Տեղեկատվության ազատության ոլորտում վերապատրաստման Կարիքների գնահատում

º²ÐÎ ºñ¨³ÝÇ ·ñ³ë»ÝÛ³Ï ÐÐ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛ³Ý ËáñÑáõñ¹

ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏՈՒՄ ՎԵՐԱՊԱՏՐԱՍՏՄԱՆ ԿԱՐԻՔՆԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ

Մամուլի և հասարակայնության հետ կապերի պատասխանատու քաղաքացիական ծառայողների և ոստիկանության, պաշտպանության և ազգային անվտանգության մարմինների մամուլի ծառայությունների համար

Վերապատրաստման կարիքների գնահատումն իրականացվել է §Ինֆորմացիայի ազատության¦ կենտրոն ՀԿ-ի և ՀՀ քաղաքացիական ծառայության խորհրդի կողմից, ԵԱՀԿ Երևանի գրասենյակի աջակցությամբ։

ԵՐԵՎԱՆ 2008 Սույն փաստաթղթում արտահայտված կարծիքները, ներկայացված տվյալները, մեկնաբանություններն ու եզրակացությունները հեղինակներինն են և կարող են չհամընկնել ԵԱՀԿ-ի կամ ԵԱՀԿ Երևանի գրասենյակի կարծիքների հետ։  ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ.......................................................................................................................4 ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ .............................................................................................................................6 ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՓՈՐՁԸ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ԲՆԱԳԱՎԱՌՈՒՄ ....14 ՏԱ ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՊԱՇՏՈՆՅԱՆԵՐԻ ՏԵՂԵԿԱՑՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ՄԱԿԱՐԴԱԿԸ…………………………………………………..19 ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՏՐԱՄԱԴՐՄԱՆ ՓՈՐՁԸ ................................20 ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՈՉԸՆԴՈՏՆԵՐԸ .........................25 ՊԱՇՏՈՆՅԱՆԵՐԸ ՊԵՏԱԿԱՆ ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ....................................................27 ՏԱ ՈԼՈՐՏՈՒՄ ՎԵՐԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄ .................................................................................28 ՈՒՍՈՒՄԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ ԱՄՓՈՓՈՒՄ.............................................30 ԱՌԱՋԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ......................................................................................................32 ՀԱՎԵԼՎԱԾ 1 ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ԸՆԴԳՐԿՎԱԾ ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ ՑԱՆԿԸ…………….36

3 ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Հայաստանի Հանրապետությունը «Տեղեկատվության ազատության մասին» (այսուհետև՝ ՏԱ) համապարփակ օրենք է ընդունել 2003 թ.-ի սեպտեմբերի 23-ին։ Սակայն մինչ օրս ՏԱ օրենքի կիրառումը շարունակում է լուրջ խնդիր մնալ պետական և տեղական մարմինների, ինչպես նաև ողջ հասարակության համար։ Ստեղծված իրավիճակի պատճառներից մեկն այն է, որ կառավարման մարմիններում տեղեկատվություն տնօրինողները տեղեկատվություն չեն տրամադրում օրենքով իրենց վրա դրված պարտականությունների մասին բավարար չափով տեղեկացված չլինելու և օրենքը կիրառելու համար անհրաժեշտ գիտելիք և հմտություններ չունենալու պատճառով։ Այդ բացը լրացնելու համար անհրաժեշտ է վերապատրաստման դասընթացներ կազմակերպել պետական մարմինների մամուլի և հասարակայնության հետ կապերի պատասխանատուների համար։ Կառավարման բոլոր ոլորտներն ունեն տեղեկատվության բանիմաց պատասխանատուների կարիք, ուստի ուսուցման այդ դասընթացներին կարող են մասնակցել տարբեր ոլորտներում աշխատող պաշտոնյաներ։ Սակայն, կարծիք կա, որ թափանցիկությունն առավել դժվար հասանելի է ուժային կառույցներում, ոստիկանության և ազգային անվտանգության մարմիններում, մինչդեռ այդ մարմինները պետք է առաջնորդվեն թափանցիկության, պատասխանատվության և օրենքի գերակայության համընդհանուր ժողովրդավարական սկզբունքներով։ Միևնույն ժամանակ, պետական պաշտոնյաների համար ՏԱ խնդիրների մասին կանոնավոր դասընթացներ կազմակերպելուց առաջ անհրաժեշտ է գնահատել այդ պաշտոնյաների կարիքները և նրանց ակնկալիքներն այդ դասընթացներից։ Սույն ուսումնասիրությունը նպատակ ունի գնահատելու ՏԱ օրենքի մասին կենտրոնական և մարզային պաշտոնյաների գիտելիքների մակարդակը և օրենքի կիրառման հետ կապված առկա իրավիճակը, ինչը հնարավորություն կտա մշակել ՏԱ խնդիրներին նվիրված ընդհանուր վերապատրաստման ծրագիր մամուլի և հասարակայնության հետ կապերի պատասխանատու քաղաքացիական ծառայողների և ոստիկանության, պաշտպանության և ազգային անվտանգության մարմինների տեղեկատվության համար պատասխանատու անձանց համար։

Ուսումնասիրության նպատակն ու մեթոդաբանությունը

Կարիքների գնահատման սույն ուսումնասիրության առաջնային նպատակը պետական պաշտոնյաների շրջանում ՏԱ օրենքի դրույթների իմացության մակարդակի, ՏԱ հարցերի շուրջ կազմակերպվելիք վերապատրաստման դասընթացներից նրանց ակնկալիքների, ՏԱ օրենքի ու վերջինիս կիրարկման մեխանիզմների վերաբերյալ նրանց գիտելիքների խորացման անհրաժեշտության բացահայտումն է: Այս նպատակով հարցազրույցներ են անցկացվել ինչպես կենտրոնական, այնպես էլ բոլոր 10 մարզերը ներկայացնող 45 պետական և տարածքային կառավարման մարմինների 104 պաշտոնատար անձանց, այդ թվում՝ ոստիկանության, պաշտպանության և ազգային անվտանգության մարմինների մամլո պատասխանատուների հետ։ Մանրամասն անհատական հարցազրույցների հիման վրա մշակվել է սույն Գնահատման հաշվետվությունը, որն առաջարկություններ է պարունակում առ այն, թե ինչպես լրացնել տեղեկատվության տրամադրման համար 4 պատասխանատուների ՏԱ մասին գիտելիքների բացերը և կատարելագործել ՏԱ օրենքի կիրառման մեխանիզմները։ Դա հիմք պետք է հանդիսանա քաղաքացիական ծառայողների և ոստիկանության, պաշտպանության և ազգային անվտանգության մարմինների տեղեկատվության պատասխանատուների համար միասնական ուսումնական ծրագիր մշակելու համար։ Մինչ հարցազրույցներին անցնելը ուսումնասիրվել են կառավարման մարմինների կառուցվածքը, նրանց գործառույթները և ղեկավարման համակարգերը՝ թիրախ խումբը հստակեցնելու նպատակով։ Ուսումնասիրությունը և հարցազրույցներն իրականացրել և կարիքների գնահատման զեկույցը պատրաստել են Ինֆորմացիայի ազատության կենտրոնը և ՀՀ քաղաքացիական ծառայության խորհուրդը։

Համառոտ տվյալներ հարցազրույցներին մասնակցած պաշտոնյաների մասին

Հարցազրույցներին մասնակցել է 104 պաշտոնյա։ Հարցվածների ընդհանուր պատկերը հետևյալն է՝ . - 66 տոկոսը եղել են պետական մարմինների հանրության հետ կապերի վարչությունների պետեր, - 21 տոկոսը՝ մամլո քարտուղարներ, - 10 տոկոսը՝ աշխատակազմի ղեկավարներ, - 3 տոկոսը՝ խորհրդականներ և օգնականներ։

Հարցվածները ներկայացնում էին 45 պետական մարմիններ, որոնցից 41-ում գործում է քաղաքացիական ծառայության ինստիտուտը, իսկ մյուս 4-ը` ՀՀ գլխավոր դատախազությունը, ոստիկանությունը, ազգային անվտանգության ծառայությունը և պաշտպանության նախարարությունը։ (Ուսումնասիրության մեջ ընդգրկված մարմինների ամբողջական ցանկը ներկայացված է սույն զեկույցի Հավելված I-ում)։ Հարցազրույցներին մասնակցած պաշտոնատար անձանց 62 տոկոսը (կամ 64 հոգի) կանայք են, իսկ 38 տոկոսը (կամ 40 հոգի)՝ տղամարդիկ։ Վարչություններում հանրության հետ կապերով և տեղեկատվության խնդիրներով զբաղվողները հիմնականում կանայք են, սակայն գերատեսչությունների ղեկավարները, որոնք հիմնական որոշումներ կայացնողներն են, մեծ մասամբ տղամարդիկ են։ Ուշագրավ է, որ ինչպես Երևանում, այնպես էլ մարզերում, հարցազրույցներին մասնակցած մարմինների պաշտոնատար անձանց մեծամասնությունը (53 տոկոսը, կամ 55 հոգի) 40 տարեկանից բարձր է, 44 տոկոսը (կամ 46 հոգի) պատկանել են 25-ից մինչև 40 տարեկան տարիքային խմբին, և ընդամենը 3 տոկոսը (կամ 3 հոգի)՝ 18-ից մինչև 24 տարեկան տարիքային խմբին։ 70 հոգի պետական կառավարման մարմիններից են, 22-ը՝ տարածքային կառավարման մարմիններից և 12-ը՝ տարբեր կարգավորիչ մարմիններից և Երևանի քաղաքապետարանից։ Հարցազրույցներին մասնակցած 71 պաշտոնյաներ (կամ 68 տոկոսը) նշել են, որ տեղեկություններ տրամադրելը մտնում է իրենց պարտականությունների մեջ, 17 տոկոսը (կամ 18 հոգի) ասել են, որ դա իրենց պարտականությունների մեջ չի մտնում, և 15 հոգի (կամ 15 տոկոսը) վստահ չէին կամ չգիտեին` տեղեկություններ տրամադրելը մտնու՞մ է իրենց պարտականությունների մեջ, թե՞ ոչ։

5 ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

Միջազգային պարտավորություններ

Հայաստանը՝ որպես մի շարք միջազգային կազմակերպությունների անդամ, ստորագրել է մարդու իրավունքներին վերաբերող կարևորագույն միջազգային փաստաթղթերը։ Դրանով իսկ Հայաստանը պարտավորվել է հարգել մարդու իրավունքները, այդ թվում՝ արտահայտվելու և տեղեկատվության ազատության իրավունքը։ 2002 թ.-ին Հայաստանը՝ որպես Եվրոպայի խորհրդի անդամ, վավերացրել է «Մարդու իրավունքների մասին» եվրոպական կոնվենցիան, որի 10-րդ Հոդվածը պաշտպանում է արտահայտվելու և տեղեկատվության ազատությունը։ Որպես ՄԱԿ- ի անդամ (1992 թ.-ից)՝ Հայաստանը նաև միացել է «Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրին», որի Հոդված 19-ում հռչակվում է հետևյալը. «Յուրաքանչյուր ոք ունի համոզմունքներ ունենալու և արտահայտվելու իրավունք. այս իրավունքը ներառում է համոզմունքներին անարգել հավատարիմ մնալու և տեղեկություններ ու գաղափարներ որոնելու, ստանալու ու տարածելու ազատություն, լրատվության ցանկացած միջոցներով, անկախ պետական սահմաններից»։ Հայաստանը վավերացրել է նաև «Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին» միջազգային դաշնագիրը (ուժի մեջ է մտել 1993 թ.-ից), որի Հոդված 19-ում խոսվում է «սեփական կարծիք ունենալու» իրավունքի և «անկախ պետական սահմաններից, ցանկացած տեսակի տեղեկություններ և գաղափարներ փնտրելու, ստանալու և տարածելու» ազատության մասին։ Հայաստանը նաև ստորագրել և վավերացրել է Օրհուսի կոնվենցիան (1998 թ.-ին և 2001 թ.-ին, համապատասխանաբար)։ Հայաստանը՝ որպես 1992 թ.-ից Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության (ԵԱՀԿ) մասնակից պետություն, պարտավորվել է հարգել «Հելսինկյան եզրափակիչ ակտում» և ԵԱՀԿ-ի հետագա հռչակագրերում արտացոլված չափանիշները։

Տեղեկություններ ստանալու իրավունք

Սահմանադրական իրավունք

2005 թ.-ի նոյեմբերին ընդունված սահմանադրական փոփոխություններով տեղեկություններ ստանալու իրավունքը հռչակվել է որպես սահմանադրական իրավունք։ Տեղեկություններ ստանալու իրավունքը ճանաչվել է որպես մարդու հիմնարար իրավունքներից մեկը։ ՀՀ Սահմանադրության Հոդվածներ 27-ում և 27.1-ում ամրագրված են արտահայտվելու ազատությունը և տեղեկություններ ստանալու իրավունքը։ Հոդվածներ 23-ը և 33.2-ը լրացուցիչ երաշխիքներ են նախատեսում պաշտոնական տեղեկություններին ծանոթանալու իրավունքի համար։

6 Հոդված 27

«Յուրաքանչյուր ոք ունի իր կարծիքն ազատ արտահայտելու իրավունք։ Արգելվում է մարդուն հարկադրել հրաժարվելու իր կարծիքից կամ փոխել այն։ Յուրաքանչյուր ոք ունի խոսքի ազատության իրավունք, ներառյալ՝ տեղեկություններ և գաղափարներ փնտրելու, ստանալու, տարածելու ազատությունը, տեղեկատվության ցանկացած միջոցով՝ անկախ պետական սահմաններից։ Լրատվամիջոցների և տեղեկատվական այլ միջոցների ազատությունը երաշխավորվում է։ Պետությունը երաշխավորում է տեղեկատվական, կրթական, մշակութային և ժամանցային բնույթի հաղորդումների բազմազանությունն առաջարկող անկախ հանրային ռադիոյի և հեռուստատեսության առկայությունը և գործունեությունը»։

Հոդված 27.1

«Յուրաքանչյուր ոք ունի իր անձնական կամ հասարակական շահերի պաշտպանության նկատառումներով իրավասու պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմիններին և պաշտոնատար անձանց դիմումներ կամ առաջարկություններ ներկայացնելու և ողջամիտ ժամկետներում պատշաճ պատասխան ստանալու իրավունք»։ Սահմանադրության Հոդված 23-ը նախատեսում է, որ յուրաքանչյուր ոք ունի պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմիններում իրեն վերաբերող տեղեկություններին ծանոթանալու իրավունք։ Սահմանադրության Հոդված 33.2-ը հռչակում է բնապահպանական տեղեկությունների մատչելիությունը. «Յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի ապրելու իր առողջությանը և բարեկեցությանը նպաստող շրջակա միջավայրում, պարտավոր է անձամբ և այլոց հետ համատեղ պահպանել և բարելավել շրջակա միջավայրը։ Պաշտոնատար անձինք պատասխանատվություն են կրում բնապահպանական տեղեկությունները թաքցնելու կամ դրանց տրամադրումը մերժելու համար»։

«Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենք (2003թ.)

ՀՀ Ազգային ժողովը «Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենքն ընդունել է 2003 թ.-ի սեպտեմբերի 23-ին։ Այն ուժի մեջ է մտել 2003 թ.-ի նոյեմբերի 15- ին։ Օրենքի գործողությունը տարածվում է ոչ միայն պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների, այլ նաև հանրությանը որոշ ոլորտներում ծառայություններ մատուցող կամ ապրանքային շուկայում մենաշնորհ կամ գերիշխող դիրք ունեցող մասնավոր կազմակերպությունների վրա։ Չնայած օրենքն արդեն գործում է, կառավարությունը դեռևս չի ընդունել օրենքով նախատեսված ենթաօրենսդրական ակտերը, որոնք պետք է հեշտացնեն օրենքի կիրառումը։ ՏԱ օրենքը հստակ հնգօրյա ժամկետ է սահմանում տեղեկություններ պահանջող հարցումներին պատասխանելու համար։ Եթե հարցման մեջ նշված տեղեկությունները տրամադրելու համար անհրաժեշտ է կատարել լրացուցիչ 7 աշխատանք, ապա այդ տեղեկությունները դիմողին են տրվում հարցումը ստանալուց հետո 30-օրյա ժամկետում, որի մասին հարցումը ստանալուց հետո 5-օրյա ժամկետում գրավոր տեղեկացվում է դիմողին՝ նշելով հետաձգման պատճառները և տեղեկությունները տրամադրելու վերջնական ժամկետը։ ՏԱ օրենքը նաև պահանջում է, որ պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինները պարբերաբար, տարին առնվազն մեկ անգամ, հրապարակեն իրենց գործունեությանն առնչվող տեղեկություններ, օրինակ՝ հանրության համար իրականացվող աշխատանքները և ծառայությունները, բյուջեն, հաստիքացուցակները, պաշտոնատար անձանց անունները, ազգանունները, կրթությունը, մասնագիտությունը, պաշտոնը, աշխատավարձը, աշխատանքի վայրի հեռախոսահամարները, էլեկտրոնային փոստի հասցեները, տնօրինվող տեղեկությունների ցանկը և այդ տեղեկությունների տրամադրման կարգը, շրջակա միջավայրի վրա ներգործությունը և այլն։ ՏԱ օրենքում նաև հստակ նշված են տեղեկատվության մերժման հիմքերը և կարգը, որը պահանջում է, որ բոլոր մերժումները հիմնավորվեն՝ ըստ օրենքով սահմանված հիմքերի։ Այդ դրույթները նպատակ ունեն կանխելու պաշտոնյաների կամայականությունները։ Հայաստանի ՏԱ օրենքի առավելություններից մեկը նաև այն է, որ օրենքը իրավական պաշտպանություն է նախատեսում տարատեսակ խախտումների կամ ապօրինությունների մասին ահազանգողների համար։ Հոդված 8-ում սահմանված են տեղեկությունների երեք խմբեր, որոնք չեն կարող գաղտնագրվել և պետք է անհապաղ հրապարակվեն։ Դրանք, օրինակ, այն տեղեկություններն են, որոնք վերաբերում են քաղաքացիների անվտանգությանը և առողջությանը սպառնացող արտակարգ դեպքերին, ինչպես նաև աղետներին և դրանց հետևանքներին։ Այդ կարգի տեղեկությունների տրամադրումը (նույնիսկ եթե դրանք գաղտնի են համարվում) որևէ պաշտոնյայի կողմից չի կարող առաջացնել վարչական կամ քրեական պատասխանատվություն (Հոդված 14)։ ՏԱ օրենքը պահանջում է, որ պետական մարմինները նշանակեն տեղեկատվության ազատության ապահովման համար պատասխանատու անձանց` տեղեկություն ստանալու հարցումներն ընդունելու և դրանց ընթացք տալու համար։

