле жугуштуу ооруларга жана жугуштуу эмес ооруларга тиешелүү. Мындан тышкары программа пациенттерге түшкөн финан- сылык жүктү өлчөө үчүн көрсөткүчтөрдү камтыйт. Бул калктын медициналык камсызданды- руу менен камсыз болушуна, пациенттерге медициналык жардам көрсөтүүгө кеткен түз чыга- шаларга көз салуу жолу менен ишке ашат. Бул көрсөткүчтөр боюнча маалыматтар үзгүлтүксүз отчеттуулук системасынын жана атайын изилдөөлөрдүн айкалышынын негизинде алынат. СКЖБ контекстинде калктын саламаттыгынын көрсөткүчтөрүнүн өлчөнүүчү жакшырышы ме- дициналык тейлөөнүн жана алдын алуучу кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатынын көрсөткүчү болуп саналат. Өлкөлөр калктын маанилүү медициналык кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу боюнча аракеттерин күчөткөн сайын, саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү негизги жыйынтыктардын тийиштүү деңгээлде жакшырышы калктын ден соолугун коргоо жана жак- шыртуу үчүн саламаттык сактоо жана оорулардын алдын алуу боюнча кызмат көрсөтүүлөрдүн сапаты жетиштүү деңгээлде экенинин көрсөткүчү болуп саналат. Ден соолук (2012-2018-жж.) программасында саламаттыкты сактоо жагынан төмөнкүдөй төрт артыкчылыктуу багытта натыйжаларды жакшыртууга өзгөчө көңүл бурулган: жүрөк-кан тамыр ооруларына каршы күрөшүү; эненин жана баланын ден соолугун чыңдоо; кургак учукка каршы күрөшүү жана анын алдын алуу; ошондой эле ВИЧ/СПИДге каршы күрөшүү жана анын алдын алуу. Жүрөк-кан тамыр ооруларынанан, инсульттан, кургак учуктан өлүмгө учуроону, ошондой эле балдардын өлүмгө учурашын кыскартууда өлкө кыйла прогресске жетишти (караңыз, жо- горуда). Кыязы, алгачкы медициналык-санитардык жардам жана коомдук саламаттыкты сак- тоо кызматтарын чыңдоонун эсебинен дагы көп нерселерге жетишүүгө болот. Кыргызстанда СКЖБнын өзөгүн Медициналык кызмат көрсөтүүлөр үчүн Бирдиктүү төлөөчү системасы түзөт. Бул система ММКФнын жана МКПнын алкагында иш алып барат. Ошондой эле аны ММК КП коштоп жүрөт. Булар саламаттык сактоо тармагын реформалоонун алгачкы этабында түзүлгөн (59). 1997-жылдан баштап саламаттык сактоону каржылоо үчүн эмгек акы- га атайын салык киргизилген. Каражаттар ММК фонду жетектеген милдеттүү медициналык камсыздандыруу программасына инвестицияланат. Аталган фонд медициналык кызмат көр- сөтүүлөрдү ички жана тышкы бюджеттик колдоо менен толуктап туруу максатында түзүлгөн. Калктын медициналык тейлөөгө укугу МКП жана ММК КПда көрсөтүлгөн. МКПда универсал- дуу ыкма колдонулат, себеби ал бардык жарандарга тиешелүү жана медициналык кызмат көрсөтүүлөрдүн негизги пакетин аныктайт, ал мамлекет тарабынан каржыланат жана жалпы калкка жеткиликтүү. МКПга ылайык, чукул медициналык жардам жана баштапкы медицина- лык-санитардык жардам, анын ичинде дары-дармектердин чектелген түрү бардык жаран- дарга акысыз берилет. Баштапкы медициналык санитардык жардамды алуу үчүн пациенттер үй-бүлөлүк врачтар тобуна алдын-ала жазылууга тийиш, бирок аларга дарыгерлерди эркин ал- маштырууга уруксат берилет. Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу50 Экинчи жолку медициналык жардам жолдомо менен туруктуу акыга берилип, мында олуттуу жеңилдиктер каралган. Стационардык жана адистештирилген амбулатордук жардам тиешелүү багыттар боюнча көрсөтүлөт, бирок кошумча акы төлөнөт. Артыкчылыктуу категорияларга калктын аялуу катмары, ошондой эле өзгөчө медициналык шарты же оорусу бар адамдар ки- рет - алар дарылануу үчүн кошумча акы төлөбөйт же азыраак сумманы төлөйт. Стационардык жана адистештирилген амбулатордук дарылоо үчүн кошумча төлөмдөрдүн көлөмүн азайтуу үчүн пациенттер үй-бүлөлүк топтук практиканын дарылоочу врачынан талаптагыдай толту- рулган жолдомону көрсөтүшү керек. Тийиштүү жолдомосу болбогон пациент камсыздандыруу статусуна карабастан кызмат көрсөтүүлөрдүн баасын толугу менен төлөшү керек. Бул меха- низм БМСЖнын кызмат көрсөтүүлөрүн кеңири колдонууга өбөлгө түзөт. ММК КП милдеттүү медициналык камсыздандыруу үчүн төгүмдөрдү төлөгөндөр үчүн, ошон- дой эле мамлекет тарабынан салымдарды төлөгөндөр үчүн амбулатордук дарыларга болгон укукту жөнгө салат. Азыркы учурда ММК КП 61 дары-дармекти камтыйт. Ал эми 2001-жылы бул тизмеде 34 дары болчу (59, 60). МКП жана милдеттүү медициналык камсыздандыруу системасы киргизилгенден кийин алы- скы жана элет жеринде жашагандарды эске албаганда, жалпы калктын негизги медициналык кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүгү жакшырды (20-сүрөт) (61). Бул райондордо жеткилик- түүлүк бир нече фактордон улам маселе жаратууда, алар: кызмат көрсөтүү көйгөйлөрү, анын ичинде медициналык кызматкерлердин жетишсиздиги, тез жардам машиналарынын чектел- ген саны, адистештирилген жана жогорку деңгээлдеги тейлөө жана лабораториялык диагно- стиканын жоктугу. Өлкө боюнча калктын ден соолугун камсыз кылуудагы кемчиликтер милдеттүү медициналык камсыздандыруу төгүмдөрүн (эмгек акыга салык) чогултууну камсыз кылуудагы кемтиктерге жана жакырчылыкта жашагандарга жетиштүү деңгээлде багытталбаган жөлөкпулдар систе- масына байланыштуу болууда. Айыл чарба тармагында иштеген, өзүн-өзү иш менен камсыз кылган, убактылуу же туруктуу эмес жумушта иштеген, ошондой эле көмүскө экономикада иштеген адамдардын Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фондуна салым төгүүсү көй- гөйлүү маселе бойдон кала берүүдө. 2017-жылы мындай адамдар 73,6% түздү. Бул калктын 20-сүрөт. Адамдарга медициналык жардам сурап кайрылууга тоскоол болгон се- бептер, 2000–2014-жылдар. Булак: ДССУнун Европалык регионалдык бюросу, 2019 (60). 11,2% 6,3% 2000 2003 2006 2009 2014 3,1% 3,5% 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 51 төрттөн бири төмөндөтүлгөн кошумча акы мүмкүнчүлүгүн колдонбогонун жана мамлекет тара- бынан каржыланган амбулатордук дары-дармектерди алуу укугу чектелүү болгонун билдирет. МКПнын алкагында ооруканага жатуу үчүн кошумча төлөмдөн бошотуу укугуна ээ болгон топ- тордун саны 2001-жылы 29 болсо, 2016-жылы 46га чейин көбөйгөн. Бирок кошумча төлөөдөн бошотуу укугу социалдык-демографиялык мүнөздөмөлөргө жана ооруларга байланыштуу критерийлерге негизделген, ал киреше менен жакырчылыктын деңгээлине байланыштуу эмес. Мунун натыйжасында жакыр адамдар системадан байкоосуздан чыгып калышы мүмкүн (61). Кирешеге негизделген кошумча акы төлөөдөн бошотуу Саламаттык сактоо министрлиги менен Эмгек жана социалдык өнүгүү министрлигинин биргелешкен мамилесин талап кылат, ал дагы эле ишке ашырыла элек (60). Азыркы учурда өлкө Күн тартиби-2030дун алкагында СКЖБ менен камсыздоо ишинде же- тишилген прогресс тууралуу отчеттуулук үчүн колдонула турган конкреттүү көрсөткүчтөрдү аныктоо процессинде турат. Азыркы учурда эки индикатор каралууда: негизги кызмат көр- сөтүүлөрдү камтууга байланышкан 3.8.1-ТӨМ жана медициналык жардам алууга байланыштуу калкка түшкөн финансылык жүккө байланыштуу 3.8.2-ТӨМ. Өлкөлөргө СКЖБга жетүү жолунда алардын прогрессин баалоого жардам берүү үчүн ДКӨБИ бор- бору глобалдык деңгээлде индекстер системасын иштеп чыккан. Индекстин номери СКЖБнын камсыздоо максатына жетүүдө өлкө жеткен прогресстин рейтингин билдирет, ал саламаттык сактоо чөйрөсүнө киргизилиши мүмкүн 32 себеп боюнча өлүм санынын стандартташтырыл- ган деңгээлине же өлүм менен оорулардын айкалыштык деңгээлине, рак ооруларына каршы күрөшүү боюнча көзөмөлдөнгөн тогуз иш-чарага байланыштуу. ДКӨБИнин баалоосу боюнча, 2017-жылы Кыргыз Республикасында СКЖБнын индекси 68,6ны түздү (0дөн 100гө чейинки шкала боюнча, 100, мында 100 – СКЖБ максаттарына толук жетти дегенди бул билдирет) (38). 3.9-ТӨМ. Кооптуу химиялык заттардын тийгизген таа- сиринин жана айлана-чөйрөнүн булганышынын натый- жасында өлүм жана ооруп калуу учурларынын санын кыскартуу Дүйнө жүзүндө абанын булганышы ден соолукка өтө чоң экологиялык коркунуч жаратып, ДССУнун Европалык регионунда жыл сайын 500 000ден ашык мезгил- сиз өлүмгө себеп болууда (62). Салыштырмалуу төмөн концентрацияда да бөлүкчөлөр ден со- олукка терс таасирин тийгизиши мүмкүн жана жүрөк-кан тамыр оорулары, өпкөнүн өнөкөт об- структивдүү оорулары, төмөнкү дем алуу органдарынын курч инфекциясы жана өпкөнүн рагы үчүн кошо тобокелдик фактору болуп саналат. ДССУ катуу бөлүкчөлөр жагынан абанын сапаты боюнча жетектөөчү принциптерди иштеп чыккан жана абанын булганышына каршы күрөшүү ТӨМдүн ден соолукка байланыштуу максаттарын аткаруу менен байланышкан. Кыргыз Республикасында абанын булганышынын жол берилген деңгээли жагынан жетектөөчү принциптерди иштеп чыгуу жана абанын сапатына мониторинг жүргүзүү Айыл чарба министр- лигине караштуу Айлана-чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы мамлекеттик агенттигинин жана Өзгөчө кырдаалдар министрлигине караштуу Гидрометеорология боюнча мамлекеттик агент- тиктин карамагында. Өкмөттүк органдардын абанын булганышынын калктын ден соолугуна тийгизген таасирин баалоо жана анын кесепеттерин жоюу боюнча ишин кароо бул серептин милдеттерине кирген эмес. МАСЕЛЕ 3-9 Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу52 ТӨМ боюнча отчеттуулуктун максатында 3.9-ТӨМдүн төрт улуттук көрсөткүчү каралууда, аларда абанын, суунун жана кыртыштын булгануу деңгээлине баа берилет. Ар бир көрсөткүч •калктын 100 000 адамына туура келген өлүм бирдиги менен өлчөнөт. •көмүртектин монооксиди (истүү газ) (2018-жылы 0,8); •ичеги-карын инфекциялары (2018-жылы 0,8); •ич келте (2018-жылы 0,0); •байкабай уулануу (2018-жылы 6,3). 3.а-ТӨМ. Тамекиге каршы күрөш боюнча ДССУнун Алкак- тык конвенциясын жүзөгө ашырууну активдештирүү Кыргыз Республикасында эркектер арасында тамеки тартуу деңгээли жогору: эркектердин 48,2%ы жана аялдардын 2,7%ы гана тамеки тартышат (63). Эркек- тер арасында тамеки чегүү көрсөткүчүнүн жогорку болушу өлкөдөгү жүрөк-кан тамыр, рак жана дем алуу органдарынын өнөкөт ооруларына жана өлүмүнө алып келүүчү факторлордун бири. ДССУнун баасы боюнча, тамеки чегүүгө каршы күрөш ча- раларын андан ары күчөтпөсө, учурда тамеки тарткан 426 000 адамдын ичинен 213 000 адам тамеки тартуунун кесепетинен мезгилсиз көз жумушу мүмкүн (63). Жаштар арасында тамеки тартуу жана пассивдүү чылым чегүү коомдук саламаттыкка олуттуу коркунуч келтирүүдө. 2013-жылы чоң кишилердин төрттөн бир бөлүгү (24%) үй шартында, 23% жумуш ордунда тамекинин түтүнү менен дем алууга дуушар болушкан (STEPS 2013, Кыргыз Ре- спубликасы, жарыяланбаган маалымат). 2014-жылы өспүрүмдөрдүн арасында 13-15 жаштагы эркек балдардын 12%ы жана кыздардын 5%ы тамеки заттарын колдонушкан (20). Конкреттүү өлкөлөрдө тамеки тартуунун жайылышы тууралуу маалыматтарды атайын изил- дөөлөрдүн алкагында гана, алардын ичинен эң соңкусу - 2013-жылы өткөн STEPS изилдөөсүнөн, ошондой эле 2014-жылы жаштар арасында тамеки тартуу тууралуу Глобалдык сурамжылоодон (20) алууга болот. 2013-жылдын маалыматтары боюнча, 15 жаштан жогору курактагы адамдар арасында тамеки колдонуунун жалпы таралышы 25,7 пайызды түзөт (3.a.1-ТӨМ) (Кыргыз Республикасы, STEPS 2013, жарыяланбаган маалымат). Бул статистика ден соолук үчүн оор жүктүн жана жугуштуу эмес оорулардын өнүгүү тобокелдигине байланышкан адекваттуу кар- тинаны көрсөтүп турат, анткени, жогоруда көрсөтүлгөндөй, эркектер арасында тамеки чегүү аялдарга караганда кыйла жогору, муну гендердик маданий ченемдердин натыйжасы катары кароого болот. Кыргыз Республикасы 2003-жылы ДССУнун тамекиге каршы күрөшүү боюнча алкактык кон- венциясын ратификациялаган, ал эми 2006-жылы жарандардын ден соолугун тамекинин зы- яндуу таасиринен сактоо тууралуу мыйзам кабыл алган. Билим берүү мекемелеринде, балдар- дын эс алуу уюмдарында, медициналык мекемелерде, айрым коомдук жайларда, анын ичинде кинотеатрларда, театрларда, спорттук жайларда, цирктерде жана концерттик залдарда, ошон- дой эле шаарлар ортосунда каттаган автобустарда жана маршруттук таксилердин чакан ав- тобустарында тамеки тартууга тыюу салынган. Өлкөдө ошондой эле тамекинин жарнамасына чектөөлөр киргизилип, тамеки кутуларында эскертүүчү белгилер жазылат. Бирок ушул күнгө чейин тамеки тартууга тыюу салуунун аткарылышына көзөмөл талаптагыдай жасалбай жатат. Өлкөнүн тамекиге каршы күрөшүү стратегиясы Жугуштуу эмес ооруларга каршы күрөшүү бо- юнча Улуттук программага киргизилген. Бул программа жарандардын ден соолугун тамекини колдонуунун зыяндуу кесепеттеринен коргоо боюнча Мамлекеттик программанын (2008-2015- МАСЕЛЕ 3-A 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 53 ж.ж.) алкагында ишке ашырылып келатат. Максаттуу агартуучу өнөктүктөр өтүп жатат, бирок каржылоонун тартыштыгынан улам бул иш-чаралар чектелүү масштабда өтүүдө. Тамекиге каршы күрөшүү боюнча жаңы стратегия иштелип чыккан, бирок ал Өкмөт тарабынан бекитиле элек. Буга ден соолукка байланыштуу саясий дебаттар жана тамекиге салык салуу саясатынын экономикалык кесепеттери себеп болууда. Ошого карабастан Кыргызстанда 2018-жылы эки жылда бир өткөрүлүп жаткан Үчүнчү Дүйнөлүк Көчмөндөр Оюндарын уюштурууну белгилей кетүү керек. Саламаттык сактоо министрлигинин сергек жашоо ыңгайын үгүттөө боюнча ишке бийликтин жогорку органдарын тартууга багыт- талган иш-аракеттеринин натыйжасында вице-премьер-министр жана Оюндарды уюштуруу комитети оюндарды тамекисиз расмий иш-чара деп жарыялаган (64). Бул иш-аракеттер са- ламаттык сактоо тармагына кирбеген бир катар мамлекеттик структуралар, жеке секторлор жана жарандык коом топтору, анын ичинде жергиликтүү айылдык ден соолук комитеттеринин өкүлдөрү арасында түшүндүү иштерин жүргүзүүнү жана кызматташтыкты талап кылды. Бул ийгиликтүү иш-чаралар элдин саламаттыгын чыңдоо үчүн жарандык коом менен келечектеги тармактар аралык кызматташтыктын үлгүсү болуп калды. 3.b-ТӨМ. Кымбат эмес негизги дары-дармек каражаттарына жана вакцина- ларга жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу Иммунизациялоо миллиондогон балдардын өмүрүн сактап калуучу жана мил- лиондогон адамдарды оорудан жана майыптыктан коргой турган, коомдук са- ламаттык сактоонун далилденген жана экономикалык жактан натыйжалуу чара болуп саналат. Тарыхка көз чаптырсак, өлкөдө улуттук программанын алкагын- да балдарды эмдөөнүн жогорку көрсөткүчтөрү болуп келген. 2015-жылы кызамык оорусунан кийин жана кээ бир аймактарда эмдөөгө каршы маанайдан улам балдардын өмүрүн кыюучу, бирок оңой эле алдын алынуучу оорулардан сактоо үчүн өлкө жалпы пландуу эмдөөлөрдү жүр- гүзүү боюнча аракеттерин күчөттү. Бул иште Саламаттык сактоо министрлигине ГАВИ Альянсы, ЮНИСЕФ жана ДССУ, ошондой эле ар кандай бейөкмөт уюмдар колдоо көрсөтүп келүүдө. Соңку маалыматтарга ылайык, 12-23 айлык балдардын 76,7%ы жана 24-35 айлык балдардын 81,7% улуттук вакцинация графигине ылайык эмдөөлөрдү алышкан (21). ДССУнун колдоосу менен өткөрүлгөн жаңы сурамжылоонун алдын ала маалыматтары камтуу- дагы айырмачылыктар ички миграцияга байланыштуу болушу мүмкүн экенин көрсөтүп турат. Үй-бүлөлөрдүн жер которушу алардын эмдөө кызмат көрсөтүүлөрүнө тоскоол болушу мүмкүн жана вакциналар өз убагында жасалса, вакцинанын натыйжасыздыгы жөнүндө божомолдорго орун болмок эмес. Бул сурамжылоонун жыйынтыгы 2020-жылдын экинчи жарымында жары- яланат деп күтүлүүдө. 3.c-ТӨМ. Саламаттык сактоону каржылоону көбөйтүү, ошондой эле медициналык кадрларды топтоо, били- мин өнүктүрүү, кесиптик жактан даярдоо жана аларды иштеген жеринде кармап калуу Саламаттык сактоонун кадрдык ресурстары Медициналык мекемелердин штатын өз милдеттерин аткарууга керектүү мо- тивация көндүмдөрүнө ээ болгон, квалификациялуу кызматкерлер менен жетиштүү деңгэ- МАСЕЛЕ 3-B МАСЕЛЕ 3-С Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу54 элде камсыз кылуу өлкөнүн эң маанилүү маселелеринин бири. Ушул баяндаманын көптөгөн бөлүмдөрүндө штаттарды толуктоо маселеси: негизги медициналык кызматкерлердин геогра- фиялык жактан бөлүштүрүлүшүндөгү диспропорциялар, функционалдык милдеттерге байла- ныштуу техникалык чөйрөдөгү квалификациянын жетишсиздиги жана квалификациялуу ка- дрларды тандоодо, аларды иштеген жеринде кармап калууда системалуу көйгөйлөр каралат. Сөз жалпы саламаттык сактоо системасынын, анын ичинде коомдук саламаттыкты сактоо жана баштапкы медициналык-санитардык жардам системасындагы туруктуу көйгөйлөр туу- ралуу болуп жатат. “Ден соолук-2030” программасында саламаттык сактоонун кадр ресурстары негизги улуттук артыкчылыктуу багыттардын бири катары аныкталган. Саламаттык сактоо тармагындагы кадр маселесин чечүү үчүн иштин төмөнкүдөй алты багыты аныкталган: • ведомстволор аралык жана тармактар аралык байланыштарды жакшыртуунун эсебинен са- ламаттык сактоодогу кадрдык ресурстарды башкаруу тутумун өркүндөтүү; • алыскы аймактардагы мекемелерди медициналык кызматкерлер менен толуктоону артты- руу, атап айтканда, үй-бүлөлүк врачтардын, коомдук саламаттык сактоо кызматкерлеринин жана Тез жардам кызматтарынын санын көбөйтүү; • жогорку медициналык билим берүү системасын реформалоо процессин соңуна чыгаруу; • саламаттык сактоо жаатындагы муктаждыктарды жана жаңы талаптарды эске алуу менен орто медициналык билим берүү системасын реформалоо; • кесиптик медициналык ассоциацияларды тартуу жана персоналды тынымсыз окутуу жолу менен медициналык кызматкерлердин кесипкөй ишин жөнгө салуу механизмдерин өркүн- дөтүү; • саясатты жана практиканы илимий жактан негиздөө максатында саламаттык сактоо жаа- тындагы изилдөө иштерине көмөк көрсөтүү. ТӨМ боюнча отчёт берүү максатында “Ден соолук-2030” программасы (21) калктын 10 000 адамына туура келген врачтардын жана орто медициналык кызматкерлердин санынын көр- сөткүчүн колдонот (3.c.1-ТӨМ). Бирок бул көрсөткүчтөр өзгөчө айылдык жана алыскы район- дордогу Баштапкы медициналык-санитардык жардам пункттарын кадрлар менен адекваттуу комплекттөөнүн көз карашынан алганда диспропорциянын учурдагы чыныгы көрүнүшүн ча- гылдырбайт. Демек бөлүштүрүлгөн маалыматтар зор мааниге ээ болот. Саламаттык сактоону каржылоо Саламаттык сактоонун улуттук эсептери берген маалыматтарга ылайык, 2000–2014-жылдар аралыгында саламаттык сактоого кеткен мамлекеттик чыгымдар МКЧТ менен катар реалдуу түрдө көбөйгөн (65). Бул өсүш жарым-жартылай 2006-жылы Өкмөт менен өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн ортосунда түзүлгөн макулдашуу менен шартталган, ага ылайык, саламаттык сактоо тармагынын муктаждыктарына мамлекеттик бюджеттин 13%ын бөлүү боюнча максат- туу көрсөткүчкө жетүү максатында жыл сайын чыгашаны 0,6 пайызга көбөйтүү каралган. Бул максаттуу көрсөткүчкө жетүү 2013-жылы мүмкүн болгон жана андан бери өзгөрүүсүз калып келүүдө (60). 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 55 Саламаттык сактоого мамлекеттин каржылоосу көбөйгөнүнө карабастан, колдо болгон кара- жаттар МКПны ишке ашырууга кеткен чыгымдарды жабуу үчүн жетишсиз болууда (21-сүрөт). Каржылоонун дайыма тартыш болушу МКПнын алкагында мамлекеттик милдеттерди аткаруу- га бөлүнгөн чыгымдардын көбөйүшүнө байланыштуу болууда, ал саламаттык сактоо кызмат көрсөтүүлөрүнө кеткен чыгымдарды жабууга багытталган бюджеттен, кошумча төлөмдөрдөн жана ММК фондунан чегерүүлөрдүн эсебинен төлөмдөрдүн өсүшүнөн ашып кетти. МКПга ылайык жеңилдетилген кызмат көрсөтүүлөрдү алууга укуктуу адамдардын категори- яларынын тизмеси тынымсыз кеңейүүдө. Ошол эле учурда ММК фондуна эмгек акылардан төгүмдөрдү төлөөнү камсыз кылуу маселеси көйгөйлүү бойдон кала берүүдө. Бул көйгөй жа- рандардын көпчүлүгү жумуш издеп, тышка миграцияга кетип, ММК фондуна төгүм төлөбө- гөндүгүнөн улам күчөп жатат. Ошондой эле көйгөйлөрдү жаратуучу факторлордун бири болуп жөнгө салынбаган дары-дармек рыногундагы баалардын кымбатташы саналат. Медициналык тейлөө системасындагы натыйжасыздык, мисалы, ооруканага олуттуу жүйөсүз эле жаткыра берүү жана рецептти өтө көп берүү практикасы да медициналык тейлөөнүн баасын ого бетер көбөйтүүдө. 2000-2006-жылдар аралыгында финансылык коргоо жакшырган, бирок 2009-2014-жыл- дар аралыгында начарлап кетти. Буга негизинен амбулатордук диагностикага, дары-дар- мектерге жана медициналык буюмдарга кеткен чыгымдардын көбөйүшү себеп болду (61). 2009-2014-жылдар аралыгында, эң кедей квинтилди эсепке албаганда, жарандардын өз кара- жатынан төлөгөн учурлары калктын бардык топторунда кыйла көбөйгөн (22-сүрөт). 21-сүрөт. Каржылоо схемасына ылайык, калктын киши башына саламаттык сактоого жумшалган чыгымдар, реалдуу сандар менен, 2000–2014-ж.ж. 1200 1000 800 600 400 200 0 20 00 20 01 20 02 20 03 20 04 20 05 20 06 20 07 20 08 20 09 20 10 20 11 20 12 20 13 20 14 Саламаттык сактоого мамлекеттик чыгымдар Жарандардын өз каражаттарынан чыгымдар Эскертүү: мамлекеттик чыгашаларда өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн бюджетти колдоо максатында бөлгөн финансылык колдоосу эсепке алынган эмес. Булак: ДССУнун Европалык регионалдык бюросу, 2019 (60). 