Тавонбахшӣ дар сатҳи ҷамоат: Дастур оид ба ТСҶ. Қисмати «Маориф»

Ташкилоти умумиљањонии тандурустї Вазорати тандурустї ва њифзи иљтимоии ањолии Љумњурии Тољикистон шўъбаи минтақавии

Аврупої

Қисми «Маориф»

Тавонбахшї дар сатњи љамоат

Дастур оид ба ТСЉ

Тавонбахшӣ дар сатҳи ҷамоат: Дастур оид ба ТСҶ.

1. Раҳнамо. 2. Сиёсати тандурустӣ. 3. Хизматрасонихои тиббӣ дар ҷамоатҳо. 4. Одамони дорои маълулият. 5. Адолати иҷтимоӣ. 6. Ҳуқуқи инсон 7. Иштироки истифодабарандагон. 8. Тавонбахшӣ. I. Ташкилоти умумиҷаҳонии тандурустӣ. II. ЮНЕСКО. III.Ташкилоти байналмилалии меҳнат. IV. Иттиҳодӣ байналмилалии рушд оид ба маълулон.

Дастур оид ба тавонбахшӣ дар сатҳи ҷамоат (с. 2010 ISBN № 978 92 4 15 484805 2) дар доираи лоиҳаи «Маъюбӣ ва тавонбахшӣ»-и намояндагии Ташкилоти умумиҷаҳонии тандурустӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, соли 2014 ба забони тоҷикӣ тарҷума гардидааст.

© Ташкилоти умумиҷаҳонии тандурустӣ, 2014 с. Ҳуқуқҳои муаллиф ҳимоя шудаанд.

Дизайн ва саҳифабандӣ: Дустов Рустам Дар шаҳри Душанбе, Тоҷикистон чоп шудааст.

Нашри маводи зерин бо кӯмаки мардуми Амрико эҷод шудааст, ки он аз тариқи Агентии ИМА оид ба рушди байналмилалӣ (USAID) расонида мешавад. Мазмун ва мундариҷаи ин эҷод нуқтаи назари USAID ва Ҳукумати ИМА нест.

Қисмати «Маориф» Мундариҷа Сарсухан..........................................................3 Нигоҳубини кӯдаки синни барвақт ва таҳсилоти томактабӣ…………………………12 Таҳсилоти ибтидоӣ.......................................27 Таҳсилоти миёна ва олӣ..............................45 Таҳсилоти ғайрирасмӣ.................................55 Таҳсилот дар давоми ҳаёт...........................67

Сарсухан Таълим ҷараёнест, ки дар он ҳамаи одамон имконият доранд дар тӯли ҳаёт барои қонеъ кардани талабот ва хоҳишашон ва мувофиқи қобилияташон чизеро омӯзанд. Ҷараёни мазкур «омӯхтан бо мақсади донистан, иҷро карда тавонистан ва якҷоя бо дигарон зиндагӣ карда тавонистан»-ро фаро мегирад. (1). Таълим дар оила, ҷомеа, муассисаҳои таълимӣ ва умуман дар ҷамъият сурат мегирад. Ҳуқуқи умумӣ ба таҳсилот дар созишномаҳои байналмилалие, ки дар саросари ҷаҳон эътироф шудаанд, қатъиян муқаррар гардидааст: Эъломияи умумиҷаҳонии ҳуқуқи инсон, (Моддаи 26 (2)) ва Конвенсияи ҳуқуқҳои кӯдак (Моддаи 28 (3)) . Ҳарчанд, дар созишномаҳои байналмилалӣ таъмини таҳсилоти ибтидоӣ ба таври ройгон, ҳатмӣ ва бе табъиз барои ҳамаи кӯдакон, эълон шуда бошад ҳам, дар амал ин тавр нест. Бинобар ин, созишномаҳои ба наздиқӣ қабулгардида зарурати татбиқи талаботи зеринро таъкид менамоянд: • васеъ намудан ва такмил додани нигоҳубин ва таҳсилоти томактабии кӯдакони хурдсол; • ба таъмини таҳсилоти ибтидоии ройгон, ҳатмӣ ва сифатнок барои ҳама комёб шудан; • таъмини дастрасии баробар ба гирифтани таҳсилоти муносиб, барномаҳои омӯзиши малакаҳои ҳаётӣ, таъмини таҳсилоти асосӣ ва давомнок барои ҳамаи калонсолон; • баробарии гендериро таъмин намудан; • ба роҳ мондани ҷараёни фарогирии гурӯҳҳои дар канормонда, осебпазир ва табъизшаванда дар ҳамаи сатҳҳо. Конвенсияи ҳуқуқҳои одамони дорои маълулият (4) ҳуқуқҳои номбаршударо бори дигар тасдиқ менамояд ва ҳуҷҷати якуми қонунии ваколатдоре мебошад, ки дар он ҳуқуқ ба таҳсилоти фарогир махсус қайд мегардад: давлатҳои иштироккунанда бояд «системаи таҳсилоти фарогирро дар ҳамаи сатҳҳо» таъмин намоянд (Моддаи 24, боби 1); ва давлатҳо иштироккунанда инчунин, вазифадоранд «чорабиниҳои самараноки фардикунонидашуда ва дастгириро дар шароит ва муҳите, ки барои гирифтани маълумот ва рушди иҷтимоӣ мусоидат менамояд, андешанд» (Моддаи 24, боби 2(e)). Ба ин омӯзиши алифбои Брайл, забони имову ишора, усулҳои гуногун ва воситаю тарзҳои муошират ва инчунин, малакаҳои муайянкунии мавқеи худ ва ҳаракат дохил мешавад. Камбизоатӣ, дар канор мондан ва табъиз – монеаҳои асосии таҳсилоти фарогир мебошанд (5). Аз рӯи арзёбии Созмони Милали Муттаҳид дар соҳаи маориф, илм ва маданият (ЮНЕСКО), зиёда аз 90% кӯдакони дорои маълулият дар мамлакатҳои сатҳи даромадашон паст, ба мактаб намераванд, тақрибан 30%-и кӯдакони бепарастор дар ҷаҳон дорои маълулият мебошанд. Дар байни калонсолони дорои маълулият сатҳи саводнокӣ танҳо 3%-ро ташкил медиҳад, дар байни занҳои дорои маълулият бошад дар баъзе мамлакатҳо ин нишондиҳанда аз 1% зиёд нест (6). Ин рақамҳо аз он шаҳодат медиҳанд, ки зарурати андешидани чораҳо ва таъмини дастрасии таҳсилот ба ҳамаи кӯдакони дорои маълулият ба миён омадааст. Ҳадафҳои СММ дар соҳаи рушд ба шакли возеҳ дар Мақсади 2, таъмини таҳсилоти умумии ибтидоӣ дар тамоми дунё ифода ёфтааст (7). Мақсад аз он иборат аст, ки то соли 2015 дар тамоми ҷаҳон кӯдакон, ҳам писарбачагон ва ҳам духтарон ба таҳсилоти пурраи ибтидоӣ фаро гирифта шаванд. Ҳамин тариқ, тавонбахшӣ дар сатҳи ҷамоат (ТСҶ) бояд барои расидан ба ин нишондиҳандаи мақсаднок мусоидат намояд. САРСУХАН 3

ЗАМИМАИ 1

Муғулистон

Афзалияти таҳсилоти фарогир барои кӯдакон Барномаи давлатии таҳсилоти фарогир дар Ҷумҳурии МУҒУЛИСТОН дар асоси ҳамкорӣ байни ҳукумат, Ассотсиатсияи волидон, созмонҳои ғайридавлатии байналмилалӣ ва муассисаҳои ёрирасон аз мамлакатҳои Иттиҳоди Аврупо фаъолият менамояд. То соли 1989 дар Муғулистон ба одамони дорои маълулият – ҳам кӯдакон ва ҳам калонсолон – ҷойҳо дар мактабҳои махсус ва нигоҳубини хонагӣ пешниҳод мегардид. Ин система талаботҳои асосиро ба ҳаёт қонеъ менамуд, аммо одамони дорои маълулият аз ҳуқуқҳои дигар, ба монанди фарогирӣ дар сатҳи ҷамоат маҳрум мегардиданд. Баста шудани мактабҳои махсус ва муассисаҳо дар натиҷаи ислоҳоти иқтисодӣ ва сиёсӣ дар мамлакат ба муносибати нав роҳ кушод. Дар соли 1998 бо дастгирии як созмони ғайридавлатии байналмилалӣ бо мақсади ҳифзи ҳуқуқҳои кӯдакони дорои маълулият Ассотсиатсияи волидони кӯдакони дорои маълулият ташкил карда шуд. Ассотсиатсия чорабиниҳои зеринро амалӣ намуд: таҳлили қонуну қоидаҳо; омӯзишҳо оид ба таҳсилоти фарогир бо мақсади омӯхтани таҷрибаи дигар мамлакатҳо; фаъолияти якҷоя бо Вазорати маориф оид ба ислоҳоти сиёсат ва амалияи он ва муайян намудани хизматарасониҳои гуногуни ёрирасон, ки барои зиёд намудани ҳуқуқҳо ва имкониятҳои кӯдакони дорои маълулият ва фарогирии онҳо ба таҳсилот зарур аст. Тавонбахшии саломатӣ дар шароитҳои ҷамоат ҳамчун қисми ҷудонашавандаи стратегияи умумии таъмин ва ҳифзи ҳуқуқҳои кӯдакони дорои маълулият дида баромада мешуд. Дар соли 2003 дар Вазорати маориф шӯъбаи таҳсилоти фарогир таъсис дода шуд, инчунин, дар натиҷаи амалиёти якҷояи Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ ва Вазорати меҳнат кумитаи татбиқи барнома ташкил карда шуд. Дар марказҳо дар назди ҷамоатҳои маҳаллӣ сохторҳои муайянкунии барвақт, табобат ва тавонбахшии саломатии кӯдакони дорои маълулият ташкил карда шуданд. Аз аввал диққати асосӣ ба таҳсилоти фарогири томактабӣ дода мешуд, баъд миқёси фаъолият то сатҳи мактабҳои ибтидоӣ васеъ гардид. Ба боғчаҳои кӯдакона зиёда аз 1 ҳазор кӯдакони дорои маълулият қабул шуданд, омӯзгорон ба омӯзиши усулҳои таълими фарогирро гузаштанд. Ассотсиатсияи волидони кӯдакони дорои маълулият ҳамкориро бо дигар гурӯҳҳо ва шабакаҳои мамлакат ва берун аз он бо мақсади мусоидат ба риояи ҳуқуқҳои кӯдакон, вусъат дода истодаанд.

4

ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

Мақсад Одамони дорои маълулият ба таҳсилот ва омӯзиш дар тамоми ҳаёт дастрасӣ доранд, ки барои рушди нерӯи онҳо, тақвияти қадру манзалат, худбаҳодиҳӣ ва иштироки самаранок дар ҳаёти иҷтимоӣ мусоидат менамояд.

Нақши барномаҳои ТСҶ Нақши барномаҳои ТСҶ аз ҳамкорӣ бо соҳаи маориф бо мақсади фарогир намудани таҳсилот дар ҳамаи сатҳҳо ва роҳнамоии дастрасӣ ба таҳсилот ва омӯзиш дар тӯли ҳаёт барои одамони дорои маълулият иборат аст.

Натиҷаҳои чашмдошт • Ҳамаи одамони дорои маълулият ба таҳсилот ва захираҳое, ки талаботҳои онҳоро қонеъ гардонида, риояи ҳуқуқҳои онҳоро таъмин менамоянд, дастрасӣ доранд. • Мактабҳои маҳаллӣ ҳамаи кӯдакон, аз ҷумла кӯдакони дорои маълулиятро бо мақсади таъмини таҳсил ва бозӣ бо ҳамсолонашон фаро мегиранд. • Мактабҳои маҳаллӣ дастрас ва самимианд, онҳо барномаҳои таълимии тағйирёбанда, муаллимони чунин мактабҳо аз аз курсҳои такмили ихтисос мунтазам мегузаранд ва ёрии методӣ мегиранд ва бо оила ва ҷомеа алоқаи хеле хуб дошта, инчунин бо системаи мувофиқи обтаъминкунӣ ва коррезӣ таъмин мебошанд. . • Одамони дорои маълулият чун намуна барои ибрат гирифтану пайравӣ кардан, шахсони дар қабули қарорҳо фаъол ва саҳмгузорандагон ба раванди таълим фаро гирифта шудаанд. • Муҳити хона рӯҳбаландкунанда буда, ҷараёни таълимро дастгирӣ менамояд. • Аҳолии ҷамоатҳо медонанд, ки одамони дорои маълулият таҳсил карда метавонанд, аз ин лиҳоз онҳоро ҳаматарафа дастгирӣ ва рӯҳбаланд менамоянд. • Байни соҳаҳои тандурустӣ, маориф, ҳифзи иҷтимоӣ ва дигар сохторҳо ҳамкории зич ба роҳ монда шудааст. • Дар ҳамаи сатҳҳо тарғибу ташвиқи мунтазам бо мақсади муфассал ва пурра намудани сиёсати миллӣ ва раҳнамоии таҳсилоти фарогир, амалӣ мегардад.

ЗАМИМАИ 2 Раҳнамоии раванди дастрасӣ ба масъалаҳои таҳсилоти фарогир. Бинои мактаб мумкин аст барои дастрасии ҳамаи кӯдакон мутобиқ карда шуда ва бо муаллимон асосҳои фаъолият намуданро бо ҳар гуна гурӯҳи кӯдакон омӯхта, пурра таъмин бошад, вале ба ҳамаи имкониятҳои номбаршуда нигоҳ накарда, иштироки кӯдакони дорои маълулият дар раванди таҳсилот маҳдуд мемонад. Онҳо мумкин аст дар хона аз назарҳо ниҳон нигоҳ дошта шаванд, ба оила аз ягон тараф ёрие нарасад ва мумкин аст, чунин кӯдакон ба воситаҳои ёрирасон ва тавонбахшии саломатӣ ниёз дошта бошанд. Барномаи ТСҶ имконият дорад, ки ҳалли ҳамаи ин мушкилотро ба дӯши худ гирад ва ҳамчун ҳалқаи байни сохторҳои маориф, тандурустӣ, ҳифзи иҷтимоӣ ва Тањсилот барои њама созмонҳои одамони дорои маълулият баромад намояд. Ба кормандони барномаи ТСҶ мумкин аст, ташкил намудани сӯҳбату муколамаҳо бо волидон бо мақсади бовар кунондани онҳо, ки таҳсилот барои кӯдаки дорои маълулият зарур ва манфиатнок аст, махсусан агар ин кӯдак, духтарча ё худи волидон бесавод бошанд.

САРСУХАН

5

Мафҳумҳои асосӣ Таҳсилот Таҳсилот – назар ба маҳфуми таҳсил дар мактаб, мазмуни хеле васеътарро дарбар мегирад. Таҳсил дар мактаб хеле муҳим аст, вале онро бояд дар чорчӯбаи ҷараёни таҳсил дар давоми ҳаёт дида баромадан лозим аст. Раванди таҳсил аз лаҳзаи таваллуд дар хона оғоз меёбад ва дар доираи тамоми ҳаёти калонсолӣ давом мекунад; он таҳсилоти расмӣ, ғайрирасмӣ (фаъолияти муташаккили таълимӣ ва фаъолияти ғайри муташаккили таълимӣ) дар хона, дар сатҳи ҷамоат ва давлатиро дар бар мегирад. Ин мафҳумҳо касро ба иштибоҳ оварда метавонанд ва дар маданияту шароитҳои гуногун маъниҳои гуногун доштанашон мумкин аст. Дар умумият «Таҳсилоти расмӣ» маънои таълим дар муассисаҳои махсуси аккредитатсияшударо дорад, масалан дар мактабҳо, коллеҷҳо ва донишгоҳҳо, одатан – бо додани диплом ва соҳиб шудан ба ихтисос; ба «Таҳсилоти ғайрирасмӣ» берун аз доираи системаи расмӣ татбиқ мешавад; тарзи дигари «таҳсилоти ғайрирасмӣ» маънои ҳар гуна таълимро дорад, ки дар давоми ҳаёт ба вуқӯъ меояд – дар оила, дар байни дӯстон ё дар ҷамоат – ва дар муқоиса бо таҳсилоти расмӣ ва ғайрирасмӣ одатан махсус ташкилкарда нест.

Ҳуқуқҳои инсон Ба он нигоҳ накарда, ки ҳар як инсон ҳуқуқ ба таҳсилотро дорад, баъзан эҳтимолиятҳои хато мавҷуданд, ки гӯе одамони дорои маълулият аз ин қоидаҳо истисно мебошанд. Аъзоёни оилаҳо, ҷамоат ва ҳатто худи одамони дорои маълулият аксар вақт дарк намекунанд, ки онҳо низ баробари дигар одамон ҳуқуқ ба таҳсилотро доранд. Барномаҳои ТСҶ, ки бо созмонҳои одамони дорои маълулият кор мекунанд, метавонанд ба васеъшавии ҳуқуқ ва имкониятҳои одамони дорои маълулият мусоидат намуда, дастрасиро ба иттилоот оид ба ҳар гуна ҳуқуқҳои ба таҳсилот дахл дошта таъмин намоянд. Ин метавонад барои таъсир расонидан ба мақомоти ҳукуматӣ, ки аз рӯи қонун вазифадоранд таҳсилотро ба ҳама таъмин намоянд, ёрӣ расонад. Ҳуқуқ ба таҳсилотро бояд дар доираи муносибати ҳифзи ҳуқуқ ба рушд фаҳмидан даркор аст. Инчунин, дар назар аст, ки ҳуқуқҳоро бояд дар умумият дида бароем, на дар алоҳидагӣ. (Ниг: ба қисми «Иттилооти заминавӣ», боби «Ҳуқуқҳои инсон»).

Камбизоатӣ ва таҳсилот Робитаи байни камбизоатӣ, маълулият ва таҳсилот маънои онро дорад, ки муносибат ба рушд дар сатҳи ҷамоат аҳамияти хоса дорад. «Надоштани маълумоти ба талабот ҷавобгӯй омили асосии хатари камбизоатӣ ва канорамонӣ барои ҳамаи кӯдакони ҳам дорои маълулият ва ҳам дорои маълулият набуда боқӣ мемонад. Аммо, ба кӯдакони дорои маълулият назар ба кӯдакони дорои маълулият набуда хатари камбизоатӣ, бо сабаби надоштани савод бештар таҳдид менамояд. Кӯдакони дорои маълулият, ки аз раванди таълим хориҷ мондаанд, аниқ аст ба камбизоатии дарозмӯҳлат ва умрбод маҳкум мебошанд» (8). Камбизоатон низ мумкин аст, дар таъмини таҳсилот барои кӯдакони дорои маълулияти худ ба мушкилиҳо рӯ ба рӯ шаванд, махсусан, дар сурати зарурати пардохти маблағҳо барои таҳсил. Ҳатто дар он ҷойҳое, ки таълим ройгон аст, хароҷотҳои иловагӣ барои хариди китобҳои дарсӣ ва либоси мактабӣ, пардохти нақлиёт ва гирифтани воситаҳои ёрирасон зарур мешавад. Ҳамин тариқ кӯдакони дорои маълулият аз оилаҳои камбизоат бесавод мемонанд ва даври камбизоатӣ давом мекунад.

6

ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

Таҳсилоти фарогир Намунаи иҷтимоии маълулият аз муносибат ба халалдоршавии фаъолияти инфиродӣ асосёфта даст кашида, диққати асосиро ба бартараф намудани монеаҳо дар ҷамъият равона намудааст, то ин ки ба одамони дорои маълулият, ҳамон имкониятҳое пешниҳод гардад, ки дигар аъзоёни ҷомеа аз онҳо баҳраваранд, яъне аз ҳуқуқҳои худ истифода баранд. Илова бар ин, таҳсилоти фарогир тамоми диққати худро ба он равона сохтааст, ки системаро ба хонанда мутобиқ намояд, на хонандаро ба система. Чунин, тағйирот ва майл ба сӯи таҳсилоти фарогир барои барномаҳои ТСҶ, ки дар гузашта бештар дар сатҳи шахсӣ, (яъне бо шахсони алоҳида) фаъолият доштанд, зарур аст (ниг. ба қисми «Иттилооти заминавӣ», боби «Рушди консепсия»).

ЗАМИМАИ 3 Бартараф намудани монеаҳое, ки ба иштироки духтари дорои маълулият монеъ мешаванд Барномаи ТСҶ, дар тайёр намудани духтари дорои маълулият барои таҳсил дар мактаби маҳаллӣ кӯшишҳои зиёд ба харҷ дод. Ба мактаб омада, духтарча бо заҳмати зиёд дар бинои номутобиқ ҳаракат менамуд ва аз тарафи дигар зери масхараи доимии кӯдакон қарор дошт. Ниҳоят муаллимон волидони ӯро розӣ намуданд, ки духтарчаро дигар ба мактаб наоранд, зеро вай аз ӯҳдаи иҷро намудани вазифаҳо намебарояд. Муносибати фарогир бошад, диққати асосиро ба мактаб ва бартараф намудани монеаҳои барои иштироки духтарча монеъшаванда мебахшад, масалан, ба бештар дастрас будани бинои мактаб, тайёр намудани муаллимон, барпо намудани муҳити дӯстонаи мусоид ва ба дигар кӯдакон омӯзонидани малакаҳои дар якҷоягӣ ва меҳрубонона таҳсилу зиндагӣ намудан. Агар кӯдакони дорои маълулият дар мактаб бо мушкилӣ рӯ ба рӯ шаванд, пас ба мактаб, оила ва барномаҳои ТСҶ зарур аст, ки аз муайян намудани монеаҳо дар роҳи фарогирӣ ва иштироки кӯдак дар раванди таълим оғоз намоянд. Таҳсилоти фарогир– ин «раванди таъсир ва ҷавобгӯй будан ба талаботҳои гуногуни ҳамаи хонандагон бо роҳи тақвияти бештари иштироки онҳо дар омӯзишҳо, фаъолиятҳои маданӣ ва ҷамоатӣ ва паст намудани сатҳи канорамонӣ дар раванд ва дохили муассисаи таълимӣ аст» (9). Таҳсилоти фарогир: • аз системаи таҳсилоти расмӣ дар мактаб васеътар аст; ба он инчунин хона, ҷамоат, системаҳои ғайрирасмии муташаккил ё ғайримуташаккил низ дохил мешаванд; • аз эътирофи, он ки ҳамаи кӯдакон омӯхта метавонанд, асос ёфтааст; • ба сохторҳои таълимӣ, системаҳо ва усулҳои таълим имконият медиҳад, ки талаботу эҳтиёҷоти ҳамаи кӯдаконро қонеъ намоянд; • дар асоси эътироф ва ҳурмати фарқияти байни кӯдакон, масалан, аз рӯи синну сол, ҷинс, мансубияти этникӣ, дину мазҳаб, забон, маълулият, ҳолати саломатӣ рушд меёбад; • муносибати иштироки васеъ, воситаҳои дастрас ва фарогири санҷишу (мониторинг) арзёбиро тарғиб менамояд; • ҷараёни динамикӣ мебошад, ки доимо мувофиқи хусусиятҳои маданӣ ва вазъият тадриҷан инкишоф меёбад; • як қисми стратегияи васеътари тарғибу ташвиқи ҷамъияти фарогир мебошад.

САРСУХАН

7

Барномаҳои ТСҶ бояд: • илова намудани таҳсилоти хонагӣ ва забони имову ишораро барои гурӯҳҳои кӯдакон ё калонсолони дорои маълулияти шунавоӣ, дар назар дошта бошанд, чунки маънои таҳсилоти фарогир аз таҳсилот дар мактаб хеле васеътар мебошад; ва • таҳсилоти фарогир маънои ҷалб намудани танҳо кӯдакони дорои маълулиятро не, балки, ҷалби ҳамаи кӯдаконро дорад. Он дар бораи ба харҷ додани кӯшишҳои махсус, бо мақсади муайян намудани ҳар як кӯдаки ҳуқуқҳояш истисношуда ё канормонда мебошад.

Таҳсилоти ҳамбаста Ба он нигоҳ накарда, ки истилоҳи «Таҳсилоти ҳамбаста» баъзан бо «Таҳсилоти фарогир» бо як мазмун истифода бурда мешавад, ин ду истилоҳ маънои ҳархела доранд. Таҳсилоти ҳамбаста маънои ҷалби кӯдакони дорои маълулият дар мактабҳои муқаррариро дорад ва диққати худро на ба системаи мактабӣ, балки асосан ба шахсияти кӯдак ҷалб менамояд. Норасоии ин муносибат аз он иборат аст, ки ҳангоми ба вуҷуд омадани мушкилӣ, онро ҳамчун хатоии кӯдак арзёбӣ менамоянд. Ба ғайр аз ин, муваффақият ва устувории муносибати мазкур маҳдуданд, зеро муваффақият на аз сиёсати мактаб ё дастгирӣ аз тарафи ҷамоат, балки аз хайрхоҳии муаллимон ё кӯшишҳои кормандони барномаи ТСҶ вобаста аст.

Таҳсилоти махсус «Таҳсилоти махсус» - истилоҳи васеъ буда, маънои пешниҳоди ёрии иловагӣ, барномаҳои мутобиқшуда, муҳити омӯзиш ё таҷҳизоти махсус, мавод ё усулҳои таълим, (ба монанди алифбои Брайл, дастгоҳи аудиоӣ, воситаҳои ёрирасон, забони имову ишораро), дорад, ки раванди дастрасии кӯдаконро ба таҳсилот дастгирӣ менамояд. Истилоҳи «талаботҳои махсуси омӯзишӣ» барои нишон додани талаботҳо дар таълими ҳар гуна кӯдаке, ки ҳангоми таълим ба мушкилиҳо дучор мешавад, истифода бурда мешавад; бинобар ин, таҳсилоти махсус на танҳо барои кӯдакони дорои маълулият муқаррар шудааст. Усулҳои гуногуне мавҷуданд, ки таҳсилоти махсусро ба кӯдакони талаботи махсуси омӯзишӣ дошта таълим додан мумкин аст. Аксари зиёди вақт, кӯдакони ба дастгирӣ ниёздошта, ба мактабҳои махсус мераванд, ки аз мактабҳои муқаррарӣ ҷудо фаъолият менамоянд. Ҳарчанд, дар «Дастур оид ба ТСҶ» диққати асосӣ ба таҳсилоти фарогир дода мешавад, мактабҳои махсус барои аксар кӯдакон ва оилаҳои онҳо воқеӣ мемонанд: дар шароитҳои муайян онҳо метавонанд ягона имконияти гирифтани маълумот бошанд, ки ба кӯдакони маълулияти шунавоӣ, биноӣ ва кӯдакони дорои ақибмонии инкишофи ақлӣ дошта, дастрас мебошанд. Дар мамлакатҳои сатҳи даромадашон паст мактабҳои махсус – интернатҳое мебошанд, ки дар онҳо кӯдакон одатан аз оилаҳо ва ҷамоатҳои худ дур зиндагӣ мекунанд. Мутассифона, истилоҳи «махсус» муддати зиёд чунон истифода бурда мешуд, ки ба паҳншавии таҳсилоти фарогир мусоидат намекард. Масалан, истилоҳи «кӯдаки дорои талаботи махсус» муқаррароти аниқ надорад ва аксар вақт ҳангоми нишон додани ҳар гуна кӯдаки дорои маълулият, новобаста аз он, ки ӯ дар донишандӯзӣ мушкилот дорад ё не, истифода бурда мешавад. Истилоҳи «махсус»-ро эҳтиёткорона истифода бурдан лозим аст, чунки он кӯдакони дорои маълулиятро аз дигар кӯдакон ҷудо менамояд. Дар хотир доштан хеле муҳим аст, ки ҳамаи кӯдакон ҳар хел мехонанд ва дар давраҳои гуногуни ҳаёт таҳсил ба онҳо ё осон ё мушкилтар дода мешавад. Фикри он, 8 ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

ки кӯдакони дорои маълулият талаботҳои «махсуси» омӯзишӣ доранд, асоснок нест, чунки он мушаххас нест ва ба кӯдакон лақаб мегузорад. Кӯдаконе, ки дорои маълулият нестанд, ҳамчунин метавонанд дар хондан бо мушкилӣ дучор шаванд, истисно ва канорамонии худро дар муассисаҳои таълимӣ эҳсос намоянд. Дар ҳолати мавҷуд будани усулҳои самараноки таълим, захираҳои зарурӣ ва дар шароитҳои муҳити фарогир ҳамаи кӯдакон таҳсил карда метавонанд.

Масъалаҳои ба ҷинс вобаста (гендерӣ) ва таҳсилот Кормандони барномаи ТСҶ оид ба мушкилиҳои гендерии ба таҳсилоти кӯдакон вобаста, бояд донишу иттилооти кифоя дошта бошанд. Баъзе намунаҳои чунин мушкилиҳо дар зер оварда шудаанд: • Духтарҳо метавонанд аз имконияти рафтан ба мактаб дар ҳолати масъул будан барои нигоҳубини аъзои оилаашон, ки дорои ягон навъи маълулият аст, маҳрум шаванд. • Дар баъзе вазъиятҳо барои дастгирии оила ва таъмини воситаҳои зиндагӣ, писарҳои хонавода метавонанд аз таҳсил дар мактаб даст кашанд.

ЗАМИМАИ 4

Ҷумҳурии Ҳиндустон

Рупа қатъӣ қарор дод, ки маълумот мегирад Рупа Кумари, ки дар шаҳри Ҳазорибоғи қисмати шимоли Ҷумҳурии Ҳиндустон зиндагӣ мекунад, барои тамоми оила ғамхорӣ менамояд, зеро модари ӯ бемории равонӣ дошта, падараш вафот кардааст ва дар оила ба ғайр аз ӯ боз ду кӯдаки хурдсол, бародар ва хоҳараш ҳастанд. Барои он, ки аз дарсҳо ақиб намонад, Рупа хоҳари хурдиашро бо худ ба мактаб мебарад ва ба он нигоҳ накарда, ки дар синф шумораи кӯдакон хеле зиёданд ва муаллимон норозигӣ баён намоянд ҳам, духтарча тавонист онҳоро бовар кунонад, ки барои ӯ ин имконияти ягона барои давом додани таҳсил аст. • Дар вазъияти низои мусаллаҳона писаронро метавонанд барои иштирок дар амалиётҳои ҳарбӣ чун аскар ҷалб намоянд ва ҳамин тариқ онҳо аз имконияти гирифтани маълумот маҳрум мегарданд. Пас, аз ин ҳадди ақал 5%-и ин писарҳо дорои маълулият мегарданд (10) ва аксар вақт ба хона дар синну соле бармегарданд, ки аллакай барои таҳсил дар мактаби ибтидоӣ хеле дер шудааст. • Кормандони барномаи ТСҶ шояд интизор бошанд, ки модар ё дигар хеши ҷинси зани кӯдаки дорои маълулият ба ӯҳдаи худ масъулияти муаллимиро низ гиранд ва сарбории бе ин ҳам вазнини худро боз вазнинтар намоянд. • Оилаҳо ва ҷамоатҳо бисёр вақт гирифтани маълумотро барои духтарон ва занони дорои маълулият, масъалаи афзалиятнок намеҳисобанд, ки дар натиҷа онҳо гирифтори табъизи дучанд мегарданд, • Духтарон, махсусан духтарони дорои маълулият, эҳтимол бо сабаби набудани ҳоҷатхонаҳои мувофиқ ва муҳити бехатар мактабро тарк мекунанд. • Нақши падарон дар оила калон аст, вале аксар вақт ба эътибор гирифта намешавад; падар метавонад намунаи хуб барои ибрату пайравӣ бошад ва дар сурати дастгирӣ аз тарафи барномаи ТСҶ, метавонад ба фарзандон барои гирифтани маълумот ёрӣ расонад.

САРСУХАН

9

ЗАМИМАИ 5

ШОҲИГАРИИ ЛЕСОТО

Фарқияти гендерӣ Дар мактабҳои ибтидоии Шоҳигарии Лесото писарон нисбати духтарон камтаранд ва онҳо мактабро бештар тарк менамоянд, зеро барои молчаронӣ масъул буда, худро барои иштирок дар маросими анъанавии мардшавӣ, ки кӯшишҳои зиёдро металабад, тайёр менамоянд.

Бобҳои дастури мазкур Ҳар як боб мафҳум ва чорабиниҳои пешниҳодшаванда дорад, ки барои ҳамаи ҷанбаҳои таҳсилот умумӣ мебошанд. Инчунин, ҷанбаҳои ҷудошудаи мушкилиҳо ва мисолҳои овардашуда такрор намешаванд; ҳамин тариқ, ҳатто дар сурати танҳо ягон боби мушаххас диққати шуморо чалб карда бошад, ҳам омӯзиши тамоми мавод маслиҳат дода мешавад.

Нигоҳубини кӯдакони синни барвақт ва таҳсилоти томактабӣ Мафҳуми мазкур таҳсилоти кӯдакро аз таваллуд то ба мактаб рафтанро дарбар мегирад. Таҳсилот дар шаклҳои расмӣ, ғайрирасмӣ (махсус ташкилкарда ва ғайри муташаккил сурат мегирад) ва ба масъалаҳои зиндамонии кӯдак, инкишоф ва омӯзиши ӯ, бо иловаи масъалаҳои тандурустӣ, ғизо ва беҳдошти саломатӣ бахшида мешавад. Ин давраро бисёр вақт ба дараҷаҳои синну солии зерин ҷудо менамоянд: аз таваллуд то се солагӣ ва аз се солагӣ то шаш, ҳафт ё ҳашт солагӣ, ҳамон вақте, ки кӯдак ба мактаб меравад. Дар ин боби китоб диққати асосӣ ба синни аз сесолагӣ ва аз ин зиёд дода шудааст.

Сайќал додани мањорати мењнат Машѓулияти 4 ї

Саг

б Гур

а

10

ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

Таҳсилоти ибтидоӣ Ин марҳилаи якуми таҳсил дар мактаб, барои ҳамаи кӯдакон бояд ройгон ва ҳатмӣ бошад. Он дар асоси ташаббусе, ки ЮНЕСКО тешниҳод намудааст «Таҳсилот барои ҳама», гузошта шудааст (11) ва мақсади асосии маблағгузорӣ барои маориф мебошад. Кӯдакони дорои маълулият ба монанди дигар кӯдакон бояд дар мактабҳои ибтидоии маҳалӣ ба таҳсил фаро гирифта шаванд, то имконияти хондан ва бозӣ кардан бо ҳамсолонашонро дошта бошанд.

Таҳсилоти миёна ва олӣ Таҳсилоти миёна ва олӣ, таҳсилоти расмӣ буда, пас аз сатҳи «ҳатмӣ» рух медиҳад. Барои наврасони дорои маълулият он таҳсилоти оянда метавонад ба ҳаёти сермаҳсул ва пурмазмун роҳ кушояд, аммо аксар вақт ин ҳуқуқи онҳо истисно мешавад.