ՏԱ օրենքի Հոդված 13-ում նշված է՝ 1. Տեղեկատվության ազատության ապահովման համար պատասխանատու անձը կարող է լինել տեղեկատվություն տնօրինողի նշանակված պաշտոնատար անձը կամ տեղեկատվություն տնօրինողի ղեկավարը։

2. Տեղեկատվության ազատության ապահովման համար պատասխանատու անձն օրենսդրությամբ սահմանված կարգով՝

1) ապահովում է տեղեկատվության ազատության ապահովման ոլորտում տեղեկատվություն տնօրինողի պարտականությունների իրականացումը,

2) տեղեկություն փնտրողին մատչելի ձևով բացատրում է տեղեկության տրամադրման կարգը, պայմանները և ձևերը,

3) մշակում է ստացված հարցումների վիճակագրական և ամփոփ տվյալները։ 8  Օրենքում նշված է, որ օրենքի խախտմամբ տեղեկություններ տրամադրելուց հրաժարվելը կամ ոչ հավաստի տեղեկություններ տրամադրելը, ինչպես նաև տեղեկություններ ստանալու սահմանված կարգի այլ խախտումներն առաջացնում են «Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ» ՀՀ օրենսգրքով կամ ՀՀ Քրեական օրենսգրքով սահմանված պատասխանատվություն։ Տեղեկատվության ազատության մասին դրույթներ են պարունակում «Քրեական դատավարության» և «Քաղաքացիական դատավարության» ՀՀ օրենսգրքերը, համաձայն որոնց քրեական գործերի դատական քննությունը և դատարաններում քաղաքացիական գործերի քննությունը դռնբաց է՝ որոշ սահմանափակումներով, որոնք նախատեսված են օրենքով։ «Քաղաքացիական դատավարության» ՀՀ օրենսգրքի Հոդված 8-ի համաձայն, գործերի քննությունը կարող է դռնփակ լինել, եթե խոսքը գնում է որդեգրման գործերի կամ քաղաքացիների անձնական կամ ընտանեկան կյանքի անձեռնմխելիությունն ապահովելու մասին։ «Քրեական դատավարության» ՀՀ օրենսգրքի Հոդված 16-ի համաձայն, դռնփակ դատական քննություն անցկացվում է օրենքով նախատեսված դեպքերում՝ հանրության բարքերի, հասարակական կարգի, պետական անվտանգության, կողմերի անձնական կյանքի կամ արդարադատության շահերի պաշտպանության նկատառումներով։

«Զանգվածային լրատվության մասին» ՀՀ օրենք (2003թ.)

«Զանգվածային լրատվության մասին» օրենքը երաշխավորում է զանգվածային լրատվության միջոցների և զանգվածային լրատվության միջոցներում աշխատող լրագրողների՝ առանց անհիմն սահմանափակումների աշխատելու ընդհանուր իրավունքը։ Այն վերահաստատում է տեղեկություններ փնտրելու, ստանալու և տարածելու սահմանադրական իրավունքը։ Այն արգելում է գրաքննությունը, «լրագրողի մասնագիտական օրինական գործունեությանը խոչընդոտելը», առանց ծանր հանցագործություններ բացահայտելու անհրաժեշտությամբ պայմանավորված դատարանի որոշման տեղեկատվության աղբյուրները բացահայտելը, և պահանջում է, որ պետական մարմինները նախապատվություն չտան առանձին լրագրողներին՝ ուրիշների հաշվին։

ՀՀ Քրեական օրենսգիրք և «Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ» ՀՀ օրենսգիրք «Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ» օրենսգրքի՝ 2003 թ.-ի դեկտեմբերի 1-ին ընդունված փոփոխությունների համաձայն (Հոդված 1, կետ 1), տեղեկություններ տրամադրելու իր պարտականությունն ապօրինի չկատարելու դեպքում պաշտոնատար անձը պատժվում է տուգանքով՝ նվազագույն աշխատավարձի տասնապատիկից հիսնապատիկի չափով, իսկ նույն խախտումը կրկնելու դեպքում՝ հիսնապատիկից հարյուրապատիկի չափով։ ՀՀ Քրեական օրենսգրքի Հոդված 148-ի համաձայն, անձին՝ անմիջականորեն նրա իրավունքներն ու օրինական շահերը շոշափող և սահմանված կարգով հավաքված փաստաթղթերը կամ նյութերը ներկայացնելուց պաշտոնատար անձի կողմից ապօրինի հրաժարվելը կամ անձին այդպիսի տեղեկությունը ոչ լրիվ կամ դիտավորյալ աղավաղված ներկայացնելը, եթե դա տվյալ անձի իրավունքներին և 9 օրինական շահերին վնաս է պատճառել, պատժվում է տուգանքով՝ նվազագույն աշխատավարձի երկուհարյուրապատիկից չորսհարյուրապատիկի չափով։ Հոդված 282-ով քրեականացված է շրջակա միջավայրի աղտոտման վերաբերյալ տեղեկություններ թաքցնելը։ Այդ խախտումը կատարած պաշտոնատար անձը կարող է պատժվել ազատազրկմամբ կամ մինչև երեք տարի ժամկետով որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու իրավունքից զրկելով։ Սակայն, վարչական և քրեական այս պատժամիջոցներից և ոչ մեկն առ այսօր գործնականում չի կիրառվել։ Դատական պրակտիկայում հայցվորները պահանջում են միայն տեղեկությունների տրամադրում և պետական տուրքի փոխհատուցում, և չեն պահանջում պատասխանող կողմի նկատմամբ պատժամիջոցների կիրառում։ Պետք է նշել նաև, որ Քրեական օրենսգիրքը հատուկ երաշխիքներ է նախատեսում լրագրողների տեղեկություններ ստանալու իրավունքի համար։ Հոդված 164-ը պաշտպանում է լրագրողի մասնագիտական օրինական գործունեությունը, այդ թվում՝տեղեկություններ ստանալու իրավունքը, որը լրագրողի մասնագիտական օրինական գործունեության մաս է կազմում։

Հոդված 164-ի համաձայն՝

«1. Լրագրողի մասնագիտական օրինական գործունեությանը խոչընդոտելը կամ նրան տեղեկություններ տարածելուն կամ տարածելուց հրաժարվելուն հարկադրելը պատժվում է տուգանքով՝ նվազագույն աշխատավարձի հիսնապատիկից հարյուրհիսնապատիկի չափով: 2. Նույն արարքները, որոնք կատարել է պաշտոնատար անձն իր պաշտոնեական դիրքն օգտագործելով, պատժվում են տուգանքով՝ նվազագույն աշխատավարձի հարյուրապատիկից երկուհարյուրհիսնապատիկի չափով կամ ազատազրկմամբ՝ առավելագույնը երեք տարի ժամկետով՝ որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու կամ որոշակի գործունեությամբ զբաղվելու իրավունքից զրկելով՝ առավելագույնը երեք տարի ժամկետով կամ առանց դրա»։ Պետք է նշել, որ առաջին անգամ այս հոդվածը կիրառվել է 2004 թ.-ի հոկտեմբերի 11-ին։ Կոտայքի մարզի առաջին ատյանի դատարանը մեղավոր է ճանաչել թիկնապահին, ով Ծաղկաձորում հարձակվել էր լրագրողների վրա և թույլ չէր տվել, որ վերջիններս լուսանկարեն։ Դատարանը նրան դատապարտել էր վեց ամսվա ազատազրկման։ Դա առաջին դեպքն էր Հայաստանում, երբ անձը դատապարտվել է ազատազրկման լրագրողների աշխատանքն ապօրինի խոչընդոտելու և տեղեկություններ ստանալու նրանց իրավունքը սահմանափակելու համար։

Բնապահպանական օրենսդրություն

Ինչպես արդեն նշվել է, Հայաստանի Հանրապետությունը 1998 թ.-ին ստորագրել և 2001 թ.-ին վավերացրել է Օրհուսի կոնվենցիան։ Կոնվենցիան երաշխավորում է մարդկանց՝ բնապահպանական տեղեկություններ ստանալու իրավունքը։ Քանի որ խոսքը գնում է միջազգային պայմանագրի մասին, դրանում պարունակվող պարտավորություններն ուղղակիորեն տարածվում են ՀՀ կառավարության վրա։

10  «Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության մասին» ՀՀ օրենքը պահանջում է, որ պետական մարմինները զանգվածային լրատվության միջոցներին տեղեկացնեն շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննությունների մասին և հանրային լսումներ կազմակերպեն։

«Անհատական տվյալների մասին» ՀՀ օրենք (2002թ.)

«Անհատական տվյալների մասին» ՀՀ օրենքը նախատեսում է, որ յուրաքանչյուր քաղաքացի իրավունք ունի անվճար ստանալ իր մասին տեղեկություններ։ Օրենքը քաղաքացուն նաև թույլ է տալիս ուղղել, ուղեփակել կամ ոչնչացնել իր մասին անհատական տվյալները։

«Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենք (2004թ.)

«Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքը քաղաքացիներին իրավունք է տալիս դիմումներ և բողոքներ ներկայացնել պետական մարմիններին։ Օրենքը պահանջում է, որ քաղաքացիների դիմումներն ու բողոքները պատասխանվեն մեկ ամսվա ընթացքում։

Տեղեկատվության մերժում

«Տեղեկատվության ազատության մասին» օրենքի Հոդված 8-ում թվարկված են հինգ դեպքեր, երբ տեղեկատվությունը կարող է մերժվել։ Դրանք այն դեպքերն են, երբ տեղեկությունները՝

1) պարունակում են պետական, ծառայողական, բանկային, առևտրային գաղտնիք, 2) խախտում են մարդու անձնական և ընտանեկան կյանքի գաղտնիությունը, այդ թվում՝ նամակագրության, հեռախոսային խոսակցությունների, փոստային, հեռագրային և այլ հաղորդումների գաղտնիությունը, 3) պարունակում են հրապարակման ոչ ենթակա նախնական քննության տվյալներ, 4) բացահայտում են մասնագիտական գործունեությամբ պայմանավորված մատչելիության սահմանափակում պահանջող տվյալներ (բժշկական, նոտարական, փաստաբանական գաղտնիք), 5) խախտում են հեղինակային իրավունքը և (կամ) հարակից իրավունքները։

Սրանք տեղեկություններ չտրամադրելու օրենքով նախատեսված հիմքեր են։ Այս հիմքերի առկայության դեպքում օրենքը չի դնում հանրային շահին սպառնացող վտանգը ցույց տալու պահանջ։ Վնասն ապացուցելու պահանջը նախատեսված չէ օրենքով։ Այնուամենայնիվ, նույն Հոդված 8-ի կետ 3-ով սահմանվում են մի շարք դեպքեր, երբ տեղեկատվությունը չի կարող մերժվել, նույնիսկ եթե տեղեկությունները պարունակում են կետ 1-ով նախատեսված հրապարակման ոչ ենթակա տվյալներ։ Այսպես, տեղեկությունների տրամադրումը չի կարող մերժվել, եթե դրանք՝

11  1) վերաբերում են քաղաքացիների անվտանգությանը և առողջությանը սպառնացող արտակարգ դեպքերին, ինչպես նաև տարերային (ներառյալ՝ պաշտոնապես կանխատեսվող) աղետներին և դրանց հետևանքներին, 2) ներկայացնում են Հայաստանի Հանրապետության տնտեսության ընդհանուր վիճակը, ինչպես նաև բնության և շրջակա միջավայրի պաշտպանության, առողջապահության, կրթության, գյուղատնտեսության, առևտրի, մշակույթի բնագավառում տիրող իրական վիճակը, 3) չտրամադրելը բացասական ազդեցություն կունենա Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական, գիտատեխնիկական և հոգևոր- մշակութային զարգացման պետական ծրագրերի իրականացման վրա։ Այս կարգի գաղտնի տեղեկությունների պաշտոնական հրապարակումը օրենքի առաջ պատասխանատվություն չի առաջացնում։ Հոդված 14-ի կետ 2-ի համաձայն, ՏԱ օրենքի Հոդված 8-ի կետ 3-ով նախատեսված դեպքերում տեղեկությունների հրապարակումը չի կարող առաջացնել վարչական կամ քրեական պատասխանատվություն։ Տեղեկատվությունը մերժելիս պետական մարմինը պետք է հիմնավորի մերժումը՝ հղում կատարելով օրենքով նախատեսված մերժման հիմքերին։

«Պետական և ծառայողական գաղտնիքի մասին» ՀՀ օրենք (1996թ.)

«Պետական և ծառայողական գաղտնիքի մասին» ՀՀ օրենքը սահմանում է տեղեկությունների դասակարգման համապարփակ մի համակարգ։ Օրենքով պաշտպանվում են այն տեղեկությունները, որոնք վերաբերում են ռազմական բնագավառին (այդ թվում՝ տեղեկություններ զինված ուժերի ռազմավարական և օպերատիվ պլանների, զորքերի ծավալման, ռազմարդյունաբերական համալիրի ծրագրերի, զինված ուժերի կառուցվածքի և տեղաբաշխման մասին), արտաքին հարաբերությունների և արտաքին տնտեսական գործունեության բնագավառին, տնտեսության, գիտության և տեխնիկայի բնագավառին (տեղեկություններ պաշտպանական ծրագրերի և ռազմամթերքի արտադրության, թանկարժեք մետաղների և թանկարժեք քարերի, պետական պահուստների, պետության ֆինանսների և բյուջետային քաղաքականության մասին) և հետախուզական բնագավառին (տեղեկություններ հակահետախուզական գործունեության, հետախուզական մարմինների հետ համագործակցող անձանց, պետական ծածկագրերի և պետական ու ծառայողական գաղտնիքի պաշտպանության մասին)։ «Պետական և ծառայողական գաղտնիքի մասին» ՀՀ օրենքը նախատեսում է հատուկ դեպքեր, երբ տեղեկությունները չեն կարող գաղտնի պահվել։ Այդ դեպքերը նման են «Տեղեկատվության ազատության մասին» օրենքով նախատեսված դեպքերին։ Պետական կամ ծառայողական գաղտնիքի շարքին չեն կարող դասվել քաղաքացիների անվտանգությանը և առողջությանը սպառնացող արտակարգ դեպքերի մասին տեղեկությունները, տնտեսության ընդհանուր վիճակը, ինչպես նաև բնության և շրջակա միջավայրի պահպանության, առողջապահության, կրթության, գյուղատնտեսության, ներքին առևտրի, մշակույթի բնագավառներում տիրող իրական վիճակը ներկայացնող տեղեկությունները, օրենքի խախտման կամ քաղաքացիների իրավունքների ոտնահարման մասին տեղեկությունները, կամ էլ այն տեղեկությունները, որոնք, եթե դասվեն պետական և ծառայողական գաղտնիքի 12 շարքին, ապա բացասական ազդեցություն կունենան կառավարության սոցիալ- տնտեսական, գիտատեխնիկական և հոգևոր-մշակութային զարգացման ծրագրերի վրա։ Սահմանված են գաղտնիության երեք աստիճաններ՝ «հատուկ կարևորության», «հույժ գաղտնի» և «գաղտնի»։ Գաղտնիության առաջին երկու աստիճաններն ունեցող տեղեկությունները որպես գաղտնիք պահվում են մինչև 30 տարի։ «Գաղտնի» գաղտնիության աստիճան ունեցող փաստաթղթերը համարվում են «ծառայողական գաղտնիքներ» և կարող են գաղտնի պահվել մինչև 10 տարի։ Տեղեկություններին տրված գաղտնիության աստիճանը պետք է վերանայվի 5 տարին մեկ։ Գաղտնագրման մասին որոշումը կարող է բողոքարկվել։ Գաղտնազերծված տեղեկությունները պետք է եռամսյա ժամկետում հանձնվեն պետական արխիվ։

«Զանգվածային լրատվության մասին» ՀՀ օրենք (2003թ.)

«Զանգվածային լրատվության մասին» օրենքի Հոդված 7-ով նախատեսված են որոշակի տեղեկությունների հրապարակման սահմանափակումներ։ Այսպես՝ արգելվում է գաղտնի համարվող կամ քրեորեն պատժելի արարքներ քարոզող, ինչպես նաև մարդու անձնական և ընտանեկան կյանքի անձեռնմխելիությունը խախտող տեղեկությունների հրապարակումը։ Արգելվում է նաև տեսաձայնագրմամբ ստացված տեղեկությունների տարածումը, եթե դրանք ստացվել են առանց տվյալ անձին տեսաձայնագրման մասին զգուշացնելու, բացի այն դեպքերից, եթե հրապարակումն «անհրաժեշտ է հանրային շահերի պաշտպանության համար»։

ՀՀ Քրեական օրենսգիրք

Քրեական օրենսգիրքը բազմաթիվ հոդվածներ է պարունակում, որոնք սահմանափակում են որոշ տեղեկությունների հրապարակումը։ Դրանք են՝ անձնական կամ ընտանեկան կյանքի մասին տեղեկությունների (Հոդված 144), բժշկական գաղտնիքի (Հոդված 145), նամակագրության, հեռախոսային խոսակցությունների և այլ հաղորդումների գաղտնիության (Հոդված 146), լրտեսության (Հոդված 302), պետական գաղտնիք հրապարակելու (Հոդված 306), պետական գաղտնիք պարունակող փաստաթղթերի հետ վարվելու կանոնները խախտելու (Հոդված 307), նախաքննության կամ հետաքննության տվյալները հրապարակելու (Հոդված 342) մասին հոդվածները։

«Անհատական տվյալների մասին» ՀՀ օրենք (2002թ.)