20 10 -ж ., кы рг . с ом у м ен ен (K G S) Б аа м ен ен а лг ан да к ал кт ы н ки ш и ба ш ы на к ет ке н чы гы м ы Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу56 22-сүрөт. ДССУнун Европалык регионунун айрым мүчө мамлекеттеринде маалы- маты бар болгон акыркы бир жылдагы саламаттык сактоого кеткен өтө көп чы- гымдары жана жарандардын өз каражатынан төлөмдөрү саламаттык сактоого кеткен жалпы чыгымдардын суммасында. Саламаттык сактоого жумшалган жалпы чыгымдын үлүшү катары жарандардын чөнтөгүнөн Булак: Cylus et al., 2018 (66). Төлөмдөрдү өз каражаттарынан жүргүзгөн үй кожолуктардын үлүшү убакыттын өтүшү менен кыйла көбөйдү - 2000-жылы 57 пайыз болсо, 2014-жылы 82 пайызга чейин өстү. Бул көбүнчө амбулатордук дары-дармектерге чыгымдардын көбөйүшүнө байланыштуу болууда (23-сүрөт). Дары-дармек үчүн МКЧТ көлөмүнүн көбөйүшү эки тенденцияга байланыштуу: (i) баалардын жана чектердин жөнгө салынбаганынан дары-дармектердин базар баасынын өсүшү жана (ii) рецептсиз сатылган дары-дармектерге кеткен чыгым. Медициналык кызмат көрсөткөнү үчүн расмий эмес төлөмдөрдүн көйгөйү да кала берүүдө, бул болсо калктын аз камсыз болгон кат- марына оор финансылык жүк болууда (60). 16 14 12 10 8 6 4 2 0 Ө тө к өп ч ы гы м да р (% ) 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 57 23-сүрөт. 2000–2014-жылдары өз каражаттарынан медициналык кызмат көр- сөтүүлөр үчүн акы төлөгөн (же төлөбөгөн) үй кожолуктардын пайызы. 100 80 60 40 20 0 Ко ж ол ук та рд ы н па йы зы 2000 2003 2006 2009 2014 Өз каражатынан төлөгөн эмес Өз каражатынан төлөгөн Эскертүү: бул жыйынтыктар медициналык кызмат көрсөтүүлөрдү колдонгону тууралуу айткандарга гана эмес, бардык үй кожолуктарына тиешелүү. Булак: ДССУнун Европалык регионалдык бюросу, 2019 (60). Калкты каржылык жактан коргоо максатында дары-дармек менен камсыз кылууну жөнгө са- лууну жана башкарууну жакшыртуу, ММК фондунун камтуусун кеңейтүү - "Ден соолук-2030" программасынын эки артыкчылыктуу багыты болуп саналат. Атап айтканда, Кыргыз Республикасы дары-дармектердин баасынын көтөрүлүшү өңдүү ма- селени чечүү боюнча чараларды көрө баштады. 2017-жылы дары-дармектерди жана меди- циналык технологияларды жөнгө салуу боюнча үч жаңы мыйзам күчүнө кирген. 2018-жылы дары-дармектердин жана медициналык багыттагы буюмдардын жеткиликтүүлүгүн жогорула- тууга, ошондой эле Евразия Экономикалык Биримдигине жана анын жалпы рыногуна кирүүгө байланыштуу талаптарды канааттандырууга көмөктөшкөн ченемдик укуктук базаны түзүүгө багытталган жаңы мыйзамдар киргизилген. Жаңы мыйзамдар биринчи жолу мамлекетке да- ры-дармектердин жана медициналык буюмдардын баасын жөнгө салууга мүмкүндүк берет. Бул өзгөртүүлөрдү 2018-жылы Улуттук маанилүү дары-дармектер тизмеси жана ММК КП баа- сын жаңылоо боюнча демилге менен кайрадан каралып чыккан. Мында басым оору көп болгон аймактар үчүн багытталган дары-дармектерге жасалды (60). 3.d-ТӨМ. Саламаттык сактоо жаатындагы өзгөчө кыр- даалдарга даярдыктын деңгээлин жогорулатуу Саламаттык сактоо жаатындагы өзгөчө кырдаалдарга даярдык деп өлкөнүн ар кандай өзгөчө кырдаалдарга, анын ичинде оорулардын келип чыгышы, та- мак-аш коопсуздугунун бузулушу, табигый кырсыктар жана антропогендик кырсыктар (мисалы, жер көчкү, суу ташкыны, жер титирөө, химиялык же радиациялык авария- лар) өңдүү учурларга даяр турганы түшүнүлөт. Өзгөчө кырдаалдарда калктын ден соолугун жана коопсуздугун коргоо ар кандай министрлик- тердин жооптуу чөйрөлөрүн камтыган, облустук жана райондук деңгээлдеги бийлик органдары менен биргелешкен аракеттерди камтыган, координацияланган, жалпы мамлекеттик мамилени МАСЕЛЕ 3-D Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу58 талап кылат. Буга байланыштуу Өзгөчө кырдаалдар министрлиги менен Саламаттык сактоо министрлиги салтка айланып калгандай, оорулардын чыгышына жана табигый кырсыктарга каршы аракеттенет. Кыргыз Республикасы Эл аралык медициналык-санитардык эрежелер (ЭМСЭ) жөнүндө кели- шимге кол койгон. Бул эрежелер бардык өлкөлөргө өз жарандарын эпидемиядан жана башка коомдук саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү өзгөчө кырдаалдардан коргоо үчүн эл аралык укук- тук базаны камсыздайт. Бул механизмдин алкагында өлкөлөргө коомдук саламаттык сактоо чөйрөсүндө өзгөчө кырдаалдарга даярдыгын камсыз кылуу боюнча өз мүмкүнчүлүктөрүн та- кай баалап туруу сунушталат. 2016-жылдан бери Кыргыз Республикасында коомдук саламаттык сактоонун өзгөчө кырда- алдарга жооп кайтаруу потенциалын баалоо жана күчөтүү боюнча жигердүү иштер жүргүзүлүп келе жатат. 2016-жылы өлкөнүн өзгөчө кырдаалдарга даярдыгы жана коомдук саламаттык сактоо жаатындагы жооп кайтаруу потенциалы боюнча биргелешкен тышкы баалоо жүр- гүзүлүп, баалоо отчетунда ЭМСЭге карата мүмкүнчүлүктөргө комплекстүү сереп жасалган (67). Баалоонун жүрүшүндө улуттук, облустук жана райондук деңгээлдерде көп тармактуу жооп кай- таруу үчүн коомдук саламаттык сактоонун негизги структуралары жана механизмдери буга чейин түзүлгөнү аныкталды. Бирок төмөнкү маселелерге көбүрөөк көңүл буруу зарыл: • ЭМСЭни жүзөгө ашыруу контекстинде ар кайсы тармактардагы (министрликтер, инспекция- лар, агенттиктер жана департаменттер) жана түрдүү деңгээлдеги (борбордук, облустук жана райондук) ролдорду жана милдеттерди тактоо керек; • саламаттык сактоо жаатындагы өзгөчө кырдаалдаргага карата аракет жасоого байланышкан бардык негизги багыттар боюнча квалификациялуу кадрларды сактап калуу үчүн аларды окутуу жана шыктандыруу зарыл (эпидемиология, химиялык / радиациялык коргоо, калктын коопсуздугу, тамактануу жана чукул медициналык жардам көрсөтүү). 2017-жылы Саламаттык сактоо министрлиги ЭМСЭ боюнча өлкөлүк координациялык борбор болуп расмий түрдө дайындалган (№236 Жарлык). Ал эми Оорулардын алдын алуу жана мам- лекеттик санитардык-эпидемиологиялык көзөмөл департаментине функционалдык милдет- тер жүктөлгөн (Саламаттык сактоо министрлигинин N№ 695 буйругу). 2018-жылы өлкөдө ДССУнун жана Бириккен Улуттар Уюмунун башка мекемелеринин колдоосу менен жети имитациялык машыгуу өткөрүлдү. Өлкөдө өзүн-өзү баалоонун негизинде мүчө мамлекеттер үчүн жылдык отчет берүүнүн элек- трондук инструменти колдонулат (68). Бул платформанын жардамы менен өлкөлөр жыл сайын ЭМСЭнин негизги мүмкүнчүлүктөрүнүн 10 талабын аткарууда жетишкендиктер жөнүндө отчет беришет. Бул интернеттин базасында иштеген мониторинг инструменти, ЭМСЭнин 10 негизги багытынын ар бири үчүн мүмкүнчүлүктөрдү түзүү боюнча талаптарын аткаруу көрсөткүчүн ге- нерациялайт (68). 2018-жылы Кыргыз Республикасында ЭМСЭ боюнча көбүрөөк өнүккөн мүм- күнчүлүктөрү эпидемиялык көзөмөлгө тиешелүү болгон (глобалдык талаптардын 80 пайызына жетишти). Азык-түлүк тобокелдиги жана коопсуздугу тууралуу маалымат берип туруу – бул өлкө ушул багытта артта калып, ЭМСЭнин глобалдык талаптарынын 40%ын гана камыз кылып жаткан тармактар. • “Ден соолук-2030” программасынын алкагында өзгөчө кырдаалдарга жооп кайтаруу потен- циалын жогорулатуу боюнча улуттук деңгээлдеги иш-аракеттер коомдук саламаттык сактоо 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 59 системасын чыңдоо максаттарына багытталган. Калктын ден соолугу үчүн тобокелдиктерди баалоо жана башкаруу боюнча бирдиктүү улуттук системаны түзүү улуттук приоритет болуп саналат, бул төмөнкү багыттардагы аракеттерди алдын-ала аныктайт: өзгөчө кырдаалдарга жооп берүү потенциалын күчөтүү, мында өкмөттүн тармактары менен деңгээлдери ортосун- да ролдорду жана милдеттерди тагыраак бөлүштүрүп алуу; ден соолукка байланыштуу өзгөчө кырдаал учурунда эпидемиологиялык көзөмөл жүргүзүү жана байланыш үчүн маалыматтык тутумдарды өркүндөтүү; негизги кадрлардын квалификациясын жогорулатуу; ЭМСЭнин алка- гында чек ара саясатын шайкеш келтирүү. ТӨМ боюнча отчет берүү максатында Кыргыз Республикасында ЭМСЭге ылайык уюштурулган карантиндик медициналык пункттардын саны тууралуу маалыматтарды берүү жөнүндө чечим кабыл алынган, бул 3.d.1-ТӨМ үчүн талап кылынат. 2018-жылы мындай медициналык каран- тиндик пункттардын саны 14 болчу (Мамлекеттик санитардык-эпидемиологиялык көзөмөл департаментинин 2018-жылдагы маалыматтары; суратып алса болот). Башка ТӨМдөрдө ден соолукка байланышкан милдеттерге берилген баа Төмөндө ден соолукка жана бакубатчылыкка түздөн-түз байланышкан башка ТӨМдөрдөгү максаттардын алкагындагы милдеттер каралат. 1.2 жана 1.3-ТӨМ. Жакырчылыктын дең- гээлин кыскартуу жана бардыгы үчүн соци- алдык коргоо чараларын киргизүү Жакырчылыктын масштабын кыскартуу боюнча чаралар (1.2- ТӨМ) жана калктын аялуу катмарын камтыган социалдык кор- гоону кеңейтүү (1.3-ТӨМ) элдин ден соолугунун көрсөткүчтөрүн жакшыртуу жана бакубатчылыгынын деңгээлин жогорулатуу менен тыгыз байланышта. 1991-жылы эгемендүүлүккө ээ болгондон кийин Кыргыз Республикасы экономикалык кый- чалышты башынан кечирген, мында 1990-жылдардын ортосунда ИДП жарымына төмөндөп кеткен (8). 2000-жылдан кийинки мезгилде өлкө экономикалык өсүштү башынан өткөрүп, 2014-жылы ки- реше деңгээли төмөн өлкөлөрдүн категориясынан кирешеси ортодон төмөн деңгээлдеги өл- көлөрдүн категориясына өткөн жана 2015-жылы Евразия Экономикалык Биримдигине кошул- ган. 2018-жылы Кыргыз Республикасында адамдын потенциалын өнүктүрүүнүн индекси 0,672 деңгээлин түзүп, дүйнөлүк орточо көрсөткүчтөн (0,728) төмөн болуп, өлкөлөрдүн рейтингинде 122-орунду ээледи (69). Калкынын саны 6,4 миллион болуп, ар бир адамга ИДП 2000-жылдан тартып 60 пайызга көбөйүп, 2017-жылы 3283 АКШ долларына жеткен (45). Колдо болгон соңку маалыматтарга ылайык, 2011-жылы ар бир адамга туура келген улуттук дүң киреше 3255 АКШ долларын түздү. Кирешелердеги теңсиздик да кыскарды: 2018-жылы Джини коэффициенти 26,8ди түздү (8). Жакырчылыктын чегинен төмөн жашаган жана негизги муктаждыктарын канааттандыра алба- ган үй кожолуктардын үлүшү 2000-жылдагы 14 пайыздан кыйла кыскарып, 2014-жылы 3 пай- ызга чейин төмөндөгөн (60). 2017-жылы чоң кишилер болжол менен кедейликтин 25% улуттук МАСЕЛЕ 1-2 МАСЕЛЕ 1-3 Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу60 чегинен төмөн жашачу (УСКнын маалыматтары). Балдардын жакырчылык деңгээли жогору деп бааланууда. ЮНИСЕФтин баалоосу боюнча, 2015-жылы жакырчылыкта жашаган адамдар- дын 40,5%ы балдар болгон (70). Бул балдар мектепке чейинки, мектептеги билим берүүдөн, ме- дициналык тейлөөдөн куру калуу тобокелдигине кабылып, жетишсиз тамактануудан жана ден соолугунун начардыгынан улам жапа чегүүдө. Жакыр балдар негизинен элет жергесинде жа- шашат; алардын көпчүлүгү үч же андан көп балалуу үй-бүлөлөрдө жана чоң кишилер жумушсуз отурган үй-бүлөлөрдө өсүүдө (70). Азыркы учурда ЮНИСЕФ жакырчылыктын масштабын баалоо боюнча көп аспекттүү өбөлгөнү иштеп чыгууну колдоп жатат, ал балдардын ден соолугуна, билим алуу келечегине жана социал- дык өнүгүүсүнө таасирин тийгизүүчү балдардын жакырчылыгынын өз ара байланышкан өңүт- төрүн чечүүдө прогрессти мезгил-мезгили менен карап туруу үчүн колдонулат. Бул өбөлгөнү киргизүү жакырчылыктын масштабын кыскартууга жана балдардын ден соолугун чыңдоого байланышкан ТӨМ көрсөткүчтөрүн жакшыртуу максатында тармактар аралык кызматташуу үчүн уникалдуу мүмкүнчүлүктөрдү ачат. 2.2-ТӨМ. Азык-түлүк коопсуздугун камсыздоо жана тамактанууну жакшыртуу Ойдогудай тамактануу адамдын ден соолугу үчүн өтө маанилүү жана балдар менен энелердин өлүмүнүн деңгээлине түздөн-түз таасир этет. Тамактануунун сапаты жана калктын ден соолугу боюнча тенденциялар бир топ карама-кар- шылыктуу. Жалпысынан өлкөдө калктын азык-түлүк коопсуздугу жана азык- тануу абалы жакшырды, бирок айрыкча айыл жериндеги же жакыр үй-бүлөлөрдөгү балдардын арасында тамактануу көйгөйү курч бойдон калууда. Бойдун өспөй калышы (жаш курагы үчүн бою өтө кыска) (2.2.1-ТӨМ) 5 жашка толо элек бал- дардын 12 пайызында орточо деңгээлде сакталууда, анын үстүнө айылдык балдарда (13,2%) жана жакыр үй-бүлөлөрдөгү балдарда (14%) көрсөткүчтөр жогору болуп жатат. Белгилей кетүүчү нерсе, акыркы маалыматтарга ылайык, бойго салыштырмалуу салмактын жетишсиз- диги (2.2.2-ТӨМ) биологиялык нормага туура келет жана 5 жашка чейинки балдардын 5 пайыз- дан азында байкалат (21). Бул маалыматтар балдардын тамактануусун жакшыртуу аракеттери айылдык балдарга жана жакыр үй-бүлөлөргө багытталышы керектигин көрсөтүп турат. Бул ТӨМдүн отчеттук көрсөткүчү болуп саналбаганына карабастан, репродуктивдүү курактагы аялдардын арасында, айрыкча кош бойлуу жана жаңы эле көз жарган аялдардын арасында те- мир жетишсиздигинин аз кандуулук деңгээлинин туруктуу сакталышы кооптонууну жаратууда жана акушерликтин начар натыйжалары жана жаңы төрөлгөн ымыркайлардын ден соолугу- нун начарлашы үчүн тобокелдик фактору болууда. Аз кандуулук жөнүндө маалыматтар атай- ын сурамжылоолордун жана туруктуу отчеттуулук системасынын жардамы менен чогултулат. Улуттук статистикага ылайык, 2018-жылы кош бойлуу аялдардын 37%ы жана жаңы төрөгөн аялдардын 51,7%ы аз кандуулукка чалдыккан (Саламаттык сактоо министрлигинин маалы- маттары). Кош бойлуу жана жаңы төрөгөн аялдардын арасындагы аз кандуулуктун деңгээлин төмөндөтүү "Ден соолук-2030" программасына кирген максаттардын бири. Ушул көйгөйлөрдөн тышкары, балдар, ошондой эле чоң кишилер арасында ашыкча салмакка жана семирүүгө карата жаңы тенденция саламаттык сактоо органдарынын өкүлдөрүнүн тын- чсыздандырган факт болуп саналат. Ашыкча салмак жана семирүү жугуштуу эмес оорулар- га (ЖЭО) байланыштуу ооруга жана өлүмгө алып келүүчү белгилүү факторлорго кирет. ЖЭО- МАСЕЛЕ 2-2 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 61 го байланыштуу ооруга чалдыгуунун жана өлүмдүн жогорку жүгүнүн фонунда бул тенденция чоң кишилердин жана келечек муундун ден соолугуна жагынан тынчсызданууларды жаратып жатат. Бул көйгөй өлкөнүн ЖЭО боюнча программасынын жана иш-аракеттер планынын ал- кагында чечилүүдө. Бул тенденция туруктуу түрдө денебой активдүүлүгүнүн салыштырмалуу төмөн деңгээли менен коштолгон, жогорку деңгээлде иштетилген, энергияга бай, арзан жана тез жеткиликтүү май, туз жана шекер бар тамак-аш азыктарын керектөөнүн көбөйүшү менен шартталган (28). Ашыкча салмак жана семирүү боюнча маалыматтар көп эмес жана атайын изилдөөлөрдөн алынган. 2018-жылы 5 жашка толо элек балдардын 7%ы ашыкча салмакка ээ болгон (21). 2013-жылдагы STEPS изилдөөсүнө ылайык (жарыяланган эмес), жашы жеткен калктын 56 пайызынын дене салмагынын индекси – 25тен жогору (ашыкча салмак), ал эми 23%ында 30дан жогору (семирүү) болгону аныкталган. 4.2-ТӨМ. Бардык балдарды башталгыч билим алууга даярдоо үчүн баарын эрте өнүктүрүүнүн сапаттуу системасына жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу Жаш балдарды шыктандыруучу жана жагымдуу чөйрө менен камсыз кылуу алардын ден соолугуна жана өнүгүүсүнө узак мөөнөттүү таасирин тийгизет. Эрте курактагы жакырчылыктын коркунучу, үй-бүлөлүк жана экологиялык стресстин жогорку деңгээли (анын ичинде зордук-зомбулук, катаал мамиле жана эксплуатация), жетишсиз камкордук жана билим алуу мүмкүнчүлүгүнүн жоктугу ден соо- луктун начарлашына алып келет жана баланын өнүгүүсүнө узакка созулчу терс таасирин тий- гизиши мүмкүн. Кыргыз Республикасында 2-4 жаштагы балдарды эрте шыктандыруу жана жоопкерчиликтүү кам көрүү негизинен расмий мекемелерде иштебеген чоң кишилер тарабынан жүзөгө ашыры- лат. Шаарларда жана кирешеси жогору үй-бүлөлөрдүн арасында эрте билим берүү программа- ларына катышкан балдардын көрсөткүчү жогору. Эркек балдарга караганда кыздар көбүрөөк катышат (21). Бардык балдар үчүн жашоонун сергек башатын камсыз кылуу саламаттык сактоо секторунан тышкары, көп тармактуу мамилени талап кылат. 5.2 жана 5.3-ТӨМ. Аялдарга жана кыздарга карата зомбулуктун бардык түрлөрүн жоюу, эрте куракта жана мажбурлап никеге тургу- зуу практикасын жок кылуу Аялдарга жана кыздарга карата зомбулук ден соолукка бай- ланыштуу бүтүндөй бир катар терс кесепеттер менен байла- нышкан, аларга төмөнкүлөр кирет: жаракат алуу; каалабаган кош бойлуулук жана бойдон түшүү тобокелдиги; жыныстык жол менен жугуучу инфекциялар (анын ичинде ВИЧ); депрессия; зыян- дуу маңзаттарын жана спирт ичимдиктерин колдонуу; узакка созулган стресске байланыштуу өнөкөт оорулар (71). Аялдарга жана кыздарга карата зомбулуктун бардык түрлөрүн (5.2-ТӨМ), анын ичинде эрте жана мажбурлап никеге тургузуунун масштабдарын кыскартуу (5.3-ТӨМ) калктын ден соолугуна жана бакубатчылыгына түздөн-түз байланыштуу болот. Сексуалдык өнөк тарабынан көрсөтүлгөн зордук-зомбулук жана үй-бүлөдөгү зомбулук аял- дарды жана кыздарды кордоонун эң көп орун алган түрлөрү болуп саналат. Аялдардын 25%ы өмүрүндө сексуалдык өнөгү тарабынан денебоюна же сексуалдык зомбулукка кабылганын МАСЕЛЕ 4-2 МАСЕЛЕ 5-2 МАСЕЛЕ 5-3 Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу62 билдиришкен (57). Салыштыруу үчүн айтсак, аялдардын 0.1%ы өнөк болбогон адам тарабынан сексуалдык зомбулукка кабылганын айтышкан (57). Улуттук деңгээлде кыздардын 13%ы 18 жашка толо электе турмушка чыгышат. Эрте турмуш куруу көрүнүшү адатта элет жергесинде көбүрөөк кездешет (21). Мажбурлап никеге тургузуу (ала качуу) тууралуу ишенимдүү маалыматтар чектелүү болгонуна карабастан, расмий эмес ка- барлар мындай көрүнүш кеңири жайылып бараткандыгын көрсөтүп турат. Эрте жана мажбур- лап никеге тургузуу кыз-келиндердин билим алуу мүмкүнчүлүктөрүн азайтып, алардын сексу- алдык өнөк тарабынан зордук-зомбулукка кабылуу тобокелдигине дуушар кылат. Бул болсо өз кезегинде алардын жалпы ден соолугуна жана балдарынын бакубаттыгына терс таасирин тийгизүүдө. Аялдарга жана кыздарга карата зомбулукту болтурбоо, ага жооп кайтаруу боюнча саламаттык сактоо тармагын көп тармактуу ыкмаларды колдоого тартуу боюнча иш-аракеттерди күчөтүү керек. Аялдарга жана балдарга карата зомбулуктун орун алышы жана алардын ден соолугуна жана бакубат турмушуна тийгизген таасири жөнүндө ишенимдүү, демографиялык маалымат- тарга жеткиликтүүлүктү тез арада кеңейтүү зарыл. 6.1 жана 6.2-ТӨМ. Коопсуз ичүүчү сууга жана санитардык-ги- гиеналык каражаттарга баарынын жеткиликтүүлүгүн кам- сыз кылуу Ичүүчү суу менен камсыздоо, санитария жана гигиена боюнча негизги кызмат көрсөтүүлөрдүн жеткиликтүүлүгү салыштыр- малуу жогору, бирок айыл жеринде олуттуу айырмачылыктар бар (24-сүрөт) (21). Көптөгөн медициналык мекемелер жана айыл тургундары талаптагыдай суу менен жабдуу, са- нитария жана гигиена кызмат көрсөтүүлөрү менен камсыз болушкан эмес. Ушул негизги мук- таждыктарды канааттандыруу калктын ден соолугун жана бакубатчылыгын жакшыртуу, ме- дициналык мекемелер тарабынан көрсөтүлүүчү саламаттык сактоо кызмат көрсөтүүлөрүнүн сапатын камсыз кылуу үчүн өтө маанилүү. МАСЕЛЕ 6-1 МАСЕЛЕ 6-2 24-сүрөт. Базалык ичүүчү суу менен жабдуу, санитария жана гигиена боюнча негизги кызмат көрсөтүүлөрдүн жеткиликтүүлүгү Ка лк ты н па йы зы 100 95 90 85 Ичүүчү суунун негизги булактары 0 Бери дегенде базалык Бери дегенде базалык Изилдөөгө уруксат берилген эмес/Башкасы Чектелүү Чектелүү Чектелүү Жакшыртылган эмес Жакшыртылган эмес Негизги Негизги санитария Гигиенанын негиздери 0 0 1 2 3 2 98 4 2 1 93 100 89 1 3 7 97 99 1 2 3 1 2 Булак: УСК жана ЮНИСЕФ, 2019 (21). 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 63 8.7 жана 8.8-ТӨМ. Мажбурлап иштетүүнү жок кылуу, балдар эмгегинин эң начар фор- маларын жоюу жана коопсуз эмгек шартта- ры менен камсыз кылуу Кыргыз Республикасында балдардын 27%ы балдар эмгегине тартылган. Бул көрүнүштүн жайылышы кыздарга караганда (19%) эркек балдар арасында (34%) жогору. Ал эми шаарга караганда айыл жеринде дээрлик үч эсе жогору. Жакыр үй-бүлөдө чоңойгон балдардын арасында оор шарттарда иштеген балдар- дын үлүшү жогору (21). Балдардын эмгеги жана эмгек шарттарынын коопсуздугу калктын ден соолугуна жана баку- батчылыгына түздөн-түз таасир этет. Бул маселелер бир нече министрликтердин жоопкерчи- лигине кирет жана координацияланган көп тармактуу жооп чараларын талап кылат. 