Таҳсилоти ғайрирасмӣ Таҳсилоти ғайрирасмӣ номгӯи васеи ташаббусҳои омӯзиши таълимиро дар сатҳи ҷамоат дар бар мегирад: омӯзиш дар хона, барномаҳои давлатӣ ва ташаббусҳои ҷамоатӣ. Ба гурӯҳҳои мушаххаси камбизоати аҳолӣ равона шудааст ва мақсадҳои мушаххас дорад. Барои баъзе хонандагон таҳсилоти ғайрирасмӣ назар ба системаи таҳсилоти расмӣ бештар мувофиқ ва самаранок мебошад, зеро таҳсилоти расмӣ чандир, набуда талаботи зиёд пешниҳод менамояд ва мумкин аст, аз ӯҳдаи таъмини таҳсилоти самаранок ба ҳама баромада натавонад. Аммо таҳсилоти ғайрирасмӣ бояд иловагӣ бошад ва набояд ҳамчун ивазкунандаи системаи фарогири таҳсилоти расмӣ дида баромада шавад. Баъзан таҳсилоти ғайрирасмӣ ҳамчун шакли дуюми таҳсилоти «беҳтарин» барои кӯдакони дорои маълулият пешниҳод мегардад, ки нодуруст буда, онҳоро аз ҳуқуқи қонуниашон ба таҳсилоти расмӣ маҳрум менамояд. Дар қисми мазкур диққати асосӣ ба таҳсилоти ғайрирасмии кӯдакон, на калонсолон, дода мешавад.

Таҳсилот дар давоми ҳаёт Ҳар гуна омӯзишро, ки дар давоми тамоми ҳаёт амалӣ мешавад, дар бар мегирад, махсусан он имкониятҳои таҳсилоти калонсолоне, ки дар бобҳои дигар фаро гирифта нашудаанд. Ба он донишу малакаҳои барои бо кор таъминшавӣ, таълими савод ба калонсолон ва инчунин, ҳамаи дигар намудҳои таҳсилот, ки барои рушди шахсӣ ва иштирок дар ҳаёти ҷамъият мусоидат менамояд, дохил мешавад. Дар ин боб диққати асосӣ ба кӯдакон на ба калонсолон равона шудааст. ЗАМИМАИ 6

Ҳуқуқ ба таҳсил барои одамони дорои маълулият

«Давлатҳо бояд ба таҳсилоти ибтидоӣ ва миёна, таҳсилоти касбӣ, омӯзиши калонсолон ва омӯзиш дар давоми ҳаёт дастрасии баробарро кафолат диҳанд. Дар таҳсилот бояд маводҳои мувофиқ, усулҳо ва намудҳои гуногуни муошират истифода бурда шаванд. Хонандагоне, ки ба ёрӣ ниёз доранд, бояд бо чорабиниҳои дастгирикунанда таъмин карда шаванд, ба хонандагони дорои маълулияти биноӣ ё шунавоӣ, ё ҳам шунавоию ҳам биноӣ, таҳсилот бояд ба таври аз ҳама мувофиқи муошират аз тарафи муаллимоне, ки забони имову ишора ва алифбои Брайлро ба таври комил медонанд, пешниҳод карда шавад. Таҳсилоти кӯдакони дорои маълулият бояд барои иштироки онҳо дар ҳаёти ҷамъият, ҳисси қурбу манзалат ва эҳтиром нисбати худ, инчунин ба рушди шахсият ва қобилияту эҷодкорӣ мусоидат намояд » (п). САРСУХАН 11

Нигоҳубини кӯдакони синни барвақт ва таҳсилоти томактабӣ Муқаддима Синни барвақт марҳилаи инкишофи кӯдакро аз давраи таваллуд то синни ҳаштсолагӣ дар бар мегирад (13). Васеъкунӣ ва такмили чорабиниҳо оид ба нигоҳубини кӯдакони синни барвақт ва тарбияи онҳо, яке аз шаш мақсадҳои ҳазорсолаи нав «Таҳсилот барои ҳама» мебошад (11). Муносибати нигоҳубини кӯдакони синни барвақт ва таҳсилоти томактабӣ чорабиниҳо ва маблағгузориҳои зиёдро дар бар мегирад. Азбаски ҷанбаҳои зиёди нигоҳубини кӯдакон дар қисми «Саломатӣ» дида баромада шуданд, боби мазкур асосан ба таҳсилоти кӯдакони синни барвақт бахшида мешавад ва дастурҳо оид ба дахолати барвақт ва таъминоти воситаҳои ба таҳсилоти томактабӣ заруриро дар бар мегирад. Таҳсилот дар синни барвақт бо сабаби таъсири он ба рушди ояндаи кӯдакон хеле муҳим аст, зеро маҳз дар се соли аввали ҳаёт, майнаи сари одам махсусан тез инкишоф меёбад (13) ва агар дар ин марҳила ба ӯ шавқу рағбати зарурӣ таълим дода нашавад, рушди ӯ баъзан ақиб мемонад, ки он метавонад якумрӣ бошад. Солҳои аввали ҳаёт ба «тирезаи имкониятҳо» монанд аст, ки дар он таҳкурсӣ барои рушди инкишофи мукаммали забон, қобилиятҳои иҷтимоӣ, тафаккур ва малакаҳои ҷисмонӣ гузошта мешавад. Таҳсилот дар синни барвақт поягузори асоси ҷамъияти фарогир мебошад, чунки маҳз дар он кӯдакони дорои маълулият ва онҳое, ки дорои маълулият нестанд, метавонанд якҷоя таҳсил намоянд, бозӣ кунанд ва ба балоғат расанд. Ба ғайр аз ин, таҳсилот дар синни барвақт ба кӯдак имконияти ба итмомрасонии таҳсилоти асосиро зиёд намуда, барои ёфтани роҳи баромадан аз камбизоатӣ ва бенавоӣ мусоидат намояд (13). Азбаски таҳсилот дар синни барвақт умуман ҳатмӣ нест, он назар ба таҳсилоти ибтидоӣ бештар чандир (барои даровардани дигаргунӣ ё тағйири муносибат имконияти бештар мавҷуд аст) буда, имкониятҳои беҳтаринро барои фаъолият намудан бо тарафҳои манфиатдори гуногун ба монанди: муассисаю созмонҳои давлатӣ ва ғайридавлатӣ, соҳаи хусусӣ ва созмонҳои динӣ фароҳам меоварад.

ЗАМИМАИ 7

НЕПАЛ

Муваффақиятҳои таҳсилоти барвақт Дар яке аз ноҳияҳои камбизоати Ҷумҳурии Федеративӣ Демократии Непал зиёда аз 95% кӯдаконе, ки дар «Барномаи нигоҳубини кӯдакони синни барвақт ва таҳсилоти томактабӣ» иштирок доштанд, ба мактаби ибтидоӣ ҷалб шуданд. Барои муқоиса, дар байни кӯдаконе, ки бо ин барнома фаро гирифта нашудаанд, ба мактаб танҳо 75% фаро гирифта шуданд. Дар байни иштирокчиёни барнома миқдори кӯдаконе, ки дар синфашон мононда шуданд, назар ба кӯдаконе, ки дар барнома иштирок накардаанд, ҳафт баробар кам буданд. Иштирокчиёни барнома инчунин дар санҷишҳои ҷамъбастӣ баҳои баландтар гирифтанд (14). 12 ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

ЗАМИМАИ 8

ҶУМҲУРИИ ҲИНДУСТОН

Хаёти нави Четна Дар аёлати Гуҷарат, Ҷумҳурии Ҳиндустон, барномаҳои ТСҶ, ки ба кӯдакони синни барвақти мактабӣ равона шудаанд, фаъолияти худро дар солҳои 1980-ум дар миқёси маҳдуд оғоз намуданд. Дастрасӣ ба таҳсилот ва таҷрибаи ҳаётии кӯдакони дорои маълулият дар солҳои аввали ҳаёт аксар вақт маҳдуд мебошад, аммо дар солҳои охир маълум гардид, ки маҳз дар ҳамин солҳо ба кӯдак бояд барои фаҳмиш ва дарки олам, барқарор намудан ва рушди муносибатҳои иҷтимоӣ, ташаккули мафҳумҳо ва дастрас кардани омӯзишҳои заминавии барои тамоми ҳаёт зарурӣ ёрӣ расонида шавад. Имрӯз нигоҳубини кӯдакони синни барвақт ва таҳсилоти томактабӣ қисми ҷудонопазири бисёр барномаҳои ТСҶ дар аёлати Гуҷарат мебошанд. Духтарчаеро бо номи Четна, ки дар яке аз ноҳияҳои деҳотии Гуҷарат зиндагӣ мекунад, кормандони барномаҳои ТСҶ ҳангоми сесолагиаш бо сабаби ақибмонӣ аз рушд муайян намуданд: масалан, ба ӯ нигоҳ доштани сар мушкил буд. Барномаи ТСҶ барои Четна роҳхат ба маркази ташхису арзёбии саломатӣ, ки аз зодгоҳаш дур воқеъ аст, ташкил намуданд. Ташхиси Четна мушкилоти вазнини гум кардани шунавоӣ ва биноӣ ва бо ин мушкилиҳо вобаста, мушкилӣ дар фаҳмишро ошкор намуд. Пас аз муайян шудани мушкилиҳои номбурда ба Четна шаҳодатномаи шахси дорои маълулят дода шуд. Четна доимо дар хона, дар иҳотаи чор девор ё дар зонуи модар менишаст. Ҳамин тариқ, кормандони барномаи ТСҶ ва аъзоёни оила бояд ба чунин саволҳо ҷавоб медоданд: талаботу эҳтиёҷоти Четна кадомҳоянд? Дар куҷо талаботу эҳтиёҷоти мазкур аз ҳама беҳтар қонеъ гардонда мешаванд? Кӣ бо ӯ кор мебарад? Бо ӯ кормандони барномаи ТСҶ чӣ тавр кор мебаранд? Барномаи ТСҶ ба дуредгари маҳаллӣ курсии махсусро фармуд ва Четна дар болои он дар айвони хонаи худ менишаст; акнун ӯро дигар аъзоёни ҷамоат дида метавонистанд. Баъд аз ин, муносибати ӯ бо оила ва ҳамсояҳо беҳтар гардид. Ӯ ҳар рӯз малакаҳои худхизматрасониро машқ мекард, ба ӯ дастгоҳи шунавоӣ ва айнаки махсус барои беҳтар намудани сатҳи биноӣ доданд. Ба духтарча инчунин, оид ба малакаҳои ҳаётии ҳаррӯза ва навъҳои гуногуни муошират омӯзишҳо гузаронида шуд. Акнун Четна ба модараш дар паҳн кардани дастархон, шуштан ва хушк кардани зарфҳо ёрӣ мерасонад ва ба мағозаи маҳаллӣ барои харидани маводи озуқаворӣ меравад. Волидони Четна айни ҳол ӯро беҳтар мефаҳмидагӣ шудаанд ва дар оила муносибатҳои мусбӣ ва хайрхоҳона барқарор шудааст. Ҳоло Четна ба боғчаи кӯдаконаи маҳаллӣ меравад як қисми гурӯҳи калони кӯдакон гардидааст. Кӯдакон ӯро ҳамчун шахси баробар қабул намуда, бо забони ба худашон хос муошират менамоянд. Ӯ ҳамон ҳуҷраҳоеро, ки дигар кӯдакон истифода мебаранд, низ истифода мебарад ва ғайр аз ин аз як қатор хизматрасониҳои иловагӣ дар доираи барномаи ТСҶ бархӯрдор аст, ки ба оила барои гирифтани нафақаи таъминоти иҷтимоӣ ва бо таҳсилоти давлатӣ фаро гирифтани Четна дар баробари дигар кӯдакон ёрӣ расонд.

НИГОҲУБИНИ КӮДАКОНИ СИННИ БАРМАҲАЛ ВА ТАҲСИЛОТИ ТОМАКТАБӢ

13

Мақсад Ҳамаи кӯдакони дорои маълулият, имконияти беҳтарини оғози ҳаётро доранд ва дар раванди рушди худ бо муҳити фарогири таҳсилот дастгирӣ карда мешаванд.

Нақши барномаҳои ТСҶ Нақши барномаҳои ТСҶ аз муайян намудани оилаҳое, ки кӯдакони дорои маълулият доранд, ҳамкории зич ва кор кардан бо онҳо, инчунин расонидани ёрӣ бо мақсади гузоштани таҳкурсӣ барои рушди ҳамаи фаъолияти ҳаётии кӯдак, иборат аст.

Натиҷаҳои чашмдошт • Ҳамаи кӯдакон имкониятҳои бештари мусоид барои зиндамонӣ ва ҳолати хуби саломатӣ доранд. • Малакаҳои ҷисмонӣ, иҷтимоӣ, забонӣ ва идрокӣ маърифатии ҳамаи кӯдакон дар сатҳи имконияту қобилияташон рушд ёфтааст. • Таҳсилоти томактабии расмӣ ва ғайрирасмӣ барои ҳамаи кӯдакон мусоид ва фарогир аст. • Кӯдакони дорои маълулият ва одамоне, ки ба онҳо ёрӣ мерасонанд, қисми оила ва ҷамоат мебошанд ва ба таври мувофиқ дастгирӣ мешаванд. • Кӯдакон якҷоя бозӣ кардан, фарқиятҳои байни ҳамдигарро бо таҳаммул қабул ва ба якдигар ёрӣ расониданро меомӯзанд. • Таъсири иллат ё ноқисиҳо дар фаъолият маҳдуд ва натиҷаҳои он назаррасанд. • Кӯдакони дорои маълулият ботадриҷ ва якҷоя бо ҳамсолони худ ба таҳсилоти ибтидоӣ мегузаранд.

ЗАМИМАИ 9 Оғози барвақт

САЛВАДОР

Дар шаҳри Санто-Томас, Салвадор, дар оилаи директори мактаби ибтидоии фарогир, ки дар барномаи ТСҶ иштирок мекард, се моҳ пеш аз мӯҳлат кӯдаке таваллуд шуд, ки аз норасоии ҳаво (гипоксия) азият мекашид. Духтур ба модар гуфт, ки дар кӯдак метавонад иллати равонӣ, ҷисмонӣ ё дигар намуди маълулият пайдо гардад. Аз рӯи таҷрибаи ҳамкории худ бо барномаи ТСҶ дар сатҳи ҷамоат, зан аз муҳимияти нигоҳубини барвақти кӯдакон огоҳ буд. Бинобар ин, ӯ духтарчаашро ба муассисаи тавонбахшии саломатии давлатӣ барои ташхису арзёбии саломатӣ ва мудохилаи барвақт дар давоми ду соли аввали ҳаёт бурд. Ҳам модар ва ҳам кӯдак бисёр чизҳоро омӯхтанд. Дар синни чор солагӣ духтарча ҳамроҳи дигар кӯдакони ҳамсоя ба муассисаи томактабӣ рафт.

Мафҳумҳои асосӣ Синни барвақти кӯдакӣ Дар синни барвақти кӯдакӣ, таҳкурсии асосии ҳаёт гузошта мешавад (5). Ба кормандони барномаи ТСҶ оид ба мавҷудияти фаҳмишҳои гуногун дар бораи солҳои аввали ҳаёти кӯдак, вобаста аз анъанаҳои маҳаллӣ, эътиқоди динӣ, маданӣ, сохтори оилавӣ ва роҳу усулҳои ташкили таҳсилоти ибтидоӣ иттилооти кифоя пешниҳод намудан зарур аст. Чунин гуногуншаклиро эътироф ва қадр намудан хеле муҳим аст. 14 ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

Рушди кӯдак • рушди кӯдак, ин раванди омӯзиш мебошад, ки ҳар як кӯдак аз он мегузарад ва мақсад аз он азхуд кардани малакаҳои ҳаётан муҳим мебошад, (ки онро марҳилаҳои рушд меноманд). Соҳаҳои асосии рушди кӯдак инҳоро дар бар мегиранд: • рушди иҷтимоӣ ва ҳиссӣ, масалан, табассум кардан ё барпо намудани алоқа ба воситаи чашм; • рушди идрок (омӯзиш), масалан, истифодабарии даст ва чашмон бо мақсади таҳқиқи муҳити атроф ва иҷро намудани вазифаҳои оддӣ; • рушди нутқ ва забон, масалан, муоширати лафзӣ ё имову ишора; • рушди ҷисмонӣ, масалан, нишастан, рост истодан, роҳ гаштан ва давида тавонистан ва инчунин, қобилияти бо дастон ва ангуштон бардоштани чизҳо ё расм кашида тавонистан. Марҳилаҳои рушд, малакаҳое мебошанд, ки кӯдак бо як тартиб ва чорчӯбаи муайяни вақт соҳиб мегардад; масалан, роҳ рафта тавонистан, малакае мебошад, ки аксари кӯдакон дар синни аз 9 то 15 моҳагӣ ба он соҳиб мешаванд. Истилоҳи «ақибмонии рушд» дар он сурат истифода бурда мешавад, ки агар кӯдак дар рушд ба марҳилаҳои зарурӣ, ки ба синну соли ӯ мувофиқ аст, намерасад. Ақибмонӣ метавонад ба як ё якчанд соҳаҳои рушди дар боло зикр гардида, тааллуқ дошта бошад. Агар ақибмонии рушд барвақт муайян карда шавад, чорабиниҳоеро андешидан мумкин аст, ки ба кӯдак барои бартараф намудани ақибмонӣ ёрӣ мерасонад. Кормандони барномаи ТСҶ бояд таваҷҷӯҳи худро ба тарафҳои қавии кӯдаки дорои маълулият ҷалб намоянд. Хеле муҳим аст, ки онҳо ба марҳилаҳои рушди кӯдакони дорои маълулият диққати зиёд надиҳанд, чунки дар сурати ҷиддӣ (дағал) амал намудан барои татбиқи марҳилаҳо, пайдо шудани мушкилҳо мумкин аст. • Мафҳуми ақибмонии рушд дар асоси он чизҳое, ки маълум (меъёрӣ) аст, пайдо шудааст. Бинобар ин, истифодаи он метавонад ба лақабгузорӣ ва маҳкумкунӣ оварда расонад. • Кӯдакони дорои маълулият на ҳама вақт ба модели рушди «меъёрӣ» мувофиқат мекунанд. Аммо, ин ба онҳо барои ҳаёти комил ва хушбахтона бурдан халал намерасонад, то он вақте, ки онҳо ба ҳаёти ҷамъиятӣ фаро гирифта ва дастгирӣ карда мешаванд. • Марҳилаҳои рушд, ин ақидаҳои умумианд, дар ҳақиқат бошад, марҳилаҳои хеле зиёди дигар мавҷуданд, ки мумкин аст аз маданият, муносибатҳои гендерӣ, этникӣ ва инчунин, шароитҳои иҷтимоӣ – иқтисодӣ вобаста бошанд. Ба рушди кӯдак бисёр омилҳо таъсир мерасонанд, аз ҷумла сатҳи тандурстӣ, ғизо, нигоҳубин ва таълим. Бинобар ин, муносибат низ нисбати рушди кӯдак бояд бисёрсоҳа бошад. Масалан, барномаҳое, ки дар худ масъалаҳои таъмини ғизо ва таълимро дар якҷоягӣ дарбар мегиранд, назар ба барномаҳое, ки танҳо ба яке аз соҳаҳо бахшида шудаанд, ба самаранокии бештар ноил гардидаанд (15).

Бозиҳо, омӯзиш дар асоси фаъолият ва ҳавасмандкунӣ Кӯдакони хурдсол ба таври табиӣ ва самаранок дар раванди бозӣ ва дигар фаъолиятҳои ҳаррӯзаашон меомӯзанд. Бозиҳоро на дар ҳамаи маданиятҳо ва шароитҳо чун воситаи омӯзиш эътироф менамоянд, махсусан дар шароити камбизоатии мутлақ ва дар он ҷойҳое ки ҷамоатҳо бештар ба фаъолиятҳои барои зиндамонӣ мусоидаткунанда машғӯл мешаванд. Дар ин шароитҳо бозиҳо метавонанд ҳамчун фаъолияти бемаъно ва бефоида маънидод карда шаванд. Омӯзиш дар асоси намудҳои мушаххаси фаъолият метавонад ҳамчун муносибати самараноки таълим бошад, махсусан дар вазъияти кам будани захираҳо ва вақт. Он ба маҳфуми ҳанНИГОҲУБИНИ КӮДАКОНИ СИННИ БАРМАҲАЛ ВА ТАҲСИЛОТИ ТОМАКТАБӢ

15

гоми бевосита ба фаъолияти фоиданок ва сермаҳсул ҷалб намудан, кӯдакон чӣ тавр меомӯзанд, дахл дорад. Ба ин фаъолиятҳои риояи беҳдошти шахсӣ, масалан шустани дасту рӯй, пӯшидани либос, қабули ғизо, ёрӣ дар фаъолиятҳои хонавода ё дигар корҳо дохил мешаванд. Ҳавасмандкунӣ, маънои таъмин намудани шароит ва намудҳои фаъолиятест, ки ба рушди кӯдак мусоидат менамояд. Хеле муҳим аст, ки кормандони барномаи ТСҶ нуқтаҳои зеринро фаҳманд. • Омӯзиш дар асоси бозиҳо ё намудҳои мушаххаси фаъолият барои кӯдакон бисёр муҳим аст, махсусан барои кӯдакони дорои маълулият. Онҳо барои рушди малакаҳои ҳаёти ҳаррӯза ёрӣ расонда, таъсири маълулиятро пасттар мекунанд. • Одамони зиёд дар чунин ақида ҳастанд, ки кӯдакони дорои маълулият бозӣ карда наметавонанд, махсусан агар онҳо мустақилона бозӣ ташкил карда натавонанд. Инчунин, волидон низ метавонанд манфиати бозиро нафаҳманд, ё аз ҳад зиёд нисбати чунин кӯдакон эҳтиёткор бошанд ва ҳатто баъзеҳо аз пайдошавии кӯдаки дорои маълулият дар назди одамон шарм кунанд. • Бозӣ метавонад ҳам махсус ташкилкарда ва ҳам ғайри муташаккил бошад (бозии озод), ва бо ташаббуси худи кӯдак ё бо дастгирии калонсолон гузаронида шавад. • Барои кӯдакони дорои маълулияти ҷиддӣ ё яканд намудҳои маълулият дошта бозиҳо ва фаъолияти шавқмандкунанда, махсусан муҳиманд. Ҳарчанд, натиҷаҳои омӯзиш на ҳама вақт назаррасанд ин маънои онро надорад, ки кӯдакон ягон манфиат надидаанд. • Баъзан волидон аз бозиҳо ва фаъолияти шавқмандкунанда хеле зиёд истифода менамоянд, махсусан дар шароитҳои фишори иҷтимоии баланд барои ноилшавии кӯдак ба «рушди мӯътадил» ва хониши хуб. Ин имкониятҳоро барои бозӣ маҳдуд намуда, ба рушди иҷтимоӣ ва ҳиссии кӯдак зарар расонида метавонад.

Чорабиниҳои ба синну сол мувофиқ Бисёр вақт, дар фаъолиятҳо барои кӯдакони хурдсол иштироки кӯдакони дорои маълулияти синну соли нисбатан калонтар мушоҳида карда мешавад. Ин бо як қатор сабабҳо ба вуқӯъ меояд: дар ин хел кӯдакон иллатҳои зеҳнӣ ё ақибмонии рушд дида мешавад ва ин маънои онро дорад, ки онҳо малакаҳоро оҳиста – оҳиста аз худ менамоянд; волидон мумкин аст онҳоро дар хона руст намуда будаанд ё аз ҳад зиёд нисбати чунин кӯдакон ғамхорӣ менамоянд, дар натиҷа кӯдакон имконияти оғози пештари омӯзишро аз даст медиҳанд; мактабҳои ибтидоӣ мумкин аст барои кӯдакони дорои маълулият дастнорас ё муносибати фарогир ва дӯстона нисбати чунин кӯдакон истифода нашавад. Умуман, тавсия карда мешавад, ки синну соли аслии кӯдакро ба эътибор гирифтан лозим аст ва роҳҳоеро ёфтан зарур аст, ки ба кӯдак таҳсилоти ба синну сол мувофиқро бо гурӯҳи ҳамсолонаш таъмин намояд. Вале, баъзан ба созиш омадан зарур аст ва роҳи асосии ҳалли масъалаи мазкур бояд риояи манфиатҳои беҳтарини кӯдак бошад.

Имконияти интихоб ва гузашт карда тавонистан Ҳар як кӯдак, оила, ҷамоат ва маданият аз якдигар фарқ менамоянд. Муассисаҳои расмӣ, масалан муассисаҳои томактабӣ ба баъзе кӯдакон мувофиқ, ба дигарашон мувофиқ нестанд. Барномаҳои ТСҶ ба оилаҳо барои озодона дар асоси донишу иттилооти кифоя интихоб намудани шакли дастгирӣ ва муҳити мусоидаткунанда ба таҳсил ёрӣ расонида метавонанд ва ба таври мусолиҳатомезона ба талаботи онҳо ҷавоб мегӯянд. Кор оид ба мубаддал намудани (тағйир додани) таҳсилоти томактабии мавҷуда ба механизми фарогир ва дастрас бояд вазифаи афзалиятнок ва аввалиндараҷа бошад. 16 ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

Барномаҳои ТСҶ инчунин метавонанд бо оилаҳо кор бурда волидонро мутмаин созанд, ки интихоби онҳо на дар асоси шарм ё ташвиши зарари иловагӣ расонидан ба кӯдакони маъюб, балки таъмини манфиатҳои беҳтарини кӯдакро ифода менамоянд. Ин интихоб инчунин, дар асоси эҳтироми ҳуқуқҳои кӯдак, масалан, хуқуқ ба гирифтани таълиму тарбия дар оила ва дар сатҳи ҷамоат мебошад.

ЗАМИМАИ 10

МЕКСИКА

Марказҳои таҳсилоти барвақт Дар яке аз ноҳияҳои Мексика дар қарибии Кулякана мардуми таҳҷоӣ зиндагӣ менамоянд, ки ҳамасола аз деҳаҳои кӯҳии худ фаромада, дар давоми чор моҳ дар бинои муваққатӣ, ки аз тарафи корхонаҳои хоҷагии қишлоқ ба онҳо пешниҳод мегарданд, зиндагӣ менамоянд. Барномаи ТСҶ бо соҳибони корхонаҳо маслиҳат карданд, ки дар ҳар як бинои муваққатӣ маркази таҳсилоти барвақтро ташкил медиҳанд ва аз модарони кӯдакони дорои маълулият розигӣ гирифтанд, ки дар як моҳ ду маротиба бо ҳамроҳии кӯдаконашон дар омӯзишҳо оид ба дахолати барвақт иштирок намоянд. Кӯдакони калонтарро (аз синни чор солагӣ) бо дастгирии кормандони барномаи ТСҶ ба боғчаҳои назди корхонаҳо ҷойгир намуданд. Акнун оилаҳое, ки кӯдакони дорои маълулият доранд ҳар сол ба як ноҳия барои таъмин намудани нигоҳубини сифатнок ба кӯдаконашон ва гирифтани иттилоот оид ба он, ки чӣ тавр ба рушди кӯдак дар солҳои аввали ҳаёт мусоидат намудан мумкин аст, меоянд. Баъд онҳо ба деҳаҳои худ бармегарданд ва дониши гирифтаи худро бо дигар оилаҳо мубодила менамоянд.

Фаъолиятҳои пешниҳодшаванда Муайян намудани талаботи кӯдакони синни барвақт Одатан, тарзи беҳтарини ёрӣ ба фарогирӣ амали дусамта мебошад, ки дар нигоҳубини кӯдакони синни барвақт ва таҳсилоти томактабӣ истифода бурда мешавад. «Ду самтҳо» инҳо мебошанд. 1. Дар маркази диққат гузоштани система: вазъи воқеиро оид ба нигоҳубини кӯдакони синни барвақт ва таҳсилоти томактабӣ дар ҷамоат арзёбӣ намуда, муайян намоед, кӣ ба системаи таҳсилот ҷалб шудааст ва кӣ аз он дар канор мондааст, тарафҳои қавӣ ва заифи он кадомҳояд. Ин фаъолият, бояд дар ҳамкорӣ бо оилаҳо, сарварони ҷамоатҳо, кормандони тиббию – санитарӣ ва омӯзгорон, инчунин дигар тарафҳои манфиатдор гузаронида шавад. 2. Дар маркази диққат гузоштани кӯдак: системаи муайян намудан ва дастгирии кӯдаконе, ки зери хавфи канорамонӣ қарор доранд ё ба ёрии иловагӣ ниёз доранд, таҳия намоед. Инро одатан муайяннамоии барвақт меноманд. Аксар вақт сиёсат «яксамта» мешавад, дар натиҷа мақсади он танҳо ҷалби шахсони алоҳида мегардад. Дар натиҷа қисми ками кӯдакон манфиат мебинанд, система бошад дастнорас мемонад. Барномаҳои ТСҶ метавонанд ҳам ба система ва ҳам ба кӯдак диққати асосӣ диҳанд, бо назардошти: • • рушди робита ва ҳамкориҳо бо кормандони тиббию санитарӣ бо мақсади таъмин намудани нигоҳубини мувофиқ ба кӯдакони дорои маълулият (ниг. ба қисми «Саломатӣ»); мутмаин будан, ки барномаҳои муайянкунии барвақт таъмини дастгирии кӯдаНИГОҲУБИНИ КӮДАКОНИ СИННИ БАРМАҲАЛ ВА ТАҲСИЛОТИ ТОМАКТАБӢ

17

• • •

•

кони дорои маълулият ва оилаҳои онҳоро дар рӯномаашон ворид сохтаанд; бо оилаҳо зич ҳамкорӣ намуда, барвақттар муайян намудани кӯдакони дорои маълулияти модарзодӣ ё дар синни барвақт дорои маълулият гардида; ба барвақттар ҷавоб гуфтани волидон ба маълулиятҳои муайяншуда дар саломатии кӯдакон мусоидат намудан; додани роҳхат ба муассисаҳои тиббӣ ва раҳнамоӣ намудани волидон ба муассисаҳои тиббӣ; расонидани ёрӣ дар ташаккули муносибати мусбӣ нисбати кӯдакони дорои маълулият, бо гузоштани диққати асосӣ ба имконияту қобилияти онҳо ба омӯзиш; дар ин маврид дахолати барвақт аз муайян намудани монеаҳо дар роҳи таҳсилот ва рушди кӯдакон, инчунин кор бо оилаҳо, соҳаҳои гуногун ва ҷамоатро бо мақсади бартараф намудани монеаҳои муайяншударо дар бар мегирад; расонидани таъсир ба сиёсати мақомотҳои маҳалии давлатӣ бо мақсади фарогир ва барои кӯдакони дорои маълулият дастрас гардонидани муассисаҳои таълимии мавҷуда.

Барои ба кӯдакони ба таври худ инкишофёбанда бор накардани меъёрҳои дурушти «мӯътадил будан», чораҳо андешидан дуруст аст. Кормандони барномаҳои ТСҶ бояд волидонро дар сурати сари вақт ягон марҳилаҳои рушдро азхуд накардани кӯдак, зери ташвишу изтироб намонанд. Баъзан, муоинаҳои тиббӣ ба ҷои муайян намудани он, ки кадом намуди дастгирӣ ба кӯдакон зарур аст, истисношавии онҳоро бештар менамоянд. Фарогирии кормандони тиббӣ бо чорабиниҳои таълимӣ дар доираи барномаҳои ТСҶ метавонад сатҳи огоҳӣ ва иттилоотнокии онҳоро оид ба масъалаҳои маълулият баланд намуда, аз истисношавӣ ва канорамонии имконпазир наҷот диҳад.

ЗАМИМАИ 11

ОСИЁИ ҶАНУБУ ШАРҚӢ

Монеаҳо дар роҳи таҳсилоти томактабӣ Дар яке аз давлатҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ тамоми кӯдакони синни то панҷсола муоинаи тиббии мунтазамро мегузаштанд, аммо кӯдакони чун дорои маълулият муайяншуда ягон ёрии иловагӣ намегирифтанд. Муаллимони муассисаҳои томактабӣ онҳоро бо се сабаб бо дили нохоҳам ба синфҳои худ қабул мекарданд: онҳо барномаи серталабу мушкил доштанд, аммо кӯдакони дорои ақибмонии рушд вақти иловагиро талаб менамуданд; муаллимон метавонистанд аз мукофотпулии моҳонаи худ маҳрум гарданд, агар кӯдак дар хондан ба муваффақиятҳо ноил нагардад ё вазн нагирад; ва ниҳоят дар назар дошта мешуд, ки ба муассисаҳои томактабӣ бояд танҳо кӯдакони «солим» қабул гарданд, аммо кӯдакони дорои маълулият бемор ҳисобида мешуданд.

18

ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

Ба таҳсилоти барвақт дар хона мусоидат намудан Ҷалб намудани оилаҳо Нигоҳубини кӯдакони синни барвақт ва таҳсилоти томактабӣ дар хона оғоз мешавад, бинобар ин, иштироки аъзоёни оила дар он аҳамияти калон дорад. Дар солҳои аввали ҳаёт нақши муҳими махсусро волидон, махсусан модар мебозад, чунки ӯ метавонад ба рушди кӯдак бо муносибат ва рафтори худ таъсир расонад масалан, ҳангоми синамаконӣ ва ҳамроҳ вақтгузаронӣ, кӯдакро ба ҳаракату амалҳо водор намуда бо ӯ бозӣ мекунад. Падарон набояд бетараф бошанд, иштироки онҳо низ муҳим буда, ҳамчунин бояд ҳавасманд карда шаванд. Чорабиниҳои пешниҳодшаванда фаъолиятҳои зеринро дар бар мегиранд: • Дастгирии аъзоёни оила оид ба табодули дониш оид ба кӯдакон чун волидон, бародарон ва хоҳарон, бобою бибиён бо муаллимони онҳо ва кормандони тиббӣ. Оилаҳо метавонанд ба кормандони барномаи ТСҶ захираи калони иттилоотӣ барои омӯзиш пешниҳод намоянд. Дастгирии оилаҳо ба воситаи ташкили омӯзишҳо, то онҳо тавонанд нисбати кӯдакони дорои маълулияти худ ғамхорӣ намуда, имкониятҳои мусбӣ ва мусоидро барои таълиму омӯзиши онҳо фароҳам оваранд. Ба оилаҳо барои дастрасӣ ба таҳсилоти махсусгардонидашуда дар ҳолатҳои зарурӣ ёрӣ расонда шавад (масалан, ба омӯзиши забони имову ишора, барои осон намудани муошират бо кӯдакони маълулияти шунавоӣ дошта) ё хизматрасониҳои махсусгардонидашуда (масалан, табобат бо меҳнат, бо воситаҳои физиотерапевтӣ ё ёрӣ барои беҳтар намудани нутқ), ки ба рушди малакаҳо мусоидат менамоянд. Таҳияи нақшаҳои фардии омӯзиш барои кӯдакони дорои маълулият дар якҷоягӣ бо оилаҳо, бо истифодаи дониши чуқури шахсии онҳо ва инчунин, дониши кормандони барномаи ТСҶ оид ба рушд ва арзёбии кӯдак. Дар ҳолатҳои мувофиқ будан ин нақшаҳоро дар якҷоягӣ бо муаллимон амалӣ намудан мумкин аст. Ташкил намудани гурӯҳҳои худёрирасон ё дастгирии онҳо барои аъзо шудан ба гурӯҳҳо ё ассотсиатсияҳои мавҷудаи фаъол. Баъзан волидон аъзоёни созмонҳои одамони дорои маълулият мебошанд. Созмон додани шабакаи дастгирӣ ва ҳамкорӣ байни аъзоёни оилаҳо бо намояндагони ҷамоат ва сармоягузорони Аввалин имову ишорати кўдак маҳаллӣ. Падар Модар Эътино намудан ба мушкилиҳои гендерӣ, ки дар оилаҳо мавҷуданд; масалан, барои иҷозат додан ба иштироки духтарчаҳои дорои маълулият ба имкониятҳои донишандӯзӣ.