«Անհատական տվյալների մասին» օրենքն անհատական տվյալների հավաքման և օգտագործման որոշ սահմանափակումներ է նախատեսում։ Անհատական տվյալի սահմանումը բավականին լայն է, և այն բացահայտորեն չի բացառում իրենց պաշտոնական պարտականությունները կատարող պետական ծառայողների կամ պաշտոնյաների մասին տեղեկությունները, ինչի արդյունքում կառավարությունը կարող է որոշ փաստաթղթեր չտրամադրել՝ պնդելով, որ դրանք անհատական տվյալներ են պարունակում։ Օրենքը պետական գործունեության հետ կապված անանուն անհատական տվյալներ պարունակող տվյալների բազաների, գրադարանների և արխիվային փաստաթղթերի մատչելիություն է նախատեսում։ 13 ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՓՈՐՁԸ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ԲՆԱԳԱՎԱՌՈՒՄ

Կարիքների գնահատման շրջանակում ուսումնասիրվել է վեց երկրների՝ Բուլղարիայի, Իսպանիայի, Մեծ Բրիտանիայի, Կիպրոսի, Ֆրանսիայի և Կանադայի փորձը ՏԱ բնագավառում։ Ուսումնասիրությամբ պարզվել է.

ա) Գրեթե բոլոր պետական մարմիններն ունեն հանրության հետ կապերի և տեղեկատվության/մամլո առանձին վարչություններ (կամ ՏԱ պատասխանատու հատուկ պաշտոնյաներ)։ Դրանցից առաջինը պատասխանատու է տվյալ մարմնից դեպի հանրություն տեղեկությունների հոսքի համար, որի նպատակն է խթանել (գովազդել) այդ մարմնի գործառույթներն ու գործունեությունը։ Երկրորդը պատասխանատու է ՏԱ հարցումներ ընդունելու և դրանց պատասխանելու, ինչպես նաև ՏԱ օրենքներով պահանջվող տեղեկությունները հրապարակելու համար։

բ) Վերոհիշյալ բոլոր երկրներում գործում է ՏԱ հարցերով հատուկ օմբուդսմեն կամ ՏԱ հանձնակատար, որը, մի կողմից, քաղաքացիներին օգնում է պետական մարմիններում պահվող տեղեկությունները ձեռքբերելու գործում և, մյուս կողմից, պետական պաշտոնյաներին աջակցում է իր խորհուրդներով այն դեպքերում, երբ վերջիններս դժվարանում են պահանջվող տեղեկությունները տրամադրելու մասին որոշումներ կայացնել։ Քաղաքականապես և ֆինանսապես անկախ այս մարմինը պետական մարմինների (ՏԱ համար պատասխանատուների) և հանրության միջև կապող օղակի դեր է խաղում, փորձելով արդյունավետ լուծել դրանց միջև առաջացած խնդիրներն՝ առանց ժամանակ և ֆինանսական միջոցներ վատնելու։

Բուլղարիայի Հանրապետության կենտրոնական կառավարության և վարչական բարեփոխումների նախարարությունը պետական կառավարման համակարգում իրականացվող մյուս բարեփոխումներից բացի զբաղվում է նաև տեղեկատվության ազատության հետ կապված խնդիրներով։ Մասնավորապես, բոլոր պետական մարմիններում ստեղծվել են հատուկ վարչություններ, որոնք պատասխանատու են տեղեկություններ հավաքելու, տրամադրելու և վերլուծելու համար։ Այդ վարչությունների հիմնական առաքելությունը կայանում է քաղաքացիներին անհրաժեշտ տեղեկություններ տրամադրելու, քաղաքացիների առաջարկություններն ու բողոքները վերլուծելու և հետադարձ կապ հաստատելու մեջ։ Ավելին, նրանք տվյալ հիմնարկի յուրաքանչյուր պաշտոնատար անձի պարտականությունների և քաղաքացիների իրավունքների մասին տեղեկությունները փակցնում են տեղեկատվական վահանակների վրա, որոնք գտնվում են այդ պաշտոնյաների գրասենյակների հարևանությամբ։ Այդ վահանակների վրա հատուկ ընդգծվում է տեղեկություններ տրամադրելու պարտականությունը և տեղեկություններ ստանալու իրավունքը։ «Տեղեկատվության մատչելիության ծրագիր» անվանում ունեցող բուլղարական հայտնի ՀԿ-ներից մեկը հաճախ վերապատրաստման դասընթացներ և սեմինարներ է կազմակերպում Բուլղարիայում և Հարավ-Արևելյան Եվրոպայում տեղեկատվության ազատության մասին օրենսդրությունը կիրառելու վերաբերյալ։ Դասընթացներին մասնակցում են տեղական և պետական կառավարման մարմինների, ԶԼՄ-ների, ՀԿ- ների ներկայացուցիչներ և քաղաքացիներ։ Դասընթացները կազմակերպվում են մի շարք բուլղարական և միջազգային գործընկերների աջակցությամբ։ Դասընթացների 14 նյութերի մի մասը տեղադրված է կազմակերպության վեբ-կայքում՝ www.aip-bg.org հասցեով։ Հանրության հետ կապերի գործառույթները և համապատասխան վարչությունների ու ծառայությունների գործունեությունը (տեղեկությունների հավաքում, տրամադրում և վերլուծություն) առանցքային դեր են խաղում Կիպրոսի Հանրապետության կառավարման համակարգում։ Հատկապես կարևորվում է տեղեկությունների դասակարգման, պահպանման և տրամադրման էլեկտրոնային համակարգը։ Էլեկտրոնային տեղեկատվական համակարգը քաղաքացիների կողմից տեղեկություններ ստանալը առավել դյուրին է դարձնում։ «Մեկ պատուհան» էլեկտրոնային համակարգի միջոցով քաղաքացիները կարող են ծանոթանալ կառավարությունում պահվող տեղեկություններին և փաստաթղթերին՝ առանց ժամանակ կամ դրամ վատնելու։ Վիճակագրական տվյալների համաձայն, տեղեկություններ պահանջող քաղաքացիների հարցումների 89.9 տոկոսը բավարարվում է 10 րոպեում։ Բուլղարիայում, Կիպրոսում և Ֆրանսիայում լայնորեն կիրառվում է կառավարման տարբեր մարմինների կառուցվածքի, գործունեության, կանոնադրության և վարվող քաղաքականության արդյունքների մասին տպագիր նյութերի, գրքույկների և ուղեցույցների տարածման պրակտիկան։ Այդ փորձը կարելի է կիրառել նաև Հայաստանում, որպեսզի կառավարման մարմինների գործունեության մասին տեղեկություններն ավելի մատչելի լինեն քաղաքացիների համար։ Միացյալ Թագավորությունում տեղեկատվության ազատության խնդիրներին վերաբերող դասընթացները մտնում են Սահմանադրական հարցերի դեպարտամենտի (ՍՀԴ) պարտականությունների մեջ։ Դեպարտամենտը պարբերաբար բազմաթիվ դասընթացներ է անցկացնում պաշտոնատար անձանց համար։ Այն մշակել է նյութերի համապարփակ մի հավաքածու, որի նպատակն է ուղղություն ցույց տալ պետական սեկտորի ամենատարբեր ներկայացուցիչներին, որոնք առնչվում են ՏԱ-ի հետ։ ՍՀԴ-ն կազմակերպում է նաև տեղեկատվության հետ կապված իրավունքների մասին հետբուհական դասընթացներ, որոնք որոշում կայացնողներին ոլորտի բարդ օրենսդրությունը և անընդհատ զարգացող նախադեպային իրավունքն ուսումնասիրելու հնարավորություն են ընձեռում։ Դասընթացի ավարտին մասնակիցներն ստանում են համապատասխան որակավորում, որի շնորհիվ պետական ծառայության ոլորտում ստեղծվում է փորձառու և բանիմաց պաշտոնյաների մի բանակ։ Պետության և կառավարման ոլորտի համատեքստում տեղեկատվության հետ կապված իրավունքների մասին ամբողջական և համապարփակ գիտելիքներ տրամադրելու նպատակով մշակվել է պաշտոնական ուսուցման դասընթաց։ Այն մշակվել է ՍՀԴ-ի և Նորթումբրիայի համալսարանի կողմից և ուսուցանվում է հիմնականում հեռակա կարգով՝ ինտերնետի օգնությամբ։ Դասընթացի մասին լրացուցիչ տեղեկություններ կարելի է ձեռքբերել Նորթումբրիայի համալսարանի վեբ-կայքում՝ www.northumbria.ac.uk հասցեով։

Տեղեկատվության ազատության հարցերով հանձնակատարներ

Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ պաշտոնական փաստաթղթերին ծանոթանալու իրավունքի պաշտպանության լավագույն և ամենաարդյունավետ 15 համակարգերից մեկը տեղեկատվության ազատության հարցերով հանձնակատարի կամ հանձնաժողովի ինստիտուտն է, ինչպիսիք գործում են, օրինակ, Ֆրանսիայում կամ Կանադայում։ Պետք է նշել, որ այդ երկրներում տեղեկատվության ազատության հարցերով պաշտոնատար անձանց և հանրությանը կրթելու պարտականությունը դրված է ՏԱ հարցերով հանձնակատարի գրասենյակի վրա։ ՏԱ հարցերով հանձնակատարի գրասենյակը պետական մարմին է, որն իր գործառույթներն իրականցնելիս լիովին անկախ է կառավարությունից։ Երկրների մեծ մասում այն հաշվետու է խորհրդարանների առջև և ներքին դերից բացի նաև միջազգային դեր է խաղում։ ՏԱ հարցերով հանձնակատարների միջազգային պրակտիկայի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ նման ինստիտուտի ստեղծման նպատակը եղել և մնում է ՏԱ օրենսդրության կիրառումը, ինչը տեղեկություններ փնտրող քաղաքացիներին թույլ է տալիս ծանոթանալ պետական մարմիններում պահվող տեղեկություններին։ Այս ինստիտուտի մյուս նպատակներից են՝ անձնական տեղեկությունների պաշտպանությունը և տեղեկատվության ազատության հետ կապված բացառությունների ռացիոնալացումը, որպեսզի տեղեկությունները գաղտնի պահվեն միայն այն դեպքում, եթե դա բխում է հանրության շահերից։

ՏԱ հարցերով հանձնակատարի գործառույթները պետք է ներառեն հետևյալը՝

• Ստուգել տարբեր մարմինների գործունեությունը, որը կապված է ՏԱ-ի հետ, • Պատրաստել ՏԱ-ին վերաբերող տարեկան զեկույց, • Հավաքել ՏԱ հարցումների և որոշումների վիճակագրական տվյալներ, • Գովազդել ՏԱ օրենքը բնակչության շրջանում, • Մշակել և հրապարակել ՏԱ օրենքի կատարման ուղեցույցներ, • Կազմակերպել ուսուցում տարբեր գերատեսչությունների համար, • Տրամադրել ՏԱ հարցումների հետ կապված տեղեկություններ, խորհուրդներ և աջակցություն (ներազդելու գործառույթ)՝ - ՏԱ հարցման ցանկացած փուլում, - Դիմողի, գերատեսչության կամ երրորդ կողմի խնդրանքով, • Տրամադրել խորհուրդներ ՏԱ օրենքի վերաբերյալ օրենսդրական քաղաքականության հարցում, • Պաշտպանել անձնական տեղեկությունները, • Ապահովել պաշտոնական տեղեկությունների մատչելիությունը, բացի այն դեպքերից, երբ կան տեղեկությունները չհրապարակելու հիմնավոր պատճառներ (օրինակ՝ հանրային անվտանգության նկատառումներ), • Վերանայել ՏԱ հարցումների վերաբերյալ պետական մարմիների որոշումները (դիմելու դեպքում) և, անհրաժեշտության դեպքում, նոր, պարտադիր կատարման ենթակա որոշումներ կայացնել, • Պարտադրել օրենքի կատարումը (օրենքով սահմանված պատասխանատվության ենթարկել այն անձանց, ովքեր անտեսում են իրենց պարտականությունները կամ հրաժարվում են դրանք կատարելուց), • Կրթական գործառույթ (երկրի ողջ տարածքում պետական մարմինների համար կազմակերպել ուսուցողական համաժողովներ և ելույթներ)։

16 Պարտականությունները՝

• Ապահովել, որ համապատասխան մարմինները տեղեկացված լինեն ՏԱ օրենքով նախատեսված իրենց պարտականությունների մասին, • Ապահովել, որ հանրության ներկայացուցիչները տեղեկացված լինեն ՏԱ օրենքի և իրենց իրավունքների մասին, • Աջակցություն տրամադրել հանրության ներկայացուցիչներին և պետական մարմիններին՝ ՏԱ օրենքի հետ կապված հարցերում, • Խորհրդարանին առաջարկել, թե ինչ օրենսդրական կամ վարչական փոփոխություններ են անհրաժեշտ ՏԱ օրենքի նպատակներին հասնելու համար։

Ծառայությունները՝

• Հրապարակել ուղեցույցներ և տեղեկություններ, որոնք պետք է խրախուսեն համապատասխան մարմինները և օգնեն անհատներին իրենց իրավունքները ճիշտ պատկերացնելու հարցում, • Լուծել մարդկանց կողմից բերված համապատասխան վեճերը, • Վարել տեղեկատվություն տնօրինողների հանրային մատյան, • Հաստատել ՏԱ օրենքի համաձայն պետական մարմինների կողմից ընդունված հրապարակման ծրագրերը, • Պատասխանատվության ենթարկել օրենքը խախտողներին, • Ելույթներ ունենալ տարբեր խմբերի առջև՝ օրենքի և դրա կիրառման մասին գիտելիքների մակարդակը բարձրացնելու համար, • Ազդել անձնական կյանքի գաղտնիության և տեղեկատվության մատչելիության մասին քննարկումների վրա։

Ինչի վրա է տարածվում՝

• Անձնական տեղեկություններ, պաշտոնական տեղեկությունների մատչելիության խրախուսում, • Տվյալների պաշտպանություն, • Անձնական կյանքի գաղտնիություն և էլեկտրոնային հաղորդակցություն, • Տեղեկատվության ազատություն, • Միջոցների և ռեսուրսների տրամադրում։

Լիազորությունները՝ Եթե Հանձնակատարը կարծում է, որ սխալ որոշում է կայացվել, ապա նա կարող է պահանջել, որ նոր որոշում կայացվի։ Նա կարող է նաև պահանջել, որպեսզի այն անձը, որը տիրապետում է գործին կամ քննությանը վերաբերող տեղեկություններին, դրանք հաղորդի Հանձնակատարին։ Ավելին, նա կարող է պահանջել, որ այդ անհատն անձամբ ներկայանա և տրամադրի վերոհիշյալ տեղեկությունները։ Հանձնակատարը կարող է մուտք գործել ցանկացած պետական մարմին և պահանջել, որ այնտեղ ներկա գտվնող անձինք նրան փաստաթղթեր տրամադրեն, որոնք կարող են պատճենահանվել և ողջամիտ ժամկետով պահվել

17 Հանձնակատարի մոտ։ Նա ցանկացած պահի կարող է քննել պետական մարմինների կողմից որդեգրված պրակտիկան և կարգերը։ Հանձնակատարի հսկողական գործառույթների կատարմանը խոչընդոտելը համարվում է իրավախախտում, որի համար մեղավոր անձը կարող է տուգանվել կամ ազատազրկվել (կամ՝ երկուսն էլ)։ Փաստաթղթերի տրամադրումը նախատեսված ժամկետից ուշացնելը Հանձնակատարի կողմից դիտվում է որպես տրամադրման մերժում։ Փաստաթղթերի թերի պահպանումը/կառավարումը տրամադրման մերժման համար ընդունելի պատճառ չի համարվում։

Գործունեության ձևերը՝

• Լսումներ, • Ուսուցում, • Դատական քննություն (ՏԱ հարցերով հանձնաժողովի իրավաբաններն իրավունք ունեն Հանձնաժողովը ներկայացնել վերջինիս հետ առնչվող բոլոր հարցերում և պաշտպանել հանձնաժողովի բողոքարկված որոշումները գերագույն կամ վերաքննիչ դատարաններում)։

Ով կարող է դիմել ՏԱ հարցերով հանձնակատարին

Ցանկացած ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձ, որին իրավունք չի տրվել ծանոթանալու հանրային տեղեկությունների, գրառումների կամ փաստաթղթերի հետ կամ չի տրամադրվել դրանց պատճենը, կամ որին մերժվել է պետական մարմնի նիստերին մասնակցելու հնարավորությունը, կարող է որոշակի ժամկետներում, որոնք տարբեր երկրներում տարբեր են (սովորաբար՝ 20-30 օր), բողոք ներկայացնել տվյալ պետական մարմնի դեմ։ Հայաստանում բողոքարկման անկախ համակարգի գործառույթներն իրականացնում է ՀՀ Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակը։ Սակայն, տեղեկատվության մատչելիության իրավունքի պաշտպանությունը մտնում է Մարդու իրավունքների պաշտպանի ընդհանուր պարտականությունների շրջանակի մեջ, ինչը նվազեցնում է ՏԱ օրենքի և այդ իրավունքի պաշտպանության արդյունավետությունը։ Խիստ նպատակահարմար է, որ Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակում տեղեկատվության ազատության հետ կապված դիմումներով զբաղվի առանձին ներկայացուցիչ կամ աշխատակիցների խումբ։ Վերոհիշյալ մի քանի երկրների՝ ՏԱ հարցերով հանձնակատարների հետ կապված փորձն օգտակար է։

18 ՏԱ ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՊԱՇՏՈՆՅԱՆԵՐԻ ՏԵՂԵԿԱՑՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ՄԱԿԱՐԴԱԿԸ