10.2 жана 10.3-ТӨМ. Жигердүү катышууну мый- замдуу жолдор менен колдоо жана кубаттоо, баа- рына мүмкүнчүлүктөрдүн бирдей болушун камсыз кылуу, анын ичинде басмырлоочу мыйзамдарды жана практиканы жоюу аркылуу камсыз кылуу Социалдык маргинал топторго (анын ичинде лесбиянкалар, гейлер, бисексуалдар, трансгендерлер / өзүн аныктай электер, ийне аркылуу маңзат колдон- гондор жана секс кызматкерлер) карата стигманы азайтуу жана басмырлоого каршы туруу оорулардын алдын алуу максаттарына жана ТӨМ максаттарына жетүү үчүн өтө маанилүү. Са- ламаттык сактоо системасынын алкагында, ошондой эле жалпы коом тарабынан стигма жана басмырлоо көйгөйлөрүн чечүү жеке деңгээлде, ошондой эле бүтүндөй алганда калк арасында ден соолукту коргоо үчүн чечүүчү мааниге ээ. Кыргыз Республикасында болжол менен ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү 180 000 адам, анын ичинде 30 000 майып бала жашайт. Булар 2018-жылы расмий катталган (балдар- дын жалпы санынын 1 пайызга жакыны) (72, 73). Бул санга майып балдардын бардыгы кир- бейт, каттоодо тургандар жана материалдык жардам алгандар гана эсептелет. Ушул себептен мүмкүнчүлүгү чектелген чоң кишилердин жана балдардын саны чындыгында көбүрөөк деп болжолдонууда. Бул адамдардын көпчүлүгү өзүнүн потенциалын толук колдонуу, ден соолукту жана бакубат- туулукту сактоо үчүн зарыл болгон негизги медициналык, билим берүү жана социалдык кы- змат көрсөтүүлөрдү пайдалана алышпайт. 2018-жылы Кыргыз Республикасы Майыптардын укуктары жөнүндө конвенцияны ратификациялаган. Бул өлкөнү иш жүзүндө жеткиликтүү чөй- рөнү түзүүгө багытталган бир катар мыйзамдарды кабыл алууга жана баары үчүн көбүрөөк инклюзивдүү болгон билим берүү, маданий жана экономикалык мүмкүнчүлүктөрдү камсыз кылуу максатында иштөөгө милдеттендирет. Бул контекстте майып адамдардын ден соолугун чыңдоо үчүн тармактар аралык кызматташуу үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөр пайда болушу мүм- күн. Бул билим берүү жана социалдык кызмат көрсөтүү тармактары сыяктуу башка сектор- лор менен биргеликте эрте кийлигишүү кызматын көрсөтүү максатында, өнүгүүсү артта калган жана кыйынчылыктарга дуушар болгон балдарды эрте аныктоо боюнча системалык мамиле- лерди иштеп чыгуу үчүн саламаттык сактоо секторуна жолдорду ачат. МАСЕЛЕ 8-7 МАСЕЛЕ 10-2 МАСЕЛЕ 8-8 МАСЕЛЕ 10-3 Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу64 11-ТӨМ. Шаарлардын жана калктуу конуштардын ачы- ктыгын, коопсуздугун, жашоого байымдуулугун жана экологиялык туруктуулугун камсыз кылуу Кыргыз Республикасында тез урбанизация жүрүп, шаарды жана регионду өнүк- түрүү 2040-жылга чейинки стратегиялык өнүктүрүү саясатында улуттук артыкчылык катары аныкталган. 2018-жылы Кыргыз Республикасы “Дени сак шаарлар” улуттук тармагын түзгөн Борбор Ази- ядагы биринчи өлкө болуп калды, бул тармак ДССУнун “Дени сак шаарлар” Европалык тарма- гынын кеңири альянсынын алкагында түзүлгөн. 2018-жылы конференция өтүп, ага өлкөнүн булуң-бурчунан республикалык, облустук жана жергиликтүү маанидеги шаарлардын 30дан ашык мэрлери катышты (74). Шаардын мэрлери тармактык министрликтердин өкүлдөрү жана ДССУнун саламаттык сактоо жана бакубатчылык маселелери боюнча техникалык экспертте- ри менен биргеликте улуттук деңгээлде СКАКты камсыз кылуу боюнча максаттарына жетүүдө шаарлардын, муниципалитеттердин жана региондордун ролун карап чыгышты. Учурда республикалык деңгээлдеги эки шаарга, облустук деңгээлдеги – 12, райондук деңгээл- деги 17 шаарга артыкчылык берилген. Өлкөнүн шаарларындагы жана муниципалитеттеринде- ги ден соолукту жана бакубаттуулукту жакшыртуу максатында колдонуу үчүн бир катар масе- лелер аныкталды. “Дени сак шаарлар” тармагы ден соолукту жана бакубаттуулукту жакшыртуу үчүн тармактар аралык кызматташтыкты кеңейтүүгө жаңы мүмкүнчүлүктөрдү берет. 16.2-ТӨМ. Балдарга карата катаал мамилени, эксплуа- тациялоону, аларды сатууну, зомбулуктун бардык түр- лөрүн жана кыйноону токтотуу Болжол менен Кыргызстандын 700 000 жараны чет өлкөлөрдө иштешет (75,76). Эмгек мигранттарынын көпчүлүгүн эркектер түзгөнү менен, эмгек миграция- сынын феминизация тенденциясы байкалууда. 2018-жылы Россия Федерациясында иштеген кыргыз мигранттарынын дээрлик 40%ы аялдар болгон (76); өлкөдөгү бардык балдардын 9%ы ата-энеси менен жашабайт, бул үлүш түштүк региондордо жогору (21). Ойдогудай багуунун жана камкордуктун жоктугунун тобокелдигин жогорулатуучу, медициналык жана билим берүү кыз- мат көрсөтүүлөрүнө жеткиликтүүлүктү чектөөчү шарттарда жашаган, катаал мамилеге, эксплу- атациялоого жана зомбулукка кабылышы мүмкүн, ата-энесиз жашаган балдар көбөйүүдө. Балдардын бакубат жашоосу көз карашынан алганда тынчсызданууну жараткан дагы бир көйгөй - бул үй-бүлөдө балдарды уруп-согуп жазалоо көрүнүшү кеңири орун алган. Балдардын дээрлик 50 пайызына үй шартында денесине зомбулук жасалат, ал эми 5,4%ы үчүн бул өтө ка- таал мүнөздө билинет (21). Кыргыз Республикасында балдардын ден соолугу жана бакубат жашоосу үчүн бул тобокел- диктердин масштабын жана өңүттөрүн түшүнүү максатында кошумча изилдөөлөрдү жүргүзүү керек. ТУРУКТУУ ШААРЛАР ЖАНА КОНУШТАР МАСЕЛЕ 16-2 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 65 Чечимдердин мейкиндиги жана иш-аракеттердин багыты ТӨМдүн глобалдык, айрыкча 3-ТӨМдүн (ден соолук жана бакубатчылык) милдеттери жана 2-ТӨМдүн тамак-ашка байланышкан максаттуу көрсөткүчтөрү (азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануу) “Ден соолук 2030” программасына жакшы интеграцияланган. Программаны даяр- доонун жүрүшүндө көп тараптуу саламаттык сактоо уюмдарынын өкүлдөрү, өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр жана жарандык коомдун кызыкдар жактары менен кеңири консультациялар өт- көрүлгөн. Натыйжада өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн техникалык жана каржылык колдоосу Програм- манын алкагында улуттук саламаттыкты сактоо саясатынын артыкчылыктуу тапшырмаларын аткарууга жана алар менен байланышкан саламаттык сактоо жаатындагы ТӨМдүн максаттуу көрсөткүчтөрүнө жетүүгө кандайча өбөлгө түзөрү жөнүндө улуттук саясаттын деңгээлинде ма- алымдуулуктун салыштырмалуу жогору деңгээли байкалууда. Бул ишти улантуу үчүн улуттук деңгээлде иштин төмөнкүдөй эки кеңири багытын алда канча кең-кесири талкууоо керек: • “Ден соолук-2030” программасынын алкагында өлкөнүн саламаттык сактоо жаатындагы улуттук артыкчылыктарына ишке ашыруу үчүн (мындан улам 3-ТӨМдүн максаттуу көрсөт- күчтөрүнө жана 2-ТӨМдүн тамактанууга байланышкан максаттарына жетишүү) мүмкүн болгон боштуктарды аныктоо техникалык жана каржылык ресурстарды, мамлекеттик башкаруунун бардык деңгээлдеринде, ошондой эле тармактар аралык өнөктөштөрдүн жана жарандык ко- омдун ичинен өнөктөштөрдүн мындан да жигердүү катышуусун талап кылышы ыктымал; • “Ден соолук-2030” программасынын чегинен чыккан, бардык тармактарда ден соолукту кор- гоого байланышкан максаттуу көрсөткүчтөрдү камтыган, калктын ден соолугун жана баку- батчылыгын камсыз кылуунун бирдиктүү концепциясын иштеп чыгуу, анын ичинде максаттуу көрсөткүчтөргө төмөнкүлөр кирет: жакырчылыкты кыскартуу (1-ТӨМ); билим берүү (4-ТӨМ); гендердик көйгөй (5-ТӨМ); суу менен жабдуу жана санитария (6-ТӨМ); экономикалык өсүш жана татыктуу, коопсуз эмгек шарттары (8-ТӨМ); социалдык теңсиздикти азайтуу (10-ТӨМ); коопсуз жана туруктуу шаарларды өнүктүрүүгө көмөктөшүү (11-ТӨМ); жана тынчтыкты жана акыйкаттыкты камсыз кылуу (16-ТӨМ). Ден соолукту чыңдоочу ТӨМгө жетишүү үчүн ишмердиктин конкреттүү багыттары аныктал- ды, тактап айтканда, ыкчам деңгээлде маалымдуулукту жана колдоону жогорулатуу (облустар жана райондор), тармактар аралык кызматташтыкты арттыруу, саламаттыкты сактоо адилет- сиздик көйгөйүн чечүү жана медициналык тейлөөнүн конкреттүү чөйрөлөрүндө берилгендикти сактоо. Ыкчам деңгээлде маалымдуулукту жана колдоону жого- рулатуу Ден соолукту коргоого байланышкан ТӨМгө жетишүү боюнча тийиштүү иш-чаралар өтчү облу- старда жана райондордо маалымдуулукту жана колдоону жогорулатуу зарыл. Бул максаттарга жетүүдө райондук жана жергиликтүү саламаттык сактоо органдарынын жана коомдук сала- маттык сактоо системасынын, баштапкы медициналык-санитардык жардамдын лидерлери- нин ойногон ролу жөнүндө маалымдуулукту жогорулатуу үчүн көп күч-аракеттерди жумшоо керек. Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу66 Тармактар аралык кызматташтыкты кеңейтүү “Ден соолук-2030” программасында көрсөтүлгөн саламаттык сактоо саясатынын артыкчы- лыктуу тапшырмаларын аткаруу боюнча иштер саламаттык сактоону гана эмес, ден соолук- ту коргоого байланышкан ТӨМдүн маселелерин чечүү үчүн бардык тармактарды да камтышы керек, бардык тармактардын кеңири катышуусуна шыктандырууга тийиш. Саламаттык сактоо министрлиги саясатты иштеп чыгуу жана саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү артыкчылыктар- ды иш жүзүндө ишке ашырууга карата тармактар аралык мамилелерди жетектөөдө олуттуу тажрыйбага ээ. Мисал катарында “Ден соолук-2030” программасын даярдоодо кызыкдар та- раптардын тармак аралык катышуусун, 2018-жылы Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарын тамеки- ден эркин аймак катары өткөрүшүн келтирүүгө болот (64), булар кеңири саясий максаттардын алкагында өткөрүлгөн, анын максаты ДССУнун тамекиге каршы күрөш боюнча Глобалдык ал- кактык программасына карата мамлекеттин өз милдеттенмелерин аткарууда турат. Ден соолуктун жана бакубаттуулуктун негизги детерминанттарына байланышкан маселелерди чечүү үчүн тармактар аралык кызматташтык зарыл. Мында өзгөчө кырдаалдарга жооп берүү- гө улуттук даярдыкты күчөтүү чоң мааниге ээ болуп турат. ТӨМдүн алкагында саламаттык сактоо жаатындагы күн тартибин илгерилетүү максатында тармактар аралык колдоо жана кызматташтыкты түзүүгө жана кеңейтүүгө багытталган ко- ординациялык борборлор катары кызмат кылуунун конкреттүү мүмкүнчүлүктөрү аныкталууга тийиш. Бул серепти даярдап жатканда кызматташтыкты кеңейтүү үчүн бир катар потенциал- дуу негизги пункттар аныкталды. Аялдарга жана балдарга карата зомбулуктун жана катаал мамиленин масштабдарын кыскар- туу (5-ТӨМ жана 16-ТӨМ): аялдар менен балдарга карата зомбулуктун орун алышынын мас- штабдары тууралуу күчтүү маалымат базасын түзүү жана зордук-зомбулукту болтурбоо стра- тегияларын иштеп чыгуу, аялдарга жана балдарга карата зомбулуктун бардык түрлөрүнө жооп берүү зарыл. Аларга сексуалдык өнөктөштөр тарабынан зомбулук, мажбурлап никеге тургузуу, адам сатуу, үйдө жана мектепте балдарга карата катаал мамиле жана зордук-зомбулук, эмгек мигранттарынын балдары. Медицина кызматкерлеринин балдарга үйүнө барышы – ар кандай тармактардан, анын ичинде жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынан коргоого жана колдоого муктаж болгон балдарды жана аялдарды аныктоо үчүн жеткиликтүү механизм. Жакырчылык менен ден соолуктун ортосундагы өз ара байланыш көйгөйүн чечүү (1-ТӨМ): ЮНИСЕФтин жакырчылыктын масштабын баалоо боюнча көп аспекттүү жаңы өбөлгөсүн иштеп чыгуу менен балдардын ден соолугун жана бакубатчылыгын жакшыртууга карата тармак ара- лык мамилени киргизүү үчүн уникалдуу мүмкүнчүлүк түзүлөт. • Абанын булганышынын ден соолукка тийгизген таасирин азайтуу (3-ТӨМ): Саламаттык сак- тоо министрлиги абанын булганышынын элдин ден соолугуна тийгизген таасири жөнүндө ма- алымат базасын түзүүдө, ошондой эле мамлекеттик жөнгө салуучу органдарга калктын ден соолугуна келтирилген зыянды минималдаштыруу боюнча кеңеш берүүдө маанилүү ролду ой- ной алат. • Теңсиздикти кыскартуу (10-ТӨМ): жакында эле өлкө Майыптардын укуктары жөнүндө кон- венцияны ратификациялады. Бул кадам калктын ушул катмарынын саламаттыгын жакшы- ртуу жана бакубатчылыгын жогорулатуу максатында тармактар аралык кызматташуу үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачууда. 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 67 Дени сак шаарларды өнүктүрүүгө көмөктөшүү (11-ТӨМ): “Дени сак шаарлар” аттуу жаңы тар- мак элдин саламаттыгын жана бакубаттуулугун жакшыртуу максатында тармактар аралык кызматташуу үчүн көптөгөн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү сунуш кылат. Саламаттык жаатындагы адилетсиздикти азайтуу Саламаттык сактоонун негизги кызмат көрсөтүүлөрүнө жетүүдө теңсиздикти жана ага байла- ныштуу ден соолукка болгон терс кесепеттерди четтетүү үчүн эки тараптуу мамиле керек. Бир жагынан, тейлөөнүн сапатын жогорулатуу үчүн мындан ары да колдоо көрсөтүү талап кылынат (77), дары-дармектерге болгон бааны төмөндөтөт (65) жана кедей үй-бүлөлөргө МКПнын лини- ясы боюнча берилген жеңилдиктер көбөйөт. Муну менен катар калктын аялуу катмарларынын ортосунда сакталып калган адилетсиз айырмачылыктардын түпкү себептерин чечүү үчүн ин- новациялык жана максаттуу аракеттерди көрүү зарыл. Тармак аралык кызматташтыкка көмөк көрсөтүү, платформалардын коорди- нациясын чыңдоо жана саламаттык сактоо тармагында потенциалды жого- рулатуу • Кадрларды кошумча даярдоо жана саламаттык сактоо жаатындагы ыкчам механизмдерди күчөтүү (мисалы, чек ара деңгээлинде) мигранттардын ден соолугуна, анын ичинде кургак учукка каршы күрөшүүгө, ошондой эле кеңейтилген медициналык-санитардык материалдар- ды мигранттар үчүн маалыматтык аянтчаларда (борборлор, мобилдик тиркемелер, ишеним телефондору, мигранттар үчүн эскерткич) жеткирүүгө Мамлекеттик миграция кызматына жардам берет. • Саламаттыкты сактоо жаатындагы улуттук координациялык платформалардын ишинде са- ламаттыкты сактоого байланышы жок министрликтердин катышуусуна көмөктөшүү керек, атап айтканда, жугуштуу эмес оорулардын маселесин чечүү жана ден соолукка карата тең- сиздиктин түзүмдүк аныктоочу факторлоруна каршы күрөшүү керек. • Азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануу боюнча көп тармактуу платформаны түзүүгө / бе- кемдөөгө болот. Жарандык коомдун жана жамааттык уюмдардын ден соолукту чыңдоо жана оорулардын алдын алуу боюнча иштерге катышуусун кеңейтүү • Айылдык ден соолук комитеттери жалпы улуттук тармакты билдирет, анын потенциалын жо- горулатууга болот. • ВИЧ жана кургак учук боюнча программалардын алкагында коомдук уюмдар жана пациент- тердин кызыкчылыктарын коргоо топтору менен ийгиликтүү өнөктөштүк түптөлдү. Бул ше- риктештиктерден алынган сабактарды саламаттык сактоонун башка тармактарында, миса- лы, жугуштуу эмес оорулардын алдын-алууда колдонууга болот. Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу68 Саламаттык сактоонун заманбап кадрларына инвестициялоо жана алардын потенциалын жогорулатуу Азыркы учурда жүргүзүүлүп жаткан саламаттык сактоо системасын ден соолукту чыңдоого жана оорулардын алдын алууга артыкчылыктуу көңүл бурулган, адамдардын муктаждык- тарына багытталган ыкмага карай кайра түзүү потенциалды жогорулатууга жана жетиштүү каржылоого көз каранды. Баштапкы медициналык-санитардык жардам системасынын жумушчу күчүн бекемдөө жана пайдалануу үчүн төмөнкү мүмкүнчүлүктөр каралууда: • окуу программасын жана ченемдик базаны реформалоо; • жарандык коом жана калк менен өз ара аракеттенүүгө дем берүү жана алардын потенциалын жогорулатуу; • калктын камтылбаган катмарын табууга, ошондой эле кызмат көрсөтүүлөрдү талаптагыдай адаптациялоого карата ыкмаларды аныктоого жардам берүү; • жугуштуу эмес оорулардын алдын алууну жана сергек жашоо ыңгайын үгүттөөнү интеграция- лоо үчүн моделдерди жайылтуу; • иштин натыйжалуулугун жогорулатуу үчүн санарип технологияларын киргизүүнү колдоо. Финансылык тобокелдиктен коргоону күчөтүү боюнча саясий жана өнүгүү бо- юнча өнөктөштөрдүн деңгээлиндеги милдеттенмелерди колдоо • Калктын негизги медициналык кызмат көрсөтүүлөрдү алууга байланыштуу финансылык жү- гүн азайтуу СКАКка жетишүү боюнча өлкөнүн аракеттеринин бир бөлүгү болуп саналат. • МКПнын алкагында жөлөкпул алуу укугу жакыр үй-бүлөлөргө жайылышы мүмкүн. • Маанилүү медициналык кызмат көрсөтүүлөргө байланышкан чыгымдарды азайтуу жана на- тыйжалуулукту жогорулатуу боюнча чаралар көрүлүшү мүмкүн, атап айтканда ММК КП алка- гында төлөнгөн дары-дармектердин наркына байланыштуу. • Баштапкы медициналык-санитардык жардам системасында эмгек акынын түзүмүн өркүн- дөтүү, ачык-айкындуулукту жогорулатуу жана коомдук саламаттык сактоо тутуму тарабынан кандай кызмат көрсөтүүлөр камтылгандыгы жөнүндө калкка алда канча натыйжалуу түшүн- дүрүү үчүн, киши башына каржылоонун жана өкмөттүн кепилдиктеринин учурдагы тутумун кайра карап чыгуу керек. • Дүйнөлүк Банк тарабынан каржылоону / эки тараптуу каржылоону колдоо жаатында алда канча тыгыз кызматташуу мүмкүнчүлүктөрүн изилдөө жана каржылык кемчиликтерди, тех- никалык жардамга муктаждыктын каржылык тартыштыгын; башка донорлорду жана ички каржылоону тартуу үчүн потенциалды аныктоо, анын ичинде кадр ресурстарын өнүктүрүү үчүн каржылоо маселелерин Глобалдык иш-аракеттер планына кол койгон тараптардын жана башка өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн жолугушуусунда же Дүйнөлүк Банктын жумушчу то- бунун ишинин алкагында карап чыкса болот.. 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 69 Мамлекеттин МКП боюнча милдеттенмелери менен байланышкан каржылоо- догу тартыштыкты жоюу Туруктуу өнүгүүгө инвестиция катары коомдук саламаттыкты сактоо секторлору жөнүндө ма- алымдуулукту жогорулатуу жана коомдук бюджеттин саламаттыгын сактоо, анын ичинде ал- дын алуу маселелерине республикалык бюджеттерде көбүрөөк көңүл бурууга көмөктөшүү үчүн чаралар көрүлүшү керек. • Алдын алуу жана дарылоо чыгымдарына функционалдык талдоо жүргүзүү ММК Фондунун / ДССУнун күнүмдүк ишине көмөк көрсөтөт. • Саламаттык сактоо инфраструктурасына инвестиция тартуунун мүмкүн болуучу жолу катары мамлекет менен жеке сектор ортосундагы өнөктөштүк мамилелерди жөнгө салуу мүмкүн- чүлүгү изилдениши керек. • Медицина кызматкерлери үчүн стимулдарды жакшыртуу жана тапшырмаларды кайра бөлүштүрүү орто звенодогу кызматкерлерди натыйжалуу пайдаланууга алып келмек. • Мамлекеттик каржыны натыйжалуу башкаруу жана чыгымдарды кыскартуу үчүн санариптик системаларды ишке ашырса болот. • Киреше алуу үчүн салык чогултуунун натыйжалуулугун жогорулатуу пайдалуу болмок. • Финансы министрлиги менен саламаттыкты сактоону каржылоо жаатында кызуу талкуу жүр- гүзүү башка министрликтердин БМСЖга финансылык төгүмдөрүн текшерүүгө мүмкүнчүлүк берет. • Саламаттык сактоонун өнүгүүсүнө багытталган инвестицияларды чыгымдардын натыйжа- луулугун жогорулатуу, саламаттык сактоонун бюджеттик-финансы чөйрөсүндөгү манёв- рлар үчүн мейкиндикти кеңейтүү, мамлекеттик камсыздандырууну кеңейтүү жана өлкөнүн саламаттык сактоо тармагындагы каржылоочулар тобун «Ден соолук-2030» концепциясы- на ылайык кеңейтүү максатында саламаттык сактоону каржылоонун улуттук стратегиясын иштеп чыгууга байланыштырууга болот. • Санарип технологияларын киргизүү мамлекеттик каржыны башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатат. Саламаттык сактоонун конкреттүү чөйрөлөрүндөгү масе- лелерди чечүүгө берилгендикти колдоо Жугуштуу эмес оорулардын алдын-алууга жана контролдоого жаңы багыт Элдин саламаттыгы үчүн жугуштуу эмес оорулардын (ЖЭО) олуттуу оорчулугу “Ден соо- лук-2030” программасында ЖЭОнун алдын алуу жана аларга каршы күрөшүү иш-аракетте- рине өзгөчө көңүл буруу зарылчылыгын шарттап жатат. Бирок бул багыттагы иштин бардык маанилүүлүгү үчүн, репродуктивдүү, эне жана баланын ден соолугун чыңдоо, ошондой эле жу- гуштуу оорулардын, айрыкча ВИЧтин жана кургак учуктун алдын алуу жана контролдоо чара- лары начарлабашы керек. Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу70 Коомдук саламаттык сактоо системасын кайра уюштуруу Туруктуу саясий милдеттенмелер жана өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн колдоосу мамлекет- тик саламаттыкты сактоо системасын кайра уюштурууну аягына чыгаруу үчүн маанилүү. Мам- лекеттик саламаттык сактоо системасын ийгиликтүү реструктуралаштыруу жана анын функ- цияларынын багытын өзгөртүү жана чыңдоо өлкөнүн ден соолукту чыңдоо жана оорулардын алдын алуу боюнча саламаттык сактоо тутумун ишке ашыруунун маанилүү өбөлгөлөрү болуп саналат. Жарандар ден соолугун жана бакубатчылыгын камсыз кылууда өздөрү ойной турган ролду түшүнүшү керек. Саясатты түзүүгө жана программаларды жүзөгө ашырууга илимий жактан не- гизделген мамилени иштеп чыгуу • Улуттук, райондук жана жергиликтүү деңгээлдеги потенциалды жогорулатуу кызмат адамда- рына жана саламаттыкты сактоо программасынын жетекчилерине колдо болгон маалы- маттарды прогресстин туруктуу сереби үчүн өбөлгө катары өркүндөтүүнү үзгүлтүксүз карап чыгуу жана улуттук ден соолук приоритеттерине жана ден соолукка байланыштуу ТӨМ мак- саттарына ылайык программалоо стратегияларын жөндөө үчүн жардам берет. • ТӨМ көрсөткүчтөрү боюнча электрондук мониторингдин комплекстүү платформасын жана маалымат базасынын порталын түзүү саламаттык сактоо системасынын алкагында жана башка жактарда маалыматтарды алууга мүмкүнчүлүк берет. • Калктын аялуу топтору (мисалы, мигранттар) жөнүндө маалыматтарды бөлүштүрүү жана пато- логоанатомиялык диагностикалык системаны жана өлүү төрөлгөн балдар боюнча маалымат- тарды өркүндөтүү маалыматтарды алда канча натыйжалуу пайдаланууга мүмкүндүк берет. • Иш-чаралардын кайталанышына жол бербөө үчүн донордук жардамды борбордук маалымат базасы аркылуу координациялоону талап кылат. Жаңы технологияларды киргизүү Технологияларды колдонуу менен негизги медициналык кызмат көрсөтүүлөрдүн камтылышы жана сапаты жакшыртылышы мүмкүн. • Саламаттык сактоо жаатындагы улуттук саясаттын санарип компоненттерин колдоо жаа- тында тыгыз кызматташуу үчүн учурдагы көйгөйлөрдү аныктоо жана баштапкы чекиттерин изилдөө максатында, ошондой эле каржылоонун кемчиликтерин жана техникалык жардам- дын муктаждыктарын аныктоо үчүн ГИПке кол койгон мекемелердин, өнүктүрүү боюнча өнөктөрдүн жана Саламаттык сактоо министрлигинин ортосунда кызматташтык зарыл. • Жүзөгө ашырылып жаткан демилгелерди (мисалы, пациенттердин электрондук карталарын чыгаруу, БМСЖ мекемелериндеги билдирүүлөрдүн электрондук түрдө чыгарылышы жана электрондук рецепттерди жазып берүү) колдоо керек. • Башка демилгелер мамлекеттик сатып алуулар порталы менен байланышкан дары-дармек- тердин интеграцияланган маалымат базасын иштеп чыгууну, электрондук медициналык карталарды киргизүүнү жана аны БМЖ системасына киргизүүнү, ошондой эле Саламаттык сактоо министрлигинин накталай эмес эсептешүү боюнча демилгесин жайылтууну камтыйт. 