• •

•

• •

•

НИГОҲУБИНИ КӮДАКОНИ СИННИ БАРМАҲАЛ ВА ТАҲСИЛОТИ ТОМАКТАБӢ

19

ЗАМИМАИ 12

ҶУМҲУРИИ БОЛИВИЯ

Иштироки падар дар таҳсилоти писар Дар шаҳри Эл-Алтои Ҷумҳурии Боливия барномаи ТСҶ раванди фарогирии кӯдакони дорои маълулиятро ба мактабҳои маҳаллӣ раҳнамоӣ менамояд. Ба қарибӣ як кӯдаки шашсола бо синдроми Даун ба боғчаи кӯдаконаи назди мактаби маҳаллӣ ҷалб гардид. Падари кӯдак аз рӯзҳои аввали ба мактаб фиристодани кӯдакаш дар ташвишу изтироб буд. Ҳар рӯз ӯ худ кӯдакашро ба мактаб оварда, пас аз дарсҳо омада ӯро ба хона мебурд, ба назди роҳбари синф ва директори мактаб медаромад. Директори мактаб аз иштироки падар дар раванди таҳсилоти писараш чунон ба ҳаяҷон омада буд, ки ӯро барои баромад намудан дар маҷлиси ассотсиатсияи волидон даъват намуд. Мақсади чунин вохӯрӣ аз даъват намудани волидони дигар барои иштирок дар таҳсилоти кӯдакони худ ва баланд бардоштани сатҳи огоҳии онҳо оид ба масъалаҳои фарогирӣ, иборат буд. Тарғиби татбиқи фаъолиятҳои таълимӣ дар хона Барпо намудани муҳити мусоид барои таълими кӯдакон дар хона яке аз самтҳои асосии фаъолияти барномаҳои ТСҶ мебошад. Фарогирӣ дар оила бо роҳи рушди худбоварӣ ва малакаҳо, инчунин, роҳнамоии ҳавасмандии барвақти кӯдак ба амал меояд. Фаъолиятҳои тавсияшаванда барои кормандони барномаи ТСҶ дар зер оварда шудаанд: • ҳавасманд намудани волидон барои ҷалби кӯдакон ба омӯзиш бо истифодаи усулҳои мушаххаси эҷодкорона ва шавқовар; • нишон додани истифодабарии ҷисм ва асбобҳои рӯзгор дар хона ва муҳити маҳаллӣ барои бозиҳо ва чӣ тарз таҷҳизоти бозиро бо дастони худ сохтан мумкин аст; ҳатто кӯдакони маълулияти ҷиддӣ дошта, низ на ҳама вақт ба таҷҳизоти «махсус» аз тарафи мутахассисони касбӣ сохташуда ниёз доранд; • ба аъзоёни оила нишон додани он, ки чӣ тавр аз маводи дар зери даст буда воситаҳои ёрирасони барои нишастан ё ҳаракат намудан мусоидаткунандаро сохтан мумкин аст; • диққати зиёд надодан ба маълулият ва талаботи ҷисмонии кӯдак; масалан, ба кӯдаки дорои маълулияти ҷисмонӣ имкониятҳои зиёдро пешниҳод намудан мумкин аст, омӯзишу дониши бо ҳаракатҳои гуногун вобаста, вале дар баробари ин, бояд малакаҳои иҷтимоии ӯро низ инкишоф додан зарур аст (масалан, қобилияти бозикунӣ ва хондан якҷоя бо ҳамсолоне, ки дорои маълулият нестанд). Бисёр маводҳои таҷрибаи амалӣ вуҷуд доранд, ки ба аъзоёни оила дар рушди муҳити мусоид барои таҳсилот ёрӣ расонда метавонанд. Баъзе намунаҳоро дар зер меоварем: • • • • Дастури «Кӯдакони деҳотии дорои маълулият » (16); Дастури ТУТ «Омӯзишҳо дар сатҳи ҷамоат барои одамони дорои маълулият» (17); «Биёед муколама (муошират) мекунем»; маводи таълимӣ барои онҳое, ки бо кӯдакони дорои маълулияти муоширатӣ кор мекунанд) (18); Системаи «Портаҷ», барои ба оилаҳо таълим додани масъалаи ҷудо намудани вазифаҳои оддӣ ба марҳилаҳои хурд истифода мешавад, масалан, пӯшидани либос, қабули ғизо, истифодаи ҳоҷатхона ва шустушӯй. Ин бошад ба кӯдакон ва ҳатто онҳое, ки маълулияти хеле ҷиддӣ доранд барои ҳис намудани пешравӣ ва муваффақият ёрӣ мерасонад (19).

20

ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

ЗАМИМАИ 13

Хизматрасониҳои таълимӣ дар хона Мураббияи яке аз муассисаҳои томактабӣ, ки тарзҳои фарогирии кӯдакони дорои маълулиятро омӯхтааст, ошкор намуд, ки се нафар кӯдакони дорои якчанд навъҳои маълулият ба дарсҳо намеоянд. Ӯ ба хонаи онҳо равон шуд, ки бо оилаҳои онҳо кор кунад. Мураббия барномаи омӯзиши фосилавиро барои гузаронидани дарсҳо дар хона таҳия намуд ва акнун волидон ба назди ӯ барои машварат оид ба чӣ тавр кӯдаконро дар шароитҳои хона омӯзонидан мумкин аст, меоянд. Баъзан кӯдакон худашон ба маркази таълимӣ меоянд.

Дастгирии омӯзиш дар ҷамоатҳо Дар ҷамоатҳо ҳар гуна имкониятҳо барои таҳсилоти томактабӣ дастрас шуда метавонанд, масалан, гурӯҳҳои бозӣ, марказҳои буду боши рӯзона, гурӯҳҳои модару кӯдак ва гурӯҳҳои занонаи дастгирии ҳамдигар бо боғчаҳои кӯдакона (нигоҳубини кӯдак). Барои фарогирии кӯдакони дорои маълулият дар ҷамоатҳои онҳо бо амалӣ намудани чорабиниҳои оддии мавҷудбудаи зерин мусоидат намудан мумкин аст: • оилаҳоро барои гирифтани кӯдакон бо худ ба саёҳат дар доираи ҷамоат, ба монанди чорабиниҳои динӣ ва шавқангез, ташриф ба мағоза ва ғайра тарғибу ташвиқ намудан; • тавсия намудани он, ки оилаҳо ба кӯдакон барои бозӣ кардан берун аз ҳавлӣ, ҳангоми зарурат, бо истифода аз курсии паҳлӯдори махсус ё воситаҳои ёридиҳанда, ки дар тайёр намудани он ҷамоат ёрӣ расонида метавонад, иҷозат диҳанд; • кӯдакони дорои маълулият ва онҳое, ки дорои маълулият нестанд барои якҷоя бозӣ кардан, ташвиқ намоянд, зеро омӯзиши дутарафаи бародарону хоҳарон ё кӯдакони ҳамсоя хеле муҳим ва манфиатнок аст; • ҷалб намудани ҷамоати маҳаллӣ ба ободонии муҳит, аз ҷумла майдончаҳои бозӣ дар назди муассисаҳои томактабӣ ва дар ҳавлиҳо (бо роҳи сохтани пандусҳо, ҳоҷатхонаҳо, беҳтар намудани равшанӣ, баланд кардани сатҳи бехатарӣ, нигоҳ доштани тозагӣ).

Мусоидат намудан ба рушди муассисаҳои фарогири томактабӣ Ба барномаҳои ТСҶ созмон додани ҳамкориҳо бо соҳаи маориф, барои дастгирии гузариш ба таҳсилоти чандир, ки ба талаботҳои кӯдак равона шудааст, зарур аст. Дар маркази диққат бояд чорабиниҳое бошанд, ки ба ҳамаи кӯдакон барои таҳсили самаранок имконият медиҳанд. Барномаҳои ТСҶ метавонанд дар ташкили омӯзишҳо барои кормандони боғчаҳои кӯдакона ва дигар муассисаҳои томактабӣ оид ба таълими усулҳои тайёр намудани муҳит барои таълим, ки ба тарзу суръати азхудкунии кӯдакон мувофиқат менамояд, ёрӣ расонанд. Ба чорабиниҳои ба рушди муносибати мазкур мусоидаткунанда, фаъолиятҳои зерин дохил мешаванд: • омӯзиш бо ёрии бозиҳои махсус ва аз рӯи сохтори муайян банақшагирифта ва ҳам ғайрирасмӣ; • кор дар гурӯҳҳои на чандон калон; • омода кардани васоити бозӣ ва омӯзишӣ аз маводи дастрас; НИГОҲУБИНИ КӮДАКОНИ СИННИ БАРМАҲАЛ ВА ТАҲСИЛОТИ ТОМАКТАБӢ

21

• фароҳам намудани шароити берун, ки барои ҳама қулай бошад, амсоли сохтмони пандусу ҳоҷатхонаҳои махсус таҷҳизонидашуда, истифодаи рамзҳои ранга ҳангоми ҷудо намудани қитъаҳои гуногун барои кӯдакони дорои маълулияти биноӣ ва инчунин риояи меъёрҳои давлатии дастрасии иншоотҳо бо назардошти маълулияти кӯдакон; • қабули ёрӣ аз тарафи аъзоёни оилаҳо ва шахсони ихтиёрӣ дар синф; дар ин самт ба он таваҷҷӯҳ кардан лозим аст, ки ёрӣ на танҳо ба кӯдакони дорои маълулият, балки ба аҳли синф нигаронида шуда бошад; • мушоҳидаи шавқмандии кӯдакон ба омӯзиш ва муҳокимаи якҷоя барои муайян намудани ҷиҳатҳои қавии кӯдакон ва гузоштани мақсадҳои дастраси таълимӣ.

ЗАМИМАИ 14

ЗАНЗИБАР

Писарак суруди умед месарояд Дар яке аз муассисаҳои таҳсилоти томактабии Ҷумҳурии Халқии Занзибар мураббияҳо дар муошират бо писараки дорои маълулияти шунавоӣ ҷадвали имову ишораро истифода мебаранд. Барои рақамҳои арабӣ писарак ҳисоби ангуштиро кор фармуда, барои муошират ва баёни фикр ба суратҳо ишора менамояд. Омӯзгорон иҷрои сурудро бо амалҳо якҷоя намуданд, ки ин ба писарак имконияти бо аҳли синф якҷоя хондани сурудро дод. Ҳоло ӯ имконияти муносибат намудан бо калонсолони дорои маълулияти шунавоиро надорад, зеро забони имову ишора дар Занзибар хуб инкишоф наёфтааст, вале ин оғози кор аст. Директори муассисаи томактабӣ мутмаин аст, ки забони имову ишораи писарак такмил ёфтааст ва ӯ бисёр малакаҳои иҷтимоиро аз худ намудааст. Дар баъзе шароитҳо ва фарҳангҳо муассисаҳои томактабии расмии мавҷуда аз рӯи тарҳсозии таҳсилоти ибтидоӣ, бе назардошти талаботи кӯдакони хурдсол сохта шудаанд. Дар ин намуна омӯзгор дар маркази диққат аст, шароит барои бозӣ мавҷуд нест, синфхона аз рӯи меъёр таҷҳизонида шуда, омӯзиш ба таври таҳтуллафзӣ (тарзи қориазёд кардан бо роҳи такрори чандинкарата, вале на фаҳмиши амиқи масъала) ба роҳ монда шуда, малакаҳои академикӣ ва дарсҳои бардавом истифода бурда мешаванд. Ин гуна шароит барои бисёр кӯдакон дуруст намеояд, махсусан барои кӯдакони дорои маъулулият. Таъмин ва воридсозии дигаргуниҳои дарозмуддат дар низоми маориф вазифаи Вазорати маориф мебошад, аммо кормандони барномаҳои ТСҶ метавонанд, барои аз нав муҳайё кардани шароитҳо, барномаҳо ва тарзҳои омӯзиш дар муассисаҳои томактабӣ мусоидат намоянд, ки ҳамаи кӯдакон самаранок таҳсил карда тавонанд. Барномаҳои ТСҶ дар таъмини фарогирии кӯдакони дорои маълулият дар муассисаҳои томактабӣ нақши муҳим мебозанд, онҳо барои таъмин намудани кӯдак бо воситаҳои асосии ёрирасон ва хизматрасониҳои зарурии тавонбахшии саломатӣ ёрӣ мерасонанд. Барномаи ТСҶ инЊУЌУЌ чунин, метавонад мутахассисро ба муассисаҳои ба тањсилот томактабӣ барои ҳал намудани мушкилиҳои мушаххас сафарбар намояд ва нишон диҳад, ки истифодаи усулу воситаҳои оддӣ, аз ҷумла захираҳо ва сокинони маҳал, барои ҳама манфиатноканд. Дар ин маврид омӯзгорони муассисаҳои томактабӣ метавонанд раванди амалигардонии муносибати фарогирро, ки ба кӯдак нигаронида шудааст, роҳнамоӣ намоянд. 22 ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

ЗАМИМАИ 15

ХИТОЙ

Тадқиқи роҳу усулҳои имконпазир барои муваффақшавӣ Анхой, яке аз музофотҳои қашшоқ дар Ҷумҳурии Халқии Хитой мебошад, ки дар он 56 миллион нафар аҳолӣ зиндагӣ мекунад. То ба наздикӣ ҳангоми таҳсил дар муассисаҳои томактабӣ кӯдаконро қатор мешинонданд, омӯзгорон дарсҳои дурудароз мегузарониданд ва талаб мекарданд, ки кӯдакон ором шинанд. Барои таҳсили муваффақ ё номуваффақ ҷавобгарӣ ба дӯши кӯдак вогузор мешуд. Сабаби дастгирӣ ва эҳтиром ба низоми мазкур, аз ҷалб ва дастрасии шумораи зиёди кӯдакон ба раванди таҳсилот вобаста буд. Дар бисёр боғчаҳо теъдоди кӯдакон аз 1000 нафарӣ зиёд буд, аммо омӯзгорон ба кори худ хеле содиқ ва меҳнатдӯст буданд. Натиҷаи амалишавии барномаи таҷрибавӣ тағйиротҳоеро ба миён оварданд, ки кӯдаконро барои расонидани ёрӣ дар хониши фаъол даъват менамуданд, аз қабили кори мунтазам дар гурӯҳҳои на чандон калон; омӯзиш дар ҷараёни бозӣ; истифодабарии дастурҳои таълимӣ, ки аз маводҳои дастрас омода шудаанд; такмили мунтазами ихтисоси омӯзгорон; муносибати умумимактабӣ, ки ҳамкории бештари байни оилаҳо, омӯзгорон, кормандони маъмурият ва ҷамоатро бо роҳи созмон додани кумитаҳои маҳаллӣ талаб менамуданд; илова бар ин ду кӯдаки ақибмонии рушди ақлонӣ дошта дар ҳар синф таҳсил мекарданд. Натиҷаҳо назаррас ва таъсирбахш буданд: идораҳои маориф эътироф намуданд, ки муносибати мазкур сатҳи маърифатнокии ҳамаи кӯдаконро баланд намудааст; муносибати мақомоти маориф тағйир ёфт, ки ин муносибат (алтернативӣ) на ҳамчун муносибати «арзон», балки ҳамчун муносибати «беҳтарин» дар муқоиса ба муносибати ҷудонамоии кӯдакон арзёбӣ шуд; кӯдакони дорои маълулият ба мактаби ибтидоӣ қабул шуда, таҳсилотро бомуваффақият идома медоданд.

Таъмин ва дастрасӣ ба хизматрасониҳои махсус Бисёр кӯдакони дорои маълулият метавонанд ба таҳсилоти томактабии талаботи чандир ва ба кӯдак нигаронидашуда фаро гирифта шаванд. Баъзан барои омода намудан ва фарогирии кӯдакони дорои маълулият ба муассисаҳои томактабии умумӣ ёрии мутахассис зарур аст. Масалан, ба кӯдакони дорои маълулияти шунавоӣ омӯхтани забони имову ишора лозим аст, ба кӯдакони дорои маълулияти шунавоӣ аз худ кардани малакаҳои ҳаракат дар мухит, таҳқиқи ламс ва омӯхтани алифбои Брайл зарур аст. Кормандони барномаи ТСҶ метавонанд кӯдакони дорои маълулиятро бо маводу воситаҳои ба навъҳои маълулият махсус мутобиқкарда таъмин намоянд ва дастгирии таъминкунандагони хизматрасониҳои махсусгардонидашударо дар ҳамкорӣ бо кормандони муассисаҳои таҳсилоти умумӣ кафолат диҳанд.

Ҷалб ва таъмини иштироки шахсони дорои маълулият (калонсолон ва кӯдакон) дар чорабиниҳо Тарғибу ташвиқ намудани иштироки бевоситаи одамони дорои маълулият дар фаъолиятҳои нигоҳубини кӯдакони синни барвақт ва таҳсилоти томактабӣ дар вазифаҳои машваратчӣ, дастурдиҳанда, роҳбар ва корманди барои қабули қарорҳои масъул, чун намунаи ибрату пайравӣ хеле муҳим мебошад. Дар хотир доред, ки принсипи «ҳар он чи, ки дар бораи мост- бо ҳамроҳии мо бояд бошад» ҳамчун шиор барои кор бо кӯдакони синни барвақт низ бояд мавриди истифода қарор гирад. Тамоми чорабиниҳои пешниҳодшаванда ҳамон вақт бештар унвонӣ ва самаранок шуда метавонанд, ки агар барои татбиқи амалии онҳо худи одамони дорои НИГОҲУБИНИ КӮДАКОНИ СИННИ БАРМАҲАЛ ВА ТАҲСИЛОТИ ТОМАКТАБӢ

23

маълулият ҷалб карда шаванд. Кӯдакони дорои маълулияти синну соли калонтар метавонанд иштирокчиёни чорабиниҳоро дастгирӣ ва рӯҳбаланд намоянд ва дар ҷавоб ба талаботи кӯдакони хурдсоли дорои маълулият таклифҳои эҷодкорона пешниҳод намоянд.

ЗАМИМАИ 16

ҲИНДУСТОН

Созмон додани Иттиҳоди одамони дорои маълулияти шунавоӣ Дар шаҳри Коимбатури Ҷумҳурии Ҳиндустон маркази дахолати барвақт ва боғча барои кӯдакони дорои маълулияти шунавоӣ боз гардиданд. Мутахассисе, ки дар марказ фаъолият дошт, арзёбӣ гузаронд ва ошкор намуд, ки дар ноҳияи мазкур миқдори хеле ками кӯдакони дорои маълулияти шунавоӣ зиндагӣ мекунанд. Аммо баъди ду моҳи кушодашавии марказ ду нафар корманди барномаи ТСҶ, ки худ дорои маълулияти шунавоӣ буда, ба лоиҳа вобастаанд, тавассути дӯстон ва шиносҳояшон боз шаш нафар кӯдакони синну соли то 5 -сола, ки қисман ё пурра шунавоиашонро гум карда буДарси забони англисї данд, муайян намуданд. Ба одамони дорои маълулияти шунавоӣ муайян намудани суроғаҳои нав ба нави аъзоёни ҷамоат муяссар гардид: дар давоми шаш моҳи навбатӣ барнома аллакай 13 нафар талабагонро фаро мегирифт, соли минбаъда шумораи кӯдакон боз ҳам зиёд гардид. Қисми зиёди онҳоро калонсолони дорои маълулияти шунавоӣ оварданд, ки айни замон ба боғча омада, ба кормандони он ёрии беғаразона мерасонанд.

Гузаронидани омӯзиш ва баланд намудани сатҳи огоҳӣ Гузаронидани омӯзиш ва баланд намудани сатҳи огоҳӣ барои бисёр гурӯҳҳои аҳолӣ зарур аст; ин чорабиниҳо бояд аз рӯи шакл ва мазмун чандир бошанд, яъне дар таҳия ва татбиқи онҳо худи одамони дорои маълулият ва созмонҳои онҳо ҷалб карда шаванд. Баланд бардоштани маърифати иттилоотӣ дар сатҳи ҷамоатҳо, муносибат ба масъалаҳои маълулият аз нуқтаи назари намунаҳои иҷтимоӣ ва инчунин, барномаи омӯзиш дар синни барвақт нақши муҳимро мебозад. Кормандони барномаи ТСҶ низ ба омӯзишҳо оид ба муносибатҳо ва усулҳои татбиқи чорабиниҳои дахолат дар синни барвақт ниёз доранд. Кормандони системаи таҳсилоти томактабӣ (омӯзгорон, кормандони ёрирасон ва маъмурии марказҳои буду боши рӯзона, муассисаҳои томактабӣ, гурӯҳҳои бозӣ ва дигарон) бояд ба иттилооти кифоя оид ба масъалаҳои одамони дорои маълулият ва раванди фарогирӣ таъмин карда шаванд. Ба роҳ мондани ҳамкорӣ бо онҳое, ки метавонанд ёрии молиявӣ ё техникиро пешниҳод намоянд низ бояд доимо дар мадди назар бошад. Аксар вақт, манбаи боэътимоди чунин дастгирӣ созмонҳои ғайридавлатии маҳаллӣ ва байналмилалӣ мебошанд.

24

ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

ЗАМИМАИ 17

ШРИ ЛАНКА

Маблағгузории омӯзишҳо оид ба усулҳои таҳсилоти фарогир ба омӯзгорон Дар музофоти Хамбантотаи Ҷумҳурии Демократӣ - Сотсиалистии Шри-Ланка бисёр кӯдакони синни томактабӣ муайян карда шуданд, ки иллати қобилияти омӯзишӣ доштанд. Ҳангоми таҳлили хизматрасониҳои мавҷуда ошкор гардид, ки дар музофот созмони байналмилалии ғайридавлатӣ, барномаи таҳсилоти томактабиро татбиқ менамояд. Созмон нисбати фарогирии кӯдакони дорои маълулият ба хизматрасониҳои томактабии худ шавқмандӣ зоҳир намуд, аммо изҳори таассуф намуд, ки омӯзгорони онҳо таҷрибаи фарогирии чунин кӯдаконро ба раванди таълим надоранд. Барномаи ТСҶ барои гузаронидани омӯзиши усулҳои таҳсилоти фарогир маблағи кифояро дарёфт намуда, тасилоти омӯзгорони муассисаҳои томактабии созмонҳои байналмилалиро пардохт намуд. Баъди гузаронидани таҳсилот омӯзгорон ва кормандони барномаи ТСҶ бо волидон ва кӯдакон вохӯрда, якҷоя нақшаи фарогириро таҳия намуданд. Барои он, ки волидон ҳам иштирокчиёни ҷараёни фарогирӣ шаванд, бисёр кӯшишҳо ба харҷ дода шуданд; бар замми ин ба дӯши онҳо масъулият нисбати муваффақияти фарзандон вогузор шуда буд. Кӯдаконе, ки аллакай ба муассасҳои томактабӣ омада буданд,волидони онҳо оид ба мушкилиҳои ба маълулият вобаста маълумот гирифта, ба ҷараёни фарогирӣ ҷалб шудаанд.

Ҳалли мушкилоти паст намудани камбизоатӣ Дар шароитие, ки ҷамоату оила барои рафъи камбизоатӣ ва қаноатмандии талаботҳои зарурӣ мубориза мебаранд, кӯдакон чун ёрирасони рӯзгор ё ҳамчун бори гарон (бо сабаби нарасидани маблағ) фаҳмида мешаванд. Ба кӯдакони гурусна ё бемор аз оилаҳои камбизоат хондан ва бозӣ кардан мушкил аст. Бинобар ин, ба кормандони барномаҳои ТСҶ дар баробари ёрӣ ба таҳсилоти томактабӣ, бо мушкилотҳои паст намудани сатҳи камбизоатӣ машғул шудан зарур аст (инчунин ниг. ба қисми «Худтаъминкунӣ»). Дар зер чорабиниҳои имконпазир оварда шудаанд. • Гузаронидани фаъолияти фаҳмондадиҳӣ ба оилаҳо, ки чӣ қадар барвақт ба кӯдакони дорои маълулият малакаю маҳорати худхизматрасонӣ таълим дода шавад, ҳамон қадар онҳо мустақил мешаванд ва чун бори гарон барои оила камтар эҳсос мешавад. Ба рушди гурӯҳҳои ёрии ҳамдигарӣ барои занон ва волидони кӯдакони дорои маълулият кӯдакони дорои маълулият ва созмонҳои онҳо мусоидат намоед (инчунин ниг. ба қисми «Васеъ намудани ҳуқуқҳо ва имкониятҳо»). Ба оилаҳо барои гирифтани грантҳои давлатӣ, ёрӣ аз тарафи созмонҳои ғайридавлатӣ, донорон ва корхонаҳои маҳаллӣ ва инчунин бо ҳамаи дигар манбаъҳои дастгирӣ ва маблағгузорӣ ёрӣ расонед. Ба тадбирҳое, ки дар ҳаёти ҳаррӯзаи оила андешида мешаванд, диққати асосӣ диҳед ва нишон диҳед, ки кӯдакон ҳангоми иҷрои онҳо чӣ тавр таҳсил мегиранд ва қисми ҷудонопазири хаёти оилавӣ мешаванд. Дар шароити қашшоқӣ оилаҳо ва хусусан модарон на ба масъулияти иловагӣ, балки ба ёрии иловагӣ НИГОҲУБИНИ КӮДАКОНИ СИННИ БАРМАҲАЛ ВА ТАҲСИЛОТИ ТОМАКТАБӢ

• • •

25

•

муҳтоҷанд. Бинобар ин, муносибати бодиққати кормандони барномаи ТСҶ дар ин ҷо нақши муҳим мебозад. Барои таъмини чандирӣ (дар ҳолатҳои зарурӣ онро тағйир ё такмил додан имконпазир бошад) ва мутобиқатии барномаҳои таҳсилоти томактабӣ ба шароити ҳаёти оилаҳои камбизоат, ки аз ҷумла оилаҳое, ки кӯдакони дорои якчанд навъи маълулият, ёрӣ расонед.

ЗАМИМАИ 18

МУҒУЛИСТОН

Таҳсилот дар мактабҳои сайёр

Дар Ҷумҳурии Халқии Муғулистон кӯдакони чорводорони кӯчманчӣ метавонанд ба боғчаҳои кӯдакон дар гэрҳо (юртаҳо) қабул шаванд. Ин муассисаҳои сайёр тамоми сол мутобиқи талаботҳои ҷамоатҳои дурдаст фаъолият менамоянд. Боғчаҳои кӯдакон ба оилаҳое, ки кӯдакони худро бо либос ва ғизо таъмин карда наметавонанд ё тарбияи пурарзиш дода наметавонанд, хизмат мерасонанд. Фаъолияти онҳо мувофиқи барномаҳои омӯзишӣ ва пешниҳоде, ки имконияти қабули кӯдакро дар давоми рӯзи нопурра пешбинӣ менамояд, ба роҳ монда шудааст. Волидон ва ҷамоатҳо дар таъмиру интиқоли ин муассисаҳои томактабии сайёр ёрӣ мерасонанд, чунки кори онҳоро қадр менамоянд. Фарогирии кӯдакон бо муассисаҳои томактабӣ, инчунин миқдори кӯдакон аз табақаи аҳолии дар канормонда, зиёд шуда истодааст.

Васеъ намудани сатҳи тарғибу ташвиқи таҳсилоти фарогир Барои амалӣ гаштани фарогирӣ системаро бояд дигар кард, аммо барномаҳои ТСҶ системаи таҳсилотро тағйир дода наметавонанд. Кормандони барномаҳои ТСҶ бояд шарикон ва иттифоқчиёнро ҷустуҷӯ намоянд. Дар ҳамкорӣ бо дигар тарафҳои манфиатдор (дар сатҳҳои маҳаллӣ ва умумимиллӣ) барномаҳои ТСҶ метавонанд ба ҳифзи мубаддал намудани муассисаҳои томактабӣ ба фарогир баромад намоянд. Аксар вақт таъминкунандагони хизматрасониҳо медонанд, ки сиёсати фарогир ё ҳатто қонунгузории мувофиқ мавҷуд аст, аммо барои амаликунии онҳо ёрӣ ва дастгирии молиявӣ намегиранд. Барномаҳои ТСҶ бояд дар ҷое ки имкон аст, мубаддал гардонидани муассисаҳои мавҷударо ба муассисаҳои фарогир амалӣ намоянд, на муассисаҳои махсусгардонидашуда созмон диҳанд.

Омодабошӣ ба ҳолатҳои фавқулода, ихтилофу низоъ ва зиёдшавии гурезаҳо Таъмини беҳбудии кӯдаки хурдсол дар ҳар гуна ҳолатҳои фавқулода, дар шароитҳои низоъ ё офати табиӣ муҳим аст. Таълими томактабӣ бо сабаби чандирии табиати худ яке аз намунаҳои асосиест, ки онро дар вазъияти фавқулода низ ташкил кардан имконпазир аст. Бозиҳо барои беҳбудӣ ва зиндамонӣ ёрӣ мерасонанд. Барномаҳои ТСҶ метавонанд ба кӯдакон таъмини муҳити фарогири мувофиқ ва имкониятҳоро барои фаъолияти бозӣ фароҳам оваранд; аксар вақт ин маънои ҳамкорӣ бо муассисаҳои махсусгардонидашудаи Созмони Милали Муттаҳид, созмонҳои ғайридавлатӣ ва сохторҳои давлатиро дорад (ниг. ба дастури Иловагӣ, қисми «ТСҶ ва бӯҳрони гуманитарӣ») .

26

ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

Таҳсилоти ибтидоӣ Муқаддима Таҳсилоти аввалин (ибтидоӣ) аксар вақт дар синну соли шаш – ҳафтсолагӣ оғоз гардида, то синни наврасии барвақт идома меёбад. Он ба сатҳи нисбатан баландтари маърифат роҳ кушода, аз вазифаҳои муҳими рушд ба ҳисоб меравад. Таъминоти таҳсилоти умумии ибтидоӣ – ин мақсади дуюм аз Ҳадафҳои Созмони Милали Муттаҳид, мебошад, ки дар Изҳороти ҳазорсолаи нав ифода ёфтааст. Мақсади он то соли 2015 дар тамоми ҷаҳон фароҳам овардани имконият, ки кӯдакон –писарону духтарон даври пурраи таҳсилоти ибтидоиро гузаранд (7). Барои он ки системаҳои таҳсилот ба ин мақсад расанд, такмили ихтисоси омӯзгорон, сохтмони мактабҳо, такмили сифати таҳсилот, бартараф намудани монеаҳо барои иштирок, ба монанди пардохти таҳсил ва набудани нақлиёт, кам кардани ташвиши волидон оид ба бехатарии кӯдаконашон зарур аст (20). Аксар вақт, аз доираи назар дур мемонад, ки ба мақсади мазкур бе фарогирии кӯдакони дорои маълулият ноил шудан маҳол аст. Аз рӯи арзёбии ба наздикӣ гузаронидаи ЮНЕСКО, зиёда аз 90%-и кӯдакони дорои маълулият дар давлатҳои сатҳи даромадашон паст ба мактаб ташриф намеоранд (6). Аз он миқдоре, ки ба мактаб ташриф меоранд, аксарият пеш аз гирифтани таҳсилоти ибтидоӣ мактабро тарк мекунанд, дигарон бошанд аксар вақт дар амал намехонанд ё дар ҷараёни таълим иштирок намекунанд. Таҳсилоти ибтидоӣ фарогир ва бояд ба ҳама дастрас бошад. Ягон муассисаи давлатии таълимӣ набояд аз рӯи ҷинс, мансубияти этникӣ, забон, дин, эътиқод, маълулӣ, пайдоиши иҷтимоӣ ё мавқеи амволӣ ба табъиз роҳ диҳад (5). Таҳсилоти ибтидоӣ ба қатори ҳуқуқҳои асосии инсон дохил мешавад. Дар моддаи 24-и «Конвенсия оид ба ҳуқуқҳои одамони дорои маълулият» зикр шудааст, ки кӯдакони дорои маълулият набояд аз системаи таҳсилоти ройгон ва ҳатмӣ ихтисор шаванд (4). Таҳсилоти ибтидоӣ бояд фарогир бошад, таҳсилоти сифатнок ва дастрасии баробарро ба ҳама таъмин намояд ва дар ҷамоатҳои маҳаллӣ барои кӯдакони дорои маълулият дастрас бошад.

ТАҲСИЛОТИ ИБТИДОӢ

27

ЗАМИМАИ 19

ҶУМҲУРИИ МАЛИ

Таҳсилоти ибтидоӣ барои ҳамаи кӯдакон Дар гирду атрофи шаҳри Дуэнсаи Ҷумҳурии Мали, дар яке аз ноҳияҳои камбизоаттарини ҷаҳон аъзоёни ҷамоати маҳаллии яке аз деҳотҳо таҳсилоти кӯдаконро чун вазифаи афзалиятнок мешуморанд. Қарор қабул карда шуд, ки дар ин ҷо мактаб сохта шавад, ки барномаи он ба шароитҳои маҳаллии ҳаёти деҳот мувофиқ буда ва кӯдаконро барои кор ва зиндагӣ дар ҷамоат омода намояд. Созмонҳои маблағгузор, ки дар лоиҳа иштирок менамуданд омӯзиш ва дастгириро пешниҳод намуда, талаб намуданд, ки ба шӯрои мактаб зане дохил карда шавад, ки вазифааш аз қабули духтарон ва кӯдакони дорои маълулият иборат бошад. Ҷамоат бо қувваи худ аз ҳисоби пардохтҳои падару модарон мактаб сохт ва бо ин масъулияти худ ва хуқуқи моликият ба натиҷаҳои ин лоиҳаро таъкиду таъмин намуд. Созмони ғайридавлатӣ, ки ба расонидани ёрӣ ба одамони дорои маълулият банд аст, чорабиниҳои иттилоотӣ оид ба мушкилиҳои одамони дорои маълулиятро амалӣ намуд ва ба шӯрои мактаб дар муайян намудани кӯдакон барои таҳсил, ёрӣ расонд. Созмони ғайридавлатӣ ба баъзе кӯдакон аробачаи сечархаи маълулӣ пешниҳод намуд. Театри маҳаллӣ ва гурӯҳҳои мусиқачиён барои баланд бардоштани сатҳи огоҳии аҳолии маҳаллӣ оид ба ҳуқуқи духтарон ва кӯдакони дорои маълулият ба таҳсилот чорабиниҳо гузарониданд. Вақте ки фаъолони ҷамоат фаҳмиданд, ки дар деҳоти онҳо кӯдакони дорои маълулият зиёданд, онҳо аз он ба ҳайрат омаданд, ки аъзоёни оилаҳои одамони дорои маълулият барои расонидани ёрӣ ба ин кӯдакон дар рушд ва иштирок дар ҳаёти ҷамоат кор карда метавонанд. Пештар маълулият ҳамчун мушкилӣ ҳисоб намешуд, чунки дар ҷамоат намедонистанд, ки он ҳалшавандааст. Аввал аъзоёни ҷамоат ва омӯзгорон нисбати фарогирии кӯдакони дорои маълулият нобоварона муносибат менамуданд. «Аввал мо ҷиддӣ мехостем кӯдакони дорои маълулиятро ба ҷараёни таҳсилот ҷалб намоем, аммо дар асл боварӣ надоштем, ки онҳо метавонанд ба мактаб ташриф оранд. Акнун мо ба ин дар таҷрибаи худ боварӣ ҳосил намудем ва тарафдории мо эътиқоди мо шуд !” Ба шарофати ҳамкории байни оилаҳо, ҷамоат, созмони одамони дорои маълулият ва созмонҳои байналмилалӣ оид ба рушди фарогир, ҳатто дар шароити қашшоқӣ имконпазир мешавад. Аз рӯи гуфтаҳои роҳбари барномаи маҳаллӣ барои он, ки ба фарогирӣ ёрӣ расонида шавад, бояд эътиқоди комил дар мӯҳлати дуру дароз нигоҳ дошта шавад.