Հարցազրույցներին մասնակցած պաշտոնյաների 95 տոկոսը (կամ 99 հոգի) նշել է, որ տեղյակ է ՀՀ ՏԱ օրենքի գոյության մասին։ Միայն 5 տոկոսն է (կամ 5 հոգի) տվել բացասական պատասխան։ Սա հիանալի ցուցանիշ է, քանի որ նախկինում ՏԱ օրենքի գոյության և դրա պահանջներին տեղյակ պաշտոնյաների թիվն ավելի փոքր էր (2004 թ.-ին այն կազմել է 75 տոկոս)։ Չնայած հարցվածների 95 տոկոսը տեղյակ է օրենքի գոյության մասին, սակայն օրենքի պահանջներին ծանոթ է հարցվածների ընդամենը 88.4 տոկոսը (2004 թ.-ին այդ ցուցանիշը կազմել է 50 տոկոս)։ 12 հոգի (կամ 11.5 տոկոսը) խոստովանել են, որ երբեք օրենքը չեն կարդացել։ Այնուամենայնիվ, օրենքի պահանջներին ծանոթ պաշտոնատար աձանց թվի մեծությունը դեռ չի նշանակում, որ նրանք բոլորը պատշաճ ձևով կիրառում են օրենքն իրենց առօրյա գործունեության մեջ։ Այս նկատառումը հիմնված է այն փաստի վրա, որ շատ քչերն են կարողացել ՏԱ օրենքի կիրառման կոնկրետ օրինակներ բերել իրենց փորձից։ Ոչ բոլորն են (ընդամենը 54 տոկոսը) կարողացել ներկայացնել ՏԱ օրենքի որևէ կոնկրետ դրույթ։ Այնուամենայնիվ, պաշտոնյաների ճնշող մեծամասնությունը քաջատեղյակ է, որ նրանք պարտավոր են տեղեկություններ տրամադրել հանրությանը, և որ տեղեկություն ստանալը յուրաքանչյուրի սահմանադրական իրավունքն է։ ՏԱ բնագավառում միջազգային չափանիշների և պրակտիկայի մասին պաշտոնյաների գիտելիքների մակարդակը համեմատաբար սահմանափակ է։ 46 հոգի (կամ 44 տոկոսը) տեղյակ են ՏԱ-ի վերաբերյալ միջազգային չափանիշների կամ փաստաթղթերի գոյության մասին։ 48 տոկոսը (կամ 50 հոգի) խոստովանել է, որ ծանոթ չէ ՏԱ վերաբերյալ միջազգային չափանիշներին։ 54 հոգի հրաժարվել է այդ հարցին պատասխանելուց։ Դրական պատասխան տված պաշտոնյաների բարձր տոկոսն այս դեպքում նույնպես չի արտացոլում իրական պատկերը։ Օրինակ` պաշտոնյաներից մեկը, պնդելով, որ ծանոթ է ՏԱ միջազգային չափանիշներին, այդպես էլ չկարողացավ ՏԱ-ին վերաբերող որևէ կոնկրետ միջազգային փաստաթղթի անվանում տալ։ Փոխարենը նա հիշատակեց Ռուսաստանի Դաշնության ՏԱ օրենքի նախագիծը։ Հարցազրույցներին մասնակցած պաշտոնյաներից ընդամենը 17.5 տոկոսն է ծանոթ եղել Եվրոպական կոնվենցիայի 10-րդ հոդվածին, 4 հոգի հիշատակել են Օրհուսի կոնվենցիան, որոնցից երկուսը ներկայացնում են ՀՀ բնապահպանության նախարարությունը, և տեղեկություններ են տրամադրում Օրհուսի կոնվենցիայի համաձայն ։ Հարցվածների 90.3 տոկոսը (կամ 94 հոգի) դրական պատասխան է տվել այն հարցին, թե արդյոք «Տեղեկատվության ազատության մասին» օրենքը բարելավելու է իրավիճակը։ Հարցազրույցների մասնակիցները կարծում են, որ ՏԱ օրենքն արդեն իսկ էական դրական փոփոխություններ է առաջ բերել։ 4 հոգի այդ կարծիքին չեն և պնդում են, որ ոչ մի դրական փոփոխություն չի կարելի ակնկալել։ Երկու հոգի դժվարացել են միանշանակ պատասխան տալ։ ՀՀ առողջապահության նախարարությունը ներկայացնող և ՏԱ օրենքին տեղյակ պաշտոնյաներից մեկն ասել է, որ, թեև ինքը քաջ ծանոթ է ՏԱ օրենքին, իր կարծիքով, օրենքը որեւէ փոփոխություն չի մտցրել քաղաքացի-լրագրող-պետական պաշտոնյա հարաբերություններում։ Ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական պատասխաններ տված պաշտոնյաների հիմնական մտահոգությունը կապված է ՏԱ օրենքի կիրառման անբավարար 19 մակարդակի հետ։ Նրանց խոսքերով՝ օրենքն արդյունավետ կիրառելու համար անհրաժեշտ է, որ հասարակությունն ակտիվ օգտվի նրանից և պաշտոնյաներն այն կիրառեն իրենց առօրյա աշխատանքում։ ՏԱ օրենքը կարող է բավարար լինել Հայաստանում պաշտոնական տեղեկությունների լիակատար մատչելիություն ապահովելու համար, եթե այդ օրենքը կիրառող պաշտոնյաները և օրենքից օգտվող լրագրողներն ու քաղաքացիները քաջատեղյակ լինեն օրենքի դրույթներին։ Մարզպետարաններից մեկի ներկայացուցիչը նշել է, որ ՏԱ օրենսդրությունը կարելի է լիովին կիրառելի և արդյունավետ դարձնել ՏԱ օրենքում որոշ փոփոխություններ կատարելուց հետո միայն։ Օրենքի արդյունավետությանը թերահավատորեն վերաբերվող մարզային պաշտոնյաներից մեկի կարծիքով, օրենքը որոշ չափով սահմանափակում է լրագրողների իրավունքները, որովհետև այսօր, օրենքն ընդունելուց հետո, պաշտոնյաները լրագրողների հարցումներին կարող են պատասխանել հնգօրյա ժամկետում, մինչդեռ նախկինում նրանք այդ հարցումներին պատասխանում էին անմիջապես կամ հնարավորինս շուտ։ Մեկ այլ պաշտոնյայի կարծիքով, ՏԱ օրենքը որոշ չափով հակասում է գաղտնիքներ սահմանող այլ օրենքներին։ Մի շարք պաշտոնյաներ նշել են, որ ՏԱ օրենքի լիակատար կիրառման համար կառավարությունը պետք է ընդունի տեղեկությունների տրամադրման կարգը, որպեսզի տեղեկությունների տրամադրման գործընթացը լինի միասնական եւ արդյունավետ։

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՏՐԱՄԱԴՐՄԱՆ ՓՈՐՁԸ

Հարցազրույցներին մասնակցած պաշտոնատար անձանց 87.5 տոկոսը (91 հոգի) համարում է, որ պաշտոնական վեբ-կայքերը պաշտոնական տեղեկություններ տարածելու ամենաարագ և ամենաարդյունավետ միջոցն են։ (Համեմատության համար նշենք, որ 2004 թ.-ին §Ինֆորմացիայի ազատության կենտրոն¦ ÐÎ-ի անցկացրած հարցման տվյալներով, պաշտոնյաների 77.5 տոկոսի համար տեղեկատվության տարածման ամենաարագ միջոցը ԶԼՄ-ներն էին, իսկ հարցվածների 32.5 տոկոսը բացասական կարծիք ուներ տեղեկատվության տարածման հարցում պաշտոնական վեբ-կայքերի արդյունավետության մասին)։ Այս ամենը ցույց է տալիս, որ ժամանակի ընթացքում պաշտոնյաները հասկացել են իրենց գործունեությունը հանրության համար ավելի հրապարակային դարձնելու գործում պաշտոնական վեբ-կայքերի կարևորությունը։ ՀՀ գլխավոր դատախազության մամլո քարտուղարի խոսքերով, սակայն, Հայաստանում շատ քչերն ունեն ինտերնետից օգտվելու հնարավորություն. ուստի, տեղեկություններ ստանալու համար մարդիկ ավելի հաճախ դիմում են ԶԼՄ-ներին կամ այլ միջոցներին, և ոչ թե պաշտոնական վեբ-կայքերին։ Հարցվածների 66 տոկոսը (կամ 63 հոգի) կարծում է, որ ԶԼՄ-ները տեղեկություններ տարածելու ամենաարդյունավետ միջոցն են, հատկապես հեռուստատեսությունը, որն, իրենց խոսքերով, ամենաազդեցիկ և արդյունավետ լրատվամիջոցն է։ Տեղեկություններ տարածելու երկրորդ ամենաարդյունավետ միջոցն են համարվել մամլո ասուլիսները (45 տոկոս, կամ 47 հոգի)։ Ընդ որում, այս ցուցանիշը նույնն է, ինչ 2004 թ.-ի հարցման արդյունքում ստացված ցուցանիշը։ Ամենափոքր կարևորությունը տրվել է տեղեկություններ ստանալու հարցումներին պատասխանելու պրակտիկային (32

20 հոգի, կամ 31 տոկոս), քանի որ շատերը կարծում են, որ գրավոր ամբողջական տեղեկություններ տրամադրելն անիրատեսական է։ Պատասխաններն ամփոփ տեսքով ներկայացված են Գծապատկեր 1-ում։ Գծապատկեր 1. Պաշտոնական տեղեկությունների տրամադրում

91 100 90 80 66 70 60 47 47 50 40 32 30 20 10 0 Պաշտոնական վեբ-

Մամլո ասուլիսներ

հրապարակումներ

ՏԱ հարցումների ԶԼՄ

պատասխաններ Պաշտոնական կայքեր

Պաշտոնական վեբ-կայքեր։ Քանի որ հարցազրույցներին մասնակցած պաշտոնյաների ճնշող մեծամասնության կարծիքով տեղեկությունների տարածման ամենաարագ և ամենաարդյունավետ միջոցներից մեկն ինտերնետն է, աշխատանքային խումբը փորձել է պարզել, թե որքան հաճախ են թարմացվում պաշտոնական վեբ-կայքերը և արդյոք դրանք պարունակում են հանրային կարևորության տեղեկություններ։ Դիտարկումները ցույց են տվել, որ ուսումնասիրված մարմիններից գրեթե բոլորը՝ ինչպես Երևանում գտվող պետական մարմինները, այնպես էլ մարզային կառույցները, ունեն պաշտոնական վեբ-կայքեր։ Սակայն այդ վեբ-կայքերից շատերը տվյալ մարմնի գործունեությունը ներկայացնելու (գովազդելու), և ոչ թե հանրային նշանակության տեղեկություններ տարածելու նպատակ են հետապնդում։ Ավելին, պետական մարմինների վեբ-կայքերը թարմացվում են ոչ պարբերաբար։ Հետևաբար, դրանք չեն ծառայում իրենց հիմնական նպատակին։ Որոշակի խումբ տեղեկությունների պարտադիր հրապարակման պահանջը, որն ամրագրված է ՏԱ օրենքի Հոդված 7-ում, վեբ-կայքի կամ այլ միջոցներով չի կատարվում։ Հարցազրույցները ցույց են տվել, որ 104 պաշտոնատար անձանցից 97-ը տեղյակ են որոշ կարգի տեղեկություններ պարբերաբար հրապարակելու պարտավորության մասին։ Սակայն իրականությունը ճիշտ հակառակի մասին է վկայում։ Նախարարների և մարզպետների որոշումները չեն տեղադրվում պաշտոնական վեբ-կայքերում։ Օրինակ՝ ՀՀ տարածքային կառավարման նախարարության վեբ-կայքում նախարարի որևէ որոշում տեղադրված չէ։ Արագածոտնի մարզպետարանի պաշտոնական վեբ-կայքում մարզպետի վերջին հրապարակված որոշումն ընդունվել է 2006 թ.-ի հոկտեմբեր ամսին, իսկ Արմավիրի մարզպետարանի վեբ-կայքում ընդհանրապես մարզպետի որոշումներ չկան։ Որոշ պետական մարմինների վեբ-կայքերն ընդհանրապես չեն գործում։ Չեն օգտագործվում նաև էլեկտրոնային փոստի հասցեները, որոնք նշված են վեբ- կայքերում և որոնցով մարդիկ պետք է կարողանան դիմել և արագ ու արդյունավետ

21 կարգով տեղեկություններ ստանալ։ Օրինակ՝ պարզելու համար, թե կատարվում է արդյոք բոլոր դիմումներին պատասխանելու խոստումը, հարցում էր ուղարկվել ՀՀ կառավարության պաշտոնական վեբ-կայքի (www.gov.am) միջոցով, սակայն որևէ պատասխան, նույնիսկ մերժում, չի ստացվել։ Այնուամենայնիվ, կան նաև դրական օրինակներ։ Այսպես՝ ՀՀ տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովի և ՀՀ գլխավոր դատախազության վեբ-կայքերը պարբերաբար թարմացվում են, իսկ դրանցում տեղադրված տեղեկությունները հիմնականում ուղղված են հանրությանը։ Մեծագույն խնդիր է մնում հանրության կողմից ինտերնետից օգտվելու ցածր մակարդակը։ Ինտերնետից օգտվողների թիվը խիստ սահմանափակ է, հատկապես մարզերում։ 16 նախարարություններից 15-ն ունեն պաշտոնական վեբ-կայքեր։ Միայն քաղաքաշինության նախարարությունը վեբ-կայք չունի։ Տարածքային կառավարման նախարարության վեբ-կայքը ուսումնասիրման ընթացքում չի բացվել և չի գործել։ 15 նախարարությունների վեբ-կայքերից ընդամենը 6-ն ունեն «Որոշումներ» բաժինը, որտեղ պետք է տեղադրվեն ՀՀ կառավարության և համապատասխան նախարարների որոշումները։ Դրանք են՝ ՀՀ առողջապահության, արդարադատության, բնապահպանության, կրթության և գիտության, սպորտի և երիտասարդության հարցերի, աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարությունները։ Սակայն այդ բաժիններում տեղադրված որոշումներն ընդունվել են դեռ 2006 թ.-ին (օրինակ՝ արդարադատության նախարարության վեբ- կայքում ընդամենը մեկ որոշում է տեղադրված, որն ընդունվել է 2006 թ.-ի հուլիսի 7- ին)։ ՀՀ սպորտի և երիտասարդության հարցերի նախարարության վեբ-կայքի «Որոշումներ» բաժինը չի գործում։ ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության վեբ- կայքում տեղադրված են 30 որոշումներ, որոնցից վերջինն ընդունվել է 2007 թ.-ի հունիսի 14-ին։ Կարելի է ասել, որ, մյուսների համեմատ, սա ամենաթարմ որոշումն է։ Ինֆորմացիայի ազատության կենտրոնը մանրամասն ուսումնասիրել է ՀՀ գլխավոր դատախազության, ոստիկանության, պաշտպանության նախարարության և ազգային անվտանգության ծառայության վեբ-կայքերը։ Ստորև ներկայացված է ընդհանուր պատկերը։ ՀՀ դատախազության պաշտոնական վեբ-կայքում (www.genproc.am) տեղադրված են օրենսդրությունը և վիճակագրական տվյալներ։ Տեղեկություններ կան նաև դատախազության գործառույթների և կառուցվածքի, ինչպես նաև քաղաքացիների ընդունելության կարգի մասին։ Կարելի է գտնել որոշ տեղեկություններ այն մասին, թե 2007 թ.-ի պետբյուջեից որքան գումար է հատկացվել դատախազությանը։ Վեբ-կայքում տեղադրված են նաև աշխատակիցների ցանկը և թափուր տեղերի մասին գլխավոր դատախազի հրամանները։ Մամլո քարտուղարի խոսքերով, դատախազությունն օրական 1-ից 3 տեղեկատվության հարցում է ստանում էլեկտրոնային փոստով։ ՀՀ պաշտպանության նախարարության պաշտոնական վեբ-կայքը (www.mil.am) պարունակում է մի շարք տեղեկություններ, որոնց հրապարակումը պարտադիր է օրենքով։ Պաշտպանության նախարարության վեբ-կայքը միակն է մեր ուսումնասիրվածներից, որտեղ նշված է վերջին երեք տարիների ընթացքում պետական բյուջեից հատկացված գումարների չափը։ Վեբ-կայքում տեղադրված է նաև պաշտպանության նախարարության աշխատակիցների ցանկը, որում նշված են նրանց անուններն ու ազգանունները, պաշտոնը և աշխատավայրի հեռախոսահամարները։ Այստեղ կարելի է ծանոթանալ նախարարությունում 22 աշխատանքի ընդունվելու պայմաններին։ Մարդիկ ավելի հաճախ են իրենց դիմումներն էլեկտրոնային փոստով ուղարկում՝ press@mail.ru հասցեով։ Լրատվամիջոցների և հանրության հետ կապերի վարչության պետի խոսքերով, նախարարությունն օրական 3-ից 5 նամակ է ստանում էլեկտրոնային փոստով, ինչի արդյունքում գրավոր դիմումների քանակը կիսով չափ կրճատվել է։ Թեև ՀՀ ոստիկանության պաշտոնական վեբ-կայքը (www.police.am) պարունակում է պարտադիր հրապարակման ենթակա որոշ տեղեկություններ (աշխատանքի անցնելու պայմանները, քաղաքացիների ընդունելության կարգը, օրերն ու ժամերը), այնուամենայնիվ հանրային հետաքրքրություն ներկայացնող որոշ կարևոր տեղեկություններ բացակայում են։ Մասնավորապես, հրապարակված չէ 2007 թ.-ի պետական բյուջեից ոստիկանությանը հատկացված գումարի չափը։ «Ստորաբաժանումներ» բաժինը 2006 թ.-ից գտնվում է «հաստատման փուլում»։ ՀՀ ազգային անվտանգության ծառայության վեբ-կայքում (www.sns.am) ընդհանրապես բացակայում են պարտադիր հրապարակման ենթակա տեղեկությունները (աշխատանքի ընդունվելու պայմանները, քաղաքացիների ընդունելության կարգը, օրերն ու ժամերը, 2007 թ.-ի պետական բյուջեից հատկացված գումարի չափը)։ Ըստ էության, սա հանրությանն ուղղված ամենաքիչ տեղեկություններ պարունակող վեբ-կայքն է։ Դրանց փոխարեն վեբ-կայքում տեղադրված են տեղեկություններ ազգային անվտանգության ծառայության կառուցվածքի մասին, ղեկավարի կենսագրությունը, ծառայության պատմությունն ու խորհրդանիշները։ «Օրենսդրություն» բաժնում տեղադրված են 4 օրենքներ, որոնք վերաբերում են ազգային անվտանգության մարմիններին և սահմանապահ զորքերին։ «Մամուլի կենտրոն» բաժնում տեղադրված են ազգային անվտանգության ծառայության մամլո հաղորդագրությունները։ Այստեղ բացակայում են ՏԱ օրենքով պարտադիր հրապարակման ենթակա բոլոր տեղեկությունները։ Հատկանշական է, որ վերոհիշյալ պաշտոնական վեբ-կայքերից և ոչ մեկը չի պարունակում ոչ՛ տեղեկատվության գրավոր հարցման ձևեր, ոչ՛ էլ դրանց վերաբերող հրահանգներ, ինչը նախատեսված է ՏԱ օրենքով։ Վեբ-կայքերի թարմացման համար պատասխանատուների խոսքերով, քաղաքացիներն իրենք պետք է որոշեն, թե ինչ ձև պետք է ունենան իրենց դիմումները և ինքնուրույն կազմեն դրանք։ Որպես արդյունք, հարցումների մի մասը սխալ է կազմվում, քանի որ դրանք չեն պարունակում ՏԱ օրենքով պահանջվող բոլոր տեղեկությունները։ Դա պաշտոնատար անձանց թույլ է տալիս ընթացք չտալ այդ հարցումներին և դրանք թողնել անպատասխան։