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 71 Көп тараптуу саламаттык сактоо уюмдары ортосундагы кызматташтыкты бекемдөө Өкмөттүн жана Саламаттык сактоо министрлигинин аракеттери, ошондой эле Бириккен Улут- тар Уюму башында турган координациялоо механизмдери жана процесстер саламаттык сак- тоонун улуттук артыкчылыктарын жана Күн тартиби-2030 маселелеринин алга илгерилетүүгө багытталган. Саламаттык сактоо уюмдарынын ортосундагы көп тараптуу кызматташтыкты чыңдоо боюнча ар кандай аракеттер ден соолукка байланыштуу ТӨМгө жетишүүдө өлкөлөрдүн прогрессин тездетүү максатында бири-бирин кайталоону болтурбоого багытталышы керек. Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу72 Ар кандай куракта бардыгы үчүн ден соолукту чыңдоо жана бакубатчылыкты жогорулатуу максатында тездетүүнүн төрт багыты боюнча биргелешкен иш үчүн мүмкүнчүлүктөр Бул бөлүмдө саналган тездетүү багыттары ден соолукка байланышкан ТӨМдү ишке ашыруу ишинде саламаттык сактоонун көп тараптуу уюмдарынын ортосундагы кызматташтыкты күчөтүү жана өлкөнүн прогрессин тездетүү максатында Глобалдык иш-аракеттер планынын алкагында жаңы өлкөлүк процессти колдоого багытталган. Саламаттык сактоону туруктуу каржылоо 2019-жылдын октябрь айынын аягында Бишкек шаарында жогорку денгээлдеги саясий диа- лог жана кызматташуу семинары өттү, анда, атап айтканда, Глобалдык иш-аракеттер планы- нын алкагында тездетүүнүн жети багытынын бири катары саламаттык сактоо тармагын ту- руктуу каржылоо темасы талкууланды. Бул процесс Кыргыз Республикасынын ден соолукка байланыштуу ТӨМ максаттарына жетүүдө прогрессти тездетүү үчүн мүмкүнчүлүктөр катары белгиленди. Талкуунун жүрүшүндө Саламаттык сактоо министрлигинин, ММК фондунун жана тышкы булактардын каржылоосу өлкөнүн саламаттык сактоосунун муктаждыктарын канаат- тандырууга мүмкүндүк бербейт жана чыгымдарды жана калктын күтүлүп жаткан өсүшүн эске алуу менен бул милдетти аткарууну камсыз кылбайт деп баса белгиленди. Саламаттык сакто- онун бюджеттик-финансылык камсыздоосу жана Саламаттык сактоо министрлигинин бюд- жеттик чечимдерге тийгизген таасири чектелүү жана саламаттыкты сактоону каржылоонун өзүнчө стратегиясы жок. “Ден соолук-2030” программасын ишке ашырууну колдоо төмөнкүдөй үч багыт боюнча тий- иштүү иш-чаралар аркылуу жүзөгө ашырылышы керек: • саламаттык сактоо секторунда мамлекеттик финансылык башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатуу; • медициналык кызмат көрсөтүүлөрдү стратегиялык сатып алууларды өнүктүрүү; • калктын финансылык корголушун камсыз кылуу үчүн милдеттүү медициналык камсыздан- дырууну камтууну кеңейтүү. Калктын каржылык корголушун камсыз кылуу үчүн ММК фондунун камтуусун кеңейтүү жана дары-дармек жүгүртүүнү жөнгө салууну жана башкарууну өркүндөтүү "Ден соолук-2030" про- граммасынын алкагында жарыяланган эки артыкчылыктуу багыт. Саламаттык сактоого кеткен мамлекеттик чыгымдар өсүп жана саламаттык сактоого мамле- кеттик каржылоо көбөйгөнү менен, МКПны жүзөгө ашырууга кеткен чыгымдарды жабуу үчүн колдо болгон каражаттар жетишсиз. Каржылоодогу сакталып жаткан тартыштык МКПнын алкагында мамлекеттик милдеттенмелерди аткарууга байланышкан чыгашалардын көбөй- үшү менен шартталууда, алар бюджетке чегерүүлөрдөн, медициналык кызмат көрсөтүүлөрдүн кошумча төлөмдөрүнөн жана медициналык тейлөөгө чыгымдарды жабууга арналган ММК фондуна чегерүүлөрдөн да ашып кетүүдө. МКПнын алкагында жеңилдетилген кызмат көр- сөтүүлөрдү алууга укуктуу адамдардын категорияларынын санынын туруктуу өсүшү байка- 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 73 лууда. Ошол эле учурда ММК фондуна төгүмдөрдү төлөөнү камсыз кылуу көйгөйлүү бойдон калууда. Чет өлкөгө жумуш издеп кетип, ММК Фондуна төгүм төлөбөгөн жарандардын саны көп болгону бул көйгөйдү тереңдетип жатат. Дары-дармектердин жөнгө салынбаган рыногундагы баалардын көтөрүлүшү да тартыштыкты аныктоочу факторлордун бири. Медициналык тейлөө системасынын натыйжасыздыгы, атап айтканда, ооруканага олуттуу жүйөлөрсүз жаткыра берүү жана рецепт боюнча кымбат баалуу дары-дармектерди ашыкча жазып берүү практикасы да медициналык жардам көрсөтүүгө чыгымдардын өсүшүнө шарт түзүүдө. Кыргыз Республикасы дары-дармекке болгон баанын көтөрүлүшүн жоюу боюнча чараларды көрө баштады. 2017-жылы дары-дармектерди жана медициналык технологияларды жөнгө салуу боюнча үч жаңы мыйзам күчүнө кирди. 2018- жылы дары-дармектердин жана медициналык багыттагы буюмдардын жеткиликтүүлүгүн жогорулатууга, ошондой эле Евразия экономикалык биримдигине жана анын жалпы рыногуна кирүүгө байланыштуу талаптарды канааттандырууга көмөктөшкөн ченемдик укуктук базаны түзүүгө багытталган жаңы мыйзамдар киргизилген. Биринчи жолу жаңы мыйзамдар Өкмөткө дары-дармектердин жана медициналык буюмдардын бааларын жөнгө салууга мүмкүндүк бе- рет. Бул өзгөртүүлөрдү 2018-жылы Улуттук маанилүү дары-дармектер тизмеси жана ММК КП баасын жаңылоо боюнча демилге менен кайрадан каралып чыккан. Мында оору көп болгон аймактар үчүн багытталган дары-дармектерге басым жасалды (60). Саламаттык сактоо тармагындагы өнүгүүгө тышкы жардамдын учурдагы деңгээли саламат- тык сактоого жумшалган жалпы чыгымдын болжол менен 7 пайызын түзөт (18) жана сала- маттыкты сактоого ички булактардан каржылоону көбөйтүү аракеттерине карабастан, Кыргыз Республикасы кургак учукту жана ВИЧ-инфекциясын дарылоо үчүн дары-дармектерди сатып алуу, инфраструктураны жакшыртуу өңдүү өзгөчө муктаждыктарды канааттандыруу үчүн тышкы колдоого көз каранды бойдон калууда. БМСЖ системасын чыңдоо жана коомдук саламаттык сак- тоону өркүндөтүү БМСЖны бекемдөө Баштапкы медициналык-санитардык жардамды (БМСЖ) өнүктүрүү 2019-жылдын октябрь айынын аягында жогорку деңгээлдеги жолугушууда талкуу учурунда артыкчылыктуу деп та- былган ГИПтин тездетүү багыттарынын дагы бири болуп саналат, Өркүндөтүлгөн жогорку са- паттагы БМСЖ сиситемасын иштеп чыгуу - «Ден соолук-2030» программасынын артыкчылы- ктуу багыттарынын бири. БМСЖ Кыргыз Республикасында калыптандыруу пландаштырылган саламаттыкты сактоо системасынын негизи катары кызмат кылат. 1996-жылдан баштап, өлкө баштапкы медициналык-санитардык жардамдын бекем базасын түзүүгө көп каражат жумша- ды, бирок олуттуу ийгиликтерге карабастан, кошумча күч-аракет талап кылынат деп таанылган. Ден соолукту чыңдоого жана оорулардын алдын алууга багытталган баштапкы медицина- лык жардам көрсөткөн мекемелердин потенциалын күчөтүү бул аракеттер үчүн өтө маанилүү. ЮНИСЕФтин колдоосу менен өлкө жакында балдардын үйүнө барып ден соолугун чыңдоо мак- сатында БМСЖны камсыз кылуу модели иштелип чыккан. Демилге ден соолугун чыңдоого жана өнүгүүсүнүн артта калышынан же үйдөгү кооптуу шарттардан улам зордук-зомбулукка же кароосуз калуу коркунучуна кабылган аялдардын ден соолугун чыңдоого багытталган. Үйгө Саламаттык сактоо министрлиги тарабынан белгиленген сапат стандарттарына ылайык үй- Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу74 бүлөлүк дарыгерлер жана медайымдар барышат. ММК фонду үйгө барып текшерүү кызмат көрсөтүүсү үчүн бонустук төлөмдөрдү конкреттүү баалоо критерийлеринин негизинде камсыз кылат. «Ден соолук-2030» программасынын алкагында өлкө боюнча үйгө баруу моделин кеңей- тет жана ушул тапта жамааттык деңгээлде социалдык кызмат көрсөтүүнү жеткирүүчүлөргө бул тапшырманы өткөрүп берүү системасын бекемдөө үчүн кадамдар жасалууда. Ден соолукту чыңдоо жана оорулардын алдын алуу иштерин баштапкы медициналык-санитар- дык жардам көрсөтүү менен интеграциялоо боюнча улуттук саясаттын деңгээлиндеги аракет- терге карабастан, бул компоненттер баштапкы медициналык-санитардык жардам денгээлин- де жугуштуу эмес ооруларга карата өнүккөн эмес. Өлкөдө сергек жашоого үгүттөө, ооруларды эрте аныктоо жана пациенттерге өзүнө-өзү жардам берүү процессине тартуу боюнча БМСЖ кызматкерлерине көрсөтмөлөрдү берүүчү принциптер же протоколдор өтө эле аз, ал эми БМСК кызматкерлери бул жаатта чектелген гана даярдыктан өтүшкөн. Медициналык кызмат көрсөтүү системасын жакында карап чыкканда врачтар менен пациент- тин ортосундагы өз ара мамилеси патерналисттик мүнөзгө ээ болгону аныкталган: көпчүлүк пациенттер ден соолугуна байланыштуу чечим чыгаруу процессинен четтетилген. Бул көйгөй пациенттин да, врачтын да ар кандай факторлорунан улам тереңдеп жатат. Пациент тараптан оорунун алдын алуудагы олуттуу тоскоолдуктар – медициналык сабаттуулуктун төмөн деңгэ- эли, тамактануунун жана сергек жашоо ыңгайынын ден соолукка тийгизген таасири жөнүндө туура эмес түшүнүктөр, туура эмес дарылануу, өзүн-өзү дарылоонун жогорку көрсөткүчтөрү (рецептсиз) жана ооруканага жатып, ийне сайдырууга көбүрөөк артыкчылык берүү. Врачтар- дын, айрыкча айыл жеринде үй-бүлөлүк врачтардын жетишсиздиги, пациенттердин санынын көптүгү жана ден соолукту чыңдоо жана алын алуучу иш-чараларды жүргүзүү боюнча окуулар- дын чектелүү болгону, БМСЖ кызматкерлери клиникалык жардамга көп көңүл бурат дегенди билдирет (78). Өлкөдө жугуштуу эмес оорулардын оорчулугунун чоң жүгүн, ошондой эле ВИЧке жана кургак учукка каршы күрөшүү зарылдыгын, эне менен баланын ден соолугун чыңдоо ке- ректигин эске алып, БМСЖнын алкагында ден соолукту чыңдоого жана алдын-алуу маселеле- рине көбүрөөк көңүл буруусу зарыл. Тиешелүү чараларды көрүүнү талап кылган экинчи өтө маанилүү багыт – тейлөө деңгээли же- тишсиз болгон райондордун жашоочулары, жакыр үй-бүлөлөр жана маргиналдык топтор үчүн медициналык жардамга жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу. Жалпысынан үй-бүлөлүк медицина боюнча билим алган врачтар жетишпейт. Саламаттык сактоо министрлиги 2019-жылы талап кылынган үй-бүлөлүк врачтардын санынын жарымы бар деп эсептеген. Айыл жергесинде жана алыскы аймактарда абал андан да оор, айрым маалыматтар боюнча, ал жакта үй-бүлөлүк врачтардын болжол менен 79%ы пенсия курагында же пенсияга чыгайын деп калышты. Ай- лык акынын төмөндүгү үй-бүлөлүк медицина жаатындагы адистерди жумушка орноштурууда жана сактап калууда чоң тоскоолдук болуп саналат. Мындан тышкары, медайымдардын ста- тусу төмөн, пациенттерге кам көрүүдө, ден соолукту чыңдоодо жана оорулардын алдын алууда алардын жалпы ролу толук пайдаланылбайт. Квалификациялуу персонал менен камсыздоо, ошондой эле негизги медициналык кызмат көрсөтүүлөрдүн болушунун жана алардын сапатынын көз карашынан алганда айыл менен ша- ардын ортосунда географиялык дисбаланс бар. 10 000 адамга туура келген врачтардын саны Бишкек жана Ош шаарларында эң көп (тиешелүүлүгүнө жараша 22,8 жана 24,1), ал эми кээ бир айылдык жана алыскы аймактарда бул көрсөткүч 10 000 адамга 7ге жетпейт. 2017-жылдагы текшерүү жакшы тейленбеген айылдык жана алыскы райондордо төмөнкүдөй негизги көйгөй- лөрдү аныктады: медициналык мекемелердин иш убактысы иштеген жашоочулар үчүн ың- 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 75 гайсыз болууда; кызматкерлердин квалификациясы төмөн жана кадрлар жетишсиз; алыскы аймактардан пациенттерди жеткирүүгө байланыштуу транспорттук чыгымдар; экинчи жана үчүнчү деңгээлдеги медициналык мекемелерде лабораториялык диагностиканын, Тез жардам кызматынын жана адистештирилген дарылоонун чектелүү болушу (8). Эне менен баланын ден соолугун коргоо кызматынын тармактары дагы күчөтүлүшү керек. Бул дисбалансты жоюу ке- рек. Өлкө боюнча БМСЖ системасындагы тейлөөнүн сапаты бирдей эмес. Бул элдин саламаттыгын коргоо тууралуу статистикалык маалыматтардын жакшыруу темпинин азайышында же стагна- циясында билинүүдө, айрыкча энелердин өлүмүнө, репродуктивдүү саламаттык сактоо кыз- мат көрсөтүүлөрүнө жеткиликтүүлүккө жана жугуштуу эмес ооруларга байланыштуу оорулар / өлүмдөр жаатындагы кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүккө тиешелүү болууда. Медицина- лык кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатына багытталган башкаруунун жана көзөмөлдүн бирдиктүү системасынын жоктугу, ошондой эле алгачкы, орто жана үчүнчү медициналык жардамды ай- калыштырган, адис дарыгерлерге жолдоонун чабал системасы да көйгөйдү күчөтүүдө. Ушул көйгөйлөрдү чечүү үчүн, “Ден соолук-2030” документинде өлкөдөгү БМСЖ системасын чыңдоо менен байланышкан төмөнкүдөй төрт негизги максат аныкталган: • алдын-алууну, ооруну эрте аныктоону жана пациенттердин абалына көз салууну камтыган натыйжалуу баштапкы медициналык-санитардык жардам моделин түзүү (мисалы, жаш бал- дарды үйүнө барып текшерүү программасы); • баштапкы медициналык-санитардык жардам менен экинчи жана үчүнчү медициналык-са- нитардык жардам көрсөтүүчү мекемелердин ортосунда пациенттерди бири-бирине жолдоо ишин координациялоо; • баштапкы медициналык-санитардык жардамдын сапатын жогорулатуу жана кызмат көр- сөтүүлөрүн көпчүлүккө жеткирүү, бул болсо саламаттык сактоонун көрсөткүчтөрүнүн жак- шырышына жана бүткүл калктын медициналык жардамга бирдей жеткиликтүүлүгүнө алып келет; • БМСЖ кызмат көрсөтүүлөрү үчүн адамдык ресурстарды чыңдоо. 2020-жылы Дүйнөлүк Банктын жана эки тараптуу донорлордун (Швейцария жана Германия) каржылык колдоосу менен жаңы долбоор башталат – Баштапкы медициналык-санитардык жардамдын сапатын жакшыртуу программасы (2019–2024-жылдарга чейин) (2-кыстарма). Бул программанын алкагында медициналык жардамдын сапатына, сатып алууларга жана башкарууга мониторинг жүргүзүү системасы иштелип чыгат жана бекитилет. Бул иштер жал- пы системанын масштабында медициналык жардамдын сапатын туруктуу жогорулатуу үчүн өбөлгө түзүп, бекемдөө максатында жасалууда. Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу76 2-кыстарма текст. Баштапкы медициналык-санитардык жардамдын сапатын жогорулатуу программасы Программанын алкагындагы иш-чаралар ден соолуктун абалын жана кызмат көр- сөтүүлөрдүн сапатын жакшыртууга, сала- маттыкты сактоонун көрсөткүчтөрүндөгү теңсиздиктин диспропорциясын азайтууга жана каржылык коргоону жакшыртууга багытталат. «Ден соолук-2030» стратеги- ясына ылайык, Программа БМСЖ кызмат көрсөтүүлөрүнүн сапатын жогорулатуу үчүн өтө маанилүү үч тармакка багытта- лат. 1-жыйынтыктардын чөйрөсү: кызмат көрсөтүүнүн сапатын туруктуу жакшыр- туунун негизи катары отчеттуулук систе- масын түзүү жана тейлөөнүн сапатына мониторинг жүргүзүү максатында сапат менен кызмат көрсөтүү процесси туруктуу жогорулап турчу механизмдерди интегра- циялоого өзгөчө көңүл бурулат. 2-жыйынтыктардын чөйрөсү: кызмат көрсөтүүнүн сапатын камсыз кылуу үчүн стратегиялык сатып алууларды күчөтүү жана тандалган артыкчылыктуу оорулар боюнча камтууну кеңейтүү. 3-жыйынтыктардын чөйрөсү: негиз- ги максат - улуттук денгээлде сапатты жогорулатуу үчүн саламаттыкты сактоо секторунда лидерликти жана башкарууну күчөтүү аркылуу өлкөдөгү медициналык тейлөөнүн сапатын жогорулатуу боюнча аракеттерди координациялоочу структура- ны жана механизмди түзүү. Коомдук саламаттык сактоо системасын өркүндөтүү Коомдук саламаттык сактоо системасын модернизациялоо жана реформалоо “Ден соо- лук-2030” программасынын алкагында жарыяланган улуттук артыкчылык болуп саналат. Ушул баяндаманын мурунку бөлүмдөрүндө саламаттык сактоонун жалпы системасын сала- маттык сактоого карата алдын алуу ыкмасын күчөтүүгө басым жасоого багытталган Кыргыз Республикасындагы реформалардын туруктуу траекториясын сүрөттөгөн. Мурунку улуттук саламаттык сактоо программаларынын алкагында коомдук саламаттык сактоо системасын реформалоо аракети заманбап коомдук саламаттык сактоо системасына өткөрө алган. Коомдук саламаттык сактоо системасынын структурасы жана иш-милдеттери өлкөнүн оо- рулардын түйшүгүн жөнгө салбаган чачыранды жана макулдашылбаган аракеттер менен мүнөздөлгөн эски ыкмаларга негизделет. Система каржылык жана адамдык ресурстардын жетишсиздигинен жапа чегип, техникалык жактан начар камсыздалууда. Медициналык персо- налдын компетенттүүлүгү өлкөнүн коомдук саламаттык сактоодогу муктаждыктарына жана максаттарына дал келбейт. Персоналдын карып кетиши жана учурдагы системанын жаш ади- стерди тартууга жана аларды сактап калууга жөндөмсүздүгү, ошондой эле лабораториялык кызмат көрсөтүүлөрдү кошо алганда, коомдук саламаттык сактоонун заманбап ыкмалары бо- юнча адекваттуу университеттердин жана кесиптик билим берүү программаларынын жетиш- сиздиги менен катар олуттуу кыйынчылыктарды жаратууда. Учурдагы саламаттык сактоо системасынын вертикалдык түзүмү калктын ден соолугун жана коопсуздугун коргоо үчүн зарыл болгон тармактар жана ведомстволор аралык кызматташты- кты өнүктүрүүгө тоскоолдук кылууда. Коомдук саламаттык сактоо жаатындагы көйгөйлөрдүн кеңири чөйрөсүн чечүүгө катышуу үчүн техникалык жана институционалдык потенциал же- тишсиз (айлана-чөйрөнү жана эмгек гигиенасын коргоо, жол коопсуздугу, тамеки чегүүгө кар- шы күрөшүү, азык-түлүк коопсуздугу же табигый кырсыктарга же оорулардын келип чыгышы- на шашылыш чара көрүү). 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 77 Элдин ден соолугун чыңдоо жана оорулардын алдын алуу боюнча иштерде лидерлик жана ка- тышуу каржылоонун тартыштыгынан, кызматкерлердин техникалык потенциалынын төмөн- дүгүнөн жана БМСЖ системасы менен институционалдык координациянын жоктугунан улам чабал бойдон калууда. Калктын деңгээлинде алдын алуучу кызмат көрсөтүүлөргө бөлүнгөн мамлекеттик бюджеттин каражаттарынын үлүшү өтө эле аз. Ошондуктан калктын саламатты- гын жана коопсуздугун жакшыртуу боюнча иш-чараларды иштеп чыгуу жана жүзөгө ашыруу тышкы донордук колдоого көз каранды, бул болсо ден соолукту чыңдоо жана оорулардын ал- дын алуу боюнча узак мөөнөттүү стратегияларды иштеп чыгуу боюнча иш-аракеттерге тоско- ол болуп жатат. «Ден соолук-2030» программасы коомдук саламаттык сактоонун мамлекеттик кызматын мо- дернизациялоонун төмөнкүдөй төрт негизги багытын аныктайт: • коомдук саламаттык сактоону натыйжалуу башкарууну камсыз кылуу максатында калктын саламаттыгына келтирилген тобокелдиктерди баалоо жана башкаруу боюнча бирдиктүү улуттук системаны түзүү; • негизги функцияларын кеңейтип, алдын алуу, эпидемиологиялык көзөмөл, ден соолукту кор- гоо жана сергек жашоо ыңгайын үгүттөө боюнча кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын камсыз кылуу жолу менен коомдук саламаттык сактоо кызматын өркүндөтүү; • калктын деңгээлинде алдын алуучу кызмат көрсөтүүлөрдүн топтому менен приоритеттүү жу- гуштуу ооруларга жана жугуштуу эмес ооруларга, анын ичинде коркунучтуу жана социалдык жактан маанилүү ооруларга байкоо жүргүзүүнүн комплекстүү системасын түзүү; • технологияларды колдонуп, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жана жамаат- тын деңгээлинде өкмөттүк эмес өнөктөштөрдү тартуунун заманбап коммуникациялык ык- маларына негизделген саламаттык сактоо системасын өнүктүрүү. 2011-жылдан тартып ДССУ Саламаттык сактоо министрлиги менен биргеликте өлкөнүн коом- дук саламаттык сактоо системасынын потенциалын баалоо жана реформанын планын иштеп чыгуу аракеттерин колдоп келет. ДССУнун он негизги коомдук саламаттык сактоо иш-аракеттеринин (79) өлкөлүк өзүн-өзү ба- алоосун жүргүзүүнүн глобалдык методологиясынын негизинде Кыргыз Республикасы 2011 жана 2015-жылдары коомдук саламаттык сактоо кызматтарына эки жолу өзүн-өзү баалоо ишин жүргүзгөн. Бул серептер учурдагы системанын техникалык жана уюштуруучулук күчтүү жана чабал жактарын аныктоого жардам берди. 2018-жылы Саламаттык сактоо министрлиги коомдук саламаттыкты сактоо системасын өз- гөртүү боюнча аракеттерин жандандырды. Министрлик бул процессти жетектөө жана систе- маны өркүндөтүү жана реструктуризациялоо планын иштеп чыгууга салым кошуу үчүн тех- никалык жумушчу топту жана коомдук саламаттыкты сактоо боюнча улуттук эксперттердин консультативдик тобун түздү. 