28

ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

Мақсад Дар ҷамоати маҳаллӣ системаи ҷолиби диққат ва фарогири таҳсилоти ибтидоӣ фаъолият менамояд, ки мактабҳои маҳаллӣ дар маркази фаъолияти таълимии он қарор доранд.

Нақши барномаҳои ТСҶ Нақши барномаҳои ТСҶ аз ҳамкорӣ бо системаи таҳсилоти ибтидоӣ барои созмон додани мактабҳои фарогири маҳаллӣ; дастгирии оилаҳо ва кӯдакони дорои маълулият, барои дастрасӣ ба таҳсилоти ибтидоӣ дар ҷамоати худ; инчунин, рушди муносибату робита байни оилаҳо, ҷамоат ва мактабҳо иборат аст

Натиҷаҳои чашмдошт • • • • • • • • • • Тамоми ҷамоат барои рушди таҳсилоти ибтидоии фарогир сафарбар шудааст. Оилаҳо таҳсилоти ибтидоии фарогирро маъқул дониста, дастгирӣ менамоянд ва ба он шомиланд. Ҳамаи кӯдакони дорои маълулият дар ҳаҷми пурра таҳсилоти ибтидоии сифатнокро мегиранд. Барои дастгирии раванди фарогирӣ воситаҳои ёрирасон аз рӯи арзиш мувофиқ ва дастрас, намудҳои табобат ва дигар ёрии зарурӣ, мавҷуданд. Дар шароитҳои мактаб мушкилиҳои дастрас муайян ва ҳал мешаванд. Омӯзгорон дастгириро ҳис менамоянд ва ба қобилияти худ нисбати омӯзонидани кӯдакони дорои маълулият боварӣ доранд. Барномаҳои омӯзишӣ, системаҳои санҷишӣ ва арзёбии дониш, муносибат ба таҳсилот ва дарсҳои факултативӣ (масалан, варзиш, мусиқӣ, клубҳо) ба кӯдакон нигаронида шуда, хосияти фарогирӣ доранд. Омӯзгорони маҳаллӣ ва мутахассисон ба тарзи муносиб сафарбар шудаанд. Кӯдакони дорои маълулият аз оилаҳои камбизоат дар мактаби ибтидоӣ таҳсил мегиранд. Барои таъмини пешравии таҳсилоти ибтидоии фарогир дар сатҳи миллӣ, ҳамкориҳо бо иштироки тарафҳои мувофиқи манфиатдор созмон дода шудаанд ва фаҳмондадиҳӣ ва ташвиқу тарғибро дар тамоми сатҳҳо амалӣ менамоянд.

Мафҳумҳои асосӣ Муносибати ҳаматарафа дар сатҳи ҷамоат Мусоидат намудан ба раванди таҳсилоти фарогир ва дастгирии он вазифаи аҳли ҷамоат аст, мактабҳои ибтидоии маҳаллӣ бошанд, вазифаю шартҳои асосиеро таъмин менамоянд, ки барои татбиқу намоиш додани натиҷаҳо имконият медиҳанд. Кормандони барномаҳои ТСҶ вазифаҳои зиёдро иҷро менамоянд, вале мутахассиси соҳаи таҳсилот нестанд, бинобар ин барои онҳо ҳамкорӣ бо ҷамоатҳо (мактабҳо, оилаҳо, одамони дорои маълулият, фаъолони маҳаллӣ) зарур аст ва онҳо бештар ба баланд бардоштани сатҳи огоҳӣ оид ба ҳуқуқ, фарогирӣ ва намунаи (модели) иҷтимоӣ бояд диққати ҷиддӣ диҳанд, инчунин ҳамаи онҳоеро, ки ба ин ҷараён шомиланд, сафарбар ва дастгирӣ намоянд. Волидон кӯдаки худро медонанд ва метавонанд маълумоти хеле заруриро ба омӯзгорон пешниҳод намоянд. Омӯзгорон бошанд ба волидон дар таҳсилоти хонагӣ ёрӣ мерасонанд. Идораи маорифи ноҳия бояд ҷараёни фарогириро дастгирӣ намояд, то ки он хусусияти устуворӣ пайдо ТАҲСИЛОТИ ИБТИДОӢ 29

кунад. Сохторҳои тандурустӣ ва таъминоти иҷтимоӣ ба ин ҷараён шомил шуда, ҳамкорӣ менамоянд. Омӯзгорони сайёр (сафаркунанда) метавонанд вазифаҳои гуногунро иҷро намоянд, робитаҳоро мустаҳкам ва намудҳои гуногуни дастгириро пешниҳод намоянд. Онҳо соҳиби малакаҳои махсус буда, масалан омӯзондани алифбои Брайл ё забони имову ишора, ба мактабҳо пешниҳод намудани машварати тахассусӣ, тақсимоти захираҳо ва ёрӣ ба хонандагони дорои маълулият, волидон ва омӯзгорони онҳо ба вазифаҳои асосии чунин омӯзгорон дохил мешаванд.

ЗАМИМАИ 20

ҶУМҲУРИИ ПЕРУ

Роҳи нави Юри ба таҳсилот Юри ҳамроҳи модар ва хоҳаронаш дар Андҳои Ҷумҳурии Перу истиқомат мекунад. Писарак аз бемории фалаҷи майнаи сар азият мекашад ва роҳ гашта наметавонад. Ӯ, ба монанди хоҳаронаш мехост ба мактаби ибтидоӣ дохил шавад, аммо ба як қатор душвориҳо дучор шуд. Аз хонаи ӯ то роҳи калон роҳи мувофиқ набуд, нақлиёти дастрас барои одамони дорои маълулият низ набуд, омӯзгорони мактаби ибтидоии маҳаллӣ алҳол аз бозомӯзӣ оид ба проблемаҳои одамони дорои маълулият нагузашта буданд. Кормандони барномаи ТСҶ диққати худро ба васеъ намудани ҳуқуқҳо ва имкониятҳои модари Юри ҷалб намуданд, ки ӯ ба ҷамоат бо хоҳиши сохтмони роҳ аз хонааш то шоссе муроҷиат намуда буд. Барномаи ТСҶ ба Юри аробачаи сечархаи маълулиро бо идоракунии дастӣ пешниҳод намуд ва ба омӯзгорон дастурҳои зарурӣ дод. Юри дар мактаби ибтидоӣ таҳсилотро оғоз намуд, хонандагони мактаб ба ифтихори ӯ шабнишинии идона оростанд.

Муносибати ҳаматарафа дар сатҳи мактаб Ба шарофати муносибати ҳаматарафа дар сатҳи мактаб роҳбарон, директорони мактабҳо, омӯзгорон, маъмурият, шахсоне, ки ба кӯдакон нигоҳубин менамоянд, кӯдакони дорои маълулият ва кӯдаконе, ки дорои маълулият нестанд ва инчунин шахсоне, ки бо мактаб алоқаманданд, якҷоя сатҳи огоҳиашонро оид ба масъалаҳои маълулият баланд мебардоранд ва инчунин монеаҳоро муайян ва бартараф менамоянд, то ки фарогирии кӯдакони дорои маълулиятро ба мактаби маҳаллӣ осон намоянд.

ЗАМИМАИ 21

СУРИЯ

Дигаргуниҳо дар роҳи таҳсилоти фарогир Дар яке аз мавзеъҳои атрофи шаҳри Димишқ, пойтахти Ҷумҳурии Араби Сурия кормандони барномаи ТСҶ аз Агентии Ҷопонии ҳамкориҳои байналмилалӣ якҷоя бо маъмурияти мактабҳо, фаъолони маҳаллӣ ва мақомотҳои маъмурӣ, омӯзгорон ва мактаббачагон фаъолият менамуданд, то ки мактабҳои маҳаллии ибтидоӣ фарогир ва дастрас шаванд ва кафолат диҳанд, ки кӯдакони дорои маълулият ба онҳо ташриф оварда метавонанд. Онҳо тахтаҳои синфиро иваз намуданд, мизҳоро аз сари нав гузоштанд, ҷои дарҳо, ҳоҷатхонаҳо ва майдончаҳоро дигархел карданд. Ихтиёриёни маҳаллӣ ва омӯзгорон дар Димишқ таҳсил карда, соҳиби малакаҳои омӯзонидани забони имову ишора шуданд. Кӯдакон, волидони онҳо, омӯзгорон ва инчунин мақомоти маҳаллӣ зарурат ва бартарияти омӯзонидани кӯдакони дорои маълулиятро дар мактабҳои маҳаллӣ мефаҳманд.

30

ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

Фарогирии иҷтимоӣ Таълими малакаҳои ҳамзистӣ бо дигарон, муносибат бо одамоне, ки аз дигарон фарқ менамоянд, шаффофият, расонидани ёрӣ ва изҳори эҳтиром нисбати дигарон ба монанди таҳсилоти малакаҳои академӣ хеле муҳим аст. Кӯдаконе, ки дар гирифтани малакаҳои академӣ азият мекашанд, ба ҳар ҳол метавонанд, аз дохилшавии иҷтимоӣ ба муҳити маҳалии мактабӣ манфиат бинанд. Ин ҷараён ҳамаи кӯдаконро ба аъзои ҷамъияти фарогир шудан омода менамояд.

Таассур ба гуногунӣ Ҳамаи кӯдакон гуногунанд ва ҳар хел маомӯзанд. Мактабҳо бояд ба гуногунӣ эътино намоянд ва чандирии барномаҳои омӯзишӣ, усулҳо ва шартҳои омӯзишро ба эҳтиёҷоти ҳамаи талабагон мувофиқ намуда, таъмин намоянд. Системаи чандири омӯзишӣ бо назардошти талаботи ҳар кас ислоҳро талаб мекунад, на фақат ягон гурӯҳи алоҳидаро. Агар иттиҳод бо дигар гурӯҳҳои дар канормонда созмон дода шаванд, тарғиби фарогириро шиддат додан мумкин аст. Мактабе, ки барои кӯдакони дорои маълулият хуб аст, барои ҳамаи кӯдакони дигар низ хуб мешавад ва дигар кӯдаконро аз гурӯҳҳои камшумор ва истисношуда фаро мегирад. Таҳаммули гуногунӣ маънои эътирофи онро дорад, ки кӯдакони дорои маълулият ҳатто агар маълулияти якхела дошта бошанд ҳам, аз ҳамдигар хеле фарқ мекунанд. Масалан, талабагони дорои биноии паст метавонанд ба нақшаи омӯзишӣ ҳар хел дастрас шаванд: ба яке аз онҳо сабти овоз ба диктофон фоиданоктар бошад, ба дигаре – алифбои Брайл ба осонӣ азхуд мешавад. Баъзе кӯдакони дорои маълулияти шунавоӣ аз рӯи лабҳо хонда метавонанд, аммо ба дигарон забони имову ишора лозим мешавад.

Фазои мусоид ва дастрас Тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки дар умум таъмини дастрасӣ ба паст шудани арзиши фарогирӣ меорад (21). Муҳити мактаб бояд барои ҳамаи кӯдакон дастрас бошад; диққати махсус ба он дода шавад, ки ҳоҷатхонаҳо ба кӯдакони дорои маълулият дастрас бошанд. Ғамхорӣ ба намуди зоҳирӣ ва фазои мактаб кафолат медиҳад, ки шароитҳо барои ҳама мусоид шаванд. Мактаби тоза (масалан, системаҳои муносиб) авзоъ ва рафтори мусбати кӯдакон, омӯзгорон ва дигар кормандон - ҳамаи ин барои ташкил намудани муҳити муносиб мусоидат менамояд.

Муносибате, ки ба талаба равона шудааст Вазъияти мусоид баробари дастрасӣ дар мактабҳо хеле муҳим аст. Муносибате, ки ба талаба равона шудааст (ба кӯдак равона шудааст), маънои онро дорад, ки ҳамаи ҷараёнҳо ва сохторҳо дар мактаб ба дастгирии таҳсилот ва иштироки ҳар як кӯдак нигаронида шудааст. Аксар вақт новобаста аз муваффақияти хондани кӯдак шахсияти омӯзгор, нақшаи сахти таълимӣ ё ҷадвали муқарраршудаи машғулият, дар маркази диққат мешавад. Дар назар доштани кӯдак инчунин, маънои мувофиқат ба синну солро дорад. Баъзан кӯдаки дорои маълулият сари вақт муайян карда намешавад, то ин ки имконияти барвақт оғоз намудани таҳсили асосӣ дар баробари ҳамсолони худ дошта бошанд. Кӯдак бо ақибмонии инкишофи ақлонӣ метавонад аз рӯи синну сол калонтар бошад, вале аз рӯи сатҳи инкишофи физиологӣ ҷавонтар бошад. Эътирофи синну соли воқеӣ низ хеле муҳим аст.

ТАҲСИЛОТИ ИБТИДОӢ

31

Таҳсилоти ибтидоии чандир Таҳсилоти ибтидоӣ одатан дар бинои алоҳида сурат мегирад, аммо ин маънои ягон хусусияти махсусро дар назар надорад. Муҳим аст, ки ақидаи тағйирнопазир оид ба нақши мактаб тарафдорӣ карда нашавад. Баъзе кӯдакон, масалан кӯдакони дорои маълулияти ҷиддӣ метавонанд бо системаи таҳсилоти ибтидоӣ фаро гирифта шаванд, агар дар хона таҳсил гиранд ҳам. (нигаред ба қисми «Таҳсилоти ғайрирасмӣ»). Таҳсилоти фарогир маънои онро надорад, ки ҳар як кӯдаки дорои маълулият бояд ба синф оварда шавад. Аммо мактабҳо набояд инро ҳамчун асос барои тағйир наёфтан истифода баранд; муҳим аст, ки онҳо барои фарогир шудан кӯшиш намоянд. Мактаб бо сабаби маълулияти кӯдак ҳуқуқи хориҷ намудани ӯро аз таҳсилот надорад (4).

ЗАМИМАИ 22

ҶУМҲУРИИ ҲИНДУСТОН

Баланд бардоштани ҳассосияти ҷамоатҳо ба рушди таҳсилоти фарогир «Сарва Шикша Абхийян» - барномаи маҷмӯӣ, ҳамбаста, намунавӣ буда, бо мақсади ноил шудан ба таҳсилоти умумии ибтидоӣ дар саросари мамлакат, аз тарафи Ҳукумати Ҷумҳурии Ҳиндустон амалӣ мешавад. Бо мақсади баланд бардоштани ҳассосияти волидон, омӯзгорон ва ҷамоатҳо ба масъалаҳои таҳсилоти фарогир дар доираи барнома якчанд лагерҳо дар сатҳи ноҳия ташкил шуданд. Барои созмон додани шабакаи созмонҳои маҳаллии ғайридавлатӣ ва беморхонаҳои тавонбахшӣ ва пешниҳоди воситаҳои ёрирасон кӯшишҳои маҷмӯӣ карда шуданд. Пандусҳо, ки дар чорчӯбаи ин барномаҳо сохта мешаванд, қисми ҷудонашавандаи ҳамаи биноҳои мактабӣ мешаванд. Дигар чорабиниҳо аз ташкили омӯзишҳо оид ба идоракунии рафтор дар синф, истифодабарии маводҳои махсуси омӯзишӣ ва инчунин таҳияи маълумотнома оид ба таҳсилоти фарогир, иборат мебошанд. Дар чорчӯбаи барнома ҳукумати маҳаллӣ диққати махсусро ба он медиҳад, ки бо қувваи омӯзгорони меомадагӣ ба кӯдакон бо бемориҳои мураккаб ва вазнин таҳсилотро дар хона таъмин намоянд. Барои ҳар се – панҷ кӯдакони дорои маълулияти мураккаб, ки ба мактаб мунтазам ташриф оварда наметавонанд, омӯзгори хонагиро ҷудо менамоянд, ки ӯ ба ғайр аз таҳсилоти асосӣ, ҳангоми зарурат, ба кӯдак ва волидон малакаҳои асосии табобат ва худхизматрасониро меомӯзонад.

Дастгирӣ бо манбаъҳои захиравӣ ва ёрии мутахассисон Аксар вақт ду ақидаи нодуруст ҷараёни фарогириро бадном менамоянд: 1) фарогирӣ танҳо ҳангоми истифодаи хизматрасонии махсусгардонидашудаи қимат самаранок аст; 2) барои фарогирӣ захираҳои дигари иловагӣ лозим нестанд. Таҳсилоти фарогири ибтидоӣ метавонад аз ҷиҳати иқтисодӣ самаранок бошад. Аммо одамони дорои маълулият ва оилаҳои онҳо дар ҳақиқат аз он дар ташвишанд, ки ҳукуматҳо ҷараёни фарогириро ҳамчун алтернативаи арзон ба муасисаҳои таълимии махсус дида мебароянд ва кӯдакони дорои маълулиятро ба мактабҳое, ки дастгирии иловагӣ ё захира надоранд, ҷойгир менамоянд. Дар зер, ду консепсияи муҳим, ки бо захираҳо ва дастгирӣ вобастаанд, тавсия мешаванд: • истифодаи захираҳои маҳаллӣ. Қисми зиёди намудҳои дастгирӣ бо захираҳо ё дигар тарзи дастгирӣ, ки барои гирифтани таҳсилот ба кӯдакон ёрӣ мерасонад, «махсусгардонидашуда» нестанд. Бояд захираҳои маҳаллӣ истифода бурда шаванд (моддӣ, молӣ ё кадрӣ). • ба баъзе кӯдакони дорои маълулият пешниҳод намудани дастгирии махсусгар32 ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

донидашуда зарур аст. Барои осон намудани ҷараёни фарогирии онҳо шояд, ёрии мутахассис низ лозим шавад. Малакаҳои махсусгардонидашуда, дастгирӣ бо таҷҳизот барои азхудкунии алифбои Брайл ё барои омӯзонидани истифодабарии намудҳои алтернативӣ ва иловагии муошират дар ҷараёни нутқ, лозим шуданашон мумкин аст, масалан нишонаҳо, ҷадвалҳо, имову ишора, асбобҳои электронӣ, суратҳо (ниг. инчунин ба қисми «Саломатӣ», боби «Воситаҳои ёрирасон»).

ЗАМИМАИ 23 Ташвиқу тарғиби муносибатҳои чандир «... Шумо тасаввуроти манфӣ оид ба ҷараёни фарогирӣ доред ва ин дар шумо тасаввуроти манфӣ оид ба захираҳо эҷод менамояд. Агар тасаввуроти шумо оид ба фарогирӣ хайрхоҳона бошад, пас муносибати шумо ба захираҳо метавонад бештар хайрхоҳона бошад». — Иштирокчии симпозиуми «Бартараф намудани монеаҳои норасоии захираҳо», ки дар соли 2000 аз тарафи шабакаи ёрӣ ба таҳсилот, ташкил шуда буд (EENET) (22).

Чорабиниҳои пешниҳодшаванда Сафарбарнамоии ҷамоат Дар ҳар як ҷамоат вазъияти таҳсилоти ибтидоӣ махсус аст. Эҳтимол, баъзе мактабҳои ибтидоии маҳаллӣ таҳсилоти фарогириро дастгирӣ мекунанд, дигарашон бошанд дастгирӣ намекунанд Дар баъзе ҷамоатҳо мактаби ибтидоӣ мумкин аст, ки тамоман набошад. Баъзе ҷамоатҳо аз рӯи анъана кӯдакони дорои маълулиятро ба мактабҳои махсус ё синфҳои махсусгардонидашуда равон менамоянд. Вазъият чӣ хел, ки набошад, дар мадди аввал бояд баланд бардоштани сатҳи донишу огоҳии ҷамоатҳо оид ба масъалаҳои таҳсилоти фарогир ва дастрас намудани дастгирии онҳо хеле муҳим аст, чорабиниҳои зерин пешниҳод мегарданд: • Истифода бурдани радио, маҷлисҳо, овезаҳо, намоишҳои театрии кӯчагӣ, телевизион, интернет ва чорабиниҳои махсус, ба монанди рӯзи байналмилалии одамони дорои маълулият, барои огоҳнамоии ҷамоат оид ба муҳимияти фарогирӣ ва ҳуқуқи таҳсилот барои ҳама, • Созмонҳои одамони дорои маълулият ва ассотсиатсияҳои волидонро барои гузаронидани муҳокимаҳо оид ба СЕМИНАРИ монеаҳое, ки барои ба мактаб КОРМАНДОНИ ТИБ (Мавзўъ: Монеањо барои рафтани кӯдакони дорои маъкўдакони биноишаш паст лулият халал мерасонанд, ҷалб намоед. • Чорабиниҳои кӯдаконаро, ки дар мактабҳо гузаронида мешаванд, бо мақсади баланд намудани сатҳи огоҳии кӯдакон оид ба масъалаҳои ба маълулият вобаста истифода намоед. • Маълумотро оид ба чорабиниҳои сиёсӣ ва захираҳои истифодашаванда дар сатҳи ҷамоат, ки ба рушди таҳсилоти ибтидоии фарогир мусоидат карда метавонанд, ҷамъ намоед. ТАҲСИЛОТИ ИБТИДОӢ 33

ЗАМИМАИ 24

ШОҲИГАРИИ СВАЗИЛЕНД

Баланд намудани сатҳи огоҳӣ бо ҷалб намудани кӯдакон Дар Свазиленд барномаи ТСҶ, ки аз тарафи Вазорати тандурустӣ амалӣ мешавад, чорабиниҳои кӯдаконаро, ки ба васеъ намудани ҳуқуқҳо ва имкониятҳо ва иттилоотнокии кӯдакон оид ба мушкилотҳои одамони дорои маълулият равона шудааст, дастгирӣ менамояд. Кӯдакон тавассути эҷод намудани суруд ва гузоштани намоишҳо иттилоотнокии одамонро дар мактаб ва ҷамоат баланд мебардоранд. Онҳо масъалаҳои ба бехатарӣ дар роҳҳо, ВНМО/БПНМ ва масъалаҳои маълулият вобастаро баррасӣ намуда,барои сохтани пандусҳо, аз нав таҷҳизонидани ҳоҷатхонаҳо ва таҳияи таҷҳизоти бозӣ ёрӣ мерасонанд.

Дастгирӣ ва ҷалби оилаҳо Кормандони барномаҳои ТСҶ метавонанд дар дастгирӣ ва ҷалби оилаҳо ба ҷараёни муҳайё кардани шароитҳо барои табдил додани мактаби маҳаллӣ ба фарогир нақши асосиро бозанд. Ба омӯзгорон зарур меояд, ки волидонро чун шарик ва ҳамкор дар ҷараёни таълим қабул намоянд.

ЗАМИМАИ 25

ШОҲИГАРИИ МАРОКАШ

Фаъолияти якҷоя баҳри беҳбудии кӯдакон «Пештар мо волидонро душман меҳисобидем. Акнун мо дида истодаем, ки онҳо тарафдори мо мебошанд. Ҳамаи мо барои кӯдаконамон беҳтаринро хоҳонем». — Омӯзгор (Шоҳигарии Марокаш, Лоиҳаи татбиқи фарогирӣ) (23). Дар поён намунаҳои чорабиниҳои пешниҳодшаванда оварда мешавад. • Бо аъзоёни оилаи кӯдаки дорои маълулият сӯҳбат намоед ва ақидаи онҳоро ба назар гиред. Аниқ намоед, ки онҳо оид ба кӯдаки дорои маълулияти худ чиро медонанд, масалан, тарафҳои қавии ӯ кадомҳоянд ва бо кадом мушкилиҳо рӯ ба рӯ мешавад ва инчунин оила ба кадом тарзи дастгирӣ ниёз дорад. Дар байни оила ва мактаб занҷири пайвасткунанда шавед, ба омӯзгорон ва аъзоёни оила барои шунидани якдигар ёрӣ расонед. Дар шароити хона кӯдакро мушоҳида намуда муайян кунед, ки чӣ тавр таҳсилоти мактабӣ метавонад дар хонаи кӯдак давом ва дастгирӣ ёбад. Барои таъмини он ки ҳамаи қарорҳои қабулшаванда ба манфиатҳои беҳтарини кӯдак ҷавобгӯ бошанд ва ҳамаи ҳуқуқҳои кӯдак ҳифз ва амалӣ шудан, ёрӣ расонед (масалан, баъзан волидон аз ҳад зиёд кӯдакро сарпарастӣ менамоянд, ба қобилиятҳои ӯ на он қадар боварӣ доранд ё диққати асосиро ба талаботҳои кӯдакони дигарашон медиҳанд). Ба фарогирӣ бо дастгирии волидон мусоидат намоед. Волидон нақши муҳимро бозида метавонанд: бисёр мисолҳо мавҷуданд, ки волидон муттаҳид шуда, муносибат ва намудҳои фаъолияти омӯзгорони мактабҳои маҳаллиро иваз менамоянд ва дар натиҷа фарогирӣ ба кӯдакони онҳо паҳн мегардад. Бо волидоне, ки кӯдаконашон дорои маълулият нестанд, кор баред, то ки онҳо низ фарогириро дастгирӣ намоянд. Ин волидон ҳар хел ба таҳсилоти фарогир муносибат менамоянд: баъзеҳо қарори овардани кӯдакони дорои маълулиятро ба синф дастгирӣ менамоянд, чунки ин ба кӯдаконашон дар рушди масъулияти 34 ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

• • •

•

•

иҷтимоӣ дар худ ёрӣ менамояд, дигарон баръакс метавонанд ҳис намоянд, ки кӯдакони онҳо аз диққат маҳрум мегарданд.

ЗАМИМАИ 26

ЛЕСОТО

Шарикии баробар дар соҳаи таҳсилот Дар Лесото волидон дар кори пешбурди таҳсилоти фарогир ҳамкории зич доранд. Онҳо фаҳмиданд, ки «шарикони баробарҳуқуқи» омӯзгорон мебошанд. Саҳми онҳо аз ёрӣ ба омӯзгорон ва машварат додан ба онҳо оид ба масъалаҳои чӣ тавр идора намудани кӯдакони онҳо, гузаронидани сӯҳбатҳо ва мубодилаи таҷриба дар ҷараёни такмили ихтисоси омӯзгорон. Волидон – дастурдиҳанда ва волидон – машваратчиён бо мактабҳо ва гурӯҳҳои асосӣ, ба монанди федератсияи Миллии одамони дорои маълулият ҳамкорӣ менамоянд. Ба ғайр аз ин, волидон ҳис менамоянд, ки аз барнома мнфиат гирифтаанд ва оид ба талаботҳои кӯдаконашон иттиллоти зиёд гирифтанд. Ҳуқуқҳо ва имкониятҳои онҳо васеъ гардида, боварӣ ба қувваи худ, зиёд шуда истодааст.

Дастгирӣ намудани кӯдаки дорои маълулият Бисёр кӯдакони дорои маълулият бо сабаби саломатии суст ва монеаҳои муҳит аз дастрасӣ ба таҳсилоти ибтидоӣ маҳрум мебошанд, масалан ба сабаби масофаи калон байни хона ва мактаб ва набудани нақлиёти ҷамъиятӣ. Беҳтаршавии ҳолати саломатӣ ва баландшавии дастрасии ҷисмонӣ дар натиҷаи хизматрасониҳои тиббии мувофиқ, чорабиниҳои тавонбахшӣ ва воситаҳои ёрирасон ба амал меоянд (ниг. инчунин ба қисми «Саломатӣ»). Кормандони барномаҳои ТСҶ бояд ба кӯдакон дастрасиро ба ин хизматрасониҳо таъмин намоянд, ки ин аксар вақт қадами аввалин дар роҳи пешниҳод намудани имконияти баромадан аз хона, расидан то мактаб ва гирифтани дастрасӣ ба таҳсилоти ибтидоӣ ба кӯдакони дорои маълулият мебошад.

ТАҲСИЛОТИ ИБТИДОӢ

35

ЗАМИМАИ 27

ҶУМҲУРИИ КЕНИЯ

Блэз дастгирии зарурӣ мегирад Блэз дар маҳалли ноободи камбағалон дар пойтахти Ҷумҳурии Кения, шаҳри Найроби зиндагӣ менамояд. Ӯ бо иллати сутунмуҳра таваллуд шудааст, ки ба фалаҷи ҳар ду пойҳо, гум кардани назорат аз болои масона ва рӯда оварда расонидааст. То кормандони барномаи ТСҶ Иттиҳоди одамони дорои маълулияти Кения Блэзро муайян намуданд, ки ӯ дар хона буд. Онҳо барои ҷарроҳӣ намудани писарак ёрӣ расониданд, чорабиниҳои тавонбахширо таъмин намуда, дар мактаби маҳаллии ибтидоӣ, ки дар он беш аз як ҳазор талабагон таҳсил мегиранд, ӯро ба қайд гирифтанд. Вақтҳои аввал дӯстони Блэз ӯро ҳар пагоҳӣ ва ҳар бегоҳ аз хона то ба мактаб ва баръакс дар болои тахтапушташон мебурданд, ҳатто уребчаҳоро иваз менамуданд. Шароитҳои берунӣ барои ташрифи мактаб ба Блэз халал намерасониданд. Ҳамсояҳо баъди фаҳмидани гузаранда набудани бемории ӯ муносибаташонро нисбати ӯ беҳтар намуданд. Айни ҳол Блэз дар синфи ҳафтум мехонад ва дар аробачаи сечархаи барои одамони дорои маълулият, ки аз тарафи барномаи ТСҶ ба ӯ пешниҳод гардидааст, ба мактаб меравад. Инчунин, ӯро оид ба худкатетеризатсия омӯзонидаанд. Дӯстон ҳамеша барои расонидани ёрӣ ба ӯ омодаанд. Ӯ баҳоҳои хуб мегирад ва орзуи духтур шудан дорад.

Расонидани ёрӣ барои он, ки мактаб боз ҳам диққатҷалбкунанда ва дастрас бошад Кормандони барномаи ТСҶ метавонанд омӯзгорон, талабагон ва аъзоёни оилаҳоро барои муайян ва ҳал намудани мушкилоти дастрасии муҳити мактаб ҷалб намоянд. Фаҳмиши дастрасии мактаб барои одамони дорои маълулият на фақат аз мавҷудияти роҳравҳои махсус (пандусҳо) иборат аст, ки барои кӯдакони аз аробачаҳои маълулӣ истифодабаранда муҳим аст. Ба саволҳои зерин ҷавоб додан зарур аст. • • • • • • Муҳити мактаб то кадом андоза хайрхоҳ аст? Дар он кӯдакони дорои маълулияти ҳаракатӣ дошта таҳсил карда метавонанд? Оё хонандагони сатҳи биноии заиф дошта ба осонӣ ҳаракат карда метавонанд? Оё мактаб нисбати волидон ва ташрифоварандагон боилтифот аст? Ҳолати умумии биноҳо ва таҷҳизот чӣ гуна аст? Оё дар мактаб тозагӣ риоя мешавад, назорати ҳолати ҳуҷраҳо ҳаст? Оё таъмир зарур аст? Ҳоҷатхонаҳо дар кадом ҳолатанд? Дар ҳоҷатҳонаҳо ҳуҷраҳои алоҳида мавҷуданд? Онҳо озодаанд,таҷҳизонида шудаанд, то ба талаботи ҳама, аз ҷумла духтарон ва одамони дорои маълулият ҷавобгӯ бошанд? Оё дар мактаб оби тоза барои шустани дасту рӯй ва нӯшидан ҳаст? Оё синфхонаҳо равшании хуб доранд? Оё дар гирду атрофи мактаб нишона ва аломатҳои раҳнамо ҳастанд?

Мактаб ҳамон вақт бештар ҷолиби диққат шуда метавонад:агар дар он овезаҳо ва суратҳоро овезанд, ки онҳо талабагони дорои маълулият ва талабагони дорои маълулият набударо аз табақаҳои гуногуни иҷтимоӣ ва гурӯҳҳои гуногуни этникӣ, аз тарафи мусбат нишон диҳанд. Сиёсатеро, ки ба таҳаммулпазирӣ ва маҳкумкунии рафтори бади авбошона мусоидат менамояд, таҳия намудан мумкин аст; агар талабагонро оташин кунанд ё барои онҳо лақаб гузоранд, кормандони барномаҳои ТСҶ метавонанд чунин ҳолатҳоро муҳокима намоянд, то ба ҳалли мушкилии бамиёномада ёрӣ расонанд. 36 ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

Ёрӣ дар ташкили муҳити таҳсилот Ин тавсия барои ҳамаи чорабиниҳо ва муносибатҳое тааллуқ дорад, ки бо истифодаи онҳо кӯдакон барои пурра амалишавии иқтидори худ имконият дошта бошанд ва дастгирӣ ёбанд. Маводҳои амалӣ ва дастурҳои муфассалтарро оид ба ташкили муҳити таҳсилот дар рӯйхати адабиёти тавсияшаванда дар охири ин дастур ёфтан мумкин аст. Аз мактаб оғоз намоед Оид ба вазъияти дар мактаби ибтидоии маҳаллӣ ба вуҷуд омада, иттилоот ҷамъ намуда, барои омӯзгорон, кормандони мактаб, волидон, фаъолони ҷамоат ва хонандагон даври омӯзишӣ ташкил намоед. Дар поён намунаҳои масъалаҳо барои муҳокима оварда мешаванд. • • • • • • Муносибати директори мактаб, омӯзгорон ва талабагон ба кӯдакони дорои маълулият чӣ гуна аст? Оё дар мактаб кӯдакони дорои маълулият ҳастанд? Таносуби духтарон ба писарон дар мактаб чӣ гуна аст? Ҳиссаи талабагоне, ки аз мактаб хориҷ шудаанд, ба соли дуюм монда шуданд ва таҳсили пурра гирифтанд, чӣ гуна аст? Сифати таълим ва омӯзиш чӣ гуна аст? Оё дар мактаб омӯзгорони дорои маълулият фаъолият мекунанд?

Барномаҳои ТСҶ ба низоми мактабӣ умуман ҷалб шуда, ба омӯзгорон дар бораи дарки муносибат ба фарогирӣ аз нуқтаи назари намунаи иҷтимоӣ, метавонанд ба таври амалӣ ёрӣ расонанд.

ЗАМИМАИ 28

ДАВЛАТИ МИСР

Тағйири нуқтаи назар «Пештар мо ҳама вақт мегуфтем: «Рафтори ин кӯдак бад аст», ва фикр мекардем, ки сабабгори ҳамаи мушкилихо кӯдакон мебошанд. Мо пай намебурдем, ки мушкилӣ аз мо, калонсолон ё аз чораҳои мо ба вуҷуд омада метавонад». — Омӯзгор аз Миср (23). Ба сифат диққати асосӣ дода шавад Кор оид ба таъмини дастрасии баробар барои кӯдакони дорои маълулият – ин танҳо яке аз ҷанбаҳои ҷараёни фарогирӣ мебошад. Инчунин, хеле муҳим аст, ки дар синфхона чӣ рӯй медиҳад (диққат додан ба сифати таҳсилот). Таълими пастсифат хеле васеъ паҳн гардидааст ва аксар вақт миқдори зиёди кӯдакон таҳсил намегиранд ё дар ҷараёни таҳсил иштирок наменамоянд. Кори якҷоя, ки барои расонидани ёрӣ ба кӯдакони дорои маълулият равона шудааст, шароитҳои дарс додан ва таҳсилро барои ҳамаи кӯдакон метавонад беҳтар намояд. Барномаҳои ТСҶ бояд омӯзгоронро барои нишон додани муносибати эҷодкорона, якҷоя ҳал намудани мушкилиҳо, дуруст истифода бурдани захираҳои мавҷуда тарғиб намуда, мушоҳида намоянд, ки дар гирду атроф чӣ рӯй медиҳад, ба ақидаи кӯдакон гӯш диҳанд ва ба тарафҳои қавии хонандагон такя кунанд (24). Муносибати ҳаматарафа дар сатҳи мактаб назар ба таваҷҷӯҳ ба омӯзгори мушаххас, бештар самаранок аст. Нақши асосиро дар раванди мазкур дастгирии директори мактаб мебозад.