Հարցումներին ընթացք տալը. Հարցազրույցներին մասնակցած պաշտոնյաների 83 տոկոսը (կամ 86 հոգի) նշել է, որ իրենց գերատեսչությունում ստացված հարցումները գրանցվում են։ 14-ն ասել են, որ դա նրանց պարտականությունների մեջ չի մտնում, 2- ը չգիտեին, իսկ 2-ը հաստատել են, որ տեղեկություններ ստանալու հարցումներն իրենց գերատեսչությունում չեն գրանցվում։ Հարցազրույցներին մասնակցած պաշտոնյաներն ասել են, որ լրագրողների հետ շփվելիս նախընտրում են բանավոր հաղորդակցությունը, որպեսզի շփումներն առավել կենդանի լինեն։ Բանավոր հարցումներին պատասխան է տրվում անհապաղ, կամ հնարավորինս սեղմ ժամկետում։ Պետական մարմինները գրանցում են միայն գրավոր հարցումները։ Այդ պատճառով հնարավոր չէ պարզել քաղաքացիների և/կամ լրագրողների հարցումների իրական թիվը։ Ստացված գրավոր հարցումների թիվը հիմնարկից 23 հիմնարկ տատանվում է։ 2007 թ.-ի երրորդ եռամսյակում տարբեր մարմիններում ստացված հարցումների թիվը տատանվել է 3-ից մինչև 30 հազար։ Հարցումների ամենափոքր քանակը գրանցվել է Լոռու մարզպետարանում, իսկ ամենամեծը՝ ՀՀ պաշտպանության նախարարությունում՝ կազմելով 30 հազար։ Ընդհանուր առմամբ, ամենամեծ թվով հարցումներ ստանում են նախարարությունները, իսկ ամենափոքր՝ մարզպետարանները։ Դա ապացուցում է, որ մարզերի բնակչությունն ավելի վատ է տեղեկացված այն մասին, որ օրենքով իրավունք ունի գրավոր հարցումներ ուղարկել և տեղեկություններ ստանալ։ Դա նաև ցույց է տալիս, որ մարզերի բնակչությունը նախընտրում է մարզային կառույցներից տեղեկություններ ստանալու ոչ պաշտոնական եղանակները։ Գրեթե բոլոր կառույցների ներկայացուցիչները նշել են, որ իրենց ուղղված բանավոր հարցումների թիվն ահռելի մեծ է, սակայն դրանք պաշտոնապես չեն գրանցվում։ Գրավոր հարցումները գրանցվում են ընդհանուր մատյաններում և չեն առանձնացվում որպես տեղեկություններ պահանջող հարցումներ, որոնց պատասխանելու համար այլ պայմաններ են նախատեսված՝ ՏԱ օրենքի համաձայն։ Որոշ պետական մարմիններ շարունակում են կիրառել նախկինում գործող 15-օրյա ժամկետը, մինչդեռ ՏԱ օրենքը պահանջում է, որ տեղեկություններ ստանալու հարցումներին պատասխան պետք է տրվի հնգօրյա ժամկետում։ Թեև տեղեկություններ ստանալու իրավունքը յուրաքանչյուրինն է և ՏԱ օրենքը որեւէ հատուկ արտոնություններ լրագրողների համար չի նախատեսում, սակայն իրականում որոշ պաշտոնյաներ ավելի պատրաստակամությամբ են տեղեկություններ տրամադրում լրագրողներին, քան շարքային քաղաքացիներին։ Հարցազրույցներից պարզվել է, որ 16 պաշտոնյաներ (կամ 15.3 տոկոսը) կարծում են, որ լրագրողները պետք է տեղեկություններ ստանալու արտոնություններ ունենան, քանի որ նրանք միջնորդ են պետության և հասարակության միջև։ Հարցվածների 81 տոկոսը (կամ 84 հոգի) տեղեկություններ տրամադրելիս որևէ տարբերություն չի դնում շարքային քաղաքացիների և լրագրողների միջև։ Նրանք պնդում են, որ հասարակության բոլոր անդամները տեղեկություններ ստանալու հավասար իրավունք ունեն։ 4 հոգի դժվարացել է պատասխանել այս հարցին։ «Ձեր գերատեսչությունը/վարչությունը/բաժինն ունի՞ տեղեկություններ տրամադրելու կարգ (քաղաքացիների ընդունելության ժամեր, կանոններ և ուղեցույցներ, մամլո պատասխանատուներ և այլ) և մեխանիզմներ (ձևեր, որոնման հնարավորություն տվող արխիվներ և այլ)» հարցին հարցվածների 83 տոկոսը (կամ 86 հոգի) դրական պատասխան է տվել։ Շատ նախարարություններ ունեն տեղեկություններ տրամադրելու հատուկ ընթացակարգեր։ Օրինակ՝ ՀՀ առողջապահության և բնապահպանության նախարարություններում գործում են տեղեկատվական կենտրոններ, որտեղ լրագրողներն ու քաղաքացիները կարող են ստանալ իրենց հետաքրքրող տեղեկությունները՝ օգտվելով տարբեր տեխնիկական միջոցներից և ռեսուրսներից։ Լոռու, Գեղարքունիքի և Տավուշի մարզպետարանները նույնպես լավ պայմաններ ունեն։ Նրանք հատուկ տեղեկատվական կենտրոններ ունեն, որտեղ ընդունվում են հարցումները, և մարդիկ ստանում են իրենց հետաքրքրող տեղեկությունները։ Գեղարքունիքի և Տավուշի մարզպետարանները հատուկ ուղեցույցներ են հրատարակել քաղաքացիների համար, որոնցում բացատրվում է, թե ում պետք է դիմել այս կամ այն տեղեկության կամ ծառայության համար, ինչպես դիմել, ինչպես կազմել հարցումը, տրամադրվում են նաև այլ անհրաժեշտ տեղեկություններ։ 24  ՀՀ կառավարությունը ստեղծել է մի աշխատանքային խումբ, որի մեջ մտնում են անվտանգության և պաշտպանության ոլորտի մարմինների հանրության հետ կապերի պատասխանատուները։ Խմբի նպատակն է՝ մշակել հանրությանը տեղեկատվություն տրամադրելու հայեցակարգ։ Աշխատանքային խմբի կազմում են ՀՀ նախագահի աշխատակազմի, Ազգային ժողովի, կառավարության, արտաքին գործերի և պաշտպանության նախարարությունների և ոստիկանության հանրության հետ կապերի պատասխանատուները։ Նախատեսվում է նախ ընդունել հանրությանը տեղեկություններ հաղորդելու միասնական հայեցակարգ, որից հետո յուրաքանչյուր մարմին պետք է ընդունի իր հայեցակարգը, որը պետք է հիմնված լինի հիմնական հայեցակարգի վրա։ Սակայն այս ուսումնասիրությունը կատարելու պահին որևէ վերջնական փաստաթուղթ դեռևս ընդունված չէր։ ՀՀ պաշտպանության նախարարության հանրության հետ կապերի վարչության պետի կողմից տրամադրված տեղեկությունների համաձայն, պաշտպանության նախարարությունը միակ պետական մարմինն է, որն ունի հանրությանը տեղեկություններ տրամադրելու ներքին ռազմավարության նախագիծ։

ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՈՉԸՆԴՈՏՆԵՐԸ

Ուսումնասիրության այս մասում պարզաբանվում է, թե հարցազրույցներին մասնակցած պաշտոնյաները որոնք են համարում տեղեկատվության ազատության հիմնական խոչընդոտները։ Ինչպես պատկերված է 2-րդ աղյուսակում, պատասխանելով «Ինչու՞ են քաղաքացիները դժվարությամբ տեղեկություններ ստանում» հարցին, 77 պաշտոնյաներ նշել են, որ մարդիկ տեղյակ չեն իրենց իրավունքների մասին, իսկ 39-ը նշել են, որ պատճառը իշխանությունների՝ գաղտնի աշխատելու մտածելակերպն է։ Հարցվածներից 24-ն ասել են, որ պատճառներից մեկն էլ այն է, որ պաշտոնյաները չեն կատարում օրենքով նախատեսված իրենց պարտականությունները։ 32 հոգի նշել է, որ գործող օրենսդրությունը բավարար է, թեև համապատասխան ենթաօրենսդրական կարգերը դեռ չեն մշակվել։ Սա կարևոր հայտարարություն է, քանի որ չպետք է մոռանալ, որ 2003 թ.-ին ՏԱ օրենքն ընդունելուց հետո ՀՀ կառավարությունը դեռ չի մշակել և չի ընդունել երկու կարևոր ենթաօրենսդրական ակտեր, որոնք նախատեսված են ՏԱ օրենքով և որոնք պետք է հստակեցնեն տեղեկություններ տրամադրելու կարգը, ինչպես նաև կազմակերպությունների ներսում տեղեկություններ հավաքելու, պահպանելու և դասակարգելու կարգը։ Այս խնդիրը հիմնականում բարձրացվել է մարզային կառույցների պաշտոնյաների (օրինակ՝ Կոտայքի, Գեղարքունիքի և Արարատի մարզերից), ինչպես նաև ՀՀ քաղաքացիական ծառայության խորհրդի և հարկային պետական ծառայության աշխատակիցների կողմից։ Հարցազրույցներին մասնակցած պաշտոնյաներից 12-ը նշել է, որ ամենամեծ խնդիրներից մեկն այն է, որ պետական մարմիններում տեղեկատվության ազատության ապահովման համար պատասխանատու պաշտոնյաների նշանակման գործընթացը չափազանց դանդաղ է ընթանում։ ՏԱ օրենքի համաձայն, տեղեկատվության ազատության ապահովման համար պատասխանատու պաշտոնյաներ պետք է նշանակվեն բոլոր պետական մարմիններում։ Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ կառավարությունը չունի տեղեկություններ տրամադրելու միասնական համակարգ։ Տարբեր մարմիններում տեղեկություններ տրամադրելու գործառույթը դրված է տարբեր վարչությունների, 25 բաժինների և մասնագետների վրա։ Դա նվազեցնում է կառավարությունից դեպի հասարակություն տեղեկությունների հոսքի արդյունավետությունը։ Այսօրվա դրությամբ մարզպետարաններից միայն Գեղարքունիքի և Տավուշի մարզպետարաններն ունեն հանրության հետ կապերի վարչություններ։ Մյուս մարզպետարաններում այդ գործառույթը դրված է սպորտի և մշակույթի կամ կրթության վարչությունների, քարտուղարության կամ էլ մամլո խոսնակների վրա, որոնք հիմնականում աշխատում են լրատվամիջոցների ներկայացուցիչների հետ։ Վերջերս մի դրական փոփոխություն է նկատվել. կառավարությունը 2007 թ.-ի սեպտեմբերի 20-ին ընդունել է թիվ Ն-1083 որոշումը, որի համաձայն բոլոր մարզպետարաններում պետք է ստեղծվեն մամուլի և հանրության հետ կապերի բաժիններ։ Հարցազրույցներին մասնակցած պաշտոնյաներից մեկը պնդել է այն կարծիքը, որ հիմնական խնդիրն այն է, որ մարդիկ վստահություն չունեն կառավարման համակարգի հանդեպ։ Պատասխաններն ամփոփ տեսքով ներկայացված են գծապատկեր 2-ում։ Գծապատկեր 2. Հիմնական խոչընդոտներ 77

80 70 39 60 32 50 24 40 12 30 20 10 0 Պաշտոնյաների փակ

Կարգերն ընդունված չեն իրենց իրավունքներից

պատասխանատուների պարտականությունները Մարդիկ տեղյակ չեն

Պաշտոնյաները չեն

բացակայություն աշխատաոճը

կատարում

ՏԱ

Հարցազրույցներին մասնակցած պաշտոնյաները մի քանի գաղափարներ են առաջ քաշել ուղղված վերոհիշյալ խոչընդոտների հաղթահարմանը։ Ստորև ներկայացված են նրանց առաջարկություններից մի քանիսը.՝

- Հանրությանը տեղեկացնել և կրթել իրենց իրավունքների մասին, մարդկանց խրախուսել, որ ավելի հաճախ տարբեր հարցերով դիմեն կառավարման մարմիններին, ավելի գրագետ և ճիշտ գրավոր հարցումներ կազմեն՝ հղում անելով ՏԱ օրենսդրությանը (հարցվածներից 97-ի կարծիքը)։ - Պաշտոնյաներին (հատկապես որոշում կայացնողներին) ուսուցանել և տեղեկացնել, թե գործնականում ինչպես պետք է կիրառել ՏԱ օրենսդրությունը, բարձրացնել պաշտոնյաների իրավական գիտելիքի մակարդակը (հարցվածներից 67-ի կարծիքը)։ - Հնարավորինս սեղմ ժամկետում պետական մարմիններում ընդունել տեղեկություններ տրամադրելու միասնական համակարգ, բոլոր պետական 26  մարմիններում ստեղծել մամուլի և հանրության հետ կապերի վարչություններ (հարցվածներից 34-ի կարծիքը)։ - Զարգացնել համապատասխան գերատեսչություններում հանրության հետ կապերի և մամուլի վարչությունների/կենտրոնների մարդկային և տեխնիկական ռեսուրսները։ - Լրատվամիջոցներով ակտիվ գովազդել օրենքը։ - Կատարելագործել և ներդաշնակեցնել համապատասխան օրենսդրությունը։ - Քննադատել այն պաշտոնյաներին, ովքեր ոտնահարում են մարդկանց՝ տեղեկություններ ստանալու իրավունքը, և ձևավորել նրանց և նրանց գերատեսչությունների մասին բացասական հանրային կարծիք։ - Միջոցներ ձեռնարկել պաշտոնյաների հոգեբանությունն ու մտածելակերպը փոխելու համար, և քարոզել այն մոտեցումը, որ պետական մարմիններն աշխատում են հանրության համար, և ոչ թե հակառակը։ - Կառավարությունը պետք է սերտորեն համագործակցի ՀԿ սեկտորի հետ և հանրությանը բացատրի, թե որ մարմնից ինչ տեղեկություններ կարելի է ստանալ, որտեղ և ինչպես օգտվել տեղեկություններ ստանալու իրավունքից։ - Ստեղծել ինտերնետից օգտվելու հնարավորություններ և մարդկանց սովորեցնել, թե ինչպես օգտվել ինտերնետից։ - Պետական մարմիններում նշանակել տեղեկատվության ազատության ապահովման համար պատասխանատու պաշտոնյաներ։ - Բոլոր գերատեսչություններում ստեղծել «մեկ պատուհանի» սկզբունքով գործող էլեկտրոնային համակարգեր և մշակել գերատեսչությունների ներսում փաստաթղթերի էլեկտրոնային շրջանառության համակարգեր։ - Ուժեղացնել ոտնահարված ՏԱ իրավունքը վերականգնելու մեխանիզմները։ Օրենքի խախտումները պետք է առաջացնեն պատասխանատվություն՝ ինչպես վարչական, այնպես էլ քրեական։ Անհրաժեշտ է ակտիվացնել դատական հսկողությունը։ - Ընդունել տեղեկություններ տրամադրելու կարգեր, որոնք պետք է հստակեցնեն, թե ինչպես տեղեկություններ տրամադրել հանրությանը;

ՊԱՇՏՈՆՅԱՆԵՐԸ ՊԵՏԱԿԱՆ ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

37 պաշտոնյա չի կարողացել ներկայացնել բաց/թափանցիկ պետական մարմնի որեւէ օրինակ, իսկ 35-ն ասել են, որ դժվարանում են պատասխանել, թե որն է ամենից ոչ-թափանցիկ մարմինը։ Բաց կառույցների շարքին պաշտոնյաները նախ դասել են իրենց գերատեսչությունները, ապա՝ մյուսները։ Օրինակ՝ պարզվեց, որ ՀՀ քաղաքաշինության նախարարությունը որպես բաց կառույց նշած բոլոր երեք պաշտոնյաները ներկայացնում են հենց այդ նախարարությունը։ Դա, իհարկե, անկողմնակալ մոտեցում չի կարող համարվել։ Առավել հաճախ որպես բաց հաստատություն նշվել են ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի ու կրթության և գիտության նախարարությունները (տասական ձայն)։ Հաջորդում է ՀՀ կառավարության աշխատակազմը (10), սակայն այդ տասից երկուսը հենց այդ մարմնի ներկայացուցիչներ են եղել։ Վեց պաշտոնյաներ որպես բաց մարմին նշել են ՀՀ քաղաքացիական ծառայության խորհուրդը, և 3-ը՝ ՀՀ նախագահի աշխատակազմը։ 3 պաշտոնյաներ պատասխանել են, որ Հայաստանում բոլոր 27 պետական մարմինները բաց են, իսկ 3-ը նշել են, որ Հայաստանում ընդհանրապես բաց կառույցներ չկան։ Ոչ թափանցիկ մարմինների շարքին դասվել են ՀՀ ազգային անվտանգության ծառայությունը (համար առաջին պատասխանը՝ 22 ձայնով), ոստիկանությունը (12), իրավապահ մարմիններն ընդհանրապես (11), դատախազությունը և դատախազական մարմիններն ընդհանրապես (10), պաշտպանության նախարարությունը (7), հարկային պետական ծառայությունը և մաքսային պետական կոմիտեն (5)։ Չորս պաշտոնյաներ պնդել են, որ Հայաստանի Հանրապետությունում փակ պետական մարմիններ ընդհանրապես չկան։

ՏԱ ՈԼՈՐՏՈՒՄ ՎԵՐԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄ

Հարցազրույցներին մասնակցած պաշտոնյաներից 63-ը (կամ 61 տոկոսը) ՏԱ հարցերով ուսուցման երբեք չեն մասնակցել, 35-ը (կամ 34 տոկոսը)՝ մասնակցել են, իսկ 2-ն այդ հարցին չեն պատասխանել։ 22 պաշտոնյաներ նշել են, որ իրենց աշխատանքային փորձը հարստացնելու համար ուսուցման կարիք չունեն։ 58 հոգի (կամ 56 տոկոսը) ասել են, որ ուսուցում անցնելու անհրաժեշտություն են տեսնում, իսկ 24-ը այդ հարցին չեն պատասխանել։ Հարցազրույցներին մասնակցած որոշ պաշտոնյաներ կարծիք են հայտնել իրենց մասնակցությամբ անցած դասընթացների ձևաչափի և արդյունավետության վերաբերյալ։ Նրանց կարծիքով, միայն օրենքի դրույթները ներկայացնելու կարիք չկա, որովհետև պաշտոնյաների մեծ մասն արդեն իսկ քաջ ծանոթ է դրանց։ Ավելի արդյունավետ կլիներ, եթե ավելի մեծ ուշադրություն դարձվեր օրենքի կիրառման մեխանիզմներին և իրական փորձին։ Պաշտոնյաներից մեկը նշել է, որ, ելնելով նախկինում հաճախած դասընթացներից, նրանց մարմինը (Վայոց Ձոր) մշակել է ՏԱ հարցումների նմուշներ, որոնք արդեն ակտիվ օգտագործվում են։ ՀՀ ազգային անվտանգության ծառայության ներկայացուցիչը նկատել է, որ դասընթացները հիմնականում կազմակերպվում են ամերիկյան կամ եվրոպական կազմակերպությունների և փորձագետների կողմից, մինչդեռ նրանց մտածելակերպը կտրուկ տարբերվում է տեղի բնակչության մտածելակերպից։ Իր կարծիքով, դա է դասընթացների ցածր արդյունավետության պատճառը։ Հարցվածների խոսքերով, կարևոր է, որ դասընթացները լինեն ոչ թե մեկանգամյա, այլ պարբերական։ Ահա մի քանի առաջարկություն ևս.