2018-жылдын сентябрында Саламаттык сактоо министрлиги ДССУнун техникалык колдоосу менен өкмөттүн, жарандык коомдун, илимий чөйрөлөрдүн өкүл- дөрүн жана өнүгүү боюнча эл аралык өнөктөштөрдү камтыган улуттук, регионалдык жана ша- ардык деңгээлдеги кызыкдар тараптардын ар кандай сунуштарын алуу үчүн консультативдик кароону баштады. Ушул салымдын негизинде коомдук саламаттык сактоо системасын транс- формациялоо жана өркүндөтүү планын иштеп чыгуу боюнча бир катар сунуштар даярдалды. Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу78 Түзүмдөрдү ийгиликтүү кайра уюштуруу, коомдук саламаттык сактоо кызматтарын кайра ба- гыттоо жана бекемдөө медициналык жардам көрсөтүү системасын түзүү боюнча концепция иштеп чыгууда чоң мааниге ээ. Бул концепция калктын алар ойной турган ролу жөнүндө жи- гердүү катышуусу жана маалымдуулугу менен ден соолукту чыңдоого жана оорулардын алдын алууга багытталган. Жаңыланган коомдук саламаттык сактоо кызматы калктын ден соолугун коргоо жана чыңдоо боюнча саясатты иштеп чыгуу жана программаны ишке ашыруу боюнча далилдүү көрсөтмөлөрдү берүү менен ушул өңүттү колдоодо чечүүчү ролду ойнойт. Адилеттүүлүк маселелери жана региондук айырмачылык- тар Ден соолук жагынан адилеттүүлүк коомдогу ар бир адамдын ден соолукту чыңдоо үчүн мүмкүн болушунча адилеттүү жана бирдей мүмкүнчүлүккө ээ экендигин билдирет. Бул жакырчылык, басмырлоо жана алардын кесепеттери сыяктуу ден соолукка зыян келтирген тоскоолдуктар- ды, анын ичинде адилеттүү эмгек акысы бар татыктуу ишке, сапаттуу билимге жана турак жай- га, коопсуз айлана-чөйрөгө жана медициналык тейлөөгө жеткиликтүүлүктүктүн жоктугу өңдүү тоскоолдуктарды четтетүүнү талап кылат (80). Ден соолукка карата адилет мамиле - бул саламаттык сактоо жаатындагы бардык улуттук ар- тыкчылыктуу багыттарга, мисалы, БМСЖ, ЖЭО, кургак учук/ВИЧ, эненин, баланын жана репро- дуктивдүү ден соолугу өңдүү маселелерге өзгөчө көңүл бурууну талап кылат. Адилетсиздик калктын ар кандай топторунун ден соолугунун көрсөткүчтөрүндө системалуу айырмачылык- тар болгондо пайда болот. Бул теңсиздик жеке адамдар үчүн да, жалпы коом үчүн да олуттуу социалдык жана экономикалык чыгымдарды алып келет. Улуттук маалыматтар айыл жана шаар тургундарынын ортосунда ден соолугунун абалы бо- юнча системалык айырмачылыктарды көрсөтөт. Калктын айрым топтору жакырчылык, ба- смырлоо, жынысына, жашоо ыңгайына байланышкан факторлордон же кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүгү чектелүү болгондуктан улам өзгөчө аялуу болушат. Качкындардын, мигрант- тардын жана кургак учук менен ооруган адамдар үчүн медициналык кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүктү камсыз кылууга өзгөчө көңүл буруу керек. ГИПнын алкагында тездетилген иш-аракеттерди жүргүзүү үчүн ден соолукту аныктоочу фак- торлордун бири катары ден соолукка карата адилеттүү мамиле ден соолукка байланыштуу ТӨМ максаттарына жетишүүнү тездетүү үчүн дагы бир мүмкүнчүлүк болуп саналат. 2040-жыл- га чейинки Туруктуу Өнүктүрүү боюнча Улуттук Стратегия камсыз болуунун жана маданий деңгээлдин көз карашынан алганда бүр түрдүү эмес коомдун катмарларынын ортосундагы аймактык айырмачылыктарды жана теңсиздикти четтетүү менен бир эле учурда социалдык кызмат көрсөтүүлөрдүн (атап айтканда, саламаттык сактоо жана билим берүү кызмат көр- сөтүүлөрүнүн) жеткиликтүүлүгүн жана сапатын жогорулатуу боюнча жарыяланган артыкчылы- кты камтыйт. Ошол эле учурда 2040-жылга чейинки өнүгүү стратегиясы үч негизги максатты көздөйт: элдин экономикалык бакубатчылыгы, социалдык бакубатчылык жана коопсуздук, жарандар үчүн ыңгайлуу жашоо шарттары. 2040-жылга чейин Туруктуу Өнүктүрүү Стратегиясынын алкагында конкреттүү аймактык өнү- гүү стратегиясы жана иш-аракеттер планы даярдалган, аларда билим берүүнү, саламаттык сак- тоону жана социалдык коргоону негиз кылып алган бир нече артыкчылыктуу багыттар, анын ичинде адамдын потенциалын өнүктүрүү каралган. Кыргыз Республикасынын Президентинин 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 79 Жарлыгына ылайык, Өкмөт 2018-жылды Аймактарды өнүктүрүү жылы деп жарыялаган. Ушундан улам Өкмөт “Ден соолук-2030” документин (8) кабыл алган. Анда медициналык жар- дам көрсөтүү чөйрөсүндөгү жана медициналык тейлөөнүн жыйынтыктарындагы географиялык айырмачылыктар бар болгону, МКПга жеткиликтүүлүккө бут тоскон системалуу мүчүлүштүк- төр, ошондой эле калктын аялуу жана тобокелдикке кабылган тобунун канааттандырылбай калган медициналык муктаждыктары да таанылган. Саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү жана кызмат көрсөтүүдөгү ушул дисбалансты жоюу “Ден соолук-2030” документинде артыкчылык- туу багыт катары аныкталган. Маалыматтар жана санариптик саламаттык сактоо 2019-жылдын октябрь айынын аягындагы жогорку деңгээлдеги жолугушууда дагы бир багыт ГИПны ишке ашырууну тездетүүгө байланыштуу маалыматтардын жана санариптик саламат- тык сактоонун жети темасынын бири болуп калды. Улуттук саясат бүткүл өлкө боюнча мам- лекеттик мекемелерди санариптештирүүгө багытталган (иш-аракеттердин планы жана иш-ча- ралардын тизмеси камтылган “Санарип Кыргызстан 2023–2040” концепциясы). 2019-жылы Аймактарды өнүктүрүү жана санариптештирүү жылынын алкагында ар кандай электрондук платформалар киргизилген, бирок азырынча алардын көпчүлүгү начар интеграцияланган. Жалпысынан маалымат технологиялары жана ага байланыштуу системаларды башкаруу жаа- тында кесипкөй кадрларды тартуу үчүн ресурстар жетишсиз. Инфраструктура өнүкпөгөндүк- төн, алыскы аймактарда интернетке байланыштуу айрым көйгөйлөр бар. Тармактар боюнча маалыматтардын жана ден соолукка байланыштуу ТӨМ индикаторлорунун, айрыкча ден со- олукка байланышпаган тармактардын маалыматтары менен бөлүшүү чектелген мүнөздө. Не- гиздүү чечим кабыл алуу максатында ден соолукту коргоо тууралуу маалыматтарды колдонуу үчүн потенциал жетишсиз болгону белгиленди. • «Ден соолук-2030» программасы электрондук саламаттык сактоону өнүктүрүүнүн үч арты- кчылыгын аныктады: • маалыматтардын бирдиктүү жана борборлоштурулган нукта иштетилишин, маалыматтык ко- опсуздукту, маалыматтык системаларга реалдуу убакыт режиминде жеткиликтүүлүктү жана чыгымдардын натыйжалуулугун баалоону камсыз кылууга жөндөмдүү саламаттык сактоонун маалымат системасын түзүү; • саламаттык сактоонун бирдиктүү маалымат системасынын башка тармактардын маалымат- тык системалары менен интеграциясын жана өз ара аракетин камсыз кылуу; • электрондук саламаттык сактоодогу маалыматтык системаларды талаптагыдай башкаруу. Ишке ашыруудагы негизги кыйчалыштуу маселелер жана көйгөйлөр Макродеңгээлде бир катар факторлор ийгиликтүү ишке ашыруу үчүн мүмкүн болгон тоскоол- дуктарды жаратат. Мезгилдүү саясий туруксуздук саламаттык сактоо реформаларына жана пландалган мак- саттарга жетүүнүн үзгүлтүксүздүгүнө болгон саясий милдеттүүлүктү солгундата турган Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу80 маселе бойдон калууда. Бирок, өзгөчө белгилей кетүүчү нерсе, Саламаттык сактоо ми- нистрлигинин улуттук саясатты жана программаларды жетектөөгө жана иштеп чыгууга жардам берүү үчүн жогорку деңгээлдеги тармактар аралык техникалык жумушчу топто- рун түзүү практикасы саясий өзгөрүүлөрдүн учурунда да саламаттык сактоо реформа- сынын туруктуу багытын колдоо жагынан ийгиликтүү болуп чыкты. Саламаттык сактоо жаатындагы улуттук артыкчылыктарды ишке ашырып жаткандардын арасында ыкчам деңгээлде ТӨМгө болгон умтулуунун аздыгы жана билимдин төмөн- дүгү алардын бул багыттагы кыймылын чектеп коюшу ыктымал. ТӨМдүн максаттары жана көрсөткүчтөрү “Ден соолук-2030” программасы менен жакшы айкалышкандыгына карабастан, ооруканалардын жетекчилиги же үй-бүлөлүк медициналык борборлордун башчылары алар жөнүндө азыраак билиши мүмкүн, алардын иши саламаттык сактоо жаатындагы күн тартибин ишке ашырууга кандайча көмөктөшүп жатканынан кабары азыраак болушу ыктымал. Саламаттык сактоо системасынын бардык деңгээлдеринде- ги ТӨМгө жетишүү үчүн жогорку деңгээлдеги маалымдуулукту камсыз кылуу жана кол- доо базасын бекемдөө үчүн кошумча күч-аракеттер талап кылынат. Күн тартиби-2030дун алкагында ден соолукту коргоо жана бакубат жашоо жөнүндө көз ка- раштын чектелүү болушу бул багыттагы көптөгөн маселелер боюнча натыйжалуу кыз- матташууга тоскоол болушу мүмкүн. Ден соолук жана бакубат жашоо 3-ТӨМдүн алка- гында максаттары, ал эми тамактануу маселелери 2-ТӨМдөүн алкагында максаттар катары кабыл алынган чакта башка ТӨМдөр калктын ден соолугуна түз жана кыйыр та- асирин тийгизет жана аларга жетүү үчүн тармактар аралык кызыкдар тараптардан са- ламаттык сактоого байланышкан маселелердин кеңири чөйрөсү боюнча кызматташты- гы талап кылынат. Каржылоодогу сакталып турган тартыштык мамлекетке МКП жана “Ден соолук-2030” про- граммасында сунушталган иш-чаралар боюнча өзүнүн милдеттенмелерин аткарууга мүмкүнчүлүк бербей жатат. Мамлекеттик бюджеттен, ММК фондунан жана тышкы бу- лактардан алынган финансылык ресурстар өлкөнүн саламаттык сактоо жаатындагы муктаждыктарын канааттандыруу жана мамлекеттик милдеттенмелерди аткаруу үчүн жетишсиз болууда. Баштапкы медициналык-санитардык жардам жетишсиз каржыла- нууда, ал эми киши башына каржылоого таянган мамиле мамлекеттик милдеттенмелер- ди аткарууга жетиштүү каражат менен камсыз кыла албай жатат. Саламаттык сактоо министрлиги бюджеттик чечимдерге толук даражада таасир эте албайт, ошондой эле саламаттык сактоону каржылоонун өзүнчө стратегиясы жок. Өлкө кирешеси төмөн дең- гээлдеги категориядан кирешеси ортодон төмөн деңгээлдеги категорияга өткөн учурда тыштан келген жардам да азаят. Медициналык кызмат көрсөтүүлөр үчүн жарандардын өз каражаттарынан акча төлөгөнү жакыр үй-бүлөлөргө каржылык түйшүктү жаратууда. 2005-жылга карата камсыздан- дыруунун же бюджеттик каражаттардын эсебинен СКАК бардык жарандар үчүн дээр- лик толугу менен камсыз болгон. Ошону менен катар калктын айрым аялуу катмарла- ры акысыз негизги кызмат көрсөтүүлөргө укуктуу болушчу (15). Кийинки жылдары бул тенденция тескери бурулду, буга дары-дармектерге баанын өсүшү себеп болду (65, 81). Аз камсыз болгон адамдар оор финансылык түйшүккө туш болушту, алар медициналык кызмат көрсөтүүлөр үчүн өз чөнтөгүнөн акча чыгарууга мажбур болууда. 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 81 Медициналык кызматкерлерди иштеген жеринде көп жакшы кармай албоо жана алардын БМСЖ деңгээлинде иштөөгө талаптагыдай эмес даярдыгы ден соолукту чыңдоо боюн- ча иш-чараларды жүзөгө ашыруунун негизги коркунучтарынын бири катары аныкталды. Медицина кызматкерлеринин эмгек акысынын төмөндүгү тарыхта бул адистерди жу- мушка орноштурууда жана сактап калууда көйгөй болуп келген. 2018-жылы Саламаттык сактоо министрлиги бул көйгөйдү чечүүгө карай кадам таштап, үй-бүлөлүк врачтардын эмгек акысын аткарылган жумуштарды эске алуу менен көтөрүүнү чечти. Медициналык кадрлардын карышы, жаштарды үй-бүлөлүк дарыгер адистигине тарта албоо жана кар- мап кала албагандык, БМСЖ кызматкерлеринин бирдей эмес бөлүштүрүлүшү (айрыкча айыл жеринде) олуттуу кыйынчылыктарды жаратууда. Баштапкы медициналык-санитардык жардам (БМСЖ) системасында медициналык кызмат көрсөтүүлөрдүн сапаты бирдей эмес: көптөгөн мекемелер начар абалда жана жетиштүү суу менен камсыздалган эмес, жылытуу, жабдуулар жана технология (анын ичинде интернет) жок. Иш жүзүндө бир аз медициналык кызматкерлер гана пациенттин мук- таждыгына багытталган ыкманы колдонушат, ал эми ден соолукту чыңдоо жана оору- лардын алдын алуу боюнча иш-чараларга мурдагыдай эле аз көңүл бурулуп келүүдө. Медициналык кызматкерлер үчүн жөнгө салуу системасы катаал болуп саналат жана милдеттердин бөлүштүрүлүшүн жеңилдетпейт, натыйжада медайымдар толук кандуу колдонулбайт. Психикалык кызмат көрсөтүүлөр жана консультациялар БМСЖ система- сында эске алынбайт. БМСЖ жана коомдук саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү практик врачтар ортосунда кызматташтык өнүккөн эмес, алдын-алууга жана ден соолукту чың- доого аз көңүл бурулат. Адамдардын муктаждыктарына багыт алган медициналык жардам көрсөтүүнү саламаттык сактоонун жалпы системасынын алкагында врач адистерге жолдомонун салыштыр- малуу чабал мехнизминен, ошондой эле илдетке каршы күрөшүү программаларынын көпчүлүгүнүн вертикалдуу болушунан улам ишке ашыруу татаал болуп жатат. Саламат- тык сактоо системасынын ичиндеги жана деңгээлдеринин ортосундагы багыттоо си- стемалары өнүкпөй, пациенттерди талаптагыдай башкаруу аракеттерине тоскоол болуп, кам көрүүгө жекече мамиле жасоого тоскоолдук жаратууда. Ден соолукка байланыштуу адилеттикке жетүүдөгү олуттуу көйгөйлөр жана калктын айрым топторунун арасындагы ден соолуктун начар көрсөткүчтөрү жакырчылык, гендердик факторлор, стигма, басмырлоо, туура эмес жашоо ыңгайы жана кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүктүн чектелүү болушу сыяктуу детерминанттар менен шартталган. Маа- лыматтар жалпысынан жетишсиз болгонуна карабастан, айрым отчеттордо тышкы мигра- ция кургак учукка чалдыгуу коркунучун күчөтүп, диагноз коюу жана дарылоо үчүн мүмкүн- чүлүктөрдү азайтышы мүмкүн деп болжолдонууда. Кургак учук менен ооругандарга карата стигманын жана басмырлоонун жогорку деңгээли диагнозду жана дарыланууну каалабоого алып келет. Ал эми көптөгөн качкындар жана мигранттар өз укуктарын (анын ичинде меди- циналык жардамга болгон укугун) билишпейт. Ушул факторлорду чечүү тармактар аралык мамилелерди өнүктүрүүнү, жарандык коом жана жамааттар менен бекем өнөктөштүктү та- лап кылат. Коомдук саламаттык сактоо системасынын реформалары БМСЖ системасын бекемдөөгө ба- сым жасалгандыгына байланыштуу зарыл болгон саясий колдоону албай калышы мүмкүн. Ооруканалар тутумун андан ары сарамжалдаштыруу жана өркүндөтүү саламаттык сактоо системасын өзгөртүү үчүн маанилүү, анда алдын алуучу чараларга артыкчылык берилет. Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу82 Ден соолукка байланыштуу ТӨМдүн конкреттүү көрсөткүчтөрүн байкоо максатында атайын изилдөөлөрдү жүргүзүү үчүн кошумча ресурстар талап кылынат. Ден соолукту коргоо жана оорулардын алдын алуу чөйрөсүндө саясатты жана программалар- ды иштеп чыгууда, аларды жүзөгө ашырууда саламаттык сактоо тармагындагы маалы- маттарды колдонуу мүмкүнчүлүгүнүн чектелгендиги улуттук, регионалдык жана жерги- ликтүү деңгээлдерде прогрессти үзгүлтүксүз карап чыгууну жана программаны жүзөгө ашыруу стратегияларын түзөтүүнү кыйындатат. ЭМСЭни улуттук деңгээлде жүзөгө ашыруу бардык коркунучтарды эске алуу принцибине не- гизделген мамлекеттик башкаруу ыкмасынын жоктугунан улам татаалдашууда. Рол- дордун жана жоопкерчиликтердин ар кайсы тармактар боюнча бөлүнүшү, өзгөчө кы- рдаалдар планын жана натыйжалуу жоопторду иштеп чыгууга тоскоолдук кылууда. Эпидемиология, лабораториялык диагностика, химиялык жана радиациялык коргонуу, шашылыш медициналык жардам боюнча ЭМСЭ адистеринин сапаттуу даярдоо чектел- ген масштабда жүргүзүлүп жатат, ал эми саламаттык сактоонун башка тармактарында- гыдай эле квалификациялуу кадрларды сактап калуу көйгөй бойдон калууда. Коррупция мамлекеттик секторго таасир этүүчү олуттуу көйгөйлөрдүн бири бойдон кала берүүдө. 2017-жылдагы Дүйнөлүк Коррупциянын Индексине ылайык, Кыргыз Респу- бликасы дүйнөнүн 180 өлкөсүнүн арасында коррупциянын деңгээли боюнча 135-орун- да турат (82). Расмий эмес төлөмдөр саламаттык сактоо тармагында туруктуу көйгөй болуп саналат жана кызмат көрсөтүүлөрдө натыйжасыздыкка алып келип, пациенттин чыгымдарын көбөйтүүдө. 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 83 Тыянактар Саламаттык сактоо сектору «Ден соолук-2030» программасынын алкагында ТӨМдөрдү инте- грациялоо жана макулдашуу боюнча алдыңкы орунда турат (83). Башкаруунун бардык (анын ичинде райондук жана жергиликтүү) деңгээлдеринде жана жарандык коом менен (анын ичинде пациенттердин жана жарандардын укуктарын коргоочу топтору, илимий чөйрөлөр жана жеке сектордун структуралары) саясатты жана программаны иштеп чыгууда тармактар аралык жана кызыкдар жактардын кеңири катышуусу үчүн институционалдык артыкчылык белгилен- ди. Саламаттык сактоо жаатындагы улуттук артыкчылыктарга жетүү максатында өнүгүү бо- юнча өнөктөштөр менен чогуу иштөө үчүн күчтүү координациялык механизмдер түзүлдү. Ден соолукту чыңдоо жана оорулардын алдын алуу маселелерине өзгөчө басым жасоо ме- нен жалпы саламаттыкты сактоо системасын кайра түзүүдө олуттуу прогресске жетишилди. Алдыда дагы көп иштер турганына карабастан, «Ден соолук-2030» программасы саламаттык сактоо системасын өзгөртүү боюнча 1990-жылдары башталган реформалардын узак мөөнөт- түү милдеттенмеси жана катализатору катары каралышы керек. “Ден соолук-2030” документинде көрсөтүлгөн улуттук артыкчылыктуу милдеттердин ийгилик- түү жүзөгө ашырылышы Күн тартиби-2030ду ишке ашырууга, атап айтканда, 3-ТӨМдүн алка- гында жана тамактанууга байланышкан 2-ТӨМдүн максаттарына жетишүүгө алып келет. Бул милдеттер «Ден соолук-2030» программасынын максаттары жана пландалган иш-чаралары менен алда канча тыгыз байланышта турат. Калктын ден соолугун жана бакубаттуулугун жогорку деңгээлде камсыздоо жарандык коомдун жигердүү катышуусу менен жалпы мамлекеттик мамилени талап кылат. Бул ошондой эле ден соолукка байланыштуу башка секторлордогу максаттуу көрсөткүчтөргө ийгиликтүү жетүүгө байланыштуу, алар: жакырчылыкты кыскартуу (1-ТӨМ), билим берүү (4-ТӨМ), гендердик көй- гөйлөр (5-ТӨМ), суу менен жабдуу жана санитария (6-ТӨМ), экономикалык өсүш жана татыктуу, коопсуз эмгек шарттары (8-ТӨМ), социалдык теңсиздикти азайтуу (10-ТӨМ), коопсуз жана ту- руктуу шаарларды түзүү (11-ТӨМ). Ушул чөйрөлөрдөгү ден соолукка байланыштуу максаттарга жетүү максатында тармактар аралык кеңири кызматташтыктын мүмкүнчүлүктөрүн аныктоо үчүн кошумча аракеттер керек. Саламаттык сактоо сектору күнүмдүк маалыматтарды топтоо системасынын, атайын изил- дөөлөрдүн жана мезгил-мезгили менен жүргүзүлүп турган ири масштабдуу демографиялык су- рамжылоолордун жардамы менен кыйла көлөмдөгү маалыматтарды түзөт. Бул маалыматтар жалпы калктын ден соолугунун жана бакубатчылыгын абалын калыптандыруу үчүн гана эмес, ошондой эле аялуу топтордун жана көңүл сыртында калгандардын муктаждыктарын анык- тоо үчүн да пайдалуу. «Ден соолук-2030» программасында медициналык жардам көрсөтүүдөгү жана медициналык тейлөөнүн натыйжаларындагы географиялык айырмачылыктар, адамдар- дын МКПга жете албаганына себеп болгон системадагы күтүлбөгөн кемчиликтер, аялуу тобо- келдик тобундагы адамдардын медициналык муктаждыктары канааттандырылбай калганы моюнга алынат. Саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү ушул теңсиздикти чечүү «Ден соолук-2030» программасынын алкагында жасалчу иштин артыкчылыктуу багыттарынын бири болуп саналат. Саламаттык сактоо министрлиги өнүгүү боюнча өнөктөштөрү менен бекем карым-катышта болуп, өлкөнүн саламаттык сактоо тармагындагы артыкчылыктуу маселелерди чечүү макса- тында туруктуу талдоо жана колдоону кайра багыттоо үчүн натыйжалуу координациялык ме- ханизмдерди түздү. Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу84 Жакынкы жылдарда өнүгүү боюнча өнөктөштөрдүн техникалык жана каржылык колдоосу дагы бир максатка жетүүгө багытталат, анын максаты – “адамдарга багытталган саламаттык сактоо системаларын чыңдоо, алар калктын саламаттыгын коргоону жана өмүр бою сапаттуу кы- змат көрсөтүүнү камсыз кылат, элдин саламаттык абалын максималдуу жакшыртууга, ден соолук жагынан теңсиздикти кыскартууга жана финансылык коргоону камсыздоого багытталган,”. “Ден соолук-2030” программасынын алкагында ден соолукка байланыштуу ТӨМдү ишке ашы- рууда прогресске жетүү максатында бир катар көйгөйлөрдү чечүү үчүн макулдашылган ыкма- лар талап кылынат. • "Ден соолук-2030" программасы жана МКП боюнча өкмөттүн милдеттенмелерин аткаруу үчүн каржылоодогу тартыштык кала берүүдө. Бул тартыштыкты жоюу үчүн дары-дармек- тердин наркынын кескин жогорулап кетишине каршы күрөшүү боюнча чаралар, врачтардын рецепт жазуу ыкмаларын сарамжалдаштыруу жана ден соолукка бюджеттик каражаттарды көбөйтүү мүмкүнчүлүктөрүн иликтөө талап кылынат. • Медициналык кызматкерлер заманбап коомдук саламаттык сактоо системасынын жана баштапкы медициналык-санитардык жардамдын муктаждыктарын канааттандырууга жакшы даярдалган эмес. Штаттарды толуктоонун пландарын иштеп чыгуу, жумуш ордунда узак мөөнөткө кармоо жана жумушка орноштуруу үчүн жетиштүү эмгек акы төлөө, ошондой эле саламаттык сактоо системасынын бардык деңгээлдериндеги кызматкерлерди окутуу жана аларга колдоо көрсөтүү чоң мааниге ээ болуп турат. • Калк ден соолукту чыңдоо жана оорулардын алдын алуу иштерине жигердүү катышпайт. Жугуштуу эмес оорулардын жүрүм-турум тобокелдик факторлору жөнүндө маалымдар бо- лууну жогорулатуу керек. Адамдардын өз ден соолугуна кам көрүүсүнө жигердүү катышууга шыктандырган, пациентке багыт алган кызмат көрсөтүүгө өтүү зарыл. • Реформага каршылык көрсөткөн жерлер бар, ошондой эле «Ден соолук-2030» программа- сынын максаттарына жетүүдө коомдук саламаттык сактоонун жана баштапкы медицина- лык-санитардык жардам көрсөтүү системасынын ролу жөнүндө бирдиктүү көз караш жок. ТӨМдүн алкагында саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү күн тартибин аткаруу үчүн, коомдук саламаттыкты камсыздоого багытталган саламаттык сактоо системасын транфсормация- лоонун дагы да кеңири максаттарына жетүү үчүн бүткүл системанын алкагында бардык дең- гээлдерде агартуучулук, ошондой эле үгүт иштерин жүргүзүү зарыл. • Калктын ден соолугунун көрсөткүчтөрү боюнча негизги медициналык кызмат көрсөтүүлөр- гө жеткиликтүүлүктө адилетсиз айырмачылыктар сакталып калууда. Медициналык жар- дамдын сапатын жогорулатуу, аялуу катмар жана жакыр адамдар үчүн негизги кызмат көр- сөтүүлөргө жеткиликтүүлүктү кеңейтүү боюнча жалпы системалуу мамиле керек. Максаттуу ыкмалар адилетсиздиктин негизги себептерин жоюуга багытталышы керек. Жарандык коом- дун топтору калктын аялуу катмарынын ден соолугун чыңдоодо маанилүү ролду ойной алат. • Иш жүзүндөгү маалыматтарга таянган саясатты иштеп чыгууга жана программаны жүзөгө ашырууга негизделген ыкмалар болор-болбос даражада колдонулуп жатат. Колдо болгон маалыматтарды мезгил-мезгили менен прогрессти баалоого, саламаттык сактоо тармагын- дагы улуттук артыкчылыктарга жана ТӨМдүн максаттарына жетүүгө багытталган стратеги- яларды тактоо максатында өбөлгө катары кеңири колдонууга жардам берүү үчүн улуттук, райондук жана жергиликтүү деңгээлдеги саясатчылардын потенциалын жогорулатуу керек. 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 85 Библиография 1. Биздин дүйнөнү өзгөртүү: 2030-жылга чейин Туруктуу өнүгүү жаатындагы күн тартиби. Нью- Йорк: Бириккен Улуттар Уюму; 2015 (70/1 резолюциясы, Бириккен Улуттар Уюмунун Башкы Ассамблеясы тарабынан кабыл алынган; https://undocs.org/ ru / A / RES / 70/1, 2020-жылдын 1-ноябрына карата). 2. Ден соолуктун жана бакубат жашоонун европалык саясатына таянуу менен Туруктуу өнүгүү жаатындагы Күн тартибин ишке ашыруу боюнча жол картасы – Ден соолук-2020. Копенга- ген: ДССУнун Европалык регионалдык бюросу; 2017 (RC67/9; https:// www.euro.who.int/__data/ assets/pdf_file/0007/349162/67rs03r_SDGs_170889.pdf, 2020-жылдын 1-ноябрына карата). 3. Global Action Plan. In: SDG [website]. Geneva: World Health Organization; 2019 (https://www. who. int/sdg/global-action-plan, accessed 12 February 2020). 4. “Ден соолук 2020 - XXI кылымга европалык саясий алкак жана стратегия”. Копенгаген: ДС- СУнун Европалык регионалдык бюросу; 2013 (https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_ file/0017/215432/Health2020-Long-Rus.pdf, 2020-жылдын 1-ноябрына карата). 5. Nunes A, Lee K, O’Riordan T. The importance of an integrating framework for achieving the Sustainable Development Goals: the example of health and well-being. BMJ Global Health. 2016;1(3):e000068. doi: 10.1136/bmjgh-2016-000068. 6. Туруктуу өнүгүүнүн улуттук стратегиясы. Бишкек: Кыргыз Республикасынын Улуттук ста- тистика комитети; 2018 (http://www.stat.kg/ru/nsur/, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 7. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2018–2022-жылдарга "Биримдик. Ишеним. Жарат- мандык" программасы. Бишкек: Кыргыз Республикасынын Өкмөтү; 2018 (№ 2377-VI; https:// www.gov.kg/ru/programs/6, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 8. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-2030-жылдарга калктын ден соолугун сактоо жана саламаттык сактоо системасын өнүктүрүү боюнча “Ден соолугу чың адам - өнүккөн өлкө” программасы. Бишкек: Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлиги; 2018 (http://zdrav2030.med.kg/index.php/ru/, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 9. Integration of the Sustainable Development Goals 2030 in the strategic programs of Kyrgyzstan’s healthcare sector and the country’s development strategy 2030. Bishkek: Health Policy Analysis Centre, WHO Regional Office for Europe; 2017 (http://hpac.kg/wp-content/ uploads/2016/02/SDG- Health-Targets_KGZ_ENG.pdf, accessed 12 February 2020). 10. Стратегиялык колдонмого кыскача сереп: жалпы мамлекеттик мамиле. Кыргызстан: Ко- омдук саламаттык сактоо боюнча координациялык кеңеш. Копенгаген: ДССУнун Европалык регионалдык бюросу; 2019 (https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_ file/0017/413063/ Kyrgyzstan-snapshot-Coordinating-Council-for-Public-Health-CCPH-ru.pdf, 2020-жылдын 1-но- ябрына карата абал боюнча). 11. Ibraimova A, Akkazieva B, Murzalieva G, Balabanova D. Kyrgyzstan: a regional leader in healthsystem reforms. In: Balabanova D, McKee M, Mills A, editors. «Good health at low cost» 25 years on. What Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу86 makes an effective health system? London: London School of Hygiene & Tropical Medicines; 2011:117–158 (http://ghlc.lshtm.ac.uk/files/2011/10/GHLC-book.pdf, accessed 12 February 2020). 12. МАНАС: Кыргызстандагы саламаттык сактоону реформалоо программасы. Копенга- ген: ДССУнун Европалык регионалдык бюросу; 1997 (https://apps.who.int/iris/bitstream/ handle/10665/277084/EUR-KGZ-CARE-07-01-11-rus.pdf?sequence=1&isAllowed=y, 2020-жыл- дын 13-февралына карата абал боюнча). 13. 2006–2010-жылдарга Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоосун реформалоонун "Манас таалими" Улуттук программасы. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2006-жыл- дын 16-февралындагы №100 токтому менен бекитилген. Бишкек: Кыргыз Республикасы- нын Өкмөтү; 2006 (орус тилинде; http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/57155?cl=ru-ru, 2019-жылдын 27-июлуна карата). 14. Кыргыз Республикасынын саламаттык сактоосун реформалоонун 2012-2016-жылдарга карата «Ден соолук» улуттук программасы. Бишкек: Кыргыз Республикасынын Өкмөтү; 2012 (http://densooluk.med.kg/ru/, 2019-жылдын 27-июлуна карата абал боюнча). 15. Ibraimova A, Akkazieva B, Ibraimov A, Manzhieva E, Rechel B. Kyrgyzstan: Health system review. Health Syst Transit. 2011:13(3):1–152. PMID: 21697030. 16. Мыкты тажрыйба боюнча маалыматтык баяндама: Кыргызстандагы саламаттык сактоо чөйрөсүндө жамааттардын иш-чаралары: Гипертония оорусун аныктоону күчөтүү үчүн айыл жерлериндеги ден соолукту чыңдоого жана баштапкы медициналык-санитардык жардам кызматтарына карата интеграцияланган мамиле. Копенгаген: ДССУнун Европалык регио- налдык бюросу; 2016 (https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_ file/0017/336122/Good- Practice-Brief-Community-action-health-Kyrgyzstan-ru.pdf, 2020-жылдын 13-февралына кара- та абал боюнча). 17. Edwards N, Sydykova A, Tashpaeva N, Kluge H, Habicht J. Key lessons from preparing the health strategy in the Kyrgyz Republic. Eurohealth. 2018:24(4);38–42. 18. Joint statement demonstrates support for and commitment to Kyrgyzstan’s new health strategy. In: Countries: Kyrgyzstan [website]. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2019 (http:// www.euro.who.int/en/countries/kyrgyzstan/news/news/2019/4/joint-statement-demonstrates- support-for-and-commitment-to-kyrgyzstans-new-health-strategy, accessed 12 February 2020). 19. eHealth in the Kyrgyz Republic: strategy and action plan 2015–2020. Geneva: World Health Organization; 2015 (Decree No. 496; https://www.who.int/goe/policies/countries/kgz.pdf, accessed 12 February 2020). 20. Kazakhstan global youth tobacco survey 2014. In: GHDx [online database]. Seattle (WA): Institute for Health Metrics and Evaluation; 2014 (http://ghdx.healthdata.org/record/kazakhstan-global- youth-tobacco-survey-2014, accessed 12 February 2020). 21. Көп көрсөткүчтөр боюнча кластердик сурамжылоо. Кыргыз Республикасы. 2018. Бишкек: Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети жана Бириккен Улуттар Уюмунун Балдар фонду; 2019 (http://www.stat.kg/media/files/d0f77c65-07d9-469d-879a-84dc5aae8833. pdf, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 87 22. Deryabina A, Dooronbekova A. Integrated biological behavioral survey among sex partners of people who inject drugs in the Kyrgyz Republic. New York: Mailman School of Public Health, Columbia University; 2015 (Technical report; https://www.researchgate.net/ publication/274639787_ INTEGRATED_BIOLOGICAL_BEHAVIORAL_SURVEY_AMONG_SEX_ PARTNERS_OF_PEOPLE_WHO_ INJECT_DRUGS_IN_THE_KYRGYZ_REPUBLIC, accessed 12 February 2020). 23. Mid-term review (MTR) report: «Manas Taalimi» health sector strategy. Bishkek, Ministry of Health; 2008. 24. Кыргыз Республикасынын туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттардын көрсөткүчтөрү [вебсайт]. Бишкек: Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети; 2019 (https:// sustainabledevelopment-kyrgyzstan.github.io/, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 25. Башкы Ассамблеянын колдоосу астында чакырылган Туруктуу өнүгүү боюнча жогорку деңгээлдеги саясий форумдун саясий декларациясы. 2030-жылга чейин Күн тартибин ишке ашырууда системалуу кемчиликтерди жоюу боюнча иш-аракеттерди тездетүү. Биз туруктуу өнүгүү үчүн он жылдык иш-аракеттерге жана жетишкендиктерге даярданабыз. Нью-Йорк: Бириккен Улуттар Уюму; 2019 (Бириккен Улуттар Уюмунун Башкы Ассамблеясынын 74/4 ре- золюциясы менен бекитилди; https://undocs.org/ru/A/ RES/74/4, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 26. Annual progress report 2018. United Nations Development Assistance Framework 2018–2022. Bishkek: United Nations Kyrgyz Republic; 2019 (https://www.undp.org/content/dam/unct/ kyrgyzstan/docs/General/Kyrgyzstan_UNDAF_Annual_Report_2018_eng.pdf, accessed 12 February 2020). 27. UN MAPS’тын Мекеме аралык миссиясы. Кыргызстанда Туруктуу өнүгүү максаттарына же- тишүүнүн жүрүшү жөнүндө отчет. Туруктуу өнүгүү максаттары боюнча прогресске жетүү үчүн саясатты интеграциялоо, тездетүү жана колдоо стратегияларына сереп. Бишкек: Бириккен Улуттар Уюмунун Кыргыз Республикасындагы Системасы; 2019 (http://kg.one.un.org/ content/ unct/kyrgyzstan/ru/home/news/e-library/2019/report-on-kyrgyzstans-progress-on-sustainable- development-goals/, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 28. Талдоо баяндамасы: Кыргызстандагы азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануу: көйгөй- лөр жана мүмкүн болгон чечимдер. Бишкек: Кыргыз Республикасындагы Бириккен Улуттар Уюмунун системасы жана Борбордук Азия Университети; 2019 (https:// kyrgyzstan.un.org/ ru/15698-analiticheskaya-zapiska-prodovolstvennaya-bezopasnost-i-pitanie-v-kyrgyzstane- problemy-i, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 29. Талдоо баяндамасы: саламаттык сактоо жана калктын саламаттыгынын коопсуздугун камсыз кылуу жаатындагы өзгөчө кырдаалдарга даярдыкты күчөтүү. Бишкек: Кыргыз Ре- спубликасындагы Бириккен Улуттар Уюмунун системасы жана Борбордук Азия Универси- тети; 2019 (https://kyrgyzstan.un.org/ru/15620-analiticheskaya-zapiska-usilenie-gotovnosti-k- chrezvychaynym-situaciyam-v-oblasti, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 30. Талдоо баяндамасы: Кыргыз Республикасы үчүн комплекстүү узак мөөнөттүү миграция саясатын иштеп чыгуу. Бишкек: Кыргыз Республикасындагы Бириккен Улуттар Уюмунун системасы жана Борбордук Азия Университети; 2019 (https://kyrgyzstan.un.org/ ru/15418- analiticheskaya-zapiska-razrabotka-kompleksnoy-dolgosrochnoy-migracionnoy-politiki-dlya, Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу88 31. Кыргыз Республикасынын саламаттык сактоо секторун өнүктүрүү максатында берилген расмий жардамдын мониторинги - 2015 (1-чыгарылыш). Бишкек: Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлиги; 2017 (http://med.gov.kg/images/MyFiles/KGZ_ ODA_2015_ FINAL_RUS.pdf, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 32. Country profile: Kyrgyz Republic world development indicators [online database]. Washington DC): World Bank; 2018 (https://databank.worldbank.org/views/reports/reportwidget. aspx?Report_Na me=CountryProfile&Id=b450fd57&tbar=y&dd=y&inf=n&zm=n&country=KGZ, accessed 12 February 2020). 33. Maternal mortality in the Kyrgyz Republic. Washington (DC): World Bank; 2016 (Policy brief; http:// hpac.kg/wp-content/uploads/2016/02/PB_MM_ENG.pdf, accessed 12 February 2020). 34. Kyrgyzstan non-communicable diseases country profile. Geneva: World Health Organization; 2018 (https://www.who.int/nmh/countries/2018/kgz_en.pdf?ua=1, accessed 12 February 2020). 35. Sachs J, Schmidt-Traub G, Kroll C, Lafortune G, Fuller G. Sustainable Development Report 2019. New York: Bertelsmann Stiftung and Sustainable Development Solutions Network; 2019 (https:// www.sustainabledevelopment.report, accessed 12 February 2020). 36. Kyrgyz Republic. In: 2019 Global index [website]. New York: Sustainable Development Solutions Network; 2019 (https://github.com/sdsna/2019GlobalIndex/blob/master/country_profiles/ Kyrgyz%20Republic_SDR_2019.pdf, accessed 12 February 2020). 37. Maternal mortality estimates by country. In: Global Health Observatory data repository [online database]. Geneva: World Health Organization; 2019 (http://apps.who.int/gho/data/node. main.15, accessed 12 February 2020). 38. Health-related SDGs. In: Viz Hub [website]. Seattle (WA): Institute for Health Metrics and Evaluation; 2019 (https://vizhub.healthdata.org/sdg/, accessed 12 February 2020). 39. Европалык саламаттык сактоо маалымат порталы [маалымат базасы]. Копенгаген: Дүй- нөлүк саламаттык сактоо уюму. Европалык регионалдык бюро; 2019 (https://gateway. euro. who.int/ru/, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 40. Kyrgyzstan: under-5 mortality rate [online database]. New York: United Nations Interagency Group for Child Mortality; 2015 (https://childmortality.org/data/Kyrgyzstan, accessed 12 February 2020). 41. Global burden of diseases, injuries and risk factors study (GBD) 2013. In: Viz Hub [website]. Seattle (WA): Institute for Health Metrics and Evaluation; 2019 (http://vizhub.healthdata.org/gbd- compare/#, accessed 12 February 2020). 42. Multidrug- and extensively drug-resistant TB (M/XDR-TB). In: Health topics: tuberculosis[website]. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2020 (http://www.euro.who.int/ en/health-topics/ communicable-diseases/tuberculosis/data-and-statistics/multidrug-and-extensively-drug- resistant-tb-mxdr-tb, accessed 12 February 2020). 43. Kyrgyzstan tuberculosis profile estimates for 2018. Geneva: World Health Organization; 2017 (https://worldhealthorg.shinyapps.io/tb_profiles/?_inputs_&lan=%22EN%22&iso2=%22KG%22). 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 89 44. Prevalence of HIV, total (% of population ages 15-49). In: World Bank databank. Washington (DC): World Bank; 2018 (https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS, accessed 12 February 2020). 45. Antiretroviral therapy coverage for PMTCT (% of pregnant women living with HIV). In: World Bank databank. Washington (DC): World Bank; 2018 (https://data.worldbank.org/indicator/SH.HIV. PMTC. ZS?locations=KG, accessed 12 February 2020). 46. Methods and results of 2016 size estimation exercise in Kyrgyzstan: service multipliers to estimate the size of people who inject drugs, female sex workers and men having sex with men. Washington (DC): US Agency for International Development; 2016 (http://www.afew.kg/upload/ files/Narrative_ methods_results_KG_SE_03_01_2018.pdf, accessed 12 February 2020). 47. HIV/AIDS surveillance in Europe 2017. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2017 (http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0007/355570/20171127-Annual_HIV_Report. pdf, accessed 12 February 2020). 48 A study in the area of HIV in the Kygryz Republic. Washington (DC): United States Agency for International Development; 2015 (https://kyrgyzstan.un.org/sites/default/files/2019-09/A%20 study%20in%20HIV%20area%20in%20the%20Kyrgyz%20Republic%202015%20EN.pdf, accessed 12 February 2020). 49. Mozalevskis А, Harmanci Н, Бобрик А. Кыргызстандагы вирустук гепатитке каршы күрөш үчүн көрүлгөн чараларды баалоо боюнча ДССУнун миссиясы. 11-15-июль, 2016-жыл. Копенгаген: ДССУнун Европалык регионалдык бюросу; 2016 (https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_ file/0003/343263/Final-KGZ-Hepatitis-Mission-Report-06.07.2017-RUS.pdf, 2020-жылдын 1-но- ябрына карата). 50. Кыргызстан. Саламаттык сактоо боюнча маалыматтар, өлкөнүн профилдери. Ден соолукту өлчөөнүн жана баалоонун индикаторлор институту (HIMP) [онлайн маалымат базасы]. Сиэтл, (Вашингтон штаты): Ден соолукту өлчөө жана баалоо көрсөткүчтөр институту; 2019 (http:// www.healthdata.org/ kyrgyzstan?language=134, 2020-жылдын 1-ноябрына карата). 51. Бириккен Улуттар Уюмунун Өнүктүрүү Программасы, Бириккен Улуттар Уюмунун ЖЭО бо- юнча Мекеме аралык максаттуу тобу, ДССУнун Европалык регионалдык бюросу. Кыргызстан- дагы жугуштуу эмес оорулардын алдын алуу жана аларга каршы күрөшүү: Инвестицияцияло- онун пайдасына келтирилген жүйөлөр (2017). Копенгаген: ДССУнун Европалык регионалдык бюросу; 2017 (https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0007/349684/BizzCase-KGZ-Ru- web. pdf, 2020-жылдын 1-ноябрына карата). 52. 2013-2020-жылдарга Кыргыз Республикасында жугуштуу эмес оорулардын алдын алуу жана контролдоо боюнча Программанын жана Иш-чаралар Планы боюнча аткарылган иштер жөнүндө отчет. (2017). Копенгаген: ДССУнун Европалык регионалдык бюросу; 2017 (https:// www.euro.who.int/__data/assets/pdf_ file/0009/337905/KGZ-progress-report-RU-web.pdf, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 53. Кыргызстандагы жугуштуу эмес ооруларга карата негизги иш-чаралардын пакетин кир- гизүү: 1 жыл аралыгында Бишкек шаарында натыйжалуулукту жана чыгымдарды баалоо (2017). Копенгаген: ДССУнун Европалык регионалдык бюросу; 2017 (https://www.euro.who. Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу90 int/__data/ assets/pdf_file/0003/337845/PEN-Evaluation-RUS-FINAL.pdf, 2020-жылдын 1-ноя- брына карата абал боюнча). 54. Кыргызстанда алкоголго салык салуу саясаты. Копенгаген: ДССУнун Европалык регионал- дык бюросу; 2017 (https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_ file/0007/353536/Alcohol-KGZ- Ru.pdf, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 55. СПИДге, кургак учукка жана безгекке каршы күрөшүү боюнча Глобалдык Фонд тарабынан каржыланган, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүн колдоо боюнча БУУӨПтүн Долбоорун ишке ашыруу боюнча жылдык отчету, Нью-Йорк: Бириккен Улуттар Уюмунун Өнүктүрүү Программасы; 2015 (https://www.kg.undp.org/content/kyrgyzstan/en/home/library/hiv_aids/ gfatmannualreport_eng.html, 2020-жылдын 16-февралына карата абал боюнча). 56. Global status report on road safety 2018. Geneva: World Health Organization; 2018 (https://www. who.int/violence_injury_prevention/road_safety_status/2018/en/, accessed 12 February 2020). 57. Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети, Кыргыз Республикасынын Сала- маттык сактоо министрлиги, ICF International. Кыргыз Республикасы: медициналык-демо- графиялык изилдөө 2012. Бишкек: Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети; 2013 (http://sun-kg.org/uploads/resources/ diemoghrafichieskoie-issliedovaniie_KR_2012.pdf, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 58. Саламаттык сактоо кызмат көрсөтүүлөрү бардыгын камтышы [веб-сайт]. Женева: Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму; 2019 (https://www.who.int/features/qa/universal_health_coverage/ru/, 2020-жылдын 13-февралына карата). 59. Giuffrida A, Jakab M, Dale E. Toward universal coverage in health : the case of the state guaranteed benefit package of the Kyrgyz Republic. Washington (DC): World Bank; 2013 (http:// documents. worldbank.org/curated/en/685631468278090377/Toward-universal-coverage-in-health-the- case-of-the-state-guaranteed-benefit-package-of-the-Kyrgyz-Republic, accessed 12 February 2020). 