ТАҲСИЛОТИ ИБТИДОӢ

37

Таъмин намудани такмили ихтисос ва дастгирии омӯзгорон Баъзан омӯзгорон оид ба кӯдакони дорои маълулият дониши кофӣ надоранд. Усули хуби таълими омӯзгорон такмили ихтисоси онҳо дар ҷойи кор мебошад, яъне дар мактаб, на дар муассисаҳои такмили ихтисос ё донишгоҳҳо. Барномаи ТСҶ имконият дорад, ки оид ба масъалаҳои зерин маводи таълимию методӣ таҳия намояд, инчунин курсҳои такмили ихтисоси омӯзгоронро ба роҳ монад: • • • • • нуқсони саломатӣ ва таъсири он ба раванди таҳсили хуб; усулҳо, воситаҳо ва намудҳои муошират; малакаҳои худхизматрасонӣ, муайянкунӣ ва ҳаракат дар муҳит; воситаҳои ёрирасон, маводи таълим ва таҷҳизот; мониторинг ва арзёбии таҳсилоти ибтидоии фарогир бо иштироки фаъоли кӯдакон.

ЗАМИМАИ 29

САЛВАДОР

Омӯзиш аз намунаи ибрату пайравӣ Дар Салвадор барномаи ТСҶ мушкилии хонандагонеро, ки аз мактаб хориҷ шуда истода буданд, ба соли дуюм монда шуда буданд ва кӯдаконеро, ки лақаби «ақибмонда» доштанд, афзалияти аввалиндараҷа интихоб намуданд. Бегоҳиҳо кормандони барнома ва ихтиёриён аз ҳисоби талабагони синфҳои миёнаи мактабҳо бо ин кӯдакон бо усулҳои ба талаба нигаронидашуда, аз он ҷумла бозиҳо, хонданро оғоз намуданд. Баъди як сол омӯзгорон натиҷаҳои мусбатро қайд намуданд ва боварӣ ҳосил намуданд, ки фарогирӣ он вақт натиҷа медиҳад, ки усулҳои омӯзиши мувофиқ истифода бурда шаванд. Ҳамон вақт барномаи ТСҶ пешниҳод намуд, ки такмили ихтисоси омӯзгорон гузаронида шавад ва барои пардохти меҳнати омӯзгори хонагӣ маблағ ҷудо намуд. Мактаб системаи нахустини таҳсилоти фарогириро дар мамлакат ташкил намуд ва диққати Вазорати маорифро ба шарофати нашри мақола оид ба кори худ ҷалб намуд. Дар натиҷа, вазорат барои музди кори се омӯзгори хонагӣ бо мақсади дастгирии фарогирӣ дар ҳамаи мактабҳои ибтидоии музофот, маблағ ҷудо намуд. Ҳавасманд намудан барои воридсозии дигаргуниҳо дар нақшаҳои омӯзишӣ ва усулҳои таълимӣ Барномаҳои ТСҶ метавонанд фаъолияти мактабҳои маҳаллии ибтидоӣ, ҷамоатҳо, созмонҳои ғайридавлатӣ ва идораи маорифро ҳамоҳанг намоянд, то барои омӯзгорон барномаҳои омӯзишии чандир (ба воридсозии дигаргуниҳо мусоидаткунанда) ёрӣ расонанд ва аз усулҳои омӯзиши ба хонанда равонашуда истифода намоянд. Ин ба ҳамаи кӯдакон манфиатовар аст.

ЗАМИМАИ 30

ЛЕСОТО

Накофтани ҷавоб аз китобҳо Дар Лесото омӯзгороне, ки ба фарогирӣ мусоидат менамуданд, ҳис намуданд, ки «ғуломи барнома» будаанд. Барнома қатъӣ буда, танҳо ба он такя намудан талаби асосӣ буд, талаботҳои воқеиро инъикос наменамуд ва ба хонандагон равона нашуда буд. Аз рӯи иқрори омӯзгорон он ба ҳеҷ кас манфиатнок набуд. «Барои кӣ ин барнома вуҷуд дорад? Мо наметавонем кӯдаконро ба хиҷолат гузорем, танҳо аз он сабаб, ки бояд то охир «Барнома»-ро варақ занем —Мусоҳиба бо омӯзгор (25) . 38 ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

Одатан мактабҳои маҳалии ибтидоӣ ва барномаҳои ТСҶ барои мутобиқгардонии барномаҳо ва усулҳои омӯзиш имкониятҳои маҳдуд доранд – дар аксар давлатҳо назорати сахти давлатӣ мавҷуд аст. Аммо дар сатҳи маҳаллӣ дигаргуниҳои на чандон калон ва ғайримураккаб вомехӯранд, ки дар сатҳи музофотӣ ва умумимиллӣ мутобиқ кардан мумкин аст. Мисолҳои он, ки чӣ тавр барномаҳо ва усулҳои омӯзиш бештар иҷрошаванда шуда метавонанд бояд инҳоро дар бар гиранд: • • • • • • • кор бо кӯдакон дар гурӯҳҳои на чандон калон; татбиқи системаи «ҳамкорон», ки бо мақсади дастгирии якдигар кӯдаконро ба гурӯҳхои дунафарӣ тақсим менамояд: масалан, ҳамкори кӯдаке, ки дар омӯзиш мушкилӣ дорад, дигар кӯдаке, ки осонтар мехонад, интихоб мешавад; омӯзиш дар гурӯҳ; ин метавонад калонсолро аз зарурати роҳ рафтан дар синф озод намояд ва ба онҳое, ки мушкилӣ доранд, ёрӣ расонад; истеҳсоли маводи омӯзишӣ ва таҷҳизот аз маводҳои дар зери даст буда, масалан аз чӯбҳо, сангҳо, сарпӯшҳои шишаҳо, тухмӣ; ин метавонад ба мактаббачагоне, ки дар таҳсилот мушкилӣ доранд, ёрӣ расонад; кӯшиш намудан ба ба ҷалбу иштироки фаъоли хонандагон, хусусан кӯдакони дорои маълулият, духтарон ва онҳое, ки камтар ҷалбшуда ба назар менамоянд; такя намудан ба тарафҳои қавии хонандагон, инчунин таъриф ва дастгирӣ барои муваффақиятҳо, ҳатто начандон калон ҳам бошанд; ҷалб намудани оилаҳо, хонандагон ва фаъолони ҷамоатҳо ба омӯзиши мазмуни нақшаи таълим ва арзёбии мувофиқатии он ба шароити ҳаёти хонандагон; даровардани дигаргуниҳо ва иловагиҳо барои таъмини алоқамандӣ бо ҳаёти воқеӣ; истифодаи сурудҳо, саҳнаҳои театрӣ, бозиҳо ва тасвирҳо барои дастгирии ҷараёни омӯзиш; истифодаи забони фаҳмо ва дастгирии истифодабарии забони модарӣ; дастур додан ба омӯзгорон:ҳангоми сӯҳбат бо кӯдакон чунон истанд, ки рӯяшон хуб равшан бошад ва ба кӯдакон нигоҳ кунанд, на ба тахтаи синф.

• • •

Муносибати нарм ва дастгирикунанда ҳангоми гузаронидани имтиҳонҳо ва баҳодиҳӣ ба натиҷаҳо Ин яке аз мушкилиҳои ҷиддӣ мебошад, ки бо фарогирӣ вобаста аст. Баъзан мактабҳо намехоҳанд, ки кӯдакони дар хондан мушкилӣ дошта дар имтиҳонҳо иштирок намоянд, чунки ин метавонад холҳои миёнаи мактабиро кам намояд. Системаҳои имтиҳонҳо ва баҳодиҳӣ аксар вақт қолабӣ ва дастнорас мешаванд. Аммо мисолҳои зиёд мавҷуданд, ки кӯдакони дорои маълулият ва дар таҳсилот мушкилӣ дошта имтиҳонҳоро бомуваффақият супоридаанд. Хусусан, агар омилҳои зерин ба назар гирифта шаванд: • истифодабарии шахси ёрирасон ва инчунин, аудиокассетаҳо ё дигар аудиодастгоҳҳо; • зиёд намудани вақти барои супоридани имтиҳон пешниҳодшуда; • баҳогузорӣ дар асоси тарафҳои қавии хонанда; • истифодабарии технологияҳои иттилоотӣ – муоширатӣ ; • истифодабарии тарҷумонҳои забони имову ишора ва инчунин алифбои Брайл ё ҳарфҳои калон. Аксар вақт кӯдакони хеле боақли дорои маълулиятро аз иштирок дар имтиҳонҳо ва баҳодиҳӣ дур менамоянд. Барномаҳои ТСҶ метавонанд бо мақсади таъсир намудан ба омӯзгорон ва дигар кормандон дар сатҳи гуногуни таҳсилот дар созмон додани гурӯҳҳои мубоҳисавӣ ва тарғибу фаҳмондадиҳӣ ёрӣ расонанд; бо ҳамин ба ҳуқуқи кӯдакони дорои маълулият барои супоридани имтиҳон бе табъиз диққати махсус дода мешавад. Мақсади охирин таҳияи усулҳои хайрандешона, мутобиқ ва дастрасӣ гузаронидани баҳодиҳӣ ва имтиҳонҳо аст. Ин ба ҳамаи кӯдакон ёрӣ мерасонад. ТАҲСИЛОТИ ИБТИДОӢ 39

Мусоидат намудан ба ҳамкорӣ ва дастгирӣ Барномаҳои ТСҶ метавонанд ҳамкорӣ ва дастгириро бо роҳи баргузор намудани робитаҳо байни мактабҳо ва омӯзгорон, ки таҳсилоти фарогирро метавонанд инкишоф ва татбиқ намоянд, ҳавасманд намоянд. Чорабиниҳои пешниҳодгардида инчунин, инҳоро дар бар мегиранд: • ҳавасманд намудани ихтиёриён, масалан омӯзгороне, ки дар нафақа мебошанд ё хешон, ки барои таҳияи нақшаҳои омӯзишии чандир, маводҳои методӣ ва омӯзишӣ ёрӣ мерасонанд ва бо ҳамин рушди таҳсилоти ибтидоии фарогирро осон менамоянд; ҳавасманд намудани директорони мактабҳо ё ассотсиатсияҳои омӯзгорон барои таҷрибаомӯзӣ ва дастгирии фарогирӣ; ҳавасманд намудан барои васеъ намдани чорабиниҳои ғайритаълимӣ ва клубҳо барои ташкили корҳои тарбиявӣ ва таҳияи чорабиниҳо бо мақсади баланд бардоштани иттилоотнокӣ оид ба мушкилиҳои ба маълулият вобаста; муайян намудани намунаҳои нақшҳое, ки барои ибрату пайравӣ дар раванди кор бо мактаббачагон аз тарафи созмонҳои одамони дорои маълулият истифода мешаванд.

• • •

Истифода бурдани захираҳои дастрас ва рушди дастрасӣ Тавсия инҳоро дар бар мегирад: 1) созмон додани муҳити самараноки таҳсил бо роҳи истифодаи захираҳои маҳаллии дастрас барои ҳамаи кӯдакон; 2) таъмини дастрасии захираҳои махсусгардонидашуда, ки баъзе кӯдакони дорои маълулият барои иштирок намудан дар ҷараёни таҳсил ва омӯзиш ба чунин воситаҳо ниёз доранд. Ҷалб намудани захираҳои маҳаллӣ ва воситаҳои дастгирӣ • Ҷамъоварии иттилоот ва истифодабарии дониш ва таҷрибаи кӯдакон, омӯзгорон, одамони дорои маълулият , оилаҳо, аъзоёни ҷамоат. • Ҳавасманд намудан барои таҳияи маводҳои таълимӣ ва сохтани таҷҳизот аз масолеҳи маҳаллӣ, чӣ тавре, ки дар боло гуфта шудааст. • Ҳавасманд намудани қабули омӯзгорони хонагӣ; ин кор аз тарафи ихтиёриён гузаронида шуда метавонад, масалан омӯзгороне, ки ба нафақа баромадаанд ё аз ҳисоби маблағҳои барномаҳои ТСҶ ё аз тарафи Вазорати маориф ташкил карда шавад; чунин омӯзгорон нақши хеле манфиатнок барои ба танзим овардани робитаҳо байни оилаҳо, мактабҳо ва ҷамоатҳоро дошта метавонанд; онҳо метавонанд ба мушкилиҳои мушаххас, ба монанди баланд бардоштани сифати таҳсилот (масалан, ҳавасмандии омӯзиш дар гурӯҳҳо) ва инчунин,ёрӣ дар таҳсили на фақат кӯдакони дорои маълулият, балки ҳамаи кӯдакон саҳм гузоранд. • ба рассомон, мусиқанавозон ва гӯяндаҳои маҳалӣ пешниҳод карда шавад, ки дар созмон додани муҳити таҳсили ҳаётӣ ва шавқовар барои кӯдакон иштирок намоянд. 40 ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

Осон намудани дастрасӣ ба захираҳои махсусгардонидашуда ва дастгирӣ • • • • • • Барномаҳои ТСҶ бояд ба захираҳои махсусгардонидашуда ва дастгирӣ намудани кӯдакон дар мавриди зарурӣ кафолат диҳанд, ки: ҷойи нишасти мувофиқ имконият медиҳад, ки мавқеъҳои функсионалӣ ҳангоми кор дар синф нигоҳ дошта шаванд; ҳарфҳои калон, пурбин, ҷойи нишасти танзимшаванда ва равшании хуб барои кӯдакони сатҳи биноияшон заиф; воситаҳои барои муошират мусоидаткунанда, масалан суратҳо, рамзҳо, тахтаҳо; воситаҳое, ки ҳаракатро осон менамоянд, масалан курсиҳои паҳлудори маълулӣ, ортезҳо, протезҳо, асои сафед; табобат, масалан физиодармон, хизматрасониҳои логопед.

Барномаҳои ТСҶ бо роҳҳои зерин метавонанд ёрӣ расонанд: • • ҷойгиркунии захираҳо – онҳоро ба осонӣ ҳангоми кор бо созмонҳои маҳаллии одамони дорои маълулият , кормандони мактабҳои махсус ва кӯдакони дорои маълулият ёфтан мумкин аст; миёнаравӣ байни хона ва мактаб бо мақсади расонидани ёрӣ ба кӯдаконе, ки воситаҳои ёрирасонро истифода мебаранд ва таъмин намудани он, ки ин воситаҳо муосир бошанд, дуруст интихоб шаванд, дар ҳолати корӣ нигоҳ дошта шаванд ва дуруст истифода бурда шаванд; таъмини мувофиқакунии усулҳои муоширатӣ, ки дар хона, мактаб ва ҷамоат истифода бурда мешаванд; масалан, агар забони имову ишора ё ҳуруфи Брайл истифода бурда шавад, барои волидон, бародарон ва хоҳарон, дигар мактаббачагон, омӯзгорон ва ҳамсояҳо эҳтимол, зарур мешавад, ки асосҳои забони имову ишора ё алифбои Брайлро азхуд намоянд; мусоидат намудан дар созмон додани гурӯҳҳои ёрии ҳамдигарӣ барои он, ки кӯдакони дорои маълулият ба дигарон малакаҳои худро омӯзонанд, масалан ба кӯдаки дорои маълулияти шунавоӣ муносибат бо дигар кӯдакони ва калонсолони дорои маълулияти шунавоӣ барои рушди истифодабарии малакаҳои забони имову ишора зарур мешавад.

•

•

Ҳавасмандии истифодабарии самараноки ҳуҷраҳои махсус Ҳуҷраҳои махсус (инчунин, онҳо синфҳои захиравӣ низ номида мешаванд) ҳуҷраҳое мебошанд, ки одатан ба бинои мактаби ибтидоии ҷараёни умумӣ пайваст мебошанд ва махсусан барои мусоидат намудан ба фарогирии кӯдакони дорои маълулият сохта ё ҷудо карда шудаанд. Мутаассифона, онҳо аксар вақт ба ҷудошавӣ мусоидат менамуданд, вақте ки онҳоро барои ҷудо намудани кӯдакони дорои маълулият ё кӯдаконе, ки дар таҳсил мушкилӣ мекашанд аз синфҳои оддӣ истифода мебурданд. Ҳуҷраҳои махсус агар онҳоро дуруст истифода баранд ,захираҳои махсус шуда метавонанд. Онҳоро барои нигоҳ доштани мавод ва таҷҳизоти ба кӯдакон нигаронидашуда, барои дастгирии муваққатии гурӯҳҳои на чандон калон ё шахсони алоҳида, ки ба ин дастгирӣ муҳтоҷанд, истифода бурдан мумкин аст, барои омӯзонидани он, ки чӣ тавр нақшаи омӯзиш дастрастар шавад, барои дастгирии волидон ва барои гузаронидани ҳар гуна чорабиниҳое, ки ба фарогирӣ мусоидат менамоянд. Аммо онҳо набояд ҳамчун ҳуҷраҳои синфии доимӣ ва алоҳида барои кӯдакони дорои маълулият ва кӯдаконе, ки дар таҳсил мушкилӣ доранд, ки яке аз намудҳои канорамонӣ аст, истифода бурда шаванд.

ТАҲСИЛОТИ ИБТИДОӢ

41

ЗАМИМАИ 31

ЗАМБИЯ

Захира барои ҳамаи кӯдакон ва омӯзгорон Дар Замбия ҳуҷраҳои махсус барои ташкил намудани муҳити ҷудошуда мусоидат намуданд, ки дар он ҷо «омӯзгорон ба аҳмақон» дарс медоданд. Вақте, ки мактабҳо дар ҳақиқат ба мушкилиҳои хориҷшавии мактаббачагон, ду сол дар як синф мондан, ҳуқуқҳои кӯдак, демократия дар синф ва фарогирӣ рӯ оварданд, ҳуҷраҳои махсус ба синфҳои захиравӣ барои ҳамаи кӯдакон ва ҳамаи омӯзгорон мубаддал шуданд (26). Расонидани ёрӣ барои фарогир намудани мактабҳои махсус Дар он ҷойҳое, ки мактабҳои махсус мавҷуданд, барномаҳои ТСҶ метавонанд истифодабарии онҳоро ҳамчун захираҳо барои фарогирӣ ҳавасманд намоянд. Масалан, кормандони мактабҳои махсус ба мактабҳои оддӣ метавонанд дар беҳтар намудани барномаҳои омӯзишӣ ёрӣ расонанд. Мактабҳои махсус метавонанд дониш, малака, маводҳои омӯзишӣ ва таҷҳизоте, ки ба бисёр кӯдакон манфиат меорад, дошта бошанд. Агар кӯдакони дорои маълулият дар мактабҳои махсус таҳсил гиранд, нақши барномаҳои ТСҶ аз он иборат аст, ки байни оилаҳо ва ҷамоат робита таъмин карда шавад, ҳуқуқҳои кӯдакон риоя шаванд ва инчунин, фаъолияти минбаъда барои табдил додани мактаби маҳаллӣ ба фарогир равона шавад. Омӯзгорони хонагӣ ва ихтиёриён аз ҷамоат метавонанд нақши муҳими силсилаи муоширатиро байни мактабҳои муқаррарӣ ва махсус, инчунин, оилаҳо ва ҷамоатҳоро бозанд. Мактабҳои махсус метавонанд ба таҳсилот кӯдаконеро, ки дорои маълулият нестанд, қабул намоянд.

Ҳалли мушкилиҳои камбизоатӣ Кӯдакон аз оилаҳои қашшоқ ба қатори онҳое, ки бештар аз системаи таҳсилоти ибтидоӣ хориҷ мешаванд, дохиланд, аммо ҳамчун қоида, бештар дар ҳамин гуна оилаҳо кӯдакони дорои маълулият ҳастанд. Аммо ба он нигоҳ накарда, ки камбизоатӣ дар роҳи таҳсилоти ибтидоӣ монеаи ҷиддӣ мебошад, таҷриба нишон медиҳад, ки барои фарогирӣ монеаи хеле калон нисбати камбизоатӣ – ин муносибати бадбинона аст. Баъзан фарогирӣ дар ҷамоатҳои камбизоат бомуваффақияттар мегузарад, чунки истиқоматкунандагони он барои бартараф намудани мушкилиҳо якҷоя амал кардан ва ба якдигар ғамхорӣ намудан одат кардаанд. Барномаҳои ТСҶ дар ҳалли мушкилоти камбизоатӣ бо роҳҳои зерин ёрӣ расонида метавонанд: • таъмин намудани он, ки оилаҳо бо маводҳои хӯрока барои кӯдакон дастгирӣ карда шаванд ё ин, ки мактабҳо ё ҷамоат дар умум ҳамарӯза ба мактаббачагон ғизо пешниҳод намоянд; рушди робитаҳо бо мақомоти маҳаллии ҳокимият, хазинаҳои хайрия, корхонаҳо ё созмонҳои ғайридавлатӣ барои ҳавасманд намудани пешниҳоди маводҳои хӯрокаи ройгон, либоси мактабӣ ва ма42 ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

•

•

• •

водҳои омӯзишӣ; кор бо оилаҳо, ки ба муайян намудани мушкилотҳои воқеии онҳо равона шудааст ва сафарбарии минбаъдаи ҷамоат бо мақсади расонидани дастгирӣ; осон намудани иштироки оила дар гирифтани даромад барои пешниҳод намудани имконияти хондани кӯдакон дар мактаб ва озод намудани онҳо аз зарурати расонидани ёрӣ ба оила дар пул кор кардан барои ҳаёт ниг. инчунин ба қисми «Худтаъминкунӣ»); қайд намудани фарогирӣ, ҳатто дар шароитҳои маҳдуд будани захираҳо: ҳангоми набудани бинои мактаб, хонандагон ба дарс дар зери дарахт ҷамъ мешаванд, кӯдакони дорои маълулият бошанд, метавонанд ба онҳо ҳамроҳ шаванд; расонидани ёрӣ дар дарёфти қарорҳои дуруст оид ба интиқоли кӯдакони дорои маълулият, ки мустақилона ба мактаб рафта наметавонанд ва волидонашон вақт надоранд, ки онҳоро ҳамроҳӣ намоянд; барнома метавонад дигар талабагон (ҳамсолон), модаркалонҳо ва бобоҳо, ҳамсояҳо ва дигар аъзоёни ҷамоатро ҳавасманд намояд, ки кӯдаконро ба мактаб гусел намоянд ва аз мактаб пешвоз гиранд, созмонҳои маҳаллӣ ё ғайридавлатӣ бошанд, бо нақлиёт ёрӣ расонида метавонанд.

ЗАМИМАИ 32

ҶУМҲУРИИ ҲИНДУСТОН

Дарки мушкилиҳои иҷтимоӣ Корманди барномаи ТСҶ дар Ҳиндустон аз модари кӯдаки ҳаштсола, ки дорои маълулияти шунавоӣ дорад, пурсид: «Барои чӣ шумо кӯдакатонро ба мактаби ибтидоӣ дар назди маркази худёрӣрасонӣ намефиристед? Охир ин аз хонаи шумо на он қадар дур аст» Модар ҷавоб дод: «Писари ман кори бисёр дорад. Ӯ ба ман дар баровардани бузҳо аз молхона ба чарогоҳ ёрӣ мерасонад. Ман метавонам ӯро ба мактаб танҳо он вақт ҷавоб диҳам, ки ӯ дар хона ягон кор надощта бошад» (27) .

Ташкил намудани ҷамъиятҳои шабакавӣ, кор бо адвокатсия ва мубодилаи иттилоот Барои дастгирӣ намудани таҳсилоти фарогир ислоҳоти соҳаи маориф дар сатҳҳои ҷамоатӣ, музофотӣ ва умумимиллӣ зарур аст. Фарогирӣ бе чорабиниҳои дастгирикунандаи сиёсӣ, буҷаҳо, сохторҳо ва менеҷерон устувор намешавад. Барномаҳои ТСҶ дар ин кор метавонанд бо роҳи созмон додани ҷамъиятҳои шабакавӣ ва иттиҳодҳо, гурӯҳҳои музокирот ва инчунин ҳамкорӣ бо ассотсиатсияҳои директорони мактаб, созмонҳои одамони дорои маълулият ва волидон, гурӯҳҳое, ки манфиатҳои дигар гурӯҳҳои истисношударо ифода менамоянд (занҳо, ақаллияти этникӣ), кормандони муассисаҳои таҳсилоти махсус, гурӯҳҳои динӣ, корхонаҳои маҳаллӣ, ВАУ, кормандони тиббӣ – санитарӣ, табибон ва инчунин, созмонҳои маҳаллӣ ва байналмилалии ғайридавлатӣ ёрӣ расонанд. Барои музокирот шунавандаҳои зиёди гуногуни мақсаднок мавҷуданд, чунки таҳсилот яке аз масъалаҳои асосӣ барои созмонҳои ёрирасон, ҳукуматҳо ва муассисаҳое, ки бо масъалаҳои рушд сару кор доранд, мебошад. Ба қатори шунавандаҳои мақсаднок барои ташвиқу тарғиб инҳо дохил мешаванд: намояндагии миллии созмонҳои ёрирасон, ба монанди Бонки умумиҷаҳонӣ ва иттиҳоди Аврупо, созмонҳои байналмилалии ғайридавлатӣ, ки бо масъалаҳои таҳсилот кор мекунанд, хукуматҳои маҳаллӣ дар сатҳҳои музофотӣ ва марказӣ, ва шуъбаҳои маориф. Аҳамияти иттилоотро қайд накардан мушкил аст. Барномаҳои ТСҶ дар паҳнкунии маводҳои иттилоотӣ ва маводҳо оид ба таҳсилоти фарогир нақши асосиро метавонанд бозанд. ТАҲСИЛОТИ ИБТИДОӢ 43

ЗАМИМАИ 33

ҶУМҲРИИ ЗАМБИЯ

Дар синфи муқаррарӣ ҳам хуб таълим гирифтан мумкин аст Бюллетени Шабакаи табодули иттилоот оид ба таҳсилоти фарогир (EENET)- ро хонда, омӯзгор аз Замбия фаҳмид, ки қарор оид ба дохилнамоии кӯдакон ба синфи махсус нодуруст аст. «Ман онҳоро ба синфҳои муқаррарӣ гузаронидам ва онҳо ба муваффақиятҳо ноил гардиданд... бюллетени иттилоотӣ чашмони маро кушод. Мо ҳисоб мекардем, ки кӯдакон барномаи таълимро аз худ карда наметавонанд». Омӯзгор бюллетени иттилоотиро барои он истифода мебарад, ки дар ҳақ будани худ дигар омӯзгоронро бовар кунонад, чунки онҳо таъкид менамоянд, ки кӯдакони дорои маълулият хуб таҳсил карда наметавонанд (28) .

44

ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

Таҳсилоти миёна ва олӣ Муқаддима Дар бисёр ҷамоатҳои камбизоат танҳо қисми ками кӯдакон ба таҳсилоти миёна ва аз он баландтар дастрасӣ доранд, яъне ба таҳсилоте, ки аз сатҳи ҳатмӣ баландтар аст, хонандагони дорои маълулият пурра аз ҷараёни таҳсилот хориҷ карда шудаанд ё ҳама вақт маҷбуранд, ки қобилияти зарурӣ доштанашонро исбот намоянд . Ҳуқуқи хонандагони дорои маълулият ба таҳсилоти миёна ва олӣ дар Конвенсия оид ба ҳуқуқҳои одамони дорои маълулият эълон шудааст (Моддаи 24, бандҳои 2(a), 2(b) ва 5) (4). Таҳсилоти миёна ва олӣ барномаҳои академикӣ ва таҳсилоти касбӣ - техникиро дар бар мегирад. Ба мушкилот ва хурофот нигоҳ накарда, айни замон мисолҳои он, ки хонандагони дорои маълулият, аз он ҷумла онҳое, ки маълулияти ақлонию зеҳнӣ доранд мувофиқи шавқ ва қобилиятҳои худ таҳсилоти олӣ мегиранд, кам нестанд. Чӣ қадаре, ки дараҷаи бенавоии одам баланд бошад, ҳамон қадар ӯ воқеан ба таҳсилоте, ки аз сатҳи ҳатмӣ баландтар аст, барои бо кор таъмин шудан ва иштироки пурра ба ҳаёти ҷамоат ниёз дорад. Ин ба он вобаста аст, ки одамон аз гурӯҳҳои бештар истисношудаи аҳолӣ сатҳи баланди малакаҳо, дониш ва ихтисосмандиро барои расидан ба сатҳи хуби зиндагӣ, шуғл ва фарогирӣ, нишон диҳанд. Барои хонандагони дорои маълулият таҳсилоти миёна ва олӣ метавонад заминаи муҳим барои ҳаёти пурра ва сермаҳсул шавад. Айни замон дар баъзе мамлакатҳо қонунгузорӣ талаб менамояд, ки муассисаҳои таълимӣ ба одамони дорои маълулият дастрас бошанд; «такмил имконпазири донишҳо вобаста аз қобилиятҳо» -ро ба амал оранд; дар таҳсилот ёрӣ расонанд ва нақшаҳои омӯзишӣ ва амалиётҳои баҳодиҳиро мутобиқ намоянд, то одамони дорои маълулият тавонанд, ки ба таҳсилоти миёна ва олӣ дастрас бошанд.

ТАҲСИЛОТИ МИЁНА ВА ОЛӢ

45

ЗАМИМАИ 34

ҶУМҲУРИИ РУАНДА

Тарғиби ҳуқуқҳо ба сатҳи баландтари таҳсилот Дар солҳои 1990-ум зиёда аз як миллион аҳолии Ҷумҳурии Руанда қурбонии генотсид шудааст. Баъди ин бисёр кӯдакон ятим монданд ва мушкилоти азими иҷтимоию иқтисодӣ ба вуҷуд омад. Соли 1997 дар натиҷаи гуфтушуниди бошиддат байни иттиҳоди одамони дорои маълулияти биноӣ Эварист Карангва (директори мактаби миёнаи «Гаини») ва Вазорати маориф хонандагони дорои маъллияти биноӣ бори аввал дар Руанда ба мактаби миёна қабул шуданд. Дар давоми панҷ соли минбаъда ба мактаб умуман 33 нафар талабагони дорои маълулияти биноӣ қабул гардиданд. Барои дастгирии таҳсилоти чунин хонандагон кумитаи волидон оид ба ҷамъоварии маблағ созмон дода шуд. Ин кумита барномаи фаъолиятро амалӣ менамуданд, ки ба гирифтани фоида равона шудааст. Дар кори он аъзоёни парламент, фаъолони дин, пешсафони ҷамоати маҳаллӣ, волидон, омӯзгорон ва талабагон, ки намоишҳои хайриявӣ мегузарониданд, бо намоишномаҳои театрӣ ва рақсӣ ва маҳсулоти фермерӣ иштирок намуданд. Оқибат маблағҳои ҷамъшуда имконият доданд, ки синфи захиравӣ, хобгоҳ барои кормандону ихтиёриён ва толори китобхонӣ созмон дода шавад. Пас аз якчанд сол хонандагони дорои маъллияти биноӣ ба ҳифзи ҳуқуқҳои худ ба таҳсилот дар донишгоҳ маъракаи таблиғотиро оғоз намуданд. Директори навовар Эварист Карангва дар он вақт дар Донишкадаи маориф кор мекард ва ба ӯ бо пешниҳод барои сардорӣ намудани гурӯҳи иқдомии иборат аз 12 мутахассис дар соҳаи маориф ва фаъолон барои мусоидат намудан ба фарогирии ин талабагон муроҷиат намуданд. Пештар рӯзномаҳои маҳаллӣ оид ба қабул намудани қонун, ки донишгоҳҳоро барои қабули донишҷӯён – одамони дорои маълулият вазифадор менамуданд, хабар дода буданд. Федератсияи миллии одамони дорои маълулият рӯйхати бештар аз 250 талабагон – одамони дорои маълулият ро тартиб дод, ки онҳо шаҳодатномаи хатми мактаб доштанд, вале ба таҳсилоти донишгоҳ дастрасӣ надоштанд. Нақшаи пай дар пай тартиб дода шуд ва соли дигар хонандагони дорои маълулияти шунавоӣ, биноӣ ва узвҳои такяву ҳаракат ба факултаҳои ҳуқуқ, забоншиносӣ, рӯзноманигорӣ, тадқиқотҳои тиббӣ ва таълиму тарбияи донишгоҳ қабул намуданд. Барои кормандони донишгоҳ рӯзҳои иттилоотӣ, ки иштирок дар онҳо ҳатмӣ буд, ташкил карда шуданд. Оид ба алифбои Брайл семинар гузаронида шуд. Ассотсиатсияи талабагони дорои маълулият намоишнома оид ба «инкор кардани ҳуқуқи мо ба таҳсилот ва оид ба таъсири ин инкор ба саҳми мо ба ҷамъият» омода намуд. Дар намоишнома собиқ вазири маориф, ки масъалаи фарогириро таблиғ менамуд, иштирок намуд. Ҳамаи тамошобинон дар тааҷҷуб буданд, вақте, ки донишҷӯёни дорои маълулият ҳамчун ҳимоячӣ, котиб, наворбардорон ва дигарон кор мекарданд, диданд. Одамони дорои маълулият дар Руанда муҳофизат намудани ҳуқуқи қонунии худ оид ба гирифтани таҳсилоти олиро давом дода истодаанд.

46

ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

Мақсад Донишҷӯёни дорои маълулият метавонанд ҳамроҳи дигар донишҷӯён таҳсил намуда, ихтисос, малака ва таҷриба гиранд, ки барои худтаъминкунии онҳо дар оянда имконияти мусоид медиҳад, ҳуқуқҳо ва имкониятҳояшонро васеъ ва ба фарогирӣ мусоидат менамояд.

Нақши барномаҳои ТСҶ Нақши барномаҳои ТСҶ дар соҳаи таҳсилоти миёна ва олӣ аз осон намудани фарогирӣ, васеъкунии дастрасӣ, иштирок ва дастовардҳои донишҷӯёни дорои маълулият, инчунин, ҳамкорӣ бо маъмурияти мактабҳо бо мақсади дастрас намудани муҳити мактабӣ барои одамони дорои маълулият ва беҳтар намудани нақшаи омӯзишӣ иборат аст.

Натиҷаҳои чашмдошт • • • • • Зиёд шудани миқдори одамони дорои маълулият, ки ба муассисаҳои миёна ва олӣ дохил мешаванд ва инчунин, таҳсилро дар ин муассисаҳо давом медиҳанд ва ба анҷом мерасонанд. Донишҷӯён – одамони дорои маълулият ба грантҳо, стипендияҳо ва дигар манбаъҳои молиявӣ дастрасӣ доранд, волидон ва ҷамоатҳо бошанд, дорои дониш ва малакаҳое, ки барои гирифтани чунин ёрӣ зарур аст, мебошанд. Ҷамоатҳо ба гурӯҳҳои мутобиқшаванда ва маъракаҳои тарғиботӣ барои дастрасии баробар ба таҳсилот ёрӣ мерасонанд. Оилаҳо ва ҷамоатҳо кӯдакон, аз ҷумла одамони дорои маълулиятро барои гирифтани таҳсилоти миёна ва олӣ тарғиб менамоянд. Барномаҳои таҳсилоти миёна ва олӣ аз ҷиҳати муҳит ва усулҳои таҳсилот, нақшаҳои омӯзишӣ, чорабиниҳои ғайритаълимӣ (масалан, варзишӣ, танаффусӣ ва мусиқӣ) инчунин, системаҳои баҳодиҳии дониш ва гузаронидани имтиҳонҳо дастрас ва фарогир мебошанд Мактабҳои миёна рангорангӣ ва фарогириро дар таҷрибаи одамони дорои маълулият меомӯзанд ва малакаҳоро, ки барои ҳаёт дар ҷамоати фарогир заруранд, такмил медиҳанд. Захираҳои махсусгардонидашуда ва дастгирӣ бо мақсади баланд бардоштани фарогирии хонандагони дорои маълулият дуруст истифода бурда мешаванд. Дастгирии самараноки гузариш аз барномаҳои омӯзишии таҳсилоти миёна ва олӣ ба ҳаёти калонсол амалӣ мешавад, тамоюли рушди касбӣ бошад дастрас ва фарогир аст.