- Ուսուցումը պետք է պաշտոնյաների մտածելակերպը և աշխատանքային կուլտուրան փոխելու նպատակ հետապնդի, - Քանի որ տեղեկատվության ոլորտն արագ է զարգանում, ուսուցանողները պարտավոր են հետևել նոր զարգացումներին և ըստ այդմ փոփոխել ուսուցման մեթոդաբանությունը, - Դասընթացները պետք է խրախուսեն աշխատանքային պարտականությունների ճիշտ կատարումը, - Օգտակար է ուսումնասիրել այլ երկրների փորձը, հատկապես լավագույն պրակտիկան, - Ուսուցման ընթացքում մասնակիցները պետք է տեղեկացվեն ՏԱ միջազգային չափանիշների մասին։

28  Պաշտոնյաներից մեկը պնդել է, որ ցանկացած ուսուցում անիմաստ է։ Մեկ այլ պաշտոնյա այդ բացասական կարծիքը բացատրել է նրանով, որ երբեմն պաշտոնյային վերադասն է կարգադրում չտրամադրել տեղեկություններ։ Նման դեպքերում ոչ մի ուսուցում կամ սեմինար չի կարող հարցը լուծել։ Դա նշանակում է, որ ուսուցման բոլոր ծրագրերը պետք է նախ և առաջ ուղղված լինեն բարձրաստիճան պաշտոնյաներին, որոնք հիմնական որոշումներ կայացնողներն են։

29 ՈՒՍՈՒՄԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Հայաստանում պաշտոնական տեղեկությունների մատչելիությունը մնում է խնդրահարույց բնագավառներից մեկը։ Թեև պետական պաշտոնյաներն ընդունում են, որ պարտավոր են տեղեկություններ տրամադրել, սակայն փորձը ցույց է տալիս, որ պաշտոնական տեղեկությունների մատչելիության մակարդակը դեռևս անբավարար է։ Հարցազրույցներին մասնակցած պաշտոնյաների կարծիքով, հիմնական խոչընդոտները հետևյալն են.

• Տեղեկությունների դասակարգման, պահպանման և տրամադրման միասնական մեխանիզմների և կարգերի բացակայություն, • Չափից դուրս բյուրոկրատական մոտեցումներ և հին մտածողություն պաշտոնյաների շրջանում, • Լրագրողների և քաղաքացիների շրջանում իրենց օրինական իրավունքների մասին գիտելիքի պակաս, • Պետական մարմիններում տեղեկատվության ազատության ապահովման համար պատասխանատու անձանց և տեղեկատվական վարչությունների բացակայություն, • Պետական մարմիններում հանրության հետ կապերի և տեղեկատվության ազատության միասնական քաղաքականության բացակայություն, • Մամուլի և հանրության հետ կապերի վարչությունների կառուցվածքի միասնական համակարգի բացակայություն։ Որոշ դեպքերում գործում է հանրության հետ կապերի առանձին վարչություն։ Մյուս դեպքերում տեղեկատվության ազատության համար պատասխանատու է մամլո քարտուղարը կամ աշխատակազմի ղեկավարը, և այլն, • ՏԱ և հանրության հետ կապերի գործառույթները սահմանված չեն պետական մարմինների կանոնադրություններում, • Քաղաքացիական ծառայողների համար նախատեսված այսօրվա ուսուցման համակարգը չի ներառում ՏԱ գիտելիքն ու հմտությունները։

Տեղեկություններ տրամադրելու արդյունավետությունը նաև կախված է առանձին աշխատակիցների անձնական պարտաճանաչությունից և ՏԱ-ի վերաբերյալ նրանց գիտելիքից ու փորձից։ Փորձը ցույց է տալիս, որ այն դեպքերում, երբ տեղեկատվության պատասխանատուները արհեստավարժ ձևով են աշխատում, հարցումներին ընթացք է տրվում պատշաճ և արագ։ Ցավոք, մեր դիտարկումները ցույց են տվել, որ տեղեկատվության պատասխանատուներն իրենց փորձը և գիտելիքները ձեռք են բերել հիմնականում երկարատև աշխատանքային փորձի, և ոչ որևէ հատուկ ուսուցման շնորհիվ։ Տեղեկատվության ազատության մասին նրանց գիտելիքը խիստ սահմանափակ է և ավելի շատ հիմնված է ավանդույթների և վերադասի ցուցումների վրա։ Կարգերի և մեխանիզմների կամ ենթաօրենսդրական ակտերի բացակայությունը շատ հարցեր թողնում է պաշտոնյաների հայեցողությանը, ինչը հարցումների կամայական մերժումների, տեղեկությունների աղավաղման և, ծայրահեղ դեպքերում, նույնիսկ կեղծ տեղեկությունների տրամադրման պատճառ է դառնում։ 30  Ընդհանուր առմամբ ընդունվում է, որ տեղեկություններ ստանալու իրավունքը պատկանում է բոլորին, սակայն փորձը ցույց է տալիս, որ լրագրողներն ավելի հեշտությամբ են տեղեկություններ ստանում, քան շարքային քաղաքացիները։ Էլեկտրոնային կառավարման համակարգը թերզարգացած է։ Պաշտոնական վեբ-կայքերը կամ ընդհանրապես բացակայում են, կամ էլ թերի են պահպանվում, այսինքն՝ պարբերաբար չեն թարմացվում և/կամ անբավարար ծավալի հիմնական տեղեկություններ են պարունակում։ Պետական մարմիններում իշխում են գաղտնիության խորհրդային ավանդույթները, ինչը կարող է վտանգել հասարակության մեջ ի հայտ եկող ժողովրդավարական արժեքները։ ՀՀ ազգային անվտանգության ծառայությունը, ոստիկանությունը, ինչպես նաև դատախազությունը և պաշտպանության նախարարությունը, ակներևաբար, հանրության առջև բաց լինելու առումով վերջին տեղերն են զբաղեցնում։ Առավել դժվար է ձեռք բերել ռազմական և անվտանգության խնդիրներին վերաբերող տեղեկություններ։ Պաշտոնյաների ճնշող մեծամասնությունը զգում է ՏԱ հարցերին նվիրված դասընթացներին պարբերաբար մասնակցելու կարիք։ Նրանց կարծիքով, դասընթացները պետք է պարբերաբար անցկացվեն։ Դրանց ընթացքում պետք է ուսումնասիրվեն ՏԱ բնագավառում նոր միտումները, այդ թվում՝ էլեկտրոնային ՏԱ կառավարման մեթոդներն ու մեխանիզմները։ Դասընթացների ժամանակ անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ինչպես ՀՀ, այնպես էլ միջազգային իրավական նորմերը և կուտակված միջազգային լավագույն փորձը։

31 ԱՌԱՋԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

¾ Պետական պաշտոնյաների ուսուցում։ Առաջարկվում է ՏԱ հարցերին նվիրված դասընթացներ կազմակերպել պետական բոլոր մարմիններում աշխատող մամուլի և հասարակայնության հետ կապերի պատասխանատուների համար։ Դասընթացները պետք է առնչվեն ինչպես տեղեկատվության մատչելիության իրավական հարցերին, այնպես էլ տեղեկատվության կառավարման տեխնիկական/գործնական հմտություններին։ Դասընթացները պետք է ներառեն նաև ՏԱ բնագավառում միջազգային փորձը և տեղեկատվության ազատությանը վեբերող միջազգային փաստաթղթերը։ Դասընթացներն անցկացնելու համար միանգամայն հնարավոր է օգտագործել տեղական մարդկային ռեսուրսները՝ միջազգային փորձագետների աջակցությամբ։ Դասընթացներին իրենց լուման կարող են ներդնել ՏԱ հարցերով փորձագետները տարբեր ՀԿ-ներից։

¾ Շարունակական ուսուցում։ Առաջարկվում է ՏԱ հարցերին նվիրված դասընթացներն ընդգրկել Կառավարման պետական ակադեմիայի ուսումնական ծրագրերում և ՀՀ քաղաքացիական ծառայության խորհրդի որակավորման ծրագրերում։ Առաջարկվում է նաև ՏԱ բնագավառի տեղական և միջազգային օրենսդրության մասին դասընթացներ ընդգրկել համալսարանների ուսումնական ծրագրերում, հատկապես ժուռնալիստիկայի և իրավաբանական ֆակուլտետներում։ Որոշ հիմնական գիտելիքներ պետք է հաղորդվեն նաև դպրոցներում։

¾ Ներքին ուղեցույցներ։ Առաջարկվում է, որ պետական ծառայողների և իրավապահ մարմինների ներկայացուցիչների համար քաղաքացիական հասարակության (մասնավորապես՝ Ինֆորմացիայի ազատության կենտրոնի) կողմից արդեն իսկ հրապարակված ձեռնարկներն ու ուղեցույցներն օգտագործվեն շարունակական ուսուցման համար, որի ընթացքում վարչական աշխատողները պետք է սովորեն՝ ինչպես կիրառել ՏԱ օրենսդրությունը։

¾ Փորձի փոխանակում։ Առաջարկվում է մշակվել ՏԱ փորձի փոխանակման մեխանիզմներ ՀՀ իշխանության տարբերի ճյուղերի և մարմինների միջև, ինչպես նաև ՀՀ և այլ երկրների քաղաքացիական ծառայողների միջև, որոնք ՏԱ օրենսդրության կիրառման առավել հարուստ փորձ ունեն։

¾ Ուսուցում իրավապահ մարմինների համար։ Բացի ՏԱ հարցերին նվիրված ընդհանուր դասընթացներից, անհրաժեշտ են նաև հատուկ դասընթացներ իրավապահ մարմինների համար, որոնց ժամանակ պետք է ուսումնասիրվի, թե ինչպես ապահովել լրատվամիջոցների՝ տեղեկատվության անարգել մատչելիությունը ցույցերի ժամանակ։ Այս առաջարկությունն արվել է նաև Մամուլի ազատության հարցերով ԵԱՀԿ-ի ներկայացուցչի «Քաղաքական ցույցերի ժամանակ լրատվամիջոցների հետ աշխատանքը» հատուկ զեկույցի մեջ, որը լույս է տեսել 2007 թ.-ի հունիսի 21-ին։ Զեկույցի մեջ նշված է, որ «լրատվամիջոցների դերը, գործունեությունը, իրավունքներն ու պարտականությունները պետք է ընդգրկվեն այն դասընթացներում, որոնք կազմակերպվում են իրավապահ մարմինների համար, քանի որ նրանց 32  պարտականությունները ներառում են ցույցերի ժամանակ ամբոխի կառավարումը»։ Իրավապահները պետք է «պատշաճ ձևով տեղեկացվեն լրագրողների դերի և գործառույթների մասին, և հատկապես ցույցերի ժամանակ նրանց դերի մասին։ Ոստիկանության կողմից չափազանց սուր արձագանքի դեպքում, լրագրողների նկատմամբ ոստիկանության գործողությունների խնդիրը պետք է ուսումնասիրվի առանձին, անկախ նրանից, թե ցույցն արտոնված է եղել, թե ոչ»։

Բացի վերը նշվածից, հետևյալ առաջարկությունները կօգնեն ՏԱ օրենսդրության կիրառման պրակտիկան կատարելագործելու հարցում՝

¾ Հանրության իրազեկման մակարդակի բարձրացում։ Առաջարկվում է, որ և՛ կառավարությունը, և թե՛ քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունները քայլեր ձեռնարկեն հանրությանը տեղեկություններ ստանալու իրավունքի և այդ իրավունքից օգտվելու մեխանիզմների մասին տեղեկացնելու ուղղությամբ։ Այդ նպատակին կարող է ծառայել քաղաքացիների համար ՏԱ հարցերով ուղեցույցների հրատարակումը և տարածումը պետական բոլոր մարմիններում։ Տեղեկատվության ազատության գաղափարը պետք է լայնորեն գովազդվի, իսկ դրա կիրառումը պետք է պարզաբանվի։

¾ Ներքին համակարգեր։ Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ նախարարությունների և մարզպետարանների մեծ մասում տեղեկություն ստանալու հարցումներին ընթացք տալու միասնական համակարգ չի գործում։ Միևնույն մարմնի տարբեր վարչություններ ունեն իրենց սեփական ընթացակարգերը։ Անհրաժեշտ է խրախուսել, որ բոլոր պետական մարմիններն ունենան տեղեկատվության կառավարման միասնական կարգեր։ Կարևոր է նաև, որ քաղաքացիների դիմումներն ու տեղեկություն ստանալու հարցումները գրանցվեն և դրանց ընթացք տրվի առանձին, ՏԱ օրենքով նախատեսված ժամկետներում, որոնք տարբերվում են սովորական դիմումների համար նախատեսված ժամկետներից։ Պետական մարմինների ընդհանուր բաժիններում անհրաժեշտ է ունենալ հարցման ձևեր, որոնք քաղաքացիներին կօգնեն հարցումները ճիշտ կազմել։

¾ Տեղեկատվական ռեգիստրներ։ Յուրաքանչյուր պետական մարմին պետք է հրապարակի տեղեկատվության ռեգիստր, որում մանրամասն նշված է, թե ինչպես պետք է քաղաքացին գրավոր հարցում պատրաստի, տվյալ մարմինն ինչ տեղեկատվություն է տնօրինում, որն է հարցումներին պատասխանելու ներքին կարգը, որոնք են տեղեկությունների տրամադրումը մերժելու հիմքերը, բողոքարկման ինչ մեխանիզմ է գործում և այլն։

¾ Տեխնիկական կարողություններ։ Հզորացնել պետական բոլոր մարմինների տեխնիկական կարողությունները, և տեղեկատվության պատասխանատուներին և հանրության հետ կապերի վարչություններին ապահովել նրանց աշխատանքը կատարելու համար բավարար համակարգչային ռեսուրսներով։

33 ¾ Տեղեկատվության ազատության ապահովման համար պատասխանատուներ։ Տեղեկատվության ազատության ապահովման համար պատասխանատուների նշանակման գործընթացը չափազանց դանդաղ է ընթանում, հատկապես մարզերում։ Թեև կենտրոնական կառավարության գրեթե բոլոր մարմիններում նշանակվել են հանրության հետ կապերի պատասխանատուներ, նրանց պարտականությունները նույնը չեն, ինչ տեղեկատվության ազատության ապահովման համար պատասխանատուներինը, և մեկը մյուսին չի փոխարինում։ ՏԱ օրենքը պահանջում է, որ յուրաքանչյուր պետական մարմին նշանակի տեղեկատվության ազատության ապահովման համար պատասխանատու անձ (ՏԱ օրենք, Հոդված 13)։ Պետական մարմիններին կոչ է արվում հետևել ՏԱ օրենքի պահանջներին, այդ թվում՝ արագացնելով տեղեկատվության ազատության ապահովման համար պատասխանատուների նշանակման գործընթացը։

¾ Տեղեկությունների հրապարակում։ Պետական մարմինները չեն կատարում օրենքի պահանջը՝ տարին առնվազն մեկ անգամ հրապարակել իրենց տնօրինման տակ գտնվող որոշակի տեղեկությունները՝ հանրության համար մատչելի վայրում փակցնելու միջոցով։ Նույնիսկ վեբ-կայքեր ունեցող մարմինները օրենքի այդ պահանջը չեն կատարում։

¾ Ինտերնետի օգտագործում։ Պետական մարմիններում պահվող տեղեկություններին ծանոթանալու կարգը հեշտացնելու նպատակով բոլոր մարմիններին խորհուրդ է տրվում տեղեկություններ տեղադրել իրենց վեբ- կայքերում։ Վեբ-կայքեր չունեցող մարմիններին խորհուրդ է տրվում դրանք ստեղծել և իրենց տեղեկությունները մատչելի դարձնել օնլայն ռեժիմում։ Անհրաժեշտ է ռեսուրսներ հատկացնել այդ նպատակով։ Պետական մարմինների վեբ-կայքերը պետք է պարբերաբար թարմացվեն և պարունակեն հանրությանն ուղղված տեղեկություններ, մասնավորապես՝ ՏԱ օրենքի Հոդված 7-ով նախատեսված տեղեկությունները։ Հանրության հետ կապերի և մամուլի վարչությունները պետք է հատուկ աշխատակից ունենան, որը պետք է զբաղվի վեբ-կայքերի թարմացմամբ։ Պաշտոնական վեբ-կայքերը պետք է հանրության համար տեղեկատվության կարևոր աղբյուր դառնան։ Պաշտոնական վեբ- կայքերում նշված էլեկտրոնային հասցեներով ուղարկված նամակները պետք է ամեն օր ընթերցվեն, և բոլոր էլեկտրոնային հարցումներին պետք է պատշաճ և ժամանակին ընթացք տրվեն։ Միևնույն ժամանակ, տեղեկությունն ինտերնետում հրապարակելը չպետք է բացառի գրավոր կամ բանավոր հարցումներին գրավոր կամ բանավոր պատասխան ստանալու հնարավորությունը։