60. Адамдар саламаттык сактоо кызмат көрсөтүүлөрү үчүн акы төлөөгө кудуреттүүбү? Европада- гы каржылык коргоо жөнүндө жаңы маалыматтар. Копенгаген: ДССУнун Европалык регионал- дык бюросу; 2019 (https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/330088/9789289054638- rus.pdf, 2019-жылдын 20-декабрына карата абал боюнча). 61. Кыргызстанда медициналык кызмат көрсөтүү издеп кайрылуунун финансылык түйшү- гүнүн узак мөөнөттүү тенденциялары, 2000–2014-ж.ж. (2016). Копенгаген: ДССУнун Европа- лык регионалдык бюросу; 2016 (Саламаттык сактоону каржылоо саясаты боюнча документ- тер; https://www. euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0020/329222/Long-term-trends-KGZ-ru. pdf, 2020-жылдын 16-февралына карата абал боюнча). 62. Региондо турак жайдагы жана айлана-чөйрөдөгү абанын булганышы жыл сайын жарым миллиондон ашык адамдын мезгилсиз дүйнөдөн кайтышына себеп болууда. Жаңылыктар [веб-сайт]. Копенгаген: ДССУнун Европалык регионалдык бюросу; 2018 (https://www. euro.who. int/ru/health-topics/environment-and-health/air-quality/news/news/2018/5/over-half-a-million- premature-deaths-annually-in-the-european-region-attributable-to-household-and-ambient-air- pollution, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 91 63. Тамекиге каршы күрөшүү боюнча маалыматтык баракча - Кыргызстан. Копенгаген: ДС- СУнун Европалык регионалдык бюросу; 2017 (https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_ file/0015/340251/Fact-Sheet-Tobacco-Control-Kyrgyzstan-R.pdf, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 64. Кыргызстандагы III Дүйнөлүк Көчмөндөр Оюндары: тамекинин түтүнү жок чөйрө. Жаңылык- тар [веб-сайт]. Копенгаген: ДССУнун Европалык регионалдык бюросу; 2018 (https://www. euro. who.int/ru/health-topics/disease-prevention/tobacco/news/news/2018/9/3rd-biennial-world- nomad-games-in-kyrgyzstan-smoke-free, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 65. Кыргызстанда дары-дармек каражаттарынын баасын түзүүдө жана ордун толтурууда реформалар (2016). Копенгаген: ДССУнун Европалык регионалдык бюросу; 2016 (https:// www. euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0020/334424/Pharmaceutical-pricing-reimbursement- reform-Kyrgyzstan-ru.pdf, 2020-жылдын 16-февралына карата абал боюнча). 66. Cylus J, Thomson S, Evetovits T. Catastrophic health spending in Europe: equity and policy implications of different calculation methods. Bull World Health Organ. 2018;96:599–609. doi: http:// dx.doi.org/10.2471/BLT.18.209031. 67. Кыргызстандын биргелешкен тышкы баалоосу: Миссиянын отчету: 2016-жылдын 28-ноя- бры - 2-декабры. Женева: Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму; 2017 (https://apps.who.int/ iris/ bitstream/handle/10665/255527/WHO-WHE-CPI-2017.22-rus.pdf?sequence=1&isAllowed=y, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча) • Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу 68. Өзүнө баа берүүнүн негизинде мүчө-мамлекеттердин жылдык отчет тапшыруусунун өбөлгөсү. Эл аралык медициналык-санитардык эрежелер (2005). Женева: Дүйнөлүк саламат- тыкты сактоо уюму; 2018 (https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/272615/WHO-WHE- CPI-2018.16-rus.pdf?sequence=1, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 69. Kyrgyzstan: human development indicators. In: Human development reports [website]. New York: United Nations Development Programme; 2020 (http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/ KGZ, accessed 12 February 2020). 70. Gotsadze T, Shalyeva K. Evaluation of UNICEF country program (2012–2016) and strategic positioning: Republic of Kyrgyzstan. New York: United Nations Children’s Fund; 2016 (https:// www.unicef.org/evaldatabase/files/Kyrgyzstan_FINAL_CPE_REPORT_2016-001.pdf, accessed 12 February 2020). 71. Campbell J. Health consequences of intimate partner violence. Lancet. 2002;359(9314):1331–6. doi: 10.1016/S0140-6736(02)08336-8. 72. Конвенция майып адамдардын укуктары менен эркиндиктерин жүзөгө ашыруунун жол картасы болуп саналат. Нью-Йорк: Бириккен Улуттар Уюмунун Өнүктүрүү Программасы; 2018-жылдын 13-ноябры (Пресс-релиз; (https://www.kg.undp.org/content/kyrgyzstan/ru/ home/presscenter/ articles/2018/11/the-convention-is-a-road-map-to-realize-the-rights-and- freedoms-.html, 2020-жылдын 16-февралына карата абал боюнча). 73. Майыптыгы бар балдар. В: Кыргызстан [вебсайт]. Нью-Йорк: Бириккен Улуттар Уюмунун Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу92 Балдар Фонду; 2020 https://www.unicef.org/kyrgyzstan/ ru/%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B8- %D1%81-%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D 0%B8%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D1%81% D1%82%D1%8C%D1%8E, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 74. Кыргызстан "Дени сак шаарлар" улуттук тармагынын кеңешмесин уюштурган Борбор Азия- дагы биринчи өлкө болуп калды. Копенгаген: ДССУнун Европалык регионалдык бюросу; 2018 (https://www.euro.who.int/ru/countries/kyrgyzstan/news/news/2018/9/kyrgyzstan-becomes- first-country-in-central-asia-to-host-a-national-healthy-cities-network-meeting, 2020-жылдын 1-ноябрына карата). 75. Women and children from Kyrgyzstan affected by migration: an exacerbated vulnerability. Paris: International Federation for Human Rights; 2016 (https://www.osce.org/ odihr/269066?download=true, accessed 12 February 2020). 76. Dubrok H, Turakhanova D. Gender study for central Asia: Kyrgyzstan final report. Bratislava: EuroPlus Consulting & Management; 2018 (https://eeas.europa.eu/sites/eeas/files/kyrgyzstan_ final_report_09.01.2018_approved_workshop_final.pdf, accessed 12 February 2020). 77. Кыргызстанда саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү кызмат көрсөтүүлөрдүн сапаты: сереп. Копенгаген: ДССУнун Европалык регионалдык бюросу; 2018 (Жумушчу документ; https://www. euro.who.int/__data/assets/ pdf_file/0011/386417/kgz-qoc-rus.pdf, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 78. Кыргыз Республикасында саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү кызмат көрсөтүүнү уюшту- рууга карата жасалган аналитикалык сереп: фактылар эмнени көрсөтүп турат (2018-ж.) Ко- пенгаген: ДССУнун Европалык регионалдык бюросу; 2018 (Саламаттык сактоо чөйрөсүндө интеграцияланган кызмат көрсөтүүлөрдү уюштуруу боюнча иш-аракеттер үчүн ДССУнун Европалык алкагы; https://www.euro.who.int/__ data/assets/pdf_file/0006/378843/RUS_07_ Kyrgyzstan-HSD_final-web.pdf, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 79. Коомдук саламаттыкты сактоо потенциалын жана кызмат көрсөтүүлөрүн чыңдоо боюнча Европалык иш-аракеттер планы. Европалык регионалдык комитет. Алтымыш экинчи сессия, Мальта, 2012-жылдын 10-13-сентябры. Копенгаген: ДССУнун Европалык регионалдык бю- росу; 2012 (https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0008/171773/RC62wd12rev1-Rus- updated. pdf, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 80. Braveman P, Arkin E, Orleans T, Proctor D, Plough A. What is health equity? Princeton(NJ): Robert Wood Johnson Foundation; 2017 (https://www.rwjf.org/en/library/research/2017/05/what-is- health-equity-.html, accessed 12 February 2020). 81. Кыргыз Республикасынын саламаттык сактоо систеамасын реформалоонун 2012–2016-жылдарга “Ден соолук” Улуттук программасына жасалган орто мөөнөттүү сереп жөнүндө отчет. Бишкек: Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлиги; 2016 (http://densooluk.med.kg/ images/MyFiles/2016/20062016/report_24062015.pdf, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). 82. Corruption perceptions index 2017. Berlin: Transparency International; 2018 (https://www. transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2017, accessed 12 February 2020). 83. Саламаттык сактоо сектору Кыргызстанда ТӨМдү адаптациялоо процессинде жетектөөчү 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 93 ролду ойнойт. Копенгаген: ДССУнун Европалык регионалдык бюросу; 2017 (https://www. euro.who.int/ru/ countries/kyrgyzstan/news/news/2017/06/health-sector-leading-the-way-on- adapting-sdgs-in-kyrgyzstan, 2020-жылдын 1-ноябрына карата абал боюнча). Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу94 1-тиркеме. Ден соолукка байланышкан ТӨМгө жетүүгө кол- доо көрсөтүүдө ГИП алкагында өнөктөштөрдүн иши туура- луу суроолорго жооптордун кыскача баяны • Төмөндөгү таблицаларда анкеталоонун жүрүшүндө алынган маалыматтар жалпылаштырыл- ган түрдө берилди. А1.1-таблица. Уюм / мекеме тарабынан камтылган, ден соолукка байланышкан ТӨМдүн алка- гындагы иштин максаттуу багыттары ТӨМдүн милдеттери ЮНИСЕФ ЮНФПА ФАО ДССУ БУУӨП 1. Жакырчылыкты жоюу 1.2, 1.3, 1.4, 1b X 2. Ачкачылыкты жоюу X 2.1, 2.2, 2.3, 2.4, 2.5, 2a 3. Жакшы ден соолук жана бакубатчылык X 3.1, 3.2, 3.3,3.7.1, 3.7.2,3.8.1 3.1,3.2,3.3,3. 4,3.5,3.6,3.7, 3.8,3.a,3.b, 3.c,3.d 3.3 4. Сапаттуу билим берүү X (сексуалдык тарбия, үй-бүлөнү план- доо) 5. Гендердик теңчи- лик X 5.2.1, 5.2.2, 5.3.1, 5.6.1, 5.6.2 5.4, 5a, 5b X 6. Таза суу жана санитария X (табият кырсыгынан жабыркаган аялдар үчүн санитардык-гигиеналык материалдардын топтому) X 7. Арзан жана таза энергия X 8. Татыктуу жумуш жана экономикалык өсүш 8.2 X 9. Индустриялашты- руу, инновациялар жана инфраструк- тура 10. Теңсиздикти кыскартуу X (теңсиздикти кыскартуу боюнча кыз- мат көрсөтүүлөр; гендердик зомбулуктун алдын-алуу; аялуу жамааттарда, анын ичинде мигранттар жана майыптар арасында гендердик теңчиликке көмөк көрсөтүү ) 11. Туруктуу шаар- лар жана калктуу конуштар X 12. Керектөө жана өндүрүү X 13. Климаттын өзгөрүшүнө каршы күрөш 13.1, 13.2 X 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 95 А1.1-таблица. Уландысы ТӨМдүн милдеттери ЮНИСЕФ ЮНФПА ФАО ДССУ БУУӨП 14. Деңиз экосисте- маларын сактоо 15. Жердеги эко- системаны сактап калуу 16. Тынчтык, сот адилеттүүлүгү жана натыйжалуу инсти- туттар X (өзгөчө кырдаалдарда жыныстык жана башка зордук-зомбулукка чабал- дык көйгөйүн чечүү) 16.6 17. Туруктуу өнүк- түрүүнүн кызы- кчылыгында өнөк- төштүк X (калк арасында изилдөөлөрдү жүр- гүзүүгө колдоо көрсөтүү) 17.4, 17.18 А1.2-таблица. Тездетүүнүн багыттары. БМСЖ Мекеме Кызмат көрсөтүүнүн сапатын жогорулатуу Кызматкерлердин потен- циалын жана шыктануу деңгээлин жогорулатуу Зарыл дары-дармек- терге жеткиликтүүлүк- тү жогорулатуу Мониторингге жана контролго колдоо көрсөтүү ЮНИСЕФ • Өспүрүмдөрдүн ден соолугуна байланышкан маселелер боюнча БМСЖ жаатындагы пилоттук долбоор • Тамактануу маселелери боюнча (эне жана бала) консультацияларды патронаждык визиттер программасы жана балага аяр мамиле жасаган оору- каналарга интеграциялоо • БМСЖ кызматкерлерин окутуу: ымыркайларга кам көрүү үчүн визиттер _ _ ЮНФПА • Төрөттөн кийин кам көрүү боюнча БМСЖ ади- стери үчүн стандарттуу операциялык жол-жобо- лорду иштеп чыгуу •Эклампсияоор дара- жадагыпреэклампсия, жатындан тышкары бойго бүтүү боюнча клиникалык протоколдорду иштеп чыгуу • Төрөттү көзөмөлдөө баштапкы жана экинчи деңгээлдеги акушердик- гинекологиялык жардам көрсөтүү боюнча мамлекеттик стандарттарды иштеп чыгуу (бекитүү процессинде турат) • Аймактарды кошкондо экинчи медициналык жардамдын деңгээлинде жатындын ичине бойго бүтүрбөөчү түзмөктү коюу/ чыгаруу боюнча клиникалык окуу • БМСЖ деңгээлинде жыныстык жана репро- дуктивдү саламаттыкты коргоо боюнча кызматтар менен байланышты бекемдөө максатында ВИЧ көбүрөөк катталган 10 облуста БМСЖ кыз- маткерлерин окутуу • ММК КП алкагында бойго бүтүрбөөчү заманбап каражат- тарга жеткиликтүү кеңейтүү максатында ММК фонду менен иш алып баруу • БМСЖ деңгээлинде бойдон бүтүрбөөчү каражаттарды дайындоого мониторинг жүргүзүү • Репродуктивдүү ден соолук жана укуктар жөнүндө Мыйзамга мониторинг жүр- гүзүү өбөлгөсү иштелип чыгып, аймактарда сынал- ды • Үй-бүлөнү пландоо боюнча кызмат көрсөтүүлөргө мониторинг жүр- гүзүү өбөлгөсүн иштеп чыгуу, Дипломдон кийинки билим берүү боюнча мамлекеттик медициналык институт бекиткен ФАО Маалымат жок Маалымат жок Маалымат жок Маалымат жок Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу96 Мекеме Кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын жогорулатуу Персоналдын потен- циалын күчөтүү жана шыктандыруу Зарыл дары-дармек каражаттарына жетки- ликтүүлүктү жакшы- ртуу Мониторингге жана көзөмөлгө колдоо көрсөтүү БУУӨП • Кургак учукту чукул ара- да аныктоо үчүн жабдуу- ларды жана реактивдерди берүү (Genexpert платфор- масы) • Кургак учукка каршы кы- змат көрсөтүү үчүн 5тен 7ге чейин аймакка паци- енттин какырыгын ташуу системасын кеңейтүү • Дарылоону уланта бе- риши үчүн кургак учуктун дарыга туруштук берген түрү менен ооруган паци- енттерге мотивациялык төлөмдөр • Кургак учукту аныктоо, логистика жана байкоо жүргүзүү маселелери боюнча БМСЖ кызмат- керлери үчүн тренинг • ВИЧ менен жашаган адамдарга кызмат көрсөткөн үй-бүлөлүк медицина борборлорунун врачтарынын ишинин натыйжасына жараша акы төлөө • Экинчи катардагы кургак учукка каршы препараттарды берүү • Вируска каршы да- рыларды жарым-жар- тылай берип туруу • Глобалдык фонд бөлгөн гранттын алкагында кургак учукка жана ВИЧке байланышкан кыз- мат көрсөтүүлөргө мониторинг жана көзөмөл жүргүзүү ДССУ • БМСЖ ооруканалары- на жана борборлоруна өзгөчө көңүл буруу менен медициналык тейлөөнүн сапатына техникалык сереп жасап чыгуу • Медициналык кызмат көрсөтүүлөр система- сына сереп; системанын ишиндеги кыйчалыштар- ды табуу • Сексуалдык, репродук- тивдүү, эненин, неонатал- дык жана өспүрүмдөр ден сооолугун коргоо кызмат көрсөтүүсүн баалоо • Өспүрүмдөрдүн репро- дуктивдүү саламаттыгын баалоо • “Сандардын артында эмнелер турат?” демилге- синин алкагында кызыл- чага, свинкага жана кыза- мыкка, каршы вакцинаны баалоо. • Иммунизациялоонун жагымсыз көрүнүштөрүнө байкоо салуу боюнча жетектөөчү принциптерди жаңылоо • Иммунизациялоодо муздак чынжырчаны күчөтүү үчүн Т/Ж • Кызмат көрсөтүүнү өркүндөтүү үчүн ВИЧ бо- юнча жол картасын иштеп чыгууга Т/Ж • Вирустук гепатиттер боюнча клиникалык про- токолдорду жана улуттук стратегияларды даярдоо • Кургак учук жаатында- гы кызмат көрсөтүүнү жакшыртуу боюнча жол картасын иштеп чыгуу • “Жакшы лаборатория – бекем ден соолук” лабораторияны аккре- диттөө үчүн баалоо, пландоо жана насаатчы- лык маселелери боюнча техникалык колдоо. • Сексуалдык, репродук- тивдүү, эненин, неонатал- дык жана өспөрөмдөр ден сооолугун коргоонун жаңы программасын иштеп чыгуу үчүн Т/Ж • Төм. темалар боюнча медициналык кызмат- керлерди окутуу: • репродуктивдүү ден соолук, мониторинг жана баалоо • Иммунизациялоо багы- тында окутуу • “Шал оорусу күч алды” деген темада имитация- лык машыгуу • Вируска каршы терапи- янын жетектөөчү прин- циптери боюнча улуттук семинар • Вирустук гепатиттин алдын-алуу, оорулууну кароо жана дарылоо боюнча окуу • Фармацевтикалык өнөр жайды жөнгө салууну өнүктүрүү боюнча Т/Ж; Антибио- тиктерди сарамжалдуу колдонууга үгүттөө үчүн клиникалык протоколдорду кайра карап чыгуу • Вирустук гепатит- ке эпидемкөзөмөл жүргүзүү система- сын кайра карап чыгуу А1.2-таблица. Уландысы ФАО: Бириккен Улуттар Уюмунун Азык-түлүк жана айыл чарба уюму; Т/Ж – техникалык жардам. 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 97 Мекеме Камтууда кемчиликтерди аныктоо максатында талдоо жүргүзүү Мамлекеттик каржылоону көбөйтүү жана финансылык башкарууну жакшыртуу макса- тында адвокация Медициналык кызмат көрсөтүүлөрдү жана медициналык багыттагы товарларды стратегиялык сатып алууну өркүндөтүү максатында колдоо көр- сөтүү ЮНИСЕФ Эне менен баланын ден со- олугун чыңдоо, тамактануу жана эмдөө кызматтарындагы тоскоолдуктарды талдоо – – ЮНФПА • Үй-бүлөнү пландаштыруу иш-чараларына жумшалган мамлекеттик чыгымдарды үзгүлтүксүз көзөмөлдөө жана талдоо, саламаттык сактоонун улуттук эсептеринин ачыктыгын камсыз кылуу маселелери бо- юнча маалыматтык-түшүндүрүү иштерин жүргүзүү. • Бойго бүтүрбөөчү каражат- тарды колдонуу деңгээлин жогорулатуу, аялдардын, жаңы төрөлгөн ымыркайлардын, бал- дардын жана өспүрүмдөрдүн ден соолугун коргоо максатын- да 2019-2030-жылдарга финан- сылык жактан эсептелген ишке ашыруу планынын долбоорун даярдоо Эненин өмүрүнө алып келүүчү медициналык жана социалдык кооптуу топко кирген аялдар- дын 50%ын бойго бүтүрбөй турган каражаттар менен камсыздоо үчүн 2023-жылга карата мамлекеттик бюджетти көбөйтүү боюнча 5 жылдык планды Саламаттык сактоо министрлиги иштеп чыгышына колдоо көрсөтүү Репродуктивдүү ден соолукту коргоо каражат- тарын сатып алуу жана сапатын камсыз кылуу боюнча региондук семинар ФАО А/Э А/Э А/Э БУУӨП – Социалдык контракттарга финансылык колдоо көрсөтүү; ВИЧке жана кургак учукка каршы күрөшүү ошондой эле кургак учукка жана вируска каршы дары-дармектерди берүү боюнча мамлекеттик каржылоону көбөйтүү макса- тында адвокация – ДССУ Саламаттык сактоону колдонуу- нун финансылык жүгүн изилдөө – • Негизги дары-дармек- терге бааны жөнгө салуу долбоорун колдоого Т/Ж • оорукана кызмат көр- сөтүүлөрдүн стратегиялык сатып алууларын жакшы- ртуу үчүн дарыланган учур үчүн акы төлөө тутумун кайра карап чыгуу макса- тында Т/Ж А/Э – алгылыктуу эмес; Т/Ж – техникалык жардам. А1.3-таблица. Тездетүүнүн багыты: саламаттык сактоону туруктуу каржылоо Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу98 Мекеме Потенциалды арттыруу Жарандык коом тармакта- рын өнүктүрүү Жарандык коомду жана калкты ден соолукту чыңдоо ишине тартуу ЮНИСЕФ Кооптуу белгилерди аныктап, кош бойлуу аялдар менен ымыркайларды медициналык мекемеге өз убагында жиберүү үчүн жамааттык топтордун арасында маалыматтык-түшүн- дүрүү иштерин жүргүзүү – – ЮНФПА Дин иштери боюнча мамле- кеттик комитет, муфтият жана жарандык коом уюмдары менен өз ара аракеттенүү: 170 динчил аялдар жана эркектер менен Исламда үй-бүлөнү пландашты- руу жана бойго бүтүрбөөчү каражатты колдонуу маселеле- рине арналган жолугушуулар – • Жаштардын репродук- тивдүү ден соолугун чыңдоо максатында диний уюмдар жана жарандык коом менен өнөктөш мамилелерди түзүү. • Медресенин студенттери үчүн репродуктивдүү ден соолук боюнча усулдук колдонмону жана диний лидерлер үчүн коопсуз эне- лик, жыныстык жол менен жугуучу инфекциялар / ВИЧ, үй-бүлөнү пландаштыруу жана жаштардын репродук- тивдүү ден соолук боюнча брошюраларды даярдоо менен базалык окуу модулун иштеп чыгуу ФАО – – Туура тамактануу маселеле- ри боюнча жамааттын күчү менен агартуу иштерин жүр- гүзүү максатында пилоттук долбоор • Айылдык ден соолук ко- митеттерин, аялдар кеңеш- терин, социалдык жана саламаттык сактоо кызмат- керлерин тартуу боюнча окуу китептерин даярдоо БУУӨП • Кургак учукту жана ВИЧ-ин- фекциясын алдын алуу, дарылоо жана тейлөө кызмат көрсөтүүлөрүн күчөтүү боюнча мамлекеттик медициналык мекемелердин (СПИД борбору жана Кургак учукту дарылоо борбору) камкорчулар кеңеши үчүн тренинг. • Социалдык келишим боюнча тендерлерге катышуу макса- тында долбоорлорду иштеп чыгуу боюнча жарандык коом уюмдары үчүн тренинг • ВИЧ / кургак учук програм- масынын алкагында социал- дык келишим үчүн жагымдуу шарттарды түзүү максатын- да бейөкмөт уюмдардын тармактарын колдоо. • Кургак учуктун алдын-а- луунун жана дарылоонун сапатын жогорулатуу максатында кургак учукка каршы күрөшүү жаатында мамлекеттик органдардын, медициналык мекемелер- дин жана жарандык коом уюмдарынын ортосундагы кызматташтыкты чыңдоо үчүн “Өнөктөштөр түйүнү” Ассоциациясына колдоо көрсөтүү ВИЧ жуктуруп алгандыктан стигмага жана басмырлоого дуушар болгондорду тейлөө үчүн бейөкмөт уюмдардын базасында ВИЧ менен жаша- ган адамдар үчүн борбор- лорду колдоо (юридикалык жардам, убактылуу баш калкалоочу жай) ДССУ – – – А1.4-таблица. Тездетүүнүн багыты: калкты жана жарандык коомду тартуу 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 99 Мекеме Ден соолукка карата тобо- келдик факторлорун жана адилетсиздикти аныктоо Аялуу топторго камтуу боюнча демилгелерди колдоо Потенциалды арттыруу ЮНИСЕФ • Перинаталдык өлүмдөргө аудит • Эне менен баланын ден соолугу, тамактануу жана эмдөө кызмат көр- сөтүүлөрүндөгү кемтик- терди талдоо Көпчүлүк аялуу үй-бүлөлөр үчүн жаңы төрөлгөн ымыркайларды үйүнө барып, ден соолугуна көз салуу кызмат көрсөтүүлөрүнө артыкчылык берүү – ЮНФПА – – Калктын негизги топторун тейле- ген медициналык персонал үчүн ВИЧке байланыштуу стигма жана кодулоо маселелеринде этикалык нормаларды жана сылыктыкты сактоого карата ыкмаларды үйрөтүү ФАО – – • Тамакты кем ичүүнүн себеп- терин аныктоо үчүн азык-түлүк менен камсыздоо системасынын элементтерин талдоого кеңири чөйрөдөгү кызыкдар тараптарды тартуу • Тамактануу саясатын жана ма- селелерин талдоону өркүндөтүүгө колдоо көрсөтүү, тоё тамактанбоо тобокелдик факторлоруна байла- нышкан маселелерди алда