• • •

Мафҳумҳои асосӣ Тағйир додани система Чун дар дигар зинаҳои системаи таҳсилот, дар зинаи мазкур консепсияи кор оид ба дигаргун намудани система бо мақсади мувофиқ намудани он ба талаботи хонандаи мушаххас хеле муҳим аст. Аммо системаҳои таҳсилоти миёна ва олӣ метавонанд хеле карахт ва дар сатҳи давлатӣ назоратшаванда бошанд, ки барои ҷамоатҳо ва барномаҳои ТСҶ ҳар гуна таъсиррасониро мушкил менамояд. Ба дигаргуниҳои калон ва дарозмӯҳлати зарурӣ, танҳо бо кӯшишҳои кормандони барномаҳои ТСҶ, ноил шуда намешавад, ки ба ҷои ин бояд иттиҳодияҳо, структураҳои шабакавӣ ТАҲСИЛОТИ МИЁНА ВА ОЛӢ 47

созмон диҳанд ва инчунин, дар музокираҳо оид ба таблиғу таъмини афзалият ба хонандагони мушаххаси дорои маълулият иштирок намоянд. Таҳсилоти миёна ва олӣ дар дараҷаи умумии зиёдшаванда хусусӣ шуда истодаанд, ки аз барномаҳои ТСҶ вазифаи иловагиро талаб мекунад, яъне кафолати таъмини дастрасии таҳсилот ба хонандагони камбизоат ва дорои маълулият.

Монеаи пасти интизорӣ Монеаи ҷиддӣ дар роҳи таҳсилоти ояндаи хонандагони дорои маълулият интизории дигар одамон мебошад, ки дар муқоиса бо манфиатҳо, қобилиятҳо ва шавқу рағбати худи одамони дорои маълулият, паст ва маҳдуд мебошанд. Масалан, барои кормандони барномаҳои ТСҶ одамони дорои маълулият аксар вақт бо малакаҳои муайян ё намудҳои фаъолияти меҳнатии муайян тасаввур карда мешаванд. Баъзе мутахассисон дар соҳаи ТСҶ инро ҶСБ меноманд – «ҷорӯб, сатил ва бел» (тасаввурот оид ба фаъолиятҳои одамони дорои маълулият, ки гӯё танҳо қобилияти кор бо ин се маводро доранд). Интизорӣ ва тасаввурот оиди одамони дорои маълулият бояд дигаргун карда шаванд. Имрӯз дар тамоми ҷаҳон одамони дорои маълулият дар миқёси хеле васеи касбҳо ба дараҷаҳои баланд ноил мегарданд.

ЗАМИМАИ 35

ҶУМҲУРИИ ЧИЛИ

Ҳамсинфони Давид Дар пойтахти Ҷумҳурии Чили, шаҳри Сантяго дар баъзе синфҳои мактабӣ кӯдаконе, ки дорои маълулият нестанд, нисбати ҳамсинфонашон, ки дорои маълулият буданд, хеле зиёд ғамхорӣ менамуданд, онҳоро нигоҳубин ва ҳама вақт ба онҳо ёрӣ мерасониданд. Ёрии беандоза ба ин хонандагон барои рушди малакаҳои ҷисмонию иқтидори онҳо монеъ мешуд. Дар дигар синф ҳамсинфони Давид, хонандаи дорои синдром Даун, аз он огоҳ буданд, вале ӯро аз ҳад зиёд ғамхорӣ наменамуданд. Вақте ки Давид ба мушкилиҳо нигоҳ накарда, дар хондан бо овози баланд ба муваффақиятҳо ноил гардид, ҳамсинфонаш аз ӯ кӯшиши бештарро талаб намуданд. Давид ба мактаб рафтанро дӯст медорад ва ҳамеша ба дарсҳо меравад. Дар як ҳафта се маротиба баъди дарсҳо вай ба маркази омӯзишӣ меравад, ки дар он ҷо ёрии равонӣ мегирад ва дар омӯзишҳои ба малакаҳои иҷтимоӣ ва рушди касбӣ бахшида иштирок менамояд (29).

Дастовардҳо ва баҳодиҳӣ Дастовардҳо вобаста аз қобилиятҳо ва иқтидори ҳар як хонанда фарқ мекунанд. Масалан, барои хонандаи дорои маълулият дар рушди ақлонӣ ҳамчун дастовард – ноил шудан ба малакаҳои худхизматрасонӣ, маҳорати иҷтимоӣ ва малакаҳои амалии ҳисоб ва хониш мебошанд, аммо барои дигарон бошад, дастовард мумкин аст, ки бо ҳалли масъалаи академикӣ вобаста бошад. Малакаҳои техникӣ, касбӣ, ҳунармандӣ ва эҷодӣ бояд ҳачун муваффақиятҳои фанҳои таълимӣ баланд баҳо дода шаванд. Монеаи ҷиддӣ барои фарогирии одамони дорои маълулият дар соҳаи таҳсилоти миёна ва олӣ аксар вақт набудани чандирӣ ва танг будани муайянкунии системаи баҳодиҳии дониш ва гузаронидани имтиҳонҳо мебошад. Аҳамияти воқеии баҳодиҳӣ аз он иборат аст, ки ба хонандагон дар муайян намудани тарафҳои қавии худ ва чен кардани дастовардҳои худ, ёрӣ расонида шавад. Барои баланд бардоштани ҳавасмандӣ ба истифодаи бештари қобилият ва рушди истеъдоду малакаҳо, истифодаи муносибати эҷодкорона ва чандир мусоидат мекунад. Кормандони бар48 ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

номаҳои ТСҶ метавонанд барои дар маркази диққат нигоҳ доштани манфиатҳо ва қобилиятҳои воқеии хонандагони дорои маълулият, ёрӣ расонанд.

Омӯзиш дар синну соли гуногун Давраи гирифтани таҳсилоти миёна ба синну соли наврасӣ рост меояд, марҳилае, ки бо хусусиятҳои дигаргуншавии якбораи ҷисмонӣ ва ҳиссии кӯдакон маълум аст. Таҷрибаи кӯдакони синну соли наврасӣ дар ҳар гуна фарҳангу адабиёт фарқ менамояд. Хонандагони дорои маълулият бо мушкилиҳои гуногуни иловагӣ дар давраи наврасӣ метавонанд рӯ ба рӯ шаванд, ки метавонад ба таҳсил таъсири сахт расонад. Кормандони барномаҳои ТСҶ ин мушкилотҳоро бояд донанд, нисбати онҳо ҳассос бошанд ва хонандагонро бо шахсони намунаи ибрату пайравӣ ва ҳамсолонашон, ки ягон навъи маълулият доранд, шинос намоянд. Марҳилаи гирифтани таҳсилоти олӣ ва давраи гузариш ба давраи балоғат рост меояд. Дар ин марҳила ба хонандагони дорои маълулият дастгирӣ лозим мешавад, вале муҳим аст, ки ба онҳо ҳамчун ба ҷавонони калонсол бо ҳурмат муносибат намоянд ва қарорҳои мустақилонаи онҳоро оид ба таҳсилот дастгирӣ намоянд.

Чорабиниҳои пешниҳодшаванда Ҷалб намудани ҷамоат Иҷроиши ин тавсия метавонад мушкил бошад, чунки аксар вақт муассисаҳои таҳсилоти миёна ва олӣ аз ҷамоат хеле дур ҷойгиранд. Барномаҳои ТСҶ метавонанд ёрии зеринро расонанд: • ҳавасманд намудани ҷамоат ва маъмурияти муассисаи таълимӣ барои таъмин намудан бо нақлиёт; ин метавонад ёрии молиявиро аз тарафи гурӯҳҳои қарзӣ талаб намояд (ниг. ба қисми «Худтаъминкунӣ») ва инчунин, дастгирии амалӣ аз тарафи гурӯҳҳои худёрирасон ва худтаблиғнамоӣ; сафарбар намудани ҷамоат ба ҷамъ намудани маблағ барои пардохти арзиши таҳсилот, дарёфти либоси мактабӣ, воситаҳои ёрирасон ва инчунин, дастгирии иловагӣ ва водор намудани ҷамоат ба эътирофи хонандагони дорои маълулият ҳамчун захираи худ; ба грантҳо, қарзҳои давлатӣ ва маблағҳои созмонҳои донорӣ дастрас шудан; аксар вақт захираҳои давлатӣ бо сабаби иттилооти нокифоя ва бехабарӣ истифода намешаванд; созмон додани гурӯҳҳои таблиғотӣ бо иштироки гурӯҳҳои маҳалии дорои маълулият, ки онҳо барои муҳофизати ҳуқуқҳои хонандагони дорои маълулият ба гирифтани таҳсилоти миёна ва олӣ баромад мекунанд .

•

•

•

ТАҲСИЛОТИ МИЁНА ВА ОЛӢ

49

ЗАМИМАИ 36

НЕПАЛ

Маблағгузории таҳсилоти фарогир Барои татбиқи таҳсилоти фарогир дар Непал маблағ барои созмон додани синфи омӯзишӣ; хариди маводи захиравӣ, мебел ва ташкили ҷои зист; пардохти ғизои хонандагони дорои маълулият; такмили ихтисоси як омӯзгор дар соҳаи таҳсилоти фарогир ва ду ёрдамчӣ, ҷудо карда шуд. Шӯро оид ба масъалаҳои таҳсилоти фарогир барои пардохти меҳнати панҷ корманди саҳроӣ маблағ пешниҳод намуд. Гурӯҳи хусусии молиявӣ ва созмонҳои ғайридавлатӣ хонандагони дорои маълулиятро аз ҷиҳати моддӣ дастгирӣ менамоянд.

Расонидани ёрӣ ба оила Базе оилаҳо ба ақидаи гирифтани таҳсилоти миёна ва олии кӯдакони дорои маълулият метавонанд бо сабаби васояти аз ҳад зиёд ё боварии нокифоя ба қобилияти онҳо, хоҳиш надоштани ранҷондани дигар кӯдакон ва нисбати духтарон – камаҳамаятӣ ба нақши таҳсилоти онҳо муқобилият нишон диҳанд. Эҳтимол ба оилаҳо бартараф намудани шубҳаҳои сершумор, мушкилиҳо ва ба дигаргуниҳо мутобиқ шудан лозим мешавад. Кормандони ТСҶ метавонанд ба аъзоёни оилаҳо бо мақсади дар давоми ҳам таҳсилот ва ҳам дар давраҳои гузариш, дастгирӣ намудани хонандагони дорои маълулият омӯзишҳо гузаронанд.

ЗАМИМАИ 37 Ҷалби волидон

ҶУМҲУРИИ УКРАИНА

Дар Украина волидон дар фаъолияти мактаби миёнаи фарогир, ки дар он 1000 хонанда таҳсил мекунанд, фаъолона иштирок менамоянд. Фаъолияти онҳо аз ташкил намудани клубҳо барои волидони хонандагони дорои маълулият, ки ба дигар волидон ёрӣ мерасонанд ва буклетҳоро оиди зарурат ва фоидаи таҳсилот нашр менамоянд, дар бар мегирад. Ҳар моҳ рӯзи волидонро бо намоишномаи театрӣ баргузор менамоянд, маҷлисҳои волидонро дар синфҳои фарогир ташкил медиҳанд ва ҷаласаҳои гурӯҳӣ, ки дар онҳо волидон бо мутахассисон дар соҳаи тавонбахшии саломатӣ, роҳбарони мактаб ва омӯзгорон барои муҳокимаи муваффақиятҳои хонандагон ҷамъ меоянд, мегузаронанд.

Расонидани ёрӣ дар ташкили муҳити фарогир барои таҳсилот Аксар чорабиниҳое, ки дар қисми таҳсилоти ибтидоӣ номбар шудаанд, барои таҳсилотҳои миёна ва олӣ баробар хос мебошанд. Ба ин нигоҳ накарда, таҳсилотҳои миёна ва олӣ хусусияти худро доранд. Муҳити беруна ва ҷойгиршавӣ Муассисаҳои таълимии миёна ва олӣ аксар вақт аз мактабҳои ибтидоӣ калонта50

ранд ва дар минтақаҳои калон ҷойгиранд. Ҳаракат дар мактаб мушкил шуданаш мумкин аст, ба монанди дастрасии синфхонаҳо – масалан, озмоишгоҳҳо ва синфҳои компютерӣ - барои одамони дорои маълулият. Дар поён баъзе аз чорабиниҳои пешниҳодшаванда номбар карда мешаванд: • • • бо роҳбарони муассисаи таълимӣ оид ба дигар намудани ҷойгиршавии синфхонаҳо маслиҳат намоед, масалан оид ба гузаронидани онҳо ба ошёнаи якум; ба хонандагони маълул оид ба ҷустуҷӯи қарорҳои ғайристандартии мушкилиҳои дастрасӣ ёрӣ расонед; ба духтарони хурдсол ва калон дастрасиро ба ҳуҷраҳои алоҳидаи ҳоҷатхонаҳо ва оби тоза таъмин намоед.

Нақшаи омӯзишӣ ва усулҳои таълимӣ Омӯзгорон мӯҳтоҷи такмили ихтисос ва дастгирианд ва муҳите ба онҳо лозим аст, ки дар он ҷо тавонанд муваффақиятҳо ва мушкилоти худро вобаста ба таҳсилоти одамони дорои маълулият муҳокима намоянд. Барномаҳои ТСҶ бо омӯзгорон ва дигар мутахассисони соҳаи маориф бояд ҳамкорӣ намоянд ва аз рӯи имконият ба онҳо машварат ва маводҳои захиравиро пешниҳод намоянд. Дар поён баъзе аз чорабиниҳои пешниҳодшаванда номбар карда мешаванд: • • • Барои мутобиқ намудан ва таҳияи нақшаҳои омӯзишӣ ёрӣ расонед, ки ба одамони дорои маълулият муҳим ва дастрас бошанд. Оид ба ҷиҳозонидани ҳуҷраҳои синфӣ машварат гузаронед, аз он ҷумла оид ба ҷойҳои таълимӣ, равшанӣ ва ҷойгиршавии хонандагон, кори коллективӣ ва омӯзиши гурӯҳиро дастгирӣ намоед. Дар ташкил намудани андозаҳо ва системаҳои робитавии дастрас ба одамони дорои маълулият ёрӣ расонед ва боварӣ ҳосил намоед, ки ҳуруфи калон, алифбои Брайл, аломатҳо, тарҷума ба забони имову ишора, наворҳо, аудиодастгоҳҳо, ёрдамчиён ва хизматрасониҳои тарҷума (ниг. инчунин ба қисми «Саломатӣ», боби «Асбобҳои ёридиҳанда») дастрас бошанд. Истифодаи ҷадвалҳои омӯзишии мувофиқро ҳавасманд намоед, масалан ба монанди онҳое, ки ба иҷрои амалҳо вақти бештарро сарфа менамоянд, имкониятҳои таҳсилотро дар ҳар гуна вақт ва омӯзиши модулиро таъмин менамоянд, то ин, ки нақшаи омӯзиширо дар муҳлати зиёдтар иҷро кардан мумкин шавад. Иштироки хонандагони дорои маълулиятро дар баҳсҳо оид ба таҳсилашон, дастгирии зарурӣ ва муваффақиятҳои комёбшаванда, аз ҷумла мубодилаи андешаҳо оид ба он, ки чӣ тавр ва чиро меомӯзанд ва қобилияти ҳар як хонандаро бо роҳи пешниҳоди машварат ва огоҳии касбӣ таъмин намоед.

•

•

Имтиҳонҳо ва баҳодиҳии дониш Системаҳои гузаронидани имтиҳонҳо ва баҳодиҳии донишро ба талаботи ҳамаи хонандагон мувофиқ гардонидан мумкин аст.

ЗАМИМАИ 38

НЕПАЛ

Таъмин намудани системаҳои чандири имтиҳонот Ба яке аз мактабҳои миёнаи Непал хонандагони дорои маълулияти биноӣ ташриф меоранд. Онҳо ҳамроҳи дигар мактаббачагон имтиҳон месупоранд. Билетҳои имтиҳонҳо дар ҳуруфи Брайл дастрас мебошанд, ба хонандагони дорои маълулият ёрдамчиён ва ним соати иловагӣ барои анҷом додани супориши имтиҳон пешниҳод мегарданд. ТАҲСИЛОТИ МИЁНА ВА ОЛӢ 51

Технологияҳои иттилоотию муоширатӣ Технологияҳои компютерӣ дар соҳаи таҳсилоти олӣ махсусан воситаи самаранок ва эҷодии таҳсил ва иҷрои нақшаи омӯзиш шуданашон мумкин аст. Барномаҳои ТСҶ метавонанд имконияти гирифтани грантҳоро аз ҷамоатҳои маҳаллӣ, корхонаҳо, мақомотҳои давлатӣ ва созмонҳои байналмилалӣ омӯзанд, то ки ба хонандагони дорои маълулият компютерҳоро, аз рӯи имконият бо дастрасӣ ба Интернет, пешниҳод намоянд. Дастгирӣ аз тарафи ҳамсолон ва намунаҳои ибрату пайравии нақшӣ Бисёр хонандагон эҳтимол то ин лаҳза ҳамроҳи одамони дорои маълулият нахонда бошанд. Дар натиҷа муносибат ва таасури онҳо метавонанд мухталиф бошанд: ҳамсинфон метавонанд хайрхоҳӣ ва баркамолиро вонамуд намоянд, вале бо амалҳои худ метавонанд хонандагони дорои маълулиятро ҷудо намоянд. Барномаи ТСҶ метавонад: • мактабҳоро водор намояд, ки ба хонандагон нисбати ҳамсинфони дорои маълулият муносибати ғамхоронаро тарбия намоянд, беҳтараш таҳти роҳбарии мутахассисони калонсол, ки худ дорои маълулиятанд; • ҳавасманд намудан барои таҳияи чорабиниҳои маъмурӣ ва фаъолиятҳое, ки ба пешгирии табъиз, амалҳои авбошона ва масхараҳои омӯзгорон ва ҳамсинфон равона шудаанд; • дастгирӣ аз тарафи ҳамсолон ва ҷорӣ намудани системаи устод-тарбиятгар; • мактабҳо ва коллеҷҳоро барои ба кор гирифтани кормандон ва омӯзгорон аз ҳисоби одамони дорои маълулият таблиғ намудан, чунки мисолҳои мусбат барои ҷавонписарон ва духтарон аз одамони дорои маълулият хеле муҳим мебошад.

ЗАМИМАИ 39

АФРИҚОИ ҶАНУБӢ

Барои донишҷӯён намунаи ибрат шудан Дар донишгоҳи Кейптаун зани дорои маълулият ба шуъбаи дастгирии хонандагони дорои маълулият роҳбарӣ мекард. Азбаски худаш дорои маълулият буд, талаботҳои донишҷӯёни дорои маълулиятро ба осонӣ мефаҳмид, дар ҳифзи манфиатҳои онҳо нақши муҳим мебозид ва намунаи ибрат буд.

Ҳавасманд намудани истифодабарии самараноки ёрӣ ва захираҳои махсусгардонидашуда Барномаҳои ТСҶ метавонанд мактабҳо ва коллеҷҳоро ба дуруст истифода бурдани захираҳои махсусгардонидашуда водор намоянд ва бо ҳамин на лақабгузорӣ ё ҷудошавиро, балки фарогирии донишҷӯёни дорои маълулиятро пурқувват намо52 ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

янд. Онҳо метавонанд аз фаъолиятҳои зерин истифода намоянд: • • • шахси ёрирасони шахсӣ - масалан барои ҳамроҳӣ, хондан, хатнависӣ, тарҷума; омӯзгорони хонагӣ, ки мунтазам ба мактаб барои машварат ва расонидани ёрӣ ташриф меоранд; дастгирии иловагӣ берун аз мактаби умумӣ, масалан барои аз худ намудани малакаҳои кор бо компютер ё дигар малакаҳои касбию техникӣ ё барои расонидани ёрии тиббӣ - тавонбахшӣ.

ЗАМИМАИ 40

НЕПАЛ

Омода намудани мактаббачагон ба таҳсил дар синфҳои умумӣ Вақте ки дар Непал хонандагони дорои маълулият ба мактаб дохил мешаванд, онҳоро аввал ба синфи захиравӣ менависанд. Дар ин ҷо онҳо малакаҳои иҷтимоӣ, ҳаракат ва таълимии асосиро, ки барои ташриф ба синфҳои умумӣ заруранд, такмил медиҳанд. Одатан онҳо дар синфи захиравӣ дар давоми як сол вобаста ба суръати хониш мехонанд ва баъд ба ҳамсолони худ дар синфҳои ҷараёни умумӣ, ки дар онҳо омӯзгорони муқаррарӣ дарс меомӯзанд, якҷоя мешаванд. Омӯзгоре, ки тайёрии махсусро гузаштааст, ба хонандагони дорои маълулият дар гирифтани китобҳои зарурӣ, аз ҷумла тарҷума ба ҳуруфи Брайл ёрӣ медиҳад, ҳангоми зарурат дастгирии молиявиро пешниҳод менамояд ва ҳамчун устоди шахсӣ дар ҷараёни таҳсилоти расмӣ баромад менамояд. Ин омӯзгорон бо омӯзгорони синфҳои умумӣ ҳангоми ҳалли ҳар мушкилоте, ки мактаббачагони дорои маълулият ба онҳо рӯ ба рӯ мешаванд, ҳамкорӣ менамоянд.

Мактабҳои махсус Қарори равон намудани кӯдакон ба мактабҳои махсус, масалан ба мактабҳо барои кӯдакон бо нуксонҳои биноӣ ё шунавоӣ, аз тарафи хонандагон ва оилаҳои онҳо бояд бо эҳтиёткорӣ қабул карда шаванд. Шарт нест, ки таҳсил дар чунин мактабҳо мувофиқ ё бо сифати баланд бошад. Муҳим он аст, ки мактабҳои махсус чӣ тавр хонандагони дорои маълулият ро ба ҳаёти калонсолӣ, бо кор таъминкунӣ ва иштирок дар ҳаёти ҷамоат омода менамоянд. Азбаски мактабҳои махсус сатҳи баланди захираҳо ва инчунин, мавҷудияти сохтори омӯзишӣ ва дастгирикунандаро талаб менамоянд, дар давлатҳои камбизоат аксар вақт онҳо намерасанд. Аммо дар он ҷойҳое, ки онҳо мавҷуданд, андешаи хонандаро бояд ба назар гирифт. Барномаҳои ТСҶ метавонанд ин мактабҳоро ҳамчун марҳилаи гузариш ё тайёрӣ то он лаҳзае истифода баранд, ки мактабҳои маҳаллӣ барои пешниҳод намудани таҳсилоти сифатнок ба хонандагони дорои маълулият омода шаванд. Дар хотир доштан муҳим аст, чӣ қадаре, ки тезтар фарогирӣ ба амал ояд, ҳамон қадар он осонтар мегузарад ва ҳамон қадар ба кӯдакон ояндаи дарозмӯҳлат беҳтар аст.

Расонидани ёрӣ барои осон намудани давраҳои гузариш Ин масъалаи хеле муҳим аксар вақт аз назар берун мемонад. Марҳилаҳои гузариш аз таҳсилоти ибтидоӣ ба миёна, аз миёна ба олӣ ва аз олӣ ба пул кор кардани устувор барои умр ба сар бурдан, иборат аст. Аксар вақт ба хонандагони дорои маълулият зарур мешавад, ки аз ҷамоати худ барои гирифтани таҳсилоти олӣ баромада раванд. Дар натиҷа, марҳилаи гузариш метавонад душвор шавад ва бе дастгирии оила ва ҷамоат он ба мушкилии ҷиддӣ мубаддал мешавад. ТАҲСИЛОТИ МИЁНА ВА ОЛӢ 53

ЗАМИМАИ 41 Осон намудани давраи гузариш баҳри рафъи хориҷ шудани хонандагон аз мактаб Чӣ тавре, ки тадқиқотҳо нишон медиҳанд, дар байни хонандагоне, ки бо сабаби мушкилиҳои давраи гузариш дар коллеҷ таҳсилро давом дода наметавонанд, одамони дорои маълулият назар ба ҳамсолоне, ки дорои маълулият нестанд, ду маротиба зиёданд (30). Барои кафолат додани ташкил ва нигоҳдории фазои дастгирӣ дар давоми марҳилаи гузариш барномаҳои ТСҶ бо хонандагон, оилаҳои онҳо, аъзоёни ҷамоат ва муассисаҳои таҳсилотӣ метавонанд кор баранд. Мисоли Руанда, ки дар аввали боби мазкур оварда шудааст, нишон медиҳад, ки чӣ тавр ҳамкорӣ ва мутобиқшавӣ барои таъминоти гузариши бомуваффақияти хонандагон аз як марҳилаи таҳсилот ба марҳилаи дигар ёрӣ мерасонад.

ЗАМИМАИ 42

ФИЛЛИПИН

Мисоли Черри боиси эҳтиром аст Черри Мансано дар оилаи фермери хеле камбизоат дар Филиппин таваллуд шуда, гирифтори каҷпоӣ аст. Бо дастгирии шахси некӯкор ва барномаи ТСҶ амалиёти ҷарроҳӣ гузаронида, пойафзоли махсус пешниҳод намуданд. Вакте ки духтарча ба мактаб рафт, ӯро ба ғазаб меоварданд ва барои иштирок намудан дар чорабиниҳои мактабӣ ҷалб намекарданд. Бо ёрии аъзоёни оила кормандони ТСҶ ва ба шарофати собитқадамиаш, Черри ба табъиз нигоҳ накарда, хонданро давом медод. Дар мактаби ибтидоӣ ба ӯ беҳтар муносибат менамуданд ва созмони маҳаллии ғайридавлатии «Хазинаи Симон Киринеянин» маблағи таҳсилоти ӯро, аз ҷумла хароҷоти нақлиётӣ, лавозимоти мактабӣ ва то ҳатто хизматрасониҳои тиббию санитариро, пардохт намуд. Баъди хатми мактаби ибтидоӣ Черри барои гузаштани даври дусола оид ба омӯхтани барномаҳои компютерии амалӣ дар коллеҷ стипендия гирифт. Ҳоло Черри ба монанди ҳамсолонаш, дар бозори озоди меҳнат кор мекунад. Черри мегӯяд: «Айни замон ман бо натиҷаи кори худ, хеле фахр менамоям. Ман ба оилаи худ бо маблағ ёрӣ мерасонам ва талаботи асосии худро қонеъ менамоям. Истиқоматкунандагони ҷамоати мо, ки пештар ба ман нигоҳ мекарданду механдиданд, муносибати худро ба ман иваз карданд. Акнун оид ба он, ки ман ҳатто бо имкониятҳои маҳдуди саломатӣ тавонистам он чизеро, ки ҳоло дороям, ноил гардам, дар чашмони онҳо ман ҳасадро мебинам. Худбаҳодиҳӣ ва боварӣ ба қувваам баланд шуданд ва ин ба ман қувват медиҳад, ки ба мушкилиҳое, ки метавонанд пайдо шаванд, муқобилият нишон диҳам».

54

ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

Таҳсилоти ғайрирасмӣ Муқаддима Таҳсилоти ғайрирасмӣ таҳсиле, ки берун аз системаи расмии таҳсилот ба амал меояд, мебошад. Истилоҳи «таҳсили ғайрирасмӣ» аксар вақт ҳамчун синоними чунин истилоҳҳо «таҳсилот дар ҷамоат», «таҳсилоти калонсолон», «таҳсилот дар давоми ҳаёт» ва «имконияти дуюм барои таҳсилот» истифода бурда мешавад. Он даври васеи ташаббуси таҳсилотиро дар ҷамоат дар бар мегирад, аз таҳсилоти хонагӣ оғоз намуда, бо барномаҳои давлатӣ ва ҷамоатӣ ба итмом мерасад. Вай даврҳои аккредитатсияшудаи муассисаҳои машҳури таҳсилотӣ ва инчунин, чорабиниҳои маҳаллии маблағгузориаш на чандон калонро дар бар мегирад. Азбаски таҳсилоти ғайрирасмӣ гуногуншакл аст, он ба дигар намудҳои таҳсилот, аз ҷумла ба таҳсилот дар давоми ҳаёт монандӣ дорад. Барои мақсадҳои дастури мазкур диққати асосӣ дар ин боб ба таҳсилоти ғайрирасмии кӯдакон ва ҷавонон берун аз чорчӯбаи системаи мактабии умумӣ дода мешавад. Аммо, кормандони барномаҳои ТСҶ бояд дар хотир дошта бошанд, ки таҳсилоти ғайрирасмӣ дарканормонӣ ва лақабмониро шиддат медиҳад, бинобар ин, аз рӯи имконият барои кӯдакони дорои маълулият набояд шакли ягонаи таҳсилот шавад. Фарогирӣ ба мактаби одӣ бояд ҳуқуқи афзалиятноки ҳар як кӯдак бошад. Ба он нигоҳ накарда, ки таҳсилоти ғайрирасмӣ аксар вақт ҳамчун «таҳсилоти беҳтарини дуюм» ба таҳсилоти расмии алтернативӣ ба ҳисоб меравад, бояд қайд карда шавад, ки он метавонад назар ба мактабҳои таҳсилоташ умумӣ, таҳсилоти сифаташ баландтарро таъмин намояд. Таҳсилоти ғайрирасмӣ метавонад хосияти тайёрӣ ё иловагӣ дошта бошад ё (дар он ҷое, ки ин зарур аст) ба таҳсилоти расмӣ алтернативаи хеле хуб барои ҳамаи кӯдакон бошад.

ТАҲСИЛОТИ ҒАЙРИРАСМӢ

55

ЗАМИМАИ 43

БАНГЛАДЕШ

Созмон додани шароитҳои хурсандона ва мавзун барои таҳсилот Ба кумита оид ба рушди ноҳияҳои деҳотии Бангладеш 50 ҳазор боғчаҳо ва мактабҳои ибтидоӣ дар тамоми мамлакат дохил мешаванд, ки дар онҳо ба зиёда аз 1,5 миллион кӯдак хизмат расонида мешавад. Мактабҳо одатан сохтмонҳои якҳуҷрагӣ аз бамбук ё лой буда, аз хонаи хонандагон дар масофаи аз 1 км камтар ҷойгиранд. Ҳамчун қоида онҳо дар соатҳои барои мактаббачагон қулай кор мекунанд; баъзе мактабҳо дар соати 6.00-и пагоҳӣ кушода мешаванд ва дар ду баст фаъолият менамоянд. Аз соли 2003 мактабҳои ноҳияҳои деҳотии Бангладеш дар асоси фарогирӣ фаъолият менамоянд: «Фарогирӣ муносибате мебошад, ки барои қаноат намудани талаботи ҳамаи хонандагон ба шароитҳои стандартии синф, аз ҷумла хонандагони дорои талаботҳои махсус, намояндагони миллатҳои маҳаллӣ, кӯдакони дорои маълулият , духтарон ва кӯдакон аз оилаҳои камбизоат, равона шудааст». Дар мактабҳои ноҳияҳои деҳотии Бангладеш реҷаи махсуси таҳсилот, ки бо ҳаёти аҳолии деҳотӣ мувофиқат менамояд, истифода бурда мешавад. Мактабҳо омӯзгоронро аз ҳисоби истиқоматкунандагони маҳаллӣ ба кор мегиранд ва ҷамоатро ба таҳияи нақшаи омӯзишӣ, интихоби ҷой барои сохтмони мактаб, инчунин, барои пешниҳод намудани қувваи корӣ ва маводҳо барои сохтмони синфҳои омӯзишӣ ҷалб менамоянд. Усулҳои иштироккунандаи таҳсил, ки ба мактаббачагон бо истифодаи мусиқӣ, рақсҳо, санъати тасвирӣ, бозиҳо ва нақли қиссаҳо равона шудааст, истифода бурда мешаванд. Баъзе мактабҳо барои кӯдаконе, ки ҳеҷ вақт ба муассисаҳои таҳсилоташ умумӣ ташриф намеоварданд, муқаррар шуда, дигар мактабҳо бошанд, ба кӯдаконе, ки мактабро партофтанд, равона шудаанд. Ҳангоми анҷоми дарсҳо дар мактабҳои ноҳияҳои деҳотии Бангладеш кӯдакон ба мактабҳои таҳсилоташ умумӣ бармегарданд. Давлат ва созмонҳои махсусгардонидашудаи ғайридавлатӣ, ки ба кӯдакони дорои маълулият ёрӣ мерасонанд, ба ноҳияҳои деҳотии Бангладеш барои бартараф намудани монеаҳо дар роҳи фарогирӣ ёрӣ мерасонанд. Онҳо мактабҳоро ба одамони дорои маълулият дастрас менамоянд: пандусҳо месозанд, ҷои холии дару тирезаҳоро васеъ менамоянд ё тирезаҳои иловагӣ месозанд; ихтисоси омӯзгорон ва дигар кормандонро такмил медиҳанд; асбобҳои ёридиҳандаи арзонро пешниҳод менамоянд, масалан, асбобҳои шунавоӣ, айнакҳо, курсӣ, аробачаҳои маълулӣ , маводи омӯзишӣ ва усулҳои омӯзишие, ки ба хонандагон равона шудаанд, аз ҷумла овезаҳо ва маҷмӯи ҳикояҳо, ки иттилоотнокии аҳолиро баланд мекунанд, таҳия менамоянд. Ба шарофати ин муҳити берунӣ, ки ба одамони дорои маълулият муносибати некбинона дорад, тартиб дода мешавад.

56

ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

Мақсад Одамони дорои маълулият дониш ва малакаҳоеро рушд медиҳанд, ки ба онҳо барои беҳтар намудани сифати ҳаёт ёрӣ мерасонанд.

Нақши барномаҳои ТСҶ Нақши барномаҳои ТСҶ аз ҳамкорӣ бо барномаҳои ғайрирасмии таҳсилотӣ ки мақсади он – таъмин намудани одамони дорои маълулият бо дастрасӣ ба имкониятҳои таҳсилотӣ ки ба талаботҳо ва манфиатҳои онҳо дар муҳити фарогир мувофиқ мебошанд иборат аст.

Натиҷаҳои чашмдошт • Одамони дорои маълулият дар барномаҳои ғайрирасмии таҳсилотӣ иштирок намуда, хониш, навиштан, ҳисоб ва дигар малакаҳоро, ки барои беҳтар намудани шароитҳои ҳаёт мусоидат менамоянд, меомӯзанд. • Барномаҳои ғайрирасмии таҳсилотӣ одамони дорои маълулиятро фаро гирифта, талаботҳои онҳоро дар марҳилаи таҳияи ин барномаҳо ба назар мегиранд. • Одамони дорои маълулият, аъзоёни оилаҳои онҳо, созмонҳои одамони дорои маълулият ва ассотсиатсияҳои волидон ба ҷараёни қабули қарорҳо ва татбиқи барномаҳои ғайрирасмии таҳсилотӣ ҷалб карда шудаанд. • Таҳсилоти хонагӣ ҳамчун илова ба таҳсилоти ғайрирасмӣ дастрас аст, марҳилаи тайёрии он ё алтернатива ба таҳсилоти ғайрирасмӣ мебошад. • Муттаҳидшавии иҷтимоӣ дар ҷараёни ҳамкорӣ ва ба роҳ - монии муносибатҳои дӯстона байни хонандагони дорои маълулият ва хонандагоне, ки дорои маълулият нестанд, мустаҳкам мешавад.