¾ Էլեկտրոնային ՏԱ մեխանիզմների հզորացում։ Յուրաքանչյուր մարմին պետք է ստեղծի «մեկ պատուհանի» սկզբունքով գործող էլեկտրոնային համակարգ և մշակի տվյալ մարմնի ներսում փաստաթղթերի էլեկտրոնային շրջանառության համակարգ։ Պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինները պետք է արագացնեն իրենց գործունեության մատչելիությունն ու հրապարակայնությունն ապահովող էլեկտրոնային մեխանիզմներ ստեղծելու գործընթացը, որ նախատեսված են ՏԱ օրենքով։ Կենտրոնական և մարզային կառավարման յուրաքանչյուր մարմին պետք է ունենա փաստաթղթերի կառավարման համակարգ։ Նախընտրելի է էլեկտրոնային համակարգը, սակայն 34  դրա բացակայության դեպքում թղթային փաստաթղթերի հաշվառման համակարգերը նույնպես ընդունելի են։

¾ Ենթաօրենսդրական կարգերի ընդունում։ Կառավարությունը պետք է մշակի և ընդունի փաստաթղթերի հավաքման, գրանցման և պահպանման կարգերը սահմանող ենթաօրենսդրական ակտերը։ Մասնավորապես, անհրաժեշտ է մշակել և ընդունել հետևյալ կարգերը.՝

- Տեղեկություններ տրամադրելու համար վճարման կարգը, - Փաստաթղթերի հավաքման և գրանցման կարգը, - Տեղեկությունների դասակարգման և պահպանման կարգը։ Օրենքով տեղեկատվություն տնօրինողներն այս կարգի հիման վրա պետք է մշակեն տեղեկություններ տրամադրելու, դասակարգելու և գրանցելու իրենց սեփական ընթացակարգերը։

¾ Բողոքարկման անկախ համակարգ։ ՀՀ Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակն ավելի ակտիվ պետք է քննի տեղեկություններ ստանալու իրավունքի խախտումները և համապատասխան միջոցներ ձեռնարկի այդ իրավունքը պաշտպանելու համար։ Պաշտոնատար անձինք պետք է պատասխանատվություն կրեն իրենց ապօրինի գործողությունների համար։ Խիստ նպատակահարմար է, որ Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակում տեղեկատվության ազատության հետ կապված դիմումներով զբաղվի առանձին աշխատակից կամ աշխատակիցների խումբ։

Ամփոփելով ՀՀ պետական մարմինների կողմից տեղեկատվության ազատության կիրառման պրակտիկան, պետք է նշել, որ տեղեկատվության ազատությունը կախարդական փայտիկ չէ, որը մեկ օրում կարող է բարելավել կառավարման ողջ համակարգը։ Այն գործընթացի մի մաս է, որը պետք է փոխի կառավարման և պետական ծառայության մշակույթը և, ժամանակի ընթացքում բարելավի որոշումներ կայացնելու գործընթացի որակը։

35 ՀԱՎԵԼՎԱԾ 1

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ԸՆԴԳՐԿՎԱԾ ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ ՑԱՆԿԸ

1. ÐРܳ˳·³ÑÇ ³ß˳ï³Ï³½Ù 2. ÐРϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ³ß˳ï³Ï³½Ù 3. ÐÐ ³éáÕç³å³ÑáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝ 4. ÐÐ ³é¨ïñÇ ¨ ïÝï»ë³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝ 5. ÐÐ ³ß˳ï³ÝùÇ ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý Ñ³ñó»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝ 6. ÐÐ ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝ 7. ÐÐ μݳå³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝ 8. ÐÐ ·ÛáõÕ³ïÝï»ëáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝ 9. ÐÐ ¿Ý»ñ·»ïÇϳÛÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝ 10. ÐÐ ÏñÃáõÃÛ³Ý ¨ ·ÇïáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝ 11. ÐÐ Ùß³ÏáõÛÃÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝ 12. ÐÐ ëåáñïÇ ¨ »ñÇï³ë³ñ¹áõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝ 13. ÐÐ ï³ñ³Íù³ÛÇÝ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝ 14. ÐÐ ïñ³ÝëåáñïÇ ¨ ϳåÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝ 15. ÐÐ ù³Õ³ù³ßÇÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝ 16. ÐÐ ýÇݳÝëÝ»ñÇ ¨ ¿ÏáÝáÙÇϳÛÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝ 17. ÐРβ ³Ýß³ñÅ ·áõÛùÇ Ï³¹³ëïñÇ å»ï³Ï³Ý ÏáÙÇï» 18. ÐÐ îÎÜ çñ³ÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý å»ï³Ï³Ý ÏáÙÇï» 19. ÐРβ ѳñϳÛÇÝ å»ï³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝ 20. ÐРβ Ù³ùë³ÛÇÝ å»ï³Ï³Ý ÏáÙÇï» 21. ÐÐ ù³Õ³ù³ÛÇÝ ³ídzódzÛÇ ·É˳íáñ í³ñãáõÃÛáõÝ 22. ÐРβ å»ï³Ï³Ý ·áõÛùÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý í³ñãáõÃÛ³Ý 23. ÐÐ îÎÜ Ð³Û³ëï³ÝÇ ÷ñϳñ³ñ ͳé³ÛáõÃÛáõÝ 24. ÐÐ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Í³é³ÛáõÃÛ³Ý ËáñÑáõñ¹ 25. ÐРѳÝñ³ÛÇÝ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñ·³íáñáÕ Ñ³ÝÓݳÅáÕáí 26. ÐÐ ³½·³ÛÇÝ íÇ׳ϳ·ñ³Ï³Ý ͳé³ÛáõÃÛáõÝ 27. ÐÐ ³ñÅ»ÃÕûñÇ Ñ³ÝÓݳÅáÕáí 28. ÐÐ ïÝï»ë³Ï³Ý Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý å»ï³Ï³Ý ѳÝÓݳÅáÕáí 29. лéáõëï³ï»ëáõÃÛ³Ý ¨ é³¹ÇáÛÇ ³½·³ÛÇÝ Ñ³ÝÓݳÅáÕáí 30. ÐÐ Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý ÁÝïñ³Ï³Ý ѳÝÓݳÅáÕáí 31. ºñ¨³ÝÇ ù³Õ³ù³å»ï³ñ³Ý 32. ²ñ³·³ÍáïÝÇ Ù³ñ½å»ï³ñ³Ý 33. ²ñ³ñ³ïÇ Ù³ñ½å»ï³ñ³Ý 34. ²ñÙ³íÇñÇ Ù³ñ½å»ï³ñ³Ý

36 35. ¶»Õ³ñùáõÝÇùÇ Ù³ñ½å»ï³ñ³Ý 36. Èáéáõ Ù³ñ½å»ï³ñ³Ý 37. Îáï³ÛùÇ Ù³ñ½å»ï³ñ³Ý 38. ÞÇñ³ÏÇ Ù³ñ½å»ï³ñ³Ý 39. êÛáõÝÇùÇ Ù³ñ½å»ï³ñ³Ý 40. ì³Ûáó ÒáñÇ Ù³ñ½å»ï³ñ³Ý 41. î³íáõßÇ Ù³ñ½å»ï³ñ³Ý 42. ÐÐ ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Í³é³ÛáõÃÛáõÝ 43. ÐÐ ·É˳íáñ ¹³ï³Ë³½áõÃÛáõÝ 44. ÐÐ áëïÇϳÝáõÃÛáõÝ 45. ÐÐ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝ

37

Office in Yerevan Civil Service Council of the Republic of Armenia

FREEDOM OF INFORMATION TRAINING NEEDS ASSESSMENT for Civil Servant Information Officers and Press Services of the Police, Military, and Security Agencies

This Training Needs Assessment was conducted by the Freedom of Information Centre of Armenia and the Civil Service Council of the Republic of Armenia, with the support of the OSCE Office in Yerevan.

YEREVAN 2008 The views, findings, interpretations and conclusions expressed herein are those of the authors and do not necessarily reflect the views of the OSCE or the OSCE Office in Yerevan.  CONTENT

Introduction……………………………………………………………………………….......... 4

Overview on FOI Legislation …………………………………………………………………5

International Practice on FOI ………………………………………………………………10

Public Officials' Awareness on FOI Legal Framework…………………………….. 15

Practice of Releasing Official Information………………………………………….....16

Main Obstacles for FOI………………………………………………………………………..19

Officials about State Agencies…………………………………………………………….. 21

FOI Training……………………………………………………………………………………….21

Summary of Findings…………………………………………………………………………..23

Recommendations………………………………………………………………………………24

List of Agencies Covered in the Report…………………………………………….……27

3 Introduction

On 23 September 2003 Armenia adopted a comprehensive Freedom of Information (FOI) law. However, until now the implementation of FOI law continues to pose a significant challenge for national and local authorities, as well as for the Armenian society at large.

One of the main reasons for current situation is that information holders in government agencies do not provide information because they are not sufficiently aware of their duties under the law and do not possess the knowledge and skills to implement the law. To bridge this gap, training sessions on how to apply the FOI law are necessary for information officers working in government agencies. All fields of government policy need competent information officers, so training courses can serve a group of officers working in many different policy domains. However, it is believed that transparency is particularly difficult to achieve in the military, police and security agencies, yet these agencies do need to operate by the universal democratic principles of transparency, accountability and the rule of law.

Meanwhile, before conducting systematized training courses on FOI issues for public officials, there is a need to assess the needs and expectations of these officials from such courses. The objective of this Report is to assess the level of the knowledge of public officials, central and regional, on FOI legislation and the current situation in terms of its implementation practice, with a view of devising a unified access to information training curriculum for civil servants and information officers representing police, military and security agencies.

Purpose and Methodology of the Research

The primary purpose of this Needs Assessment is to determine the level of the knowledge of public officials on FOI legislation and their obligations under the FOI law, their expectations from FOI training and whether or not they see a need to increase their knowledge on FOI legislation and to improve its application mechanisms. For this purpose, 104 officials representing 45 government agencies covering the central governmental level and all 10 regions of Armenia, as well as information officers from the police, military and security agencies have been interviewed. Based on in-depth face to face interviews with key actors, this Assessment Report was compiled to make recommendations on how the gaps in the information officers' FOI knowledge can be filled and implementation mechanisms can be improved. This will set the ground for the development of a unified training curriculum for civil servants and for information officers representing police, military and security agencies. Before conducting the interview phase, the structures of the government agencies, as well as their charts, functions and management systems, have been studied for identifying target groups, i.e. those officials who are potentially responsible for providing information. The research and interviews were conducted and the Needs Assessment Report was compiled by the Freedom of Information Center of Armenia (FOICA) and the Civil Service Council (CSC) of the Republic of Armenia.

Profile of the Interviewed Officials

In total 104 officials have been interviewed. The overall picture of the respondents is as follows: - 66% represent Heads of Public Relations Departments from government agencies; - 21% represent Press Secretaries; - 10% Chiefs of Staff; - 3% advisors, assistants.

4 The respondents represent 45 state bodies out of which 41 are covered by the CSC, and 4 represent the General Prosecutor’s Office, the Police, National Security Service and the Ministry of Defense (the complete list of agencies covered in this Report is presented in Appendix I).

62 percent of the interviewed officials (or 64 persons) are female and 38 percent (or 40 persons) are male. Officials dealing with PR and information issues within departments are mostly women, while heads of institutions, who are the main decision makers, are mostly men.

It is noteworthy that both in Yerevan and in the region-based state agencies, the officials above the age of 40 constitute a majority (53 percent of the total, or 55 persons), 44 percent (46 persons) of the officials belong to the age group 25-40 and only 3 persons or 3 percent are from 18-24.

70 persons represent the central government, 22 persons come from the regional government and 12 persons represent various regulatory bodies and the Yerevan municipality.

Among the interviewed stakeholders, 71 officials, or 68 percent, have the duty to provide information, 17 percent (or 18 persons) mentioned they do not have such responsibility, and 15 persons, or 15 percent, are not sure, or simply do not know whether information provision is included in their duties or not.

Overview on FOI Legislation INTERNATIONAL OBLIGATIONS

As a member state of a number of international organizations, Armenia is a signatory to the key international human rights documents, and is, therefore, bound by the commitments to respect human rights, including the guarantee of freedom of expression and information.

As a Council of Europe member state Armenia has ratified in 2002 the European Convention on Human Rights, Article 10 of which protects freedom of expression and information. As a member state to the United Nations since 1992 it has also jointed the Universal Declaration on Human Rights, which declares in its Article 19 that: “Everyone has the right to freedom of opinion and expression; this right includes freedom to hold opinions without interference and to seek, receive and impart information and ideas through any media and regardless of frontiers”. Armenia has ratified the International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR) (entered into force in 1993), which sets out "freedom to hold opinions" and freedom to "seek, receive and impart information and ideas through any media and regardless of frontiers" in its Article 19; and signed (in 1998) and ratified (in 2001) the Aarhus Convention.

As a participating State of the Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE) since 1992, Armenia undertook to respect the standards set forth in the Helsinki Final Act (1975) and further declarations of the OSCE.

Right of Access to Information

Constitutional Rights

Amendments to the RA Constitution adopted in November 2005 declared access to information right as a constitutional right. Access to information was recognized as one of the fundamental human rights.

5 Articles 27 and 27.1 of the Constitution enshrine freedom of expression and right to access to information. Articles 23 and 33.2 provide additional guarantees for the right to access to state hold information. Article 27

"Everyone shall have the right to freely express his/her opinion. No one shall be forced to recede or change his/her opinion.

Everyone shall have the right to freedom of expression including freedom to search for, receive and impart information and ideas by any means of information regardless of the state frontiers.

Freedom of mass media and other means of mass information shall be guaranteed.

The state shall guarantee the existence and activities of an independent and public radio and television service offering a variety of informational, cultural and entertaining programs".

Article 27.1

"Everyone shall have the right to submit letters and recommendations to the authorized public and local self-government bodies for the protection of his/her private and public interests and the right to receive appropriate answers to them in a reasonable time".

Article 23 of the Constitution stipulates everybody’s right to have access to the data concerning him/her available in the state and local self-government bodies.

Article 33.2 of the Constitution declares access to environmental information: "Everyone shall have the right to live in an environment favorable to his/her health and well-being and shall be obliged to protect and improve it in person or jointly with others.

The public officials shall be held responsible for hiding information on environmental issues and denying access to it".

Law on Freedom of Information (2003)

The Armenian law “On Freedom of Information” was adopted by the National Assembly on September 23, 2003 and came into force on 15 November 2003. It covers not only state and self-government bodies but also some private organizations which conduct public functions or have monopoly or a leading role in the product market.

Although the law is in place, the government has not yet adopted the sub-legal acts which are required by the law and would facilitate its implementation.

The FOI law specifies a precise time frame of 5 days for answering information requests. If additional work is needed to provide the requested information, then the information is provided to the applicant within 30 days after the application is filed, about which a written notice should be provided within 5 days after the application submission, highlighting the reasons for delay and the final deadline when the information will be provided.

The FOI law also obliges state and local self-governing bodies to publish periodically, at least once a year, the list of information concerning its activities. This information includes, for example, activities and services, implemented for the public, budgets, staff-lists, names of official persons, their education, specialty, position, salary, work

6 phone number, e-mail address, list of available information and procedure of providing such information, impact of the respective body on the environment, etc.

The FOI law also clarifies the basis and procedure for refusing to provide information, requiring that all denials should be justified according to the grounds established in the law. These provisions should prevent officials from behaving arbitrarily.

Another advantage of the Armenian FOI Law is that it provides legal protection for whistleblowers. Article 8 states that three specific groups of information can not be classified as a secret and should be released immediately. For example, information that concerns urgent cases threatening public security and health, as well as natural disasters and their aftermaths, etc. Any public official releasing this kind of information even if it has been classified as a secret, is not liable to administrative or criminal liability (Article 14).

The FOI law requires that an official (or officials) be appointed to receive and process information requests in the state agencies. Article 13 of the FOI law states: 1. The responsible for freedom of information official can be the official appointed by information holder or the supervisor of the information holder.

2. A person responsible for the freedom of information according to the law:

a) ensures that the responsibilities of the information holder in the field of FOI are exercised; b) explains thoroughly the procedures, conditions and forms of providing information to the person seeking information; c) elaborates the statistical and complete data of inquiries received. The law declares that for illegal refusal to provide information, or for the incomplete information disposal, as well as for other infringements of access to information, the officials are held responsible according to the Code of Administrative Violations or the Criminal Code.

There are other rules relevant for the freedom of information in the Criminal and Civil Procedure Codes of the Republic of Armenia, which contain one article each on the public nature of the trial, although with restrictions to be specified by the law. Pursuant to Article 8 of the Civil Procedure Code of the Republic of Armenia, in- camera sessions are allowed in adoption cases and those involving the privacy or inviolability of family lives of individuals. Article 16 of the Criminal Procedure Code of the Republic of Armenia stipulates that in-camera sessions shall be held in cases provided by law, in the interests of public morality, national security, and privacy of an individual or the administration of justice.

Law on the Dissemination of Mass Media (2003)

This law, commonly known as the Mass Media law, provides for a general right of mass media and journalists who work for mass media organizations to operate without unreasonable restrictions. It reaffirms the constitutional right to seek, receive and disseminate information. It prohibits censorship, interfering with “the legitimate professional activities of a journalist”, disclosure of sources without a court order for revealing serious crimes, and requires government bodies not to favor some journalists over others.

Criminal and Administrative Codes

According to the Amendments to the Code of Administrative Violations adopted on December 1, 2003 (Article 1, point 1) the official who illegally does not fulfill his/her obligation to provide information should be held responsible by paying a fine up to 10

7 to 50 times of the minimum salary (from 50 to 100 times in case the violation is replicated).

According to the Article 148 of the new Criminal Code an illegal refusal by an official to provide information or documents to a person immediately concerning his rights and legal interests and collected in accordance with established procedure, or provision of incomplete or willfully distorted information, if this damaged the person’s rights and legal interests, is punished with a fine in the amount of 200 to 400 minimal salaries.

It is also a criminal offence under Article 282 to withhold information about environmental pollution. An official can be imprisoned or deprived of certain posts maximum for three years.

However, neither administrative nor criminal sanctions have been applied in practice since their adoption. In the court practice the plaintiffs claim only disclosure of information and compensation of state taxes and do not demand application of sanctions against the respondent party.

It should be noted that the Criminal Code also ensures special protection for journalists’ right of access to information. Article 164 protects the journalists’ legal professional activities which includes the right to have access to information: it is part of a journalist’s professional legal activity.