канча натыйжалуу чечүүгө мүмкүндүк берүүчү саясатты иштеп чыгуу үчүн кызыкдар тараптардын диалогун жолго коюу. БУУӨП _ • Кургак учуктун дарыга туруштук берген түрү менен ооругандар дарылоосун уланта бериши үчүн мотивациялык төлөмдөр • Бишкектеги аялуу катмарга кирген 80 аялуу пациент үчүн үй шартында кургак учукту дары- лоого пациентке багытталган ыкманы колдоо • ВИЧ менен жашаган балдар жана өспүрүмдөр үчүн дем берүүчү төлөмдөр • ВИЧ жуктуруп алгандыктан стигмага жана басмырлоого дуушар болгондорду тейлөө үчүн бейөкмөт уюмдардын базасында ВИЧ менен жашаган адамдар үчүн борборлорду колдоо (юри- дикалык жардам, убактылуу баш калкалоочу жай) Кургак учуктун дарыга туруштук берген түрү менен ооруган пациенттердин социалдык-пси- хологиялык муктаждыктарын канааттандырууга кардарга ба- гытталган ыкманы ишке киргизүү үчүн аймактардагы борборлордо кейс-менеджерлерди окутуу ДССУ – – • Шаарлардын жана муниципа- литеттердин ТӨМгө жетишүүдөгү ролун изилдөө үчүн “Дени сак шаарлар” Улуттук тармагынын кеңешмесин өткөрүүгө колдоо көрсөтүү • Жол коопсуздугу, тобокелдик фактору катары алкоголь көйгөйү боюнча регионалдык кеңешме- лерге өлкөнүн катышуусун колдоо А1.5-таблица. Тездетүүнүн багыты: ден соолук детерминанттары, адилеттүүлүк маселелери, “эч ким көңүл сыртында калбайт” убадасы ФАО: Бириккен Улуттар Уюмунун Азык-түлүк жана айыл чарба уюму Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу100 Мекеме Саясатты иштеп чыгууда жана план- доодо техникалык колдоо Потенциалды арттыруу ЮНИСЕФ Оорулар күч алган учурда иммуни- зациялоонун талаптарына ылайык иштеп коммуникациялык платформа- ны иштеп чыгуу – ЮНФПА Сексуалдык жана репродуктивдүү ден соолук жагынан алгачкы кыз- мат көрсөтүүлөрдүн жана гендердик зордук-зомбулуктун курмандыктары үчүн кызмат көрсөтүүлөрдүн мини- малдуу топтомун өзгөчө кырдаалдар- да аракеттенүүнүн улуттук пландары- на киргизүү жана Өзгөчө кырдаалдар министрлиги менен биргеликте аларга даярдыкты камсыз кылуу Саламаттык сактоо министрлиги, Өзгөчө кырдаалдар министрлиги, Улуттук Кызыл Жарым Ай Коому жана саламаттык сактоо кызматкерлери менен биргеликте өткөрүл- гөн репродуктивдүү ден соолук, энелердин ден соолугу, ВИЧ, үй-бүлөнү пландаштыруу жана гендердик белгиси боюнча баштап- кы кызмат көрсөтүүлөрдүн минималдуу топтому үчүн инструментарийди тестирлөө боюнча имитациялык семинар ФАО А/Э А/Э БУУӨП А/Э А/Э ДССУ • ФАО менен биргеликте Алиментариус Кодексинин азык-түлүк стандарт- тарын алга илгерилетүү; Кодекстин эл аралык стандартын киргизүүгө көмөктөшүү боюнча жогорку деңгээл- деги саясий семинар. • Тамак-аш азыктарынын коопсузду- гунун жаңы стратегиясынын долбоо- рун даярдоодо техникалык жардам • Пандемияга даярдык көрүү боюн- ча тармактар аралык иш-аракеттер планынын долбоорун даярдоодо техникалык жардам • Коркунучтарды тобокелдик деңгээли боюнча аныктоо жана артыкчылы- ктуу кылуу үчүн Саламаттык сактоо министрлиги жана Өзгөчө кырдаал- дар министрлиги менен стратегиялык баалоо жүргүзүү • “Бирдиктүү саламаттык сактоо” демилгесинин алкагында зооноздун чыгуусунун алдын-алуу максатында тармактар ортосундагы байланышты чыңдоо боюнча семинар өткөрүү. • Сасык тумоого каршы эмдөө программа- сы боюнча АКШнын Ооруларды контролдоо жана алдын алуу борбору менен биргелеш- кен окутуу • Өзгөчө кырдаалдарга даярдыкты камсыз кылуу жана аракеттенүү үчүн 20 000 адам үчүн негизги дары-дармек каражаттары- нын комплектин берүү. A1.6-таблица. Тездетүүнүн багыты: туруксуздук жана чабалдык, оору күр чыгышы ыктымал шарттардагы иннова- циялык программалар А/Э – алгылыктуу эмес; Т/Ж – техникалык жардам 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 101 Мекеме Калктын ден соолугун текшерүү Клиникалык аудит жана эпидемиологиялык баа- лоолор Ыкчам жана жүрүм-ту- рум изилдөөлөрү Саясат жаатындагы изилдөөлөр ЮНИСЕФ • Тамак-аштын курамын- дагы микроэлементтердин деңгээлин улуттук инте- грацияланган изилдөө • МИК изилдөөсү (2018- жыл) (ЮНИСЕФ, ЮСАИД, ЮНФПА) • Ымыркайлардын өлүмүнүн тенденциясын талдоо • Перинаталдык өлүмдөрдүн аудити • Электрондук сала- маттык сактоонун жана телемедици- нанын сереби жана талдоосу • Иммундаштыруу кызматтары үчүн жет- кирүү системасынын сереби – ЮНФПА МИК изилдөөсү (2018- жыл) (ЮНИСЕФ, ЮСАИД, ЮНФПА) Калктын негизги топтору арасында жыныстык жол менен жуккан инфек- циялардын кырдаалын талдоо (2018-жыл); Жыйынтыгы ЖЖЖО көбөйгөндүгүн жана ЖЖЖО, жыныстык жана репродуктивдүү ден соолук жана ВИЧ-инфек- циясы боюнча кызмат көрсөтүүлөрдүн өз ара тыгыз байланышы керек экендигин көрсөтөт Медицина кызматкер- леринин жана репро- дуктивдүү курактагы аялдардын үй-бүлөнү пландаштыруу боюнча билимине, мамиле- сине, практикасына сурамжылоо (БМП); БМПнын изилдөөсүнүн алкагында ошондой эле учурдагы үй- бүлөнү пландаштыруу кызмат көрсөтүүлөрү жана калктын аялуу катмары арасында кардарларынын кана- аттануусун изилдейт Үч жылдык мезгил ичинде контрацептивдер менен камсыздо- ого салыштырма экономикалык талдоо: социалдык жана медициналык тобокелдикке ка- былган аялдар үчүн акысыз, бардык камсыздандырыл- ган аялдар үчүн 50% дотациядагы каражаттар • КЛДЖ жана Бээ- жин+ 25 демилгеси (2019) боюнча от- четторду даярдоого колдоо көрсөтүү ФАО А/Э А/Э А/Э А/Э БУУӨП А/Э А/Э А/Э А/Э ДССУ • Балдар үчүн азык-түлүк жана суусундуктарды сатуу боюнча улуттук сурамжылоо • ЖЭО тобокелдик фактор- лорун изилдөө • COSI Изилдөө (балдар- дын семирүүсү боюнча) Энелердеги сепсисти изилдөө • Перинаталдык өлүмдөр- гө аудит жүргүзүү (ЮНИ- СЕФ менен) • Саламаттык сактоо кызмат көрсөтүүлөрүн пайдалануунун финан- сылык жүгүн изилдөө • ЖКК контекстинде сексуалдык, репро- дуктивдүү, энелер- дин, жаңы төрөлгөн ымыркайлардын, балдардын жана өспүрүмдөрдүн саламаттыгы боюнча кызмат көрсөтүүлөрдү баалоо 2-тышкы жардам- ды баалоо (ТЖБ) • "Ден соолук-2030" программасын иштеп чыгууга Т/Ж А1.7-таблица. Тездетүүнүн багыты: изилдөөлөр жана иштеп чыгуулар, инновациялар жана жеткиликтүүлүк А/Э – алгылыктуу эмес; Т/Ж – техникалык жардам Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу102 Мекеме Технологиялык инфраструктураны жакшыртуу Саламаттык сактоонун маалыматтары менен ишти өркүндөтүү Электрондук сала- маттык сактоо үчүн программалык камсы- здоону иштеп чыгуу Медициналык ади- стерди аралыктан окутууну кеңейтүү ЮНИСЕФ – • Нерв түтүгүнүн кемтиги учурларын эсепке алуу ре- естри - түзүү процессинде • Тамак-аш азыктарындагы микроэлементтердин курамы боюнча улуттук комплекстүү текшерүү өткөрүлдү – Телемедицинага сереп жана талдоо жүргүзүү ЮНФПА _ • Медициналык жана социал- дык тобокелдик тобундагы аялдардын контрацептивди колдонуусу жөнүндө маалы- маттарды топтоо үчүн Элек- трондук саламаттык сактоо борборунда формулярларлы кайра карап чыгуу • Бойго бүтүрбөөчү кара- жаттарды сатып алууларды пландаштырууну колдоо үчүн логистикалык башкаруунун маалымат системасы үчүн мониторинг өбөлгөсүн иштеп чыгуу Дары-дармектерге, анын ичинде бойго бүтүрбөөчү каражат- тарга электрондук ре- цепттер үчүн SimBase адистештирилген про- граммалык интерфей- си ММК фонду менен биргеликте иштелип чыккан; 2020-жылга чейин улуттук деңгээ- лде киргизүү Үй-бүлөнү объек- тивдүү негиздүү пландоо масе- лелери боюнча үзгүлтүксүз билим берүүнүн онлайн платформасын түзүүгө көмөк- төшүү максатында Дипломго чейинки билим берүү Инсти- туту менен кызмат- ташуу ФАО – Азык-түлүк жана тамактануу жаатындагы ТӨМгө байла- ныштуу индикаторлорду эл аралык стандарттарга ылайык адаптациялоо жана эсептөө (2.1.1, 2.3.1, 2.3.2) үчүн методология маселе- лери боюнча УСКны колдоо; келечекте өндүрүүчүлөрдүн бааларынын индексинин эсе- бине жана ага байланыштуу 2.c.1-ТӨМ индикаторуна жайылтылат – – БУУӨП Кургак учукка эпид- көзөмөл жүргүзүү жана кургак учук менен ооругандар жаткан оорукана- ларда жана БМСЖ мекемелеринде оорулууларды элек- трондук эсепке алуу системалары үчүн компьютерлердин жана принтерлердин 215 комплектин сатып алуу (өлкө боюнча). – – – ДССУ • EVIPNet тармагынын ал- кагында саясат маселелери боюнча диалогду колдоо • Балдардын төрөлүшүн жана жаңы төрөлгөн балдардын өлүмүн электрондук каттоону колдоо • ТБны көзөмөлдөө үчүн Т/Ж • Онкологиялык реестрди түзүү • PEN 4 протоколу үчүн T/Ж A1.8-таблица. Тездетүүнүн багыты: маалыматтар жана санариптик саламаттык сактоо Т/Ж – техникалык жардам 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 103 2-тиркеме. Кыргыз Республикасында калктын ден соолу- гун сактоонун жана бакубатчылыгынын маселелерин жөн- гө салуучу улуттук саясат, программалык стратегия жана мыйзамдар жагынан негизги документтер Документтин аталышы Ченемдик укуктук актылардын аталышы Артыкчылыктуу негизги тармактар Тийиштүү ТӨМ Кыргыз Ре- спубликасын 2018-2022-жыл- дарга Өнүктүрүү программасы – “Биримдик. Ишеним. Жарат- мандык” Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2018-жыл- дын 20-апрелиндеги №2377-VI токтому • Аткаруу бийлигинин тутумундагы мамле- кеттик башкаруунун чакан, мобилдүү жана ачык модели өлкөнүн өнүгүүсүнүн кабыл алынган жана бекитилген моделине ылай- ык калыптанып, өлкөнүн жарандарынын жыргалчылыгын туруктуу жогорулатууга багытталууга тийиш; экономикалык өсүштү жана калктын кирешесинин туруктуу өсүшүн камсыз кылуу жана ошого жараша жакырчылыктын деңгээлин төмөндөтүү. • Өндүрүмдүүлүктү жогорулатуу жана эмгек рыногун өнүктүрүү. • Мамлекеттик-жеке өнөктөштүк бирге- лешкен инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу үчүн мамлекеттик жана жеке ресурстарды консолидациялоо жолу менен экономикалык өсүштү камсыз кылуунун маанилүү механизмдеринин бири болуп саналат. • Адам жана Кыргыз Республикасынын жараны ар дайым өнүгүү жаатындагы иш-аракеттерди пландоонун, ишке ашы- руунун жана баалоонун чордонунда болууга тийиш. • Билим берүү системасы өлкөдөгү жаңы муунду коомдун, мамлекеттин жана ры- ноктун керектөөлөрүнө ылайык жемиштүү жана компетенттүү даярдай баштайт. • Программанын алкагында СКАКты камсыз кылууга жана калктын социал- дык аялуу катмарынын (мисалы, жаштар, карылар, майыптар) муктаждыктарын канааттандырууга багытталган иш-чаралар жүзөгө ашырылат. • Калктын саламаттыгын сактоого жана чыңдоого башка тармактарды тартуу. • Тармактык жоопкерчилик чөйрөсү катары социалдык жардамга мамилени кайра ка- рап чыгып, андан кийин социалдык жактан аялуу максаттуу топтордун муктаждыкта- рына интеграцияланган мамилеге өтүү; бул социалдык муктаждыктарды, каржылык жардамды жана жеңилдиктерди, билим алууга, саламаттык сактоого, коомдук транспортко, турак жайга, сот адилеттиги- не жана экономикалык мүмкүнчүлүктөргө толук муктаждыктарды камтууну билдирет. • Шаардын өнүктүрүү структуралашты- рылып, жарандардын негизги муктажды- ктарын канааттандырышы керек, анын ичинде маанилүү чөйрөлөр гана эмес, ошондой эле эс алуу, дене тарбия жана коомдоштуруу да болушу керек. 1–12, 16, 17 Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу104 Документтин аталышы Ченемдик укуктук актылар- дын аталышы Артыкчылыктуу негизги тармактар Тийиштүү ТӨМ • Жалпы улуттук максаттардын контекстин- де ар бир калктуу конушту өнүктүрүүнү узак мөөнөттүү пландоо, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына жана жергиликтүү жа- мааттарга болгон мүмкүнчүлүктөрдү мобили- зациялоо. • Чечимдерди кабыл алууда да, белгиленген чөйрөлөрдөгү иш-чараларга катышууда да ген- дердик теңчиликти камсыздоо, гендердик ба- смырлоонун өбөлгөлөрүн жоюу жана аялзатына адам ишмердигинин бардык тармактарында мүмкүнчүлүк берүү. • Жаратылышты сарамжалдуу пайдалануу мак- сатында ресурстарды үнөмдөөчү, калдыктары аз жана калдыктары жок технологияларды ишке ашыруу, буга үгүттөө боюнча бирдиктүү тармактар аралык саясатты иштеп чыгуу. • Мамлекеттик башкаруунун өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу үчүн, кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын жакшыртып, ачыктыкты, отчеттуу- лукту жогорулатуу жана адамдык потенциалды чыңдоо үчүн маалыматтык, коммуникациялык жана санариптик технологияларды колдонуу; мунун бардыгы - экономикалык, социалдык жана мамлекеттик чөйрөлөрдө коюлган мак- саттарга жетүү үчүн өбөлгө. Кыргыз Респу- бликасынын Экологиялык коопсуздук кон- цепциясы Кыргыз Республикасынын Президентинин 2007-жыл- дын 23-ноябрындагы №506 Жарлыгы • Тармактык саясатка экологиялык өңүттөрдү интеграциялоо. • Кайра калыбына келүүчү жаратылыш ресур- старын, алардын жоголушун болтурбай турган- дай сарамжалдуу (туруктуу) керектөө. • Милдеттүү экологиялык экспертиза жүргүзүү, практикалык долбоорлорду эксперттик баалоо учурунда айлана-чөйрөгө тийгизген таасирин баалоо. • Параметрлерди иштеп чыгуу жана экосисте- маларды калыбына келтирүү мүмкүнчүлүк- төрүн баалоо, ошондой эле өлкөнүн социал- дык-экономикалык өнүгүүсүн пландаштырууда ушул параметрлерди эске алуу процедураларын киргизүү. • Экосистемаларга экономикалык терс таа- сирлердин алдын алуу жана азайтуу үчүн ички жана тышкы инвестицияларды тартуу. 6, 7, 13, 15 2018-2040-жыл- дарга Кыргыз Республикасын Улуттук өнүгүү стратегиясы Кыргыз Республикасынын Президентинин 2018-жыл- дын 31-октябрындагы №221 Жарлыгы • Адамдын муктаждыктарына жооп берген саламаттык сактоо системасы. • Сапаттуу билим берүү жана илим системасы. • Жаштар үчүн мүмкүнчүлүктөр. • Ар бир жаран үчүн бирдей мүмкүнчүлүктөр. • Татыктуу эмгек жана татыктуу карылык. • Адам потенциалы жана эмгек рыногу. • Сапаттуу инфраструктура. • Айлана-чөйрөнү коргоо, климаттын өз- гөрүшүнө ыңгайлашуу жана табигый кырсык коркунучун азайтуу. • Өлкөнүн аймактарын өнүктүрүү. • Тең салмактуу башкаруу системасы; укук үстөмдүгү жана укук коргоо иши. 3, 4, 6–11, 16, 17 2-тиркеме. Уландысы 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 105 Документтин аталышы Ченемдик укуктук актылар- дын аталышы Артыкчылыктуу негизги тармактар Тийиштүү ТӨМ 2018-2022-жыл- дардын мез- гилине Кыргыз Республикасы- нын региондук саясатынын концепциясы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 31-мартындагы №194 токтому • Тиешелүү айыл аймактарын камтыган, таяныч аймактарды өнүктүрүүгө максаттуу көмөк көрсөтүү менен калктын бакубатчылыгын жана жашоо сапатын жогорулатуу максатында ре- спубликанын аймактарынын тез социалдык-э- кономикалык өнүгүүсүн камсыз кылуу. 11 Кыргыз Респу- бликасынын Өкмөтүнүн 2019-2030-жыл- дарга калктын ден соолугун сактоо жана саламаттык сактоо система- сын өнүктүрүү боюнча «Ден соолугу чың адам – өнүккөн өлкө» программасы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2018-жылдын 20-декабрындагы №600 токтому • Калктын ден соолугун коргогон, адамдардын муктаждыктарына негизделген системаларды бекемдөө; калктын саламаттыгынын көрсөт- күчтөрүн мүмкүн болушунча жакшыртууга багытталган өмүр бою сапаттуу кызматтарды көрсөтүү; калктын финансылык корголушун камсыз кылуу менен саламаттык сактоо жаа- тындагы теңсиздикти азайтуу. 3 2013-2020-жыл- дарда Кыргыз Республикасын- да инфекциялык эмес оорулардын алдын алуу жана контролдоо про- граммасы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 11-ноябрындагы №597 токтому • Кыргыз Республикасында ЖЭО себеп болгон оорунун, мезгилсиз өлүмдүн, майыптыктын деңгээлин төмөндөтүү. • ЖЭО тобокелдик факторлорунун жайылышын азайтуу. • Тармактар аралык өз ара аракеттенүү прин- циптерине негизделген ЖЭО тобокелдиктин не- гизги факторлорун көзөмөлдөп, медициналык жардамдын сапатын далилдөөчү медицинанын принциптерине негиздөө менен комплекстүү иш-аракеттердин негизинде социалдык-эконо- микалык оорчулукту азайтуу. 3 Кыргыз Респу- бликасынын калкынын психикалык саламаттыгын сактоо боюнча 2018-2030-жыл- дарга карата Кыргыз Респу- бликасынын Өкмөтүнүн программасы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2018-жыл- дын 1-мартындагы №119 токтому • Психикалык ден соолукту чыңдоо, акыл- эс бузулуулаынын алдын алуу, жеткиликтүү медициналык жардамды камсыз кылуу жана жергиликтүү деңгээлде тез, интеграцияланган психикалык саламаттыкты сактоо кызматын өнүктүрүү, адамдын ден соолугун калыбына келтирүүнү тездетүү, адам укуктарын сактоо жана акыл-эс бузулуулары бар адамдардын өлүмүн, ооруга чалдыгуусун жана майыптыгын азайтуу. 3 Кыргыз Респу- бликасынын Өкмөтүнүн Баңги заттарга каршы программасы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 27-январындагы №54 токтому • Мыйзамсыз дары-дармектерге суроо-талап- ты кыскартуу, алардын мыйзамсыз берили- шин жана колдонуудан келип чыккан зыянды азайтуу. 3 2018-2019-жыл- дарга Кыргыз Республикасында жол коопсузду- гу системасын реформалоо боюнча чаралар комплексин атка- руунун иш-ча- ралар планын бекитүү жөнүндө Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2018-жылдын 29-октябрындагы №504 токтому • Жол-транспорт кырсыктарынын жана кооптуу жол участокторунун санын азайтуу. • Жол инфраструктурасын жакшыртуу. • Жөө адамдар катышкан жол-транспорт кыр- сыктарынын тобокелдигин азайтуу. 3, 11 2-тиркеме. Уландысы Кыргыз Республикасынын саламаттыкты жакшыртуу багытындагы жолу106 Документтин аталышы Ченемдик укуктук актылар- дын аталышы Артыкчылыктуу негизги тармактар Тийиштүү ТӨМ Кыргыз Респу- бликасынын Өкмөтүнүн “2017-2020-жыл- дарга жаштар саясатын өнүк- түрүү” програм- масы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 10-августундагы №471 токтому • Жаш кыргызстандыктардын жаңы муундары- нын коомдук, социалдык жана экономикалык жактан өзүн көрсөтүп, ар тараптуу өнүгүүсү үчүн жагымдуу шарттарды түзүү. • Мамлекеттик жана муниципалдык кызмат- тарга жаштардын бирдей жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу. • Даярдоо жана чечим кабыл алуу процессине жаштардын жигердүү катышуусун кеңейтүү. • Жаштар менен жеринде иштөө системасынын натыйжалуулугун жогорулатуу. 3–5, 8, 10, 16 2020-жылга чейин гендер- дик теңчиликке жетишүү боюнча Кыргыз Респу- бликасынын улуттук стратеги- ясы жана Кыргыз Республикасын- да гендердик теңчиликке жетишүү боюнча иш-аракеттердин улуттук планы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жыл- дын 27-июнундагы №443 токтому • Аялдардын экономикалык укуктарын жана мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү. • Функционалдык билим берүү системасын түзүү. • Гендердик белгиси боюнча басмырлоону жоу жана аялдардын сот адилеттигине жеткилик- түүлүгүн кеңейтүү. • Чечимдерди кабыл алуу процессинде гендер- дик паритетти илгерилетүү жана аялдардын са- ясий турмушка катышуусуна колдоо көрсөтүү. 4, 5, 10, 16 Кыргыз Респу- бликасында өндүрүш жана керектөө кал- дыктары менен иштөө тартибин бекитүү жөнүндө Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 5-августундагы №559 токтому • Калдыктарды башкаруу системасын түзүү. 6, 12, 15 Жарандарды медицина- лык-санитардык жардам менен камсыздоо боюнча мамле- кеттик кепилдик- тердин програм- масы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 20-ноябрындагы №790 Токтому • Жарандарга медициналык жардам көр- сөтүүнүн кепилденген көлөмү, түрлөрү жана шарттары, алар менчигинин түрүнө карабастан саламаттык сактоо уюмдарында медицина- лык-санитардык жардам алуу укугун жүзөгө ашырууну камсыз кылат. 3, 10 2-тиркеме. Уландысы 2020-жылы саламаттык сактоо жана туруктуу өнүгүү жаатындагы максаттарга жетүүнүн жүрүшү тууралуу баяндама 107 ДССУнун Европалык регионалдык бюросу Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму (ДССУ) – Бириккен Улуттар Уюмунун 1948-жылы түзүлгөн, адистештирилген меке- меси, анын негизги функциясы саламаттык сактоонун эл аралык көйгөйлөрүн чечүүдө жана калктын саламаттыгын коргоодо турат. ДССУнун Европалык регионалдык бюросу жер шарынын ар түрдүү булуң-бурчтарындагы алты регион- дук бюролордун бири болуп саналат, алардын ар биринин өздөрү тейлеген өлкөлөрдүн саламаттык сактоо тармагын- дагы конкреттүү көйгөйлөрдү чечүүгө багытталган өзүнүн иш программасы бар. Мүчө мамлекеттер Австрия Италия Сербия Азербайжан Казакстан Словакия Албания Кипр Словения Андорра Кыргызстан Бириккен Королдук Армения Латвия Тажикстан Беларусь Литва Түркмөнстан Бельгия Люксембург Түркия Болгария Мальта Өзбекстан Босния жана Герцеговина Монако Украина Венгрия Нидерланддар Финляндия Германия Норвегия Франция Греция Польша Хорватия Грузия Португалия Черногория Дания Молдова Республикасы Чехия Израиль Россия Федерациясы Швейцария Ирландия Румыния Швеция Исландия Сан-Марино Эстония Испания Түндүк Македония WHO/EURO:2021-1810-41561-57876 Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун Eвропалык регионалдык бюросу Всемирная организация здравоохранения Eвропейское региональное бюро UN City, Marmorvej 51, DK-2100 Copenhagen Ø, Denmark Тел.: +45 45 33 70 00 Факс: +45 45 33 70 01 Эл. адрес: euwhocontact@who.int Веб-сайт: www.euro.who.int