Мафҳумҳои асосӣ Таҳсилоти ғайрирасмӣ принсипҳои асосиеро, ки дар асоси ҳар кадом таҳсилоти баландсифат бояд бошанд, ифода менамояд. Таҳсилоти ғайрирасмӣ аломатҳои зерин дорад. Зич пайваста аст бо шароитҳои зиндагонии хонанда ва талаботҳои ҷамоат ва ҳамин гуна дар оянда мемонад. Механизмҳои ҷалби кӯдакон, волидон ва ҷамоатҳои маҳаллӣ ва инчунин, омӯзгорон ба қабули қарорҳо оид ба он, ки чиро бояд омӯзонид кафолат медиҳад, ки таҳсилоти ғайрирасмӣ талаботҳои ҷамоатро ба назар гирифта, захира ва кадрҳои маҳаллиро истифода мебарад. Мувофиқ аст ба сатҳи рушди хонанда, дар баробари ин, маводҳои нав ва таҷрибаи амалӣ барои омӯхтан танҳо ҳамон вақт пешниҳод мегарданд, ки хонанда барои дарки он омода аст. Таҳсилот ба хонандагон ҷалб шудааст ва ба онҳо нигаронида шудааст. Уҳдабаро мебошад нисбати он, ки чӣ ва чӣ гуна омӯзонида мешавад ва инчунин, нисбати талаботи хонандагони категорияҳои гуногун, ҳам калонсолон ва ҳам кӯдакон – масалан, коргарон, бехонагон, беморон, маҳбусон, одамони дорои маълулият, қурбониёни низоъ ё ҳолати фавқулодда, - ва инчунин, нисбати истифодабарии усулҳои омӯзишӣ, ки аз тарафи аҳолии маҳаллӣ ё аслӣ ба кор бурда мешаванд. ТАҲСИЛОТИ ҒАЙРИРАСМӢ 57

Хосияти ширкатварзӣ дорад, яъне хонандагон иштирокчиёни фаъоли ҷараёни омӯзиш мебошанд; онҳо, оилаҳои онҳо ва ҷамоат ба амалишавии барномаҳои ғайрирасмии таҳсилотӣ ҷалб шудаанд. Муҳофизат менамояд, яъне аз расонидани зарар ва ҳуқуқи онҳоро ба ҳаёт ва рушд ҳимоя менамояд. Дар ҷойҳое, ки таҳсилоти ғайрирасмӣ гузаронида мешавад бояд тоза, бехатар бошанд ва дар онҳо бояд ғизои мувофиқ, шароитҳои санитарӣ ва ҳимоя аз зарар таъмин бошанд. Фарогир мебошад барои ҳамаи кӯдакон, новобаста аз пайдоиши иҷтимоӣ ё қобилиятҳояшон; Пасандозњо, воњидњои фоизї, тафовути байни онҳоро ҳамчун захира барои хопардохти зайём нандагон ва омӯзгорон истифода мебарад ва ҳурмат мекунад. Таҳсилоти ғайрирасмӣ аксар вақт ба гурӯҳҳои дарканормонда равона шудаанд, масалан ба ҷамоатҳои кӯчманчӣ, духтарон, одамони дорои маълулият, мактаббачагоне, ки мактабро партофтаанд ва кӯдаконе, ки кор мекунанд. Таҳсилоти ғайрирасмӣ ба хонандагони дорои маълулият ва ба дигар гурӯҳҳои дарканормонда ёрии зиёд мерасонад, талаботҳои онҳоро қонеъ менамояд ва ба онҳо мутобиқ мешавад. Сифатнок мебошад. Барномаҳои ғайрирасмии таҳсилотӣ барои расидан ба сифати беҳад баланд иқтидори зарурӣ доранд, чунки онҳо метавонанд ба талаботҳои шахсон ва гурӯҳҳои мушаххаси аҳолӣ дар ҷамоат мувофиқ бошанд.

Чорабиниҳои пешниҳодшаванда Мусоидат намудан ба фарогир намудани барномаҳои мавҷудаи ғайрирасмии таҳсилотӣ Эҳтимол дар ҷамоат барномаҳои ғайрирасмии таҳсилотии зиёд татбиқ шаванд. Ин барномаҳо метавонанд ба омӯзиши хондан ва навиштан ва таҳсилоти асосӣ, маърифатнокии санитарӣ (масъалаҳои солимии репродуктивӣ; бемориҳое, ки бо роҳи ҷинсӣ мегузаранд; ВНМО/БПНМ), проблемаҳои ҳифзи муҳити атроф, кишоварзӣ, моҳидорӣ, рушди ноҳияҳои деҳотӣ ва/ё рушди ҷамоатҳо, равона шуда бошанд. Барномаҳои ғайрирасмии таҳсилотӣ имконияти хеле хубро ба одамони дорои маълулият медиҳанд, ки якҷоя бо ҳамсолоне, ки дорои маълулият нестанд маълумот гиранд. Барномаҳои ТСҶ барномаҳои ғайрирасмии таҳсилотиро на барои созмон додани барномаҳои параллелӣ барои одамони дорои маълулият метавонанд муайян намоянд, балки ба мубаддалшавии онҳо ба фарогирӣ мусоидат намоянд. Мубаддалшавии барномаҳои ғайрирасмии таҳсилотӣ ба фарогир барои ҷалби одамони дорои маълулият ба ҳамаи намудҳои барномаҳо мусоидат менамояд ва гузаронидани дарсҳоро дар ҷойҳои ба одамони дорои маълулият дастрас ва ба андозаи барои онҳо маъқул таъмин менамояд Барномаҳои давлатӣ Аксар вақт масъулияти татбиқи барномаҳои ғайрирасмии таҳсилотӣ ба мақомотҳои давлатӣ гузошта мешаванд, масалан, ба вазорати таъминоти иҷтимоӣ, вазорати маориф ё мақомот оиди кор бо ҷавонон. Одатан ин барномаҳо ба гирифтани саводнокӣ, таҳсилоти калонсолон ва омӯзиши касбӣ равона шудаанд. Барномаҳои 58 ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

ТСҶ бояд маълумот оиди чораҳои сиёсӣ дар соҳаи таҳсилоти ғайрирасмиро ҷамъ намоянд: кӣ барои татбиқи ин сиёсат масъул аст, мақсади асосии таҳсилоти ғайрирасмӣ айни замон кадом аст, оё одамони дорои маълулият фаро гирифта шудаанд ва ба онҳо грантҳо ё қарзҳо ҷудо шудаанд барои он, ки ба онҳо дастрасӣ ба таҳсилот таъмин карда шавад. Ин ба барномаҳои ТСҶ барои тартиб додани стратегияи фарогирии одамони дорои маълулият бо барномаҳои мавҷудаи таҳсилоти ғайрирасмӣ, ёрӣ мерасонад.

ЗАМИМАИ 44

НЕПАЛ

Дастрасӣ бо роҳи гузаронидани чорабиниҳои сиёсӣ Дар ҳуҷҷати «Сиёсати Непал дар соҳаи таҳсилоти ғайрирасмӣ» (37) гуфта мешавад: «Маркази таҳсилоти ғайрирасмӣ кӯшиш менамояд, ба одамони мушкилиҳои ба мансубияти этникӣ, забон, ҷинс ва норасоиҳои ҷисмонӣ вобаста вохӯрад, ба онҳо диққати махсус ҷудо намуда, барномаҳои таҳсилоти ғайрирасмиро фарогир намоянд». Сиёсати 8 . Барои таъмини дастрасӣ, сифат ва ҳамзистӣ ба ҳаёт сиёсати фарогири таҳсилотӣ гузаронида мешавад. Барои татбиқи сиёсати мазкур чорабиниҳои зерин амалӣ мешаванд: • Чораҳои махсуси таҳсилотӣ ва омӯзгорӣ бо мақсади бартараф намудани табъиз аз рӯи аломати мансубияти табақавӣ ё этникӣ, ҷинс, забон ва дорои маълулият андешида мешаванд. • Тартиби махсус, ки дастрасиро ба таҳсилоти баландсифати ғайрирасмӣ ба кӯдакони дорои маълулияти гуногун, кӯдакон ва калонсолоне, ки дар натиҷаи низоъ зарар диданд; инчунин барои кормандони ноболиғ кафолат медиҳад, созмон дода мешаванд. Иқдомҳо дар соҳаи таҳсилоти ғайрирасмӣ дар сатҳи ҷамоат Бо ин гуна иқдомҳо инҳо баромад намуда метавонанд: созмонҳои ғайридавлатӣ, ки дар соҳаи рушд чорабиниҳои гуногун ё маъракаҳои иттилоотиро амалӣ менамоянд; мактабҳои динӣ; яслиҳои кӯдакона ё марказҳои будубоши рӯзона; мактабҳои рушди таҳсилот барои духтарон; ва мактабҳо барои кӯдакони дорои маълулият и синну соли калон (ки пештар муайян карда нашуда буданд ё бо таҳсилоти ибтидоӣ фаро гирифта шудаанд) ва инчунин, барои кӯдакони аз мактаб хориҷ шуда ё кормандони ноболиғ. Барномаҳои ТСҶ метавонанд шаклҳои гуногуни иқдомҳои дастрасро дар соҳаи таҳсилоти ғайрирасмӣ дар сатҳи ҷамоатҳо муайян намоянд ва фарогирии дорои маълулият онро, аз ҷумла кӯдаконро осон намоянд. Кормандони ТСҶ метавонанд бо созмончиёни таҳсилоти ғайрирасмӣ, бо роҳи таъмин намудани дастрасии маводҳои омӯзишӣ ҳамкорӣ намоянд (масалан, матнҳое, ки бо ҳарфҳои калон чинда шудаанд, алифбои Брайл, наворҳои магнитофонӣ, аудио-дастгоҳҳо) барои он, ки муҳит барои маълул он дастрас ва мусоид бошад ва хонандагон дар ҷараёни таҳсилот дастгирӣ ёбанд.

ТАҲСИЛОТИ ҒАЙРИРАСМӢ

59

Таъмин намудани мувофиқӣ ва муҳимияти нақшаи омӯзишӣ Азбаски нақшаҳои омӯзишии таҳсилоти ғайрирасмӣ ба маҳдудиятҳои сахте, ки ба муассисаҳои расмии таҳсилотӣ мансубанд, алоқа надоранд, онҳо бештар чандир буда, ба талаботҳои фардӣ осонтар мутобиқ мешаванд. Барномаҳои ТСҶ метавонанд, ки таҳсилоти ғайрирасмӣ дар таъмин намудани инҳо ёрӣ расонад: • ба омӯзонидани малакаҳои хониш, навиштан ва ҳисоб афзалият дода шавад; • ба гирифтани малакаҳои амалӣ, малакаҳои худхизматрасонӣ ва инчунин, рушди шахсият равона шуда бошад; • ҳангоми омӯзиши малакаҳои қабули қарорҳо самаранок бошад; • ба малакаҳои касбӣ – техникӣ, фаъолияте, ки ба гирифтани даромад равона шудааст ва инчунин, ташкили ҷойҳои корӣ, аҳамият дода шавад; • ҳуқуқҳо ва имкониятҳои хонандагонро бо роҳи инкишофи боварӣ ба худ ва ҳисси хусусиятӣ оид ба натиҷаҳои барномаҳо ва лоиҳаҳо васеъ намояд. Барномаҳои ТСҶ метавонанд ҷалби созмонҳои дорои маълулият онро барои мусоидати васеъ намудани ҳуқуқҳо ва имкониятҳои хонандагони дорои маълулият , таъмин намоянд; • ба робитаи самараноки байни хонандагони дорои маълулият ва оилаҳои онҳо, ҳамсолон ва ҷамоатҳо мусоидат намоянд, масалан бо ёрии асосҳои забони имову ишора, алифбои Брайл, талаффузи буррои калимаҳо.

60

ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

ЗАМИМАИ 45

БАНГЛАДЕШ

Имконияти дуюм барои гирифтани таҳсилот Яке аз барномаҳои таҳсилоти ғайрирасмӣ дар Бангладеш дар ҷамоатҳои шаҳрҳои калон, ба монанди Дакка, Читтагонг ва Раҷшахи амалӣ мешаванд. Барнома ба кӯдаконе, ки дар сохтори ғайрирасмӣ фаъолият менамоянд, диққати махсус медиҳад (аксар вақт дар корҳои хатарнок) ва инчунин, кормандони бехонаи ноболиғ ва кӯдакони гирифтори бемориҳои гуногунро фаро мегирад. Он аз барномаи кӯтоҳкардашудаи таҳсилоти ибтидоӣ иборат аст, ки барои омӯзонидани он назар ба мактаби таҳсилоти умумӣ, ду баробар камтар вақт сарф мешавад ва он ба талаботи гурӯҳи нисбатан калонсолтар мувофиқ аст – ҳамин гуна кӯдакон ба барнома қабул мешаванд. Барои аксари хонандагон ин имконияти дуюм барои гирифтани таҳсилот мебошад. Барои дохил шудан ба барнома писарон ва духтарони синни 10 сола ва аз ин зиёд таклиф карда мешаванд. Дарсҳо дар се баст гузаронида мешаванд, барои он ки миқдори ками синф нигоҳ дошта шавад ва ба кӯдакон имконияти давом додани кор ва гузоштани саҳм дар даромади оила, дода шавад. Дар анҷоми барномаи таҳсилоти ибтидоӣ кӯдакон метавонанд аз рӯи интихоби худ таҳсилоти касбиро дар марказҳои таълимӣ дар даврҳои давомнокиашон тақрибан 6 моҳ бо рӯзи омӯзишии нопурра, ё омӯзиши техникиеро, ки як – ду солро дар бар мегирад, гузаранд. Дар барномаи таҳсилоти ғайрирасмӣ инчунин, кормандоне, ки барои бо кортаъминкунӣ масъуланд, иштирок менамоянд ва ба хонандагони дорои маълулият ва хонандагоне, ки дорои маълулият нестанд барои ёфтани кор баъди анҷоми барнома ёрӣ мерасонанд.

Расонидани ёрӣ ба таҳсилоти хонагӣ Таҳсилоти хонагӣ метавонад хосияти иловагӣ ё тайёрӣ дошта бошад ё барои таҳсилоти расмӣ алтернатива бошад. Он метавонад барои хонандагони дорои талаботҳои васеъ муқаррар бошад, ки барои онҳо ба даст овардани малакаҳои асосии худхизматрасонӣ, робитаҳо ва фаъолиятнокӣ афзалиятнок аст. Ин малакаҳоро на дар муҳити сунъӣ созмон додашуда, балки дар муҳите, ки онҳо истифода бурда мешаванд, аз худ кардан осонтар аст. Кормандони ТСҶ бо аъзоёни оилаҳо, омӯзгорон ва хонандагон зич ҳамкорӣ менамоянд, мунтазам ба хонаи хонандагон ташриф меоранд ва барои таъмини муваффақияти таҳсилоти хонагӣ бо тамоми оила кор мебаранд. Чунин таҳсилот ҳамчун қисми стратегияи ҳамаҷониба самаранок аст. Аммо ҳангоми ҷудокунӣ аз дигар намудҳои таҳсилот он метавонад ба истисно ва ҷудошавии кӯдакони дорои маълулият мусоидат намояд, ба ҳамкории зич бо аъзоёни оила ва баъзан бо омӯзгорон, нигоҳ накарда, чуноне, ки мисоли дар поён оварда шуда нишон медиҳад (27).

ТАҲСИЛОТИ ҒАЙРИРАСМӢ

61

Мисоли истиснои иҷтимоии кӯдаки дорои маълулияти вазнин ё бисёр, ки доимо дар хона мебошад • Аз лаҳзаи таваллуди кӯдак оила ба лақабгузорӣ гирифтор аст. • Хоҳари калон мактабро тарк менамояд, ки ба кӯдак ғамхорӣ намояд. • Дигар кӯдакон ва инчунин ҳамсоягон аз ташрифи кӯдак худдорӣ менамоянд ва аз ӯ метарсанд. • Кӯдакро дар хонаи маҳкам дар ҳолати хобонида нигоҳ медоранд, ки дар натиҷа ӯ тадриҷан вобаста мешавад ва дар ӯ атрофияи патологӣ инкишоф меёбад.

Мисоли фарогирии кӯдаки дорои маълулияти вазнин ё бисёр, ки ӯ бояд доимо дар хона бошад • Барномаи ТСҶ оила ва кӯдакро аз лаҳзаи таваллуд дастгирӣ менамояд. • Ихтиёриён ва дигар кӯдакон дар хона ба кӯдак ташриф меоранд, ба ӯ барои ба даст овардани малакаҳои худхизматрасонӣ ёрӣ мерасонанд. • Кӯдакро ба берун мебароранд ва барои иштирок дар ҳаёти ҷамоат, чорабиниҳои динӣ ва ҷамъиятӣ ҷалб менамоянд. • Омӯзгор ба оила ташриф меорад ва мақсадҳои мувофиқи омӯзишро якҷоя бо кормандони ТСҶ ва аъзоёни оилаи кӯдак, таҳия менамояд.

• Оила маблағ барои истифодаи воситаҳои табобат сарф менамояд, ки • Кӯдак ба гурӯҳи бозӣ, ки ба синну ёрӣ намерасонад. солаш мувофиқ аст, ташриф меорад. • Падар ҳисси хиҷолатро эҳсос • Комиссияи ноҳиявӣ оид ба менамояд, дар ҳамааш модарро масъалаҳои маориф ба нақшаи гунаҳкор менамояд ва ниҳоят аз оила кории худ ва инчунин, ба нақшаҳои баромада меравад. пешниҳод ва тақсимоти захираҳо, кӯдакро ворид менамояд. • Модар худро бо кор банд менамояд ва намедонад, ки ба кӯдак чӣ тавр • Волидон аъзоёни фаъоли гурӯҳи ёрӣ расонад. маҳалии волидон/дорои маълулият он мебошанд ва имконияти • Модар ба кӯдак адоват менамояд банақшагирӣ/музокироти ояндаи ва ӯро хафа мекунад, чунки кӯдак кӯдакро доранд. барои ӯ вазнинии иловагӣ мешавад. • Бародарон/хоҳарони аз як падару модар ҳаёти шахсиашонро барпо карда наметавонанд ё кор ёфта наметавонанд, чунки дар онҳо нишонаи бадномӣ мавҷуд аст.

Дастгирии кори гурӯҳи таҳсилоти махсусгардонидашуда Баъзан талабот дар таҳсилоти махсусгардонидашуда ба вуҷуд меояд (масалан, забони имову ишора, алифбои Брайл) ва талаб менамояд, ки хонандагони дорои маълулият алоҳида барои дарсҳои якҷоя ҷамъ шаванд. Кормандони ТСҶ метавонанд дар созмон додани ин гурӯҳҳо ва таъмини онҳо бо дарсҳо ёрӣ расонанд ва инчунин, ба хонандагони дорои маълулият ёрӣ расонанд, ки бо созмонҳои дорои маълулият он робита пайдо намоянд, то барои онҳо захираи фоиданок шаванд ва таҳсилотро осон намоянд. Истифодабарандагони забони имову ишора забони таълимиро дар муассисаҳои расмии таълимӣ душвор меҳисобанд. Бисёре аз одамони қобилияти шунавоиро гумкарда, худро дорои маълулият нею, балки ақаллияти забонӣ меҳисобанд. Таҷрибаи созмонҳои байналмилалии ғайридавлатӣ дар давлатҳои сатҳи даромадашон паст нишон медиҳад, ки таълими забони имову ишора ба хонандагони қобилияти шунавоиро гумкарда гоҳ – гоҳ бо забони модариашон гузаронида меша62 ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

вад ва аксар вақт ба забони хориҷӣ (даҳонӣ) гузаронида мешавад. Барномаҳои таълимии забони имову ишора дар доираи таҳсилоти ғайрирасмӣ метавонанд ба одамони шунавоиашон паст ва оилаҳои онҳо ёрии муҳим расонад, хусусан ҳангоми дар сифати омӯзгорон худи одамони қобилияти шунавоиро гумкарда баромад намоянд. Барномаҳои ТСҶ метавонанд, ки инҳоро таъмин намоянд: • • ҳуқуқҳо ва ақидаҳои хонандагони қобилияти шунавоиро гумкарда бояд ҳурмат карда шаванд; шароитҳои махсуси таҳсилот ба зиёд шудани истиснои иҷтимоӣ ва ҷудошавӣ аз оила ва ҷамоат нашаванд, балки баръакс ба қӯдакон имконият диҳанд, ки дар ҳаёти оила ва ҷамоат фаъолона иштирок намоянд.

ЗАМИМАИ 46

ВЕТНАМ

Зунг дониши худро ба дигарон медиҳад Зунг – ҷавони қобилиятнок аз яке аз деҳаҳои атрофи шаҳри Хошимини Ветнам мебошад. Ӯ бо маълулияти шунавоӣ таваллуд шуд ва аз синни барвақт забони имову ишораро меомӯхт ва инчунин, хондан ва навиштан ба забони англисиро меомӯхт. Дар синни 25 солагӣ ӯ кори пурарзиш ва ҳаёти сазовор дошт. Аъзоёни клуби шаҳрии одамони дорои маълулияти шунавоии Хошимин ва роҳбарони лоиҳаи ТСҶ аз Зунг илтимос намуданд, ки ба онҳо забони англисиро омӯзонад, ки ин барои онҳо ҷаҳони адабиётро мекушояд ва ба хатнависии фонетикӣ ба забони ветнамӣ алтернатива пешниҳод менамояд. Бо дастгирии лоиҳаи ТСҶ, созмони хайриявии маҳаллӣ ва мақомоти мунитсипалии ҳокимият 30 нафар ҷавонони дорои маълулияти шунавоӣ ба дарсҳои шабона 2 маротиба дар як ҳафта ташриф меоварданд. Зунг барномаи стандартӣ ва маводҳои методиро барои омӯзонидани забони англисӣ ҳамчун забони дуюм, истифода мебурд. Ҳар як хонанда, ки мунтазам ба дарсҳо ташриф меоварданд, тақрибан 1 доллари амрикоӣ дар арзиши маҳаллӣ ба Зунг пардохт менамуданд. Дар тӯли 2 сол онҳо асоси забони англисиро аз худ карданд ва баъд барои азхудкунӣ ва такмилдиҳии забони имову ишораи азизи худ оғоз намуданд.

Таъмин намудани сифати қобили қабули кори марказҳои будубоши рӯзона дар ҷамоатҳо Аксар вақт дар ҷамоатҳо марказҳои буду боши рӯзона барои осон намудани ҳаёти волидон, ки кӯдакони дорои маълулияте, ки муҳтоҷи нигоҳубини шабонарӯзӣ мебошанд, доранд, ташкил медиҳанд. Ин марказҳо метавонанд ба волидон ёрии муҳим расонанд, аммо аксар вақт сифати чорабиниҳое, ки онҳо амалӣ менамоянд ва таҳсили кӯдакон чандон хуб нест. Барномаҳои ТСҶ метавонанд ба ин марказҳо дар таъмини гузаронидани чорабиниҳои бозӣ ва омӯзишӣ, ки ба синну солашон мувофиқ аст, ёрӣ расонанд ва барои он, ки риояи «манфиатҳои кӯдак» вазифаи афзалиятнок шавад. Ба ғайр аз ин, марказҳо бояд аз рӯи имконият фарогир бошанд ва инчунин, ба кӯдакони маҳаллие, ки дорои маълулият нестанд ва волидони онҳо, хизмат расонанд.

ТАҲСИЛОТИ ҒАЙРИРАСМӢ

63

Беҳтарсозии робита бо таҳсилоти расмӣ Дар системаҳои миллии маорифи бисёр давлатҳо ба таҳсилоти ғайрирасмӣ чунин аҳамияти калон ба монанди таҳсилоти расмӣ дода намешавад. Дар барномаҳои таҳсилоти ғайрирасмӣ нақшаҳои омӯзишӣ ва усулҳои таҳсилотии гуногун ва чандир истифода бурда мешаванд, ки метавонанд ба хонандагон фоида оранд, аммо инчунин, метавонанд гузариши донишҷӯро ба системаи миллии маориф зери хатар гузоранд. Бе робитаи зич байни ду системаҳо таҳсилоти ғайрирасмӣ метавонад ба ҷудошавии одамони дорои маълулият мусоидат намояд.

ЗАМИМАИ 47

ҲИНДУСТОН

Барномаҳои давлатии хизматрасониҳо дар ҷои истиқомат Таҳсилоти хонагӣ барои кӯдакони дорои маълулият аз тарафи ҳукумати Ҷумҳурии Ҳиндустон ҳамчун усули алтернативии таҳсилоти кӯдакони барои ба мактад рафтан мушкилӣ дошта ё бо ягон сабаб бо системаи таҳсилот фаро гирифта нашуда, эътироф шудааст. Барномаи давлатӣ инчунин, ба волидон ёрии машваратӣ ва чорабиниҳои баланд намудани сатҳи огоҳии онҳоро оид ба муҳимияти ба мактаб рафтани кӯдакон мегузаронанд. Вазифаи дарёфти ихтиёрон дар сатҳи ҷамоати маҳаллӣ бо дастгирӣ ва ҳамоҳангсозии созмонҳои маҳаллии ғайридавлатӣ ба дӯши раёсати маориф гузошта шудааст. Ҳар як ихтиёрӣ бо се кӯдак кор мебарад. Роҳбарияти мактаб ба ихтиёриён мукофотпулӣ медиҳад. Баъди шомил шудан ба системаи таҳсилоти хонагӣ, кӯдак ба мактаби наздиктарин қабул карда мешавад, ки маъмурияти ин мактаб масъулияти кӯдакро ба дӯши худ мегирад. Ба шарофати ин барнома давлат онҳоеро, ки ба мактаб рафта наметавонанд фаро мегирад ва бо кӯдакон дар шароити хона кор мебарад, то он лаҳзае, ки онҳо ба фарогирӣ омода ё дорои малакаҳои худхизматрсонӣ гарданд. Ин иқдоми ҳукуматӣ робитаи самаранокро байни барномаҳои таҳсилоти расмӣ ва ғайрирасмӣ барпо намуда, раванди фарогириро раҳнамоӣ ва имкониятҳои навро барои таҳсил таъмин менамояд. Ҳарчанд, соҳаҳои таҳсилоти расмӣ ва ғайрирасмӣ алоҳида вуҷуд доранд ва ғояҳои фарқкунанда доранд, онҳо метавонанд якдигарро пурра намуда, фаъолона ба ҳамдигар бо усулҳои гуногун ёрӣ расонанд. Барномаҳои ТСҶ метавонанд барои ба роҳ мондани робита байни ду система чунин мусоидат намоянд: • • • • • • • ҷалб намудани роҳбарони муассисаҳои соҳаҳои таҳсилоти расмӣ ва ғайрирасмӣ барои иштирок дар барномаҳои ТСҶ ва таҳияи стратегияҳои фарогир; мустаҳкам намудани таҳсилоти расмӣ бо роҳи омӯзиши волидон ва омӯзгорон оид ба усулҳои рушди мактабҳои фарогир ва барпо намудани робитаҳои зич байни хона ва мактаб; дастгирии раванди гузариш аз барномаҳои таҳсилоти ғайрирасмӣ ба таҳсилоти расмӣ; таҳияи барномаҳои таҳсилоти иловагии ғайрирасмӣ, ки бояд ба хонандагони дорои маълулият барои муваффақ шудан дар таҳсилоти расмӣ ёрӣ расонанд; дастгирии раванди гузариш ба зинаҳои навбатии таҳсилот, воситаҳои зиндагии дарозмуддат ва курсҳои омӯзишӣ, ки аз тарафи соҳаҳои ғайрирасмӣ пешниҳод мешаванд; ҳавасмандкунӣ барои истифодаи якҷояи биноҳо ва ҳуҷраҳо; масалан, барномаҳои таҳсилоти ғайрирасмӣ метавонанд биноҳои мактабиро ҳангоми банд набудани онҳо истифода баранд; ҳавасманд намудани кормандони барномаҳои таҳсилоти расмӣ ва ғайрирасмӣ барои мубодилаи таҷриба ва хизматрасониҳо. 64 ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

ЗАМИМАИ 48

ГОНДУРАС

Машғулиятҳои берун аз дарс ҳамчун омил мешаванд Кормандони барномаҳои ТСҶ дар шаҳри Эл-Порвенири Гондурас, баъди ба итмом расидани рӯзи мактабӣ бо кӯдакони дорои маълулият ва кӯдакони дорои маълулият набуда, ки зери хавфи такрор кардани синфи якум қарор доштанд, машғулиятҳои иловагӣ мегузарониданд. Дар охири соли хониш кӯдакон имтиҳон супориданд. Ҳукумати маҳаллӣ хабар дод, ки дар соли мазкур сатҳи такрори таҳсил дар як синф, дар мактаби мазкур то 75% пастш удааст. Паст рафтани сатҳи такрори таҳсил дар як синф, ҳавасмандии аҳолиро барои ҳамкорӣ бо барномаи ТСҶ ва фарогирии кӯдакони дорои маълулият ба мактабҳои ибтидоӣ баланд намуд.

ТАҲСИЛОТИ ҒАЙРИРАСМӢ

65

66

ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

Таҳсилот дар давоми ҳаёт Муқаддима Ҳуқуқ ба таҳсилот дар давоми ҳаёт дар Моддаи 24 –и Конвенсия оид ба ҳуқуқҳои одамони дорои маълулият оварда шудааст (4). Таҳсилот дар давоми тамоми ҳаёт ин чорабиниҳои мақсадноки омӯзишӣ мебошанд, ки дар асоси доимӣ дар давоми ҳаёти инсон бо мақсади такмили дониш, малакаҳои умумӣ ва касбӣ амалӣ мешаванд. Таҳсилро акнун аз рӯи вақт ва ҷои гирифтани дониш (яъне муассисаи таълимӣ) ва аз рӯи вақт ва ҷои истифодабарии дониш (яъне дар ҷои кор) ҷудо карда намешавад. Қобилияти одамон ва ҷамоатҳо бе таҳсилот дар давоми тамоми ҳаёт, барои таҷдиди донишҳо ва малакаҳои худ ва ба дигаргуниҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, экологӣ, технологӣ ва иҷтимоӣ мувофиқ шудан, нокифоя мешавад (32). Таҳсилот дар давоми ҳаёт метавонад дар шароитҳои гуногун, ҳам дар системаи таҳсилоти расмӣ ва ҳам дар системаи таҳсилоти ғайрирасмӣ амалӣ шавад. Он дигар намудҳои таҳсилотро пурра менамояд ва ҳатто ҳангоми набудани имкониятҳо барои таҳсилоти расмӣ ё такмили ихтисос давом меёбад. Азбаски таҳсилот дар давоми тамоми ҳаёт ҳаматарафа мебошад, бо дигар бахшҳои дастури мазкур, махсусан бо бахш оиди таҳсилоти ғайрирасмӣ умумияти зиёд дорад. Барои мақсадҳои Дастури мазкур дар ин бахш диққати асосӣ ба имкониятҳои таҳсилот дар давоми тамоми ҳаёт барои одамони дорои маълулият дода мешавад – ҳам барои ҷавонон ва ҳам барои калонсолон, ки берун аз доираи системаи мунтазами таҳсилот мавҷуданд.

ЗАМИМАИ 49 Таҳсилот – ҷараёни беохир аст Ширли – духтараки хеле боақл ва қобилиятнок буда, гирифтори фалаҷи майнаи сар аст. Ба он нигоҳ накарда, ки аз бештари фанҳо баҳоҳои баланд дошт, ӯ маҷбур шуд, ки аз мактаб равад. Дар натиҷаи он, ки ӯ дар донишгоҳи кушода таҳсил мекард, ӯ дараҷаи магистрро дар соҳаи маъмуриятчигии амалӣ гирифт ва айни замон менеҷери касбӣ мебошад. Ширли гирифтани дониш ва малакаҳои гуногунро, ки ба онҳо мӯҳтоҷ аст, давом дода истодааст, аз ҷумла такмили пай дар пайи малакаҳои кор бо компютер. Ӯ таҳсилро ҳамчун ҷараёни беохир дида мебарояд. Дар оламе, ки табъиз ва истисно вуҷуд доранд, имкониятҳое, ки дониш ба ӯ дар давоми тамоми ҳаёт пешниҳод менамояд, барои давом додани пешравии мансабӣ ва бартараф намудани монеаҳо дар ҷамоат ба ӯ мадад мерасонад.

ТАҲСИЛОТ ДАР ДАВОМИ ҲАЁТ

67

ЗАМИМАИ 50

ҶУМҲУРИИ АФРИҚОИ ҶАНУБӢ

Васеъ намудани ҳуқуқҳо ва имкониятҳои калонсолон, ки ба онҳо мустақил ва дилпур дар қувваҳои худ буданро имконият медиҳад Инэйбл – барномае мебошад, ки якҷоя бо ассотсиатсияи одамони дорои маълулият ва яке аз созмонҳои ғайридавлатӣ дар деҳоти наздикиҳои Дурбан (Африқои Ҷанубӣ) татбиқ мешавад. Омӯзгори дорои маълулият Фунделва Гамбуше ба калонсолони дорои маълулият малакаҳои хондан, навиштан ва ҳисоб кардан меомӯзонад. Синфи таълимии ӯ контейнери махсус таҷҳизонидашуда мебошад, ки аз тарафи ҷавонони деҳот таъмир карда шудааст. Мақсади барномаи Инэйбл васеъ намудани ҳуқуқҳо ва имкониятҳои маълулони калонсол аст, ки ба онҳо барои мустақил ва нисбати қувваҳои худ дилпур шудан, ёрӣ мерасонад. Дар даврҳои омӯзишии Инэйбл ҳуқуқҳои одамони маълулият омӯзонда шуда, маълумот оид ба чӣ тавр дастрас намудани грантҳо ва фаъолият бо мақсади гирифтани даромад пешниҳод мегардад. Инчунин, лоиҳаи фарогир оид ба омӯзиши ҳунари дӯзандагӣ амалӣ мешавад, ки иштирокчиёни он сарфаи маводҳо, буридан, муайян намудани арзиши аслии маводҳо ва истеҳсоли маводҳо барои фурӯшро меомӯзанд. Шунавандагони калонсол ба дарсҳо бо мақсадҳои гуногун меоянд: дар ин ҷо онҳо метавонанд оид ба систамаи хароҷот ва рӯйхати харид ёрӣ гиранд ё забони англисиро омӯзанд, то ки бо духтурон осон робита намоянд ё дастурҳо оид ба истифодаи дорувориҳоро хонанд. Фунделва, ки худ дорои маълулият аст, мефаҳмад, ки барои хонандагон дарсҳои ӯ намунаи ибрату пайравӣ аст. Лоиҳаи Инэйбл дар асоси иштироки васеъ татбиқ мешавад ва шиори байналмилалии ҳаракати одамони дорои маълулият онро инъикос менамояд: «Бе иштироки мо ҳеҷ чиз дар бораи мо». Барнома чунон созмон дода шудааст, ки одамони дорои маълулият ба ҳамаи марҳилаҳои ҷараёни қабул ва татбиқи қарорҳо шомиланд.

68

ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

Мақсад Одамони дорои маълулият – ҷавонон ва калонсолон - аз дастрасӣ ба имкониятҳои таҳсилоти сифаташ баланд дар давоми тамоми ҳаёт ва доираи васеи омӯзишҳои амалӣ баҳраваранд.