Article 164 defines: 1. "Hindrance to the legal professional activities of a journalist, or forcing the journalist to disseminate information or not to disseminate information, is punished with a fine in the amount of 50-150 minimal salaries, 2. The same actions committed by an official abusing one’s official position, is punished with a fine in the amount of 100-250 minimal salaries or imprisonment for the term of up to 3 years, by deprivation of the right to hold certain posts or practice certain activities for up to 3 years, or without that".

It is worth mentioning that this provision was applied for the first time on October 11, 2004. The Kotayk region first instance court found guilty the bodyguard who attacked journalists in Tsaghkadzor and didn’t allow them to take photos. According to the court verdict, he was sentenced to 6 months imprisonment. This was the first case in the history of Armenia that anybody was sentenced to imprisonment for illegally interfering in the journalists’ work and restricting their access to information rights.

Environmental Legislation

As mentioned above, Armenia signed the Aarhus Convention in 1998 and ratified it in 2001. The Convention provides for a right of individuals to be able to access environmental information. As an international treaty, this obligation of the treaty should be directly applicable for the government of Armenia.

The Law on Environmental Impact Assessment requires that bodies inform the mass media of environmental impact assessments and to hold public hearings.

Law on Personal Data (2002)

The Law on Personal Data provides for a right of citizens to obtain personal information about themselves for free. It also allows for them to correct, block or destroy personal information.

Law on Administrative Basics and Administrative Procedure (2004)

8 The Law on Administrative Basics and Administrative Procedure provides for the right of citizens to submit applications and appeals to the state bodies. The law defines that citizen’s applications and appeals should be processed within a period of 1 month.

Withholding Information

Article 8 of the Law on Freedom of Information defines five categories of information that can be withheld. These are the cases when information:

a. contains state, official, bank or trade secrets; b. infringes upon the privacy of a person and his family, including the privacy of correspondence, telephone conversations, post, telegraph and other transmissions; c. contains pre-investigation data not subject to publicity; d. discloses data that require accessibility limitation, conditioned by professional activity (medical, notary, attorney secrets). e. infringes upon copyright and associated rights.

The above are the FOI exemptions and are not subject to a requirement that harm to the public interest is shown or that the public interest must be satisfied before the information is withheld.

The harm test is not included in the law. However, point 3 of Article 8 defines several cases when information provision can not be declined even if it contains the above- mentioned categories protected by the law. Those cases are: a. if information concerns urgent cases threatening public security and health, including natural disasters and their aftermath; b. if information presents the overall economic situation of the Republic of Armenia, as well as the real situation in the spheres of nature and environment protection, health, education, agriculture, trade and culture; c. if declining the information request will have a negative influence on the implementation of state programs of the Republic of Armenia directed at socio- economic, scientific, spiritual and cultural development.

The official publication of this kind of secrets can not carry a legal responsibility. Point 2, article 14 stipulates that in the cases foreseen by the 3rd clause of Article 8 of the FOI law, the disclosure of information can not cause administrative or criminal responsibility. When refusing to provide information, the public body should justify the refusal by making reference to the exemptions defined by the law.

Law on State and Official Secrets (1996)

The Law on State and Official Secrets sets up a comprehensive system of classifying information.

Information can be protected if it relates to military affairs, including strategies and operations plans, mobilization of troops, programs of the military industrial complex, organization structure and location of the armed forces; external affairs and foreign economic activity; economics, science and technology relating to defense programs and arms production, precious metals and stones, reserves, government finances and budget policy, and intelligence including counterintelligence, informants, encryption and protection of state and official secrets.

There are limits similar to the restrictions in the Law on Freedom of Information on information that cannot be withheld. Information cannot be classified as a state or official secret if related to accidents which threaten the heath and safety of the citizens, the general economic consideration or the real situation on the environment,

9 health, culture, education, agriculture and trade, violations or law or rights, or would limit government programs relating to socio-economic, scientific spiritual or cultural development.

Information is divided into three categories: “Of Special Importance”, "Top Secret” and “Secret”. The first two categories are for State Secrets and can be classified for thirty years. Documents in the “secret category” are considered “Official Secrets” and can be classified for ten years. It must be reviewed every five years. A decision to classify information can be appealed. Declassified information must be sent to Public Archive within three months.

Law on the Dissemination of Mass Media (2003)

Article 7 of the Law on Mass Media provides limits for publishing certain information, including secret information, or information advocating criminally punishable acts, as well as information violating the right to privacy of personal or family life; and information obtained by video and audio recording conducted without notifying the person of the fact or recording, except “if it is necessary for the protection of public interest”.

Criminal Code

There are numerous provisions in the Criminal Code relating to restrictions on publishing information including personal or family life (Article 144), medical secrets (145), secrecy of communications (146), espionage (302), revealing state secrets (306), breach of rules for handling state secrets (307), revealing the data of an inquiry or investigation (342).

Law on Personal Data (2002)

The Law on Personal Data provides limits on the collecting and use of personal information. Its definition of personal information is broad and does not explicitly exempt information about government employees or officials acting in their official capacity which could result in government documents being withheld as personal information. It does specifically provide for access to databases that contain anonymous personal data relating to state activities and access to library and archive documents.

International Practice on FOI

Within the framework of this Needs Assessment, a study was conducted on the international practices in the field of FOI in six countries - Bulgaria, Spain, Great Britain, Cyprus, France and Canada. The study revealed the following:

i) Almost all state institutions have separate PR and information departments (or special FOI officers). The first is responsible for information flow from the institution to the public to promote (advertise) the functions and activities of the respective institution. The second is responsible for processing FOI requests and publishing legally obligatory information under FOI acts.

ii) In all of the countries above, a special FOI Ombudsperson or an FOI Commissioner functions, who helps citizens to get access to state held information on the one hand, and public officials on the other, by providing the latter with consultation whenever they have any uncertainty in information provision decision making process. This politically and financially independent body plays a role of a liaison between state bodies (FOI officers) and public, trying to effectively solve problems without time and money waste.

10 The Ministry of Central Government and Administrative Reforms of the Republic of Bulgaria, along with other reforms implemented in the government system, is dealing with the issues of freedom of information. Particularly, special departments for collecting, providing and analyzing information in all state institutions are established. The main mission of these departments is providing necessary information to the citizens, analyzing suggestions and complaints of citizens, providing feedback communication. Moreover, they use the experience of posting information on the responsibilities of each official and the citizens' rights on an information billboard placed in a conspicuous place near the official’s office. The responsibility of giving information and the right to get the information is emphasized on the billboard.

An outstanding Bulgarian NGO, Access to Information Programme, frequently conducts training sessions and seminars on the implementation of freedom of information legislation in Bulgaria and Southeastern Europe. These trainings are attended by representatives of the local and national government administrations, journalists, NGOs, and citizens, and are presented with the assistance of several Bulgarian and international partners. A number of training materials are posted at their website, www.aip-bg.org.

In the government system of the Republic of Cyprus, the public relations functions, as well as the activity of corresponding departments and services (collecting, providing and analyzing information) play a central role. A special emphasis is put on the electronic system of systematizing, preserving and providing information. The electronic information system helps citizens to get information more easily. Through the “One Window” advanced electronic system, citizens may have access to government held information/documents without wasting time and money. According to statistics, 89.9% of the citizens’ requests to provide information is being satisfied within 10 minutes.

It is a common practice in Bulgaria, Cyprus and France to widely distribute printed booklets, brochures, guidebooks on any government department structure, activity, charters and policy outcomes. This experience could also be applied in Armenia to make the information about the activities of government bodies widely accessible for citizens.

In the UK, FOI trainings are under the responsibility of the Department of Constitutional Affairs (DCA) which regularly conducts a number of training courses for officials. It has prepared a comprehensive set of materials providing FOI guidance for practitioners across the public sector. The DCA also organizes postgraduate information rights qualification, which allows decision-makers to be properly educated in the complexities of the legislation and in evolving case law. The qualification helps building up a cadre of experienced and expert officials within the public sector. An official training course has been designed to deliver a comprehensive and a consistent understanding of information rights within the context of government and the public sector. The training course was developed by the DCA and the University of Northumbria and is delivered predominantly through web-based distance learning. More information on the training course can be obtained from Northumbria University web site www.northumbria.ac.uk.

Freedom of Information Commissioners

Studies show that one of the best and most effective systems for protecting the right to access to official documents is the institution of FOI commissioners or commissions which function, for instance, in France or in Canada. It is worth mentioning that in the above mentioned countries the responsibility to educate officials and the public is mainly under the power of the FOI commissioner’s office.

11 The FOI commissioner’s office is a public body that is completely independent from the Government in the performance of its functions. It reports directly to Parliament in the majority of states and has an international role as well as a national one.

The study of the international practice of FOI commissioners indicates that the purpose of creating such an institution was/is to oversee the administration and enforce the provisions of the Freedom of Information Act, thereby ensuring access to the records of public agencies for individuals seeking information. Among other objectives of this institution is to protect personal information and to rationalize the exemption provisions, so that information will be withheld only where this is in the public interest.

Functions of the FOI Commissioner should include:

· Auditing the agencies’ FOI performance;

· Preparing an annual report on FOI;

· Collecting statistics on FOI requests and decisions;

· Publicizing the Act in the community;

· Issuing guidelines on how to administer the Act;

· Providing training to agencies;

· Providing information, advice and assistance in respect to FOI requests (influencing function) – at any stage of the FOI request; – at the request of the applicant, the agency or a third party;

· Providing legislative policy advice on the FOI Act;

· Protect personal information;

· Providing access to official information unless there are good reasons for non-disclosure (for instance public security);

· Reviewing (on application) decisions of public bodies in relation to FOI requests and, where necessary, making binding, new decisions;

· Enforcement (legal sanctions against those who ignore or refuse to accept their obligations);

· Educational function (conducts educational workshops and speaking engagements for public agencies throughout the country);

Responsibilities:

· Ensuring that agencies are aware of their responsibilities under the FOI Act;

· Ensuring that members of the public are aware of the FOI Act and their rights;

· Providing assistance to members of the public and agencies on matters relevant to the FOI Act; · Recommending to Parliament legislative or administrative changes that could be made to help the objectives of the FOI Act be achieved.

12  Services:

· Publish guidance and information to encourage organizations to achieve good practice and help individuals to understand their rights;

· Resolve eligible complaints from people;

· Maintain the public register of data controllers;

· Approve publication schemes adopted by public authorities under the FOI Act;

· Prosecute those who commit offences under the legislation;

· Speak to groups to raise awareness of the law and how it works; · Influence thinking on privacy and access issues.

What is covered: · Personal information, promoting access to official information;

· Data protection;

· Privacy & electronic communications;

· Freedom of information;

· Provide tools & resources.

Powers:

If the Commissioner considers a decision to be inadequate, s/he may require that a new one be issued. S/he may also require any person who s/he considers has information relevant to a case or investigation to provide it to him/her. Furthermore, s/he may require the person to attend before him/her to present the information. S/he can enter any premises occupied by a public body and require any person found on the premises to provide him/her with records (documents) which s/he may copy and retain for a reasonable period. S/he may carry out an investigation at any time into the practices and procedures adopted by public bodies.

Anyone who hinders the Commissioner in the performance of his/her review or investigative functions is guilty of an offence and may have a fine imposed or be imprisoned or both. Delays beyond a prescribed period for the production of documents are considered by the Commissioner as a refusal. Poor Records Management would be regarded as an inadequate reason for refusal.

Ways of operation: · Hearings;

· Education;

· Litigation (The FOI Commission’s legal staff is authorized to represent the Commission in all matters affecting the Commission and to defend Commission decisions that are appealed, in the superior and appellate courts).

Who can address the FOI Commissioner?

Any person (legal and/or natural) denied the right to inspect, or to get a copy of a public information, record, documents or denied access to a meeting of a public

13 agency, may address and file a complaint against the public agency within limited time, that differ from state to state (usually 20-30 days).

In Armenia the Office of the Ombudsman functions as an independent appeals system. However, the protection of the right to access to information is included in the general framework of the Ombudsman, which makes the implementation of FOI law and protection of this right less effective. It is highly recommended that the Ombudsman has a special representative or staff for handling information access appeals. Experiences of FOI commissioners of several foreign countries presented above prove to be useful.

14 Public Officials' Awareness on the FOI Legal Framework

95 percent (or 99 persons) of the interviewed officials said they were aware of the existence of the Armenian FOI law, and only 5 persons, or 5 percent have responded “I am not aware of it”. This is excellent data in comparison with the previous years' outcomes according to which fewer officials were aware of the FOI law and its requirements (in 2004 this percentage was 75). Although the existence of the law is known to 95 percent of the respondents, only 88.4 percent is familiar with the provisions of the FOI law (in 2004 it was 50 percent). 12 persons (or 11.5 percent) confessed that they have never read the law. However, the high percentage of officials aware of the law provisions does not prove that all of them properly implement the law in their practice. This statement is based on the fact that very few officials could quote concrete examples on how he/she implemented the FOI law in his/her everyday practice. Not many of them, or only 54 percent could present any precise provision of the FOI Law. Nevertheless, the vast majority of officials was well aware that it is their obligation to inform and provide the public with information and that it is the constitutional right of everyone to be informed.

Knowledge of the officials on FOI international standards and practice is relatively limited. 46 persons or 44 percent are aware on FOI international standards/documents. 48 percent or 50 persons confessed that they are not familiar with FOI international standards. 54 persons refused to answer this question. Here again, the percentage of officials who answered positively does not reflect the real picture. For example, while stating that he knew FOI international standards, one of the officials could not provide any concrete title of an international document on FOI. Instead, he mentioned the draft FOI law of the Russian Federation.

Only 17.5 percent of interview participants were familiar with Article 10 of the European Convention, 4 persons mentioned the Aarhus Convention, two of them being the representatives of the Ministry of Environment (who have provided official information in compliance with the Aarhus Convention).

To our question whether the law on Freedom of Information will change the situation to the better, we received positive responses from 94 persons or 90.3 percent. The respondents believe that the FOI law has already made substantial positive changes. Only 4 persons disagree with this statement and think that no positive move can be anticipated. Two persons felt it difficult to give an unambiguous response. One of the officials from the Ministry of Health, who knew about the law, mentioned that although he is well informed about it, he thinks that the law has not brought changes in the citizen-journalist-public official relationships. The main concern expressed both by officials who provided positive answers and those who gave a negative answer is the insufficient implementation of the FOI law. They mention that in order for the law to be implemented effectively it must be extensively used by people and should be applied by officials in their everyday work. For the purpose of ensuring complete accessibility of official information in Armenia, they think the law can be sufficient, if both the officials, who apply the law, and journalists and the citizens, who use the law in their everyday work and life, know its provisions.

A regional governor's office representative made an observation that the FOI legislation will be fully applied and its effectiveness will be increased only after making some amendments to it. In the opinion of one of the regional officials, who was suspicious about the effectiveness of the law on FOI, the law to some extent restricts the rights of journalists, since if before the officials responded to the journalists’ requests immediately or within possible short terms, now they can provide a response within five days. In another official’s opinion the law on FOI, to some extent, contradicts other laws defining secrets.

15 Several officials stated that for a full-fledged implementation of the FOI law, a government decree on the procedure of information provision should be adopted, to make the provision process unified, more effective and better arranged.

Practice of Releasing Official Information

87.5 percent (91 persons) of the interviewed officials considers official websites as one of the speediest and most effective ways for releasing official information (to inform, according to the polls by the FOICA conducted in 2004, 77.5 percent of officials considered the media to be the speediest way for releasing information, while 32.5 percent responded negatively on the effectiveness of the official websites in terms of releasing information). This shows that in due course, officials understood the importance of official websites for making their activities open to the public. The press secretary of the General Prosecutor’s Office, however, mentioned that very few Armenians have wide access to internet, and that is why people use the media or other means to be informed rather than visiting official websites. 66 persons or 63 percent believes the media is the most efficient way, particularly mentioning TV as the most influential and effective media. Press conferences follow the media with 45 percent (47 persons) (the same, as FOICA registered in 2004). The least priority was given to the practice of responding to information requests (32 persons or 31 percent), as they think that it is unfeasible to provide complete information in written form. A summary of the responses is presented in Chart 1 below.

Chart 1. Releasing Official Information

91 100 90 80 66 70 60 47 47 50 40 32 30 20 10 0 publications conferences websites

Answering Official

Media

requests Official Press

FOI

Official websites: Since the vast majority of interviewed officials (87.5 percent or 91 persons) see internet as one of the speediest and most effective ways for information provision, the monitoring working group checked how often the official websites are being updated and whether they contain public oriented information. It turned out that almost all targeted agencies, both in the central government in Yerevan and in the regions, have official websites. However, most of these websites contain information aimed at promoting (advertising) their agency and not at publishing information of public importance. Furthermore, the websites of the government agencies are not regularly updated, consequently they do not serve their main goal.

The requirement to publish obligatory information as defined by law on FOI (article 7) is not fulfilled by publishing it on the websites and/or by other means. The interviews indicate that out of 104 officials 97 know about the obligation to regularly publish some categories of information. However, practice shows just the opposite. The

16 decisions of the ministers and local governors are not published on the official websites. For example, on the website of the Ministry of Territorial Administration there is no decision of the minister. On the official website of the Aragatsotn regional administration, the last decision by the governor was published in October 2006, and on the website of the Armavir regional administraton, no desicion of the governor is posted. Several official websites of public agencies do not function at all. The e-mail addresses indicated on the websites by which people should be able to send their applications and get information quickly and efficiently are not used either. For instance, an application was sent through the official site of the Government www.gov.am to find out whether the promise indicated on the website that every request will be answered is fulfilled or not. No answer was received, the request was not even denied.

Nevertheless there are good examples as well. For instance, the websites of the RA Commission for the Protection of Economic Competition and of the General Prosecutor’s Office are being updated on regular basis and the information is mostly public oriented. The most significant obstacle still remains the low level of public use of the Internet. The number of Internet users is very limited, especially in the regions.

Among 16 Ministries, 15 have official websites. Only the Ministry of Construction does not have one. The website of the Ministry of Territorial Administration does not open and does not function properly.

Out of 15 websites of the Ministries, the section “Decisions” (where the decisions of the government and ministers should be placed) exists only in 6 (the sites of the Ministry of Health Care, Ministry of Justice, Ministry of Environmental Protection, Ministry of Education and Science, Ministry of Sport and Youth Affairs, Ministry of Labor and Social Affairs). However, some of the placed decisions are dated from 2006 (for example, in the website of the Ministry of Justice