Нақши барномаҳои ТСҶ Нақши барномаҳои ТСҶ аз пешниҳод намудани имкониятҳо ба одамони дорои маълулият барои таҳсил дар давоми ҳаёт ва истиснои иҷтимоии онҳо, инчунин дарканормонӣ ва бекориро пешгирӣ намудан, иборат аст.

Натиҷаҳои чашмдошт • Ба ҷавонони дорои маълулият, ки бо системаи таҳсилоти расмӣ фаро гирифта шудаанд барои гузаштан ба олами меҳнат ё азхудкунии малакаҳои меҳнатӣ ба воситаи пешниҳоди омӯзишҳо, машваратдиҳӣ, баланд намудани сатҳи огоҳии касбӣ ё пешравӣ дар мансаб ва маслиҳати ҳамсолон, ёрӣ расонида мешавад. Калонсолони дорои маълулият аз дастрасӣ ба имкониятҳои ба талаботҳои онҳо мутобиқкарда, таҳсилоти чандир ва босамар, ки дар давоми ҳаёт истифода мебаранд, ба монанди, малакаҳои хониш ва навиштан дар мактабҳои кушода ва гирифтани Таҳсилоти олӣ ба туфайли барномаҳои омӯзишии фосилавӣ манфиат мебинанд. Шахсони алоҳида ва гурӯҳи одамони дорои маълулияти сатҳи вазниниаш гуногун ва талаботи махсус ва шахсони онҳоро нигоҳубин менамоянд ва аъзоёни оилаҳои онҳо ба имкониятҳои таҳсилоти бефосила дастрасӣ доранд Ҷавонон ва калонсолони дорои маълулият ба таҳсилоти бефосила дастрасӣ доранд, ки он ба азхудкунии малакаҳои худхизматрасонӣ ва зиндамонӣ, пайдо кардани иттилоот оид ба солимии репродуктивӣ, ВНМО/БПНМ бахшида шудааст. Омӯзгорон аз мактабҳои давлатию хусусӣ ва дигар муассисаҳои таълимӣ дар сатҳи ҷамоатҳо барои фарогирии ҷавонон ва калонсолони дорои маълулият бо роҳи пешниҳоди имконият барои гирифтани таҳсилот дар давоми тамоми ҳаёт фаъолона мусоидат менамоянд.

•

• •

•

Мафҳумҳои асосӣ Таҳсилот дар давоми ҳаёт ё таҳсилоти бефосила ба дарки маъмули он, ки дар давоми ҳаёт ҳамаи мо таҳсил мегирем, асос меёбад; ин дар ҷаҳони зудтағйирёбандаи имрӯза ва ниҳоят мураккаб хеле муҳим аст. Аммо имкониятҳои омӯзиш аксар вақт бо гурӯҳҳои мушаххаси синну солӣ, муассисаҳо ё мавҷудияти имконияти молиявӣ ё ҷисмонӣ барои гирифтани дастрасӣ ба муассисаи таълимӣ маҳдуд мебошанд. Аз тарафи худ калонсолони дорои маълулият аксар вақт истисно ё бенавоиро дар шароитҳои системаи расмии таҳсилот ҳис менамоянд. Таҳсилот дар давоми ҳаёт ҳамаи асосҳоеро, ки дар бахши «Таҳсилоти ғайрирасмӣ» кӯтоҳ пешниҳод шудааст, дар бар мегирад. Ба ғайр аз ин, консепсияҳое, ки дар поён оварда шудаанд, нақши муҳим мебозанд.

ТАҲСИЛОТ ДАР ДАВОМИ ҲАЁТ

69

Таҳсилоти калонсолон Таҳсилоти калонсолон қисми муҳими ҳаётии таҳсилот дар давоми ҳаёт мебошад ва барои бо кор бомуваффақият,таъмин шудан фарогирии иҷтимоӣ, мавқеи шаҳрвандии фаъол ва рушди шахсият аҳамияти муҳим дорад. Таҳсилоти калонсолон назар ба кӯдакон дигар хел ба амал меояд, талаботҳои махсуси онҳо ва азхудкунии донишро бошад, ҳангоми таҳияи усулҳои таҳсилот ва маводҳои методӣ ба назар гирифтан лозим аст. Имкониятҳои таҳсилот дар давоми ҳаёт бояд ба хонанда равона шуда бошанд; дар ин сурат диққати махсус бояд ба мақсадҳои шахсӣ, таҷрибаи ҳаётӣ ва баланд бардоштани сатҳи худбаҳодиҳӣ дода шавад. Калонсолон иқтидор ва хоҳиши идоракунии таҳсилоти худро доранд, ба худ иқдом гирифтан ва қабул намудани қарорҳоро оид ба чиро, чӣ тавр ва кай онҳо омӯхтан мехоҳанд ва кадом дастгирии иловагӣ ба онҳо зарур аст, доранд. Онҳоро барои гирифтани нақши пешбарӣ дар ҳамаи ҷанбаҳои банақшагирӣ ва татбиқи имкониятҳои таҳсилот таблиғ намудан лозим аст. Бояд усулҳои таҳсилоти калонсолон чандир ва эҷодкорона бошанд; онҳо бояд гуногун бошанд, ба талаботҳои хонандагон бодиққат таасур нишон дода, барои ҷавоб ёфтан аз маводҳои гуногуни воситаҳои ахбори омма ва технологияҳои ёридиҳанда истифода баранд.

Намудҳои имкониятҳо барои таҳсилот дар давоми ҳаёт Намудҳои бештар паҳншудаи имкониятҳои таҳсилот дар давоми ҳаёт инҳоро дар бар мегиранд: • • • • таҳсилоти калонсолон (азхудкунии малакаҳо ё дараҷанокии касбӣ бо додани диплом); таҳсилоти бефосила (даврҳо – бо додан ё надодани диплом, - аз тарафи муассисаҳои расмии таълимӣ, аксар вақт бо мақсади рушди шахсият, пешниҳод мешаванд); рушди касбӣ (азхудкунии дараҷанокии касбиро аксар вақт дар доираи таҳсилоте, ки аз тарафи соҳибкор дар ҷои корӣ ташкил шудааст, дар бар мегирад); худомӯзӣ (муҳити шахсии таҳсил метавонад захираҳо ва асбобҳои зиёди омӯзиширо дар бар гирад, аз он ҷумла интернет – захираҳо ва китобхонаҳо).

Имкониятҳои таҳсилот дар давоми ҳаёт инчунин, даврҳои омӯзишии калонсолонро оид ба хониш, навиштан, структураҳои чандири омӯзиши дигар малакаҳои асосӣ, аксар вақт ба воситаи «мактабҳои кушода», таҳсилоти касбӣ – техникӣ ва такмили ихтисос, рушди шахсият дар давоми тамоми ҳаёт, омӯзиши малакаҳои зиндамонӣ ва инчунин, малакаҳои муоширатро дар бар мегиранд. Ба қатори ин чорабиниҳои омӯзишӣ даврҳои омӯзишӣ барои гурӯҳҳои худёрирасон ва созмонҳои волидон, инчунин, таҳсилоти бефосилаи гурӯҳҳои ақаллият, аз ҷумла одамони дорои маълулият, ки худашон қобилияти барои ҳаёт пул коркуниро надоранд, дохил мешаванд.

Таҳсилоти кушода Таҳсилоти кушода аксар вақт дар «мактабҳои кушода» амалӣ мешавад ва имконияти таҳсилотро дар он ҷой ва тавре, ки ба хонанда зарур аст, медиҳад. Нақшаҳои омӯзишии он бо назардошти талаботи хонандагони синну соли калон, ки ягон вақт имконияти ба мактаб рафтан ё гирифтани таҳсилоти расмӣ надоштанд, тасҳеҳ карда шудаанд. Усулҳои омӯзишӣ одатан ғайрирасмӣ ва эҷодкорона мебошанд ва истифодабарии технологияҳои иттилоотӣ – муоширатиро дар бар мегиранд. Аксар вақт шунавандагон маводҳои махсус таҳияшудаи омӯзиширо дар хона, дар 70 ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

ҷои кор ё дар он ҷое, ки барои онҳо мувофиқ бошад, бо суръати ба онҳо мувофиқ меомӯзанд. Аксар вақт ҷавонон ва калонсолон қобилияти азхудкунии малакаҳои касбиро бо роҳи худомӯзӣ ё бе тарки истеҳсолот доранд.

ЗАМИМАИ 51

ҲИНДУСТОН

Ҳавасмандкунӣ ба таҳсилоти кушода Чӣ тавре, ки дар ҳуҷҷати барномавии донишкадаи миллии таҳсилоти кушодаи Ҷумҳурии Ҳиндустон нишон дода шудааст, «хонандагон метавонанд мувофиқатии фанҳои омӯзиширо озодона, мувофиқи талабот ва мақсадҳои худ интихоб намоянд. Онҳо бо ба таври инфиродӣ аз рӯи маводҳои махсус таҳия шуда, барои худомӯзӣ таҳсил мегиранд. Чунин омӯзиш бо маводҳои аудио, видео ва инчунин, бо дарсҳои инфиродӣ бо омӯзгороне, ки дар марказҳои омӯзишӣ дар рӯзҳои ид ва истироҳат гузаронида мешаванд, пурра карда шудаанд. Хонандагон аз фанҳое, ки омӯхтаанд, бо тартиби ихтиёрӣ ҳангоми омода шудан имтиҳон месупоранд. Тартиби ҷамъшавии холҳои санҷишӣ пешбинӣ шудааст. Бақайдгирии хонандагон ба давраи панҷ сол ҳақиқӣ аст» (33).

Малакаҳои худхизматрасонӣ ва зиндамонӣ Малакаҳои худхизматрасонӣ ва зиндамонӣ ин донишҳо ва малакаҳое мебошанд, ки барои ҳамаи одамон барои фаъолият ва иштироки самаранок дар ҳаёти оила, ҷамоат ва ҷамъият дар умумият зарур мебошанд. Бо сабаби ҷудокунӣ ва табъиз одамони дорои маълулият ба ин малакаҳо ниёз доранд ва дастгирии рушди онҳо қисми ҷудонопазири таҳсилот дар давоми ҳаёт дар ҳамаи марҳилаҳо мебошад. Аз ҷумла, ба одамони гирифтори бемориҳои рӯҳӣ, ҳиссӣӣ дастрасӣ ба имкониятҳои омӯзиши малакаҳои худхизматрасонӣ ва зиндамонӣ лозим шуда метавонад.

Чорабиниҳои пешниҳодшаванда Таъмини дастгирӣ дар марҳилаҳои гузариш Кормандони ТСҶ имкониятҳои мусоид барои иҷро намудани робита байни хонандагони маълул, оилаҳои онҳо, бо кор таъминкунандагон, омӯзгорон ва гурӯҳҳои худтаблиғнамоӣ, доранд. Гузариш аз омӯзиш дар мактаб ба меҳнат ё таҳсилоти касбии минбаъда ва мустақилияти баланд, ҳангоми набудани дастгирӣ метавонад мураккаб бошад. Кормандони ТСҶ метавонанд самтҳои дастраси фаъолияти касбиро муайян ва машварат диҳанд, Мактаби бегоњї имконияти гирифтани машваратро аз барои кормандони сехњои дўзандагї ҳамсолон диҳанд ва дастрасӣ, муҳимиБАРЊАМ ят ва самаранокии ин хизматрасониҳоДОДАНИ БЕСАВОДЇ ро кафолат диҳанд. Аксар вақт ҷалб кардани созмонҳои одамони дорои маълулият ба машваратдиҳӣ ва расонидани ёрӣ ба ҷавонон барои рушди боварӣ ба худ ва азхудкунии малакаҳое, ки ба интихоби мустақил ва идоракунии омӯзиши худ имконият медиҳад, манфиатнок аст.

ТАҲСИЛОТ ДАР ДАВОМИ ҲАЁТ

71

Муайян намудани имкониятҳо барои бартараф намудани бесаводии калонсолон ва барои таҳсили калонсолон Бисёре аз калонсолони дорои маълулият ба мактаб намераванд ё аз сабаби монеаҳои зиёд, аз ҷумла надоштани қобилияти мувофиқ будан ба шартҳои дохилшавӣ, номувофиқатии биноҳои таълимӣ, набудани маблағ барои пардохти таҳсилот, хоҳиш надоштани муассисаи таълимӣ барои қабул намудани шахси дорои маълулият ё зарурати кор кардан ҳангоми дарсҳои мактабӣ, қобилияти дастрас шудан ба таҳсилоти расмӣ ё бефосиларо надоранд. Барномаҳои ТСҶ метавонанд имкониятҳоро барои бартараф намудани бесаводӣ ва барои таҳсилоти калонсолон бо ёрии таҳсилоти кушода дар сатҳи ҷамоат пайдо ва ташкил намоянд. Барномаҳои ТСҶ метавонанд мактабҳои кушодаи мавҷуда ва барномаҳои таълими калонсолонро барои қабул намудани одамони дорои маълулият таблиғ намуда, кафолат диҳанд, ки маводҳои таълимӣ ва усулҳои муоширатӣ барои одамони дорои маълулият мутобиқ ва дастрас бошанд.

ЗАМИМАИ 52

Муваффақиятҳои Майя Майя се синфи аввали мактабро бомуваффақият хатм намуд, чунки ба ӯ имтиҳонҳои хаттӣ супоридан лозим набуд. Вақте ки роҳбарияти мактаб ӯро дар синни 10- солагиаш бо сабаби дорои маълулият будан маҷбур кард, ки мактабро тарк намояд (Майя маълулияти биноӣ ва мушкилии рушди асаб ва ҷисмонӣ дошт), ӯ барои маслиҳат ба ассотсиатсияи одамони дорои маълулияти биноӣ муроҷиат намуд. Ассотсиатсия барои дохил шудан ба мактаби кушода ба ӯ ёрӣ расонид. Дар муддати 13 сол Майя таҳсилоти миёна гирифт. Сонӣ ӯ омӯзиши касбиро гузашт, даврҳои компютерӣ ва даври омӯзишии малакаҳои иҷтимоиро анҷом дод. Имрӯз Майя ҳунари икебана ва сохтани гулҳои сунъиро меомӯзад. Ӯ то ҳол дар мактаби кушода мувофиқи талабот ва шавқҳои худ таҳсилро давом дода истодааст.

Муайян намудани имкониятҳо барои таҳсилоти бефосила Имкониятҳо ба туфайли муассисаҳои таълимии маҳаллӣ ва инчунин, омӯзиши фосилавӣ ва барномаҳои омӯзишӣ дар Интернет барои таҳсилоти бефосила дастрас шуда истодаанд. Таҳсилоти фосилавӣ аксаран қобилияти бартараф намудани чунин монеаҳо, ба монанди масофаҳои калон, набудани нақлиёти дастрас ва муҳити берунии душманонаро дорад ва ба одамони дорои маълулият дар ҳамроҳ шудан ба таҳсилоти олӣ ёрӣ мерасонад. Кормандони ТСҶ бояд оид ба ин намуди таҳсилот иттилоот ва дониши зарурию таҷҳизот дошта бошанд, то ба одамони дорои маълулият барои истифодабарии афзалияташ ёрӣ расонанд. Барномаҳои ТСҶ метавонанд имкониятҳоро барои таҳсилоти бефосила, махсусан дар доираи таҳсилоти фосилавӣ пайдо намоянд ва метавонанд бо муассисаҳои таълимӣ оид ба хизматрасониҳо ба хонандагони дорои маълулият кор кунанд. Барномаҳои ТСҶ инчунин, метавонанд ба маълули калонсол барои гирифтани дастгирии зарурӣ ёрӣ расонанд (масалан, дастрасӣ ба Интернет ё ба таъминоти барномавӣ барои хониши электронӣ) ва боварӣ ба қувваи худ ва малакаҳои аз таҳсилоти фосилавӣ истифода бурданро дар онҳо инкишоф диҳанд

72

ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

ЗАМИМАИ 53

МАЛАЙЗИЯ

Таҳсилоти фосилавӣ Юсоф зани 27-сола мебошад, ки дар шаҳри Ҷорҷтауни Шоҳигарии Малайзия зиндагӣ менамояд. Чордаҳ сол пеш ӯ гирифтори бемории фалаҷ шудааст. Ӯ ба барномаи донишгоҳи таҳсилоти фосилавӣ шомил шуда, адабиётро аз худ менамояд. Юсоф мегӯяд, ки ҳамеша мехост диплом оид ба таҳсилот гирад ва бо ҳамин ба ҳафт бародару хоҳаронаш намуна шавад. Ӯ дар реҷаи онлайн бо ёрии видеомодулҳо ва маводҳо барои худомӯзӣ мехонад.

Мусоидат намудан ба омӯзиши фардҳо ва гурӯҳи одамон бо талаботҳои махсус Барномаҳои ТСҶ метавонанд ба одамон ё гурӯҳи одамон бо талаботҳои махсус дар гирифтани дастрасӣ ба имкониятҳои омӯзишии ба онҳо мувофиқ ёрӣ расонанд ва малакаҳоеро ба даст оранд, ки онҳо ҳавасманданд ё ба он ниёз доранд. Кормандони ТСҶ метавонанд барои одамони дорои намудҳои вазнини маълулият имконияти ташриф ба мактаб, гузаштани омӯзиш ё гирифтани дастрасӣ ба таҳсилоти фосилавиро пайдо намоянд ё ташкил диҳанд. Инчунин, онҳо метавонанд ба намояндагони ақалияти этникӣ барои омӯхтани забон ва гирифтани тамоюли фарҳангӣ ёрӣ расонанд.

Таъмини имконият барои азхудкунии малакаҳои худхизматрасонӣ ва зиндамонӣ Барномаҳои ТСҶ бо созмонҳо ва гурӯҳҳои ҷамоатӣ метавонанд ҳамкорӣ намоянд. Мақсади онҳо ба одамони дорои маълулияти ҷавон ва калонсол пешниҳод намудани имкониятҳои рушди малакаҳо, ки дар зиндагӣ ва барои иштирок дар ҳаёти ҷамъият заруранд, ба монанди худхизматрасонӣ, ҳаракат дар нақлиёт, сафар барои харид, қоидаҳои рафтор дар ҷамъият, истодагарӣ ва иззати нафс, издивоҷ ва тарбияи фарзандон, иттилоотнокӣ оид ба ВНМО/БПНМ, ҳифзи саломатӣ ва некӯаҳволӣ, идоракунии буҷет, мавқеи шаҳрванди фаъол ва иштирок дар ҳаёти сиёсӣ мебошад. Принсипи асосӣ ба кор андохтани барномаҳои параллелӣ набуда, балки муайян намудани барномаҳои мавҷудаи таълимӣ ва фаъолият оид ба табдил додани онҳо ба фарогир мебошад. Баъзе гурӯҳҳои бештар осебпазири аҳолӣ, масалан духтарони ҷавони дорои маълулият ва одамон бо нуқсонҳои зеҳнӣ ё бемориҳои музмини рӯҳӣ метавонанд ба рушди малакаҳои худмуҳофизатнамоӣ аз зӯроварии ҷисмонӣ ва шаҳвонӣ муҳтоҷ бошанд.

Ҳамкорӣ бо кормандони маориф дар ҷамоатҳо барои мусоидат намудан ба фарогирӣ Истисноӣ аксар вақт натиҷаи таъсири на омилҳои шахсӣ, балки омилҳои берунӣ мебошад. Кормандон дар сатҳи ҷамоатҳо, ки бо масъалаҳои маориф сару кор доранд, дар мақомотҳои давлатӣ, созмонҳои ғайридавлатӣ, мактабҳо ва дигар муассисаҳои таълимӣ, аз он ҷумла мактабҳои хусусӣ ва пулакӣ метавонанд ба фарогирӣ ва иштироки фаъоли одамони дорои маълулият дар чорабиниҳо дар соҳаи ТАҲСИЛОТ ДАР ДАВОМИ ҲАЁТ 73

маориф дар давоми ҳаёт, мусоидат намоянд. Барномаҳои ТСҶ бо созмонҳои ҷамоатӣ метавонанд махсусан бо ассотсиатсияҳои волидон бо мақсади мубодилаи таҷриба ва дониш барои баланд намудани иттилоотнокии ҷамъият оид ба мушкилиҳои ба маълулият вобаста ва рушди фарогирӣ дар намудҳои дастраси таҳсилот дар давоми ҳаёт, ҳамкорӣ намоянд. Ба муносибатҳои одамон чорабиниҳои иттилоотӣ дар сатҳи ҷамоат метавонанд таъсири мусбат расонанд, ки таҳсилотро барои ҳамаи гурӯҳҳои дарканормонда, аз ҷумла одамони дорои маълулият тарғиб намоянд. Бо истисноӣ ва табъиз муборизаи бомуваффақият бурдан мумкин аст, ҳамзамон диққати махсусро ба рангорангии васеи дониш ва малакаҳое додан лозим аст, ки барои истифодаи якҷоя дар ҷамоат дастрас мебошанд ва ба аъзоёни ҷамоат дар вохӯриҳо ва ҳамкорӣ бо одамони дорои маълулият, аз ҷумла дар соҳаи маориф, ёрӣ мерасонанд.

Эзоҳҳо 1. Чорчӯбаи Дакарии амалҳо. Таҳсилот барои ҳама. Париж, ЮНЕСКО, 2000 (http:// www.un.org/ russian/events/literacy/dakar.htm, санаи дастрасӣ: 5 маи с. 2010). 2. Изҳороти умумии ҳуқуқҳои инсон. Ню-Йорк, Созмони Милали Муттаҳид, 1948 (http://www.un.org/ru/documents/decl_conv/declarations/declhr.shtml, санаи дастрасӣ: 5 маи с. 2010). 3. Конвенсия оид ба ҳуқуқҳои кӯдак. Ню-Йорк, Созмони Милали Муттаҳид, 1989 (http://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/childcon. shtml, санаи дастрасӣ: 5 маи с. 2010) 4. Конвенция о правах инвалидов. Ню-Йорк, Созмони Милали Муттаҳид, 2006 (http:// www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/disability. shtml, санаи дастрасӣ: 30 марти с.2010). 5. Education for all by 2015. Will we make it? Education for All global monitoring report2008. Paris, UNESCO, 2007 (http://unesdoc .unesco.org/images/0015/001548/154820e. pdf, accessed 5 May 2010) . 6. Children with disabilities. Paris, UNESCO (undated) (www.unesco.org/en/inclusiveeducation/children-with-disabilities, accessed 5 May 2010). 7. Ҳадафҳои рушди ҳазорсола. Ню-Йорк, Созмони Милали Муттаҳид, 2000 (http:// www.un. org/russian/millenniumgoals/, санаи дастрасӣ: 5 маи с. 2010) 8. Jonsson T, Wiman R . Education, poverty and disability in developing countries. In: Poverty reductionsourcebook. Washington, DC, World Bank, 2001. 9. Guidelines for inclusion: ensuring access to Education for All. Paris, UNESCO, 2005 (http://unesdoc .unesco.org/images/0014/001402/140224e.pdf, accessed 5 May 2010). 10. Paez E . Child soldiers in Colombia. Enabling Education Newsletter, No. 7, 2003 (www. eenet. org.uk/resources/eenet_newsletter/news7/index.php, accessed 5 May 2010). 11. The Convention in brief, Article 24. New York, United Nations Enable (undated) (www. un . org/disabilities/ default.asp?id=162, accessed 5 May 2010). 12. Education for All by 2015. Paris, UNESCO (undated) (http://portal.unesco.org/ education/en/ev.php-URL_ID=42579&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201. html, accessed 5 May 2010). 13. Education for All global monitoring report. Strong foundations: early childhood care and education. Paris, UNESCO, 2007 (http://unesdoc.unesco.org/ images/0014/001477/147794e.pdf, accessed 5 May 2010) . 14. Arnold C et al . 2000. Bringing up children in a changing world: Who’s right? Whose rights? Kathmandu, UNICEF/Save the Children, 2000. 15. Watanabe K et al . Early childhood development interventions and cognitive development of young children in rural Vietnam. Journal of Nutrition, 2005, 135(8):1918-25. 16. Werner D . Disabled village children: a guide for community health workers, rehabilitation workers,and families, 2nd ed . Berkeley, CA, Hesperian Foundation, 1988 (www.hesperian. org/publications_ download_DVC .php, accessed 5 May 2010) . 17. Training in the community for people with disabilities. Geneva, World Health Organization, 1989 (www.who. int/disabilities/publications/cbr/training/en/index.html, accessed 5 May 2010). 18. Let’s communicate, a handbook for people working with children with communication 74 ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

difficulties.Geneva, World Health Organization, 1997 (www.who.int/disabilities/ publications/care/en/index.html, accessed 5 May 2010) . 19. National Portage Association (www.portage .org .uk/, accessed 5 May 2010) . 20. Achieve universal primary education. New York, World Bank (undated) (http://ddpext.worldbank.org/ ext/GMIS/gdmis . do?siteId=2&goalId=6&menuId=LNAV01GO AL2, accessed 5 May 2010). 21. Steinfeld E Education for all: the cost of accessibility In: Education notes ashington, DC, WorldBank Education Advisory Service, 2005 (http://iteresources.worldbank. org/EDUCATION/Resources/Education-Notes/EdNotes_CostOfAccess_2 .pdf, accessed 5 May 2010). 22. Miles S . Overcoming resource barriers (Paper presented at the International Special Education Congress(ISEC), Manchester, 24-28 July 2000) (www. isec2000.org.uk/ abstracts/papers_m/miles_1.htm, accessed 5 May 2010) . 23. Enabling Education Network. Newsletter No. 9, 2005 (www.eenet.org.uk/resources/ docs/EENET%20newsletter%209%20FINAL .pdf, accessed 5 May 2010). 24. Enabling Education Network. Newsletter No. 10, 2006 (www.eenet.org .uk/resources/ eenet_newsletter/ news10/index.php, accessed 5 May 2010). 25. Stubbs S . Lessons from the South: pioneers of the future (Paper presented at the International Special Education Congress, Birmingham, 1995). 26. Miles S . Overcoming resource barriers: the challenge of implementing inclusive education in rural areas .Enabling Education Network, 2006 (www.eenet.org.uk/ resources/docs/bonn_1.php, accessed 5 May 2010). 27. Stubbs S . Inclusive education: where there are few resources. Oslo, Norway, Atlas Alliance, 2002. 28. Enabling Education Network. Newsletter No. 7, 2003 fwww.eenet.org .uk/resources/ eenet_newsletter/news7/index.php, accessed 5 May 2010). 29. Magrab P. Towards inclusive practices in secondary education. Paris, UNESCO, 2003 (http://unesdoc.unesco .org/images/0013/001322/132278e.pdf, accessed 5 May 2010) . 30. Lederman D. College and the disabled student. Inside Higher Ed, 2005 (www. insidehighered .com/ news/2005/07/29/disabled, accessed 5 May 2010). 31. Government of Nepal . Non-formal education policy. Kathmandu, Ministry of Education and Sports Non-formal Education Center (NFEC), 2007 (www. doe.gov. np/download/download_722241686.pdf, accessed 5 May 2010) . 32. Lifelong learning in the twenty-first century: the changing roles of education personnel. Geneva, International Labour Office, 2000 (www. ilo .org/public/english/dialogue/ sector/techmeet/jmep2000/ jmepr1.htm, accessed 5 May 2010) . 33. National Institute of Open Schooling, India. Frequently asked questions (www.nios. ac. in/FAQ.htm, accessed 5 May 2010) .

Адабиёти тавсияшаванда Access for all: how to make participatory processes accessible to everyone. London, Save the Children UK, 2000 (http://www. savethechildren.org.uk/en/54_5093.htm, accessed 10 May 2010). Arab Resource Collective (www.mawared .org, accessed 10 May 2010). Australian Government, Department of Education, Employment and Workplace Relations (www.dest. gov. au/sectors/higher_education/publications_resources/eip/disability_ service_provision/default .htm, accessed 10 May 2010). Bernard Van Leer Foundation (www.bernardvanleer.org/, accessed 10 May 2010). Booth T. A perspective on inclusion from England. Cambridge Journal of Education, 1996, 26(1):87-99. Changing teaching practices: using curriculum differentiation to respond to student diversity. Paris, UNESCO, 2004 (http://unesdoc .unesco. org/images/0013/001365/136583e.pdf, accessed 10 May 2010) . Child to Child (www.child-to-child . org/, accessed 10 May 2010) . Community Networks for Developing Countries (http://diac.cpsr.org/cgi-bin/diac02/ pattern.cgi/ public?mode=public&pattern_id=12, accessed 10 May 2010). ТАҲСИЛОТ ДАР ДАВОМИ ҲАЁТ 75

Enabling Education Network (EENET) (www. eenet. org .uk, accessed 10 May 2010). European Association on Early Childhood Intervention (www. eurlyaid .net/, accessed 10 May 2010) . Finding out about people’s disabilities: a good practice guide for further and higher education institutions. London, United Kingdom Department of Education and Science (undated) (http://www.lifelonglearning . co .uk/findingout/finding .pdf, accessed 10 May 2010). Foundation for People with Learning Disabilities (http://www.learningdisabilities.org.uk/, accessed 10 May 2010). Giffard-Lindsay K. Inclusive education in India: interpretation, implementation, and issues. Brighton, Consortium for Research on Educational Access, Transitions and Equity (CREATE), 2007 (http://www.create-rpc . org/pdf_documents/PTA15 .pdf, accessed 10 May 2010) . Handbook for literacy and non-formal education facilitators in Africa . Paris, UNESCO, 2006 (http://unesdoc . unesco.org/images/0014/001446/144656e.pdf, accessed 10 May 2010). Higher education institutions (www.lifelonglearning . co .uk/findingout/index.htm, accessed 10 May 2010). How Kids Develop - resources on child development (www howkidsdevelop com/index html, accessed10 May 2010) . Informal Education (IFED) (www infed org/lifelonglearning/b-life htm, accessed 10 May 2010) . International Information Support Centre (SOURCE) (www asksource info/index htm, accessed 10 May 2010) . Kaplan I, Lewis I, Mumba P. Students’ perspectives and health and safety in schools: using photography to address issues of health and safety in Indonesian, UK and Zambian schools . Manchester, Enabling Education Network (EENET), 2006 (http://www.eenet. org.uk/resources/docs/health_safety_schools.pdf, accessed 10 May 2010) . Kielland A, Rosati F. Broadening the approach to education for all: including working and other hard-to-reach children . Oslo, FAFO, 2008 (www.fafo .no/pub/rapp/20090/20090. pdf, accessed 10 May 2010). Lindeman E. The meaning of adult education. New York, New Republic, 1926. Making a difference: training materials to promote diversity and tackle discrimination. London, Save the Children UK, 2005. Making schools inclusive: how change can happen. London, Save the Children UK, 2008 (www. savethechildren.org .uk/en/docs/making-schools-inclusive.pdf, accessed 10 May 2010). Mariga L, Phachaka L. Integrating children with special needs into regular primary schools. Manchester, Enabling Education Network (EENET), 1993 (www.eenet.org .uk/ resources/docs/lesotho_feasibility.pdf, accessed 10 May 2010). Mumba P. Twinning for inclusion: a child to child project in Zambia . Enabling Education Newsletter No. 3, 1999 (www.eenet.org.uk/resources/eenet_newsletter/news3/page8. php, accessed 10 May 2010). Overcoming exclusion through inclusive approaches in education: a challenge and a vision. Conceptual paper. Paris, UNESCO, 2003 (http://unesdoc.unesco.org/ images/0013/001347/134785e.pdf, accessed 10 May 2010) . Peters SJ . Inclusive education: An EFA strategy for all children. Washington, 76 ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

DC, World Bank, 2004 (http:// siteresources.worldbank.org/EDUCATION/Resourc es/278200-1099079877269/547664-1099079993288/ InclusiveEdu_efa_strategy_for_ children.pdf, accessed 10 May 2010). Providing work placements for disabled students: A good practice guide for further and higher education institutions. London, United Kingdom Department of Education and Science (undated) (www . lifelonglearning .co.uk/placements/placeme1.pdf, accessed 10 May 2010) . Researching our experience: A collection of writings by teachers from Zambia . Manchester, Enabling Education Network (EENET), 2003 (www.eenet.org.uk/resources/ docs/rsrching_experience.pdf, www.mawared . orgaccessed 10 May 2010). Schools for all: including disabled children in education. London, Save the Children UK, 2002 (www. savethechildren.org .uk/en/docs/schools_for_all .pdf, accessed 10 May 2010). Soboh N Promoting inclusive education through child-to-child activities. Manchester, Enabling Education Network (EENET), 1997 (www.eenet .org.uk/resources/docs/ promote.php, accessed 10 May 2010) . Understanding and responding to children’s needs in inclusive classrooms: A guide for teachers . Paris, UNESCO, 2001 (http://unesdoc .unesco .org/ images/0012/001243/124394e.pdf, accessed 10 May 2010) . White paper. Special needs education: building an inclusive education and training system (Section 1 4 1) . Pretoria, South African Ministry of Education, 2001 (www.polity. org.za/polity/govdocs/white_papers/ cover.pdf, accessed 10 May 2010). World Declaration on Education for All. Paris, UNESCO, 1990. (www.unesco.org/ education/pdf/JOMTIE_E. PDF, accessed 10 May 2010) . World review of distance education and open learning. Vancouver, Commonwealth of Learning (annual review with case-studies from a wide range of countries) (www.col .org/ resources/publications/monographs/ worldReview/Pages/default. aspx/volume6 .htm, accessed 10 May 2010) .

ТАҲСИЛОТ ДАР ДАВОМИ ҲАЁТ

77

Барои қайдҳо ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ..........................................................................................................

78

ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

Барои қайдҳо .................................................................................................... ................................................................................................... ................................................................................................... ........................................................................................................ ........................................................................................................ ........................................................................................................ ........................................................................................................ ........................................................................................................ ........................................................................................................ ........................................................................................................ ........................................................................................................ ........................................................................................................ ........................................................................................................ ........................................................................................................ ....................................................................................................... ....................................................................................................... ..........................................................................................................

79

Барои қайдҳо ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ....................................................................................................... ..........................................................................................................

80

ДАСТУР ОИД БА ТСҶ > 3. ҚИСМИ «ТАҲСИЛОТ»

ТОҶИКӢ

МАТРИТСА ТСҶ Саломатӣ Маълумот Худтаъмин кунӣ Рушди малакаҳо Масъалаҳои иҷтимоӣ Васеъ намудани ҳуқуқҳо ва имкониятҳо

Идоракунии саломатӣ

Кӯдакии бармаҳал

Кӯмаки фардӣ Муносибатҳои шахсӣ, никоҳ ва оила

Адвокатсия ва робита Сафарбарии ҷамоатҳо Иштирок дар ҳаёти сиёсӣ Гурӯҳи худкӯмакрасон

Пешгирӣ

Ибтидоӣ

Худшуғлбудан

Кӯмаки тиббӣ

Миёна ва олӣ

Меҳнати киро Хизматрасониҳои молиявӣ

Маданият ва санъат Фароғат, вақтхушӣ ва варзиш Адлия

Барқарорсозӣ

Ғайрирасмӣ

Асбобҳои ёрирасон

Таҳсил дар давоми ҳаёт

Ҳифзи иҷтимоӣ

Ташкилотҳои маълулон

Ҳаракат ва фаъолият ба ҳамагон Барномаи тавонбахшии маъюбон - Бартарафгардонии монеаҳо - Таъмини имкониятҳо барои ҳамагон

Намояндагии Ташкилоти умумиљањонии тандурустї дар Тољикистон кўч. Бохтар 37/1, ш. Душанбе, 6 ошёна тел.: +992 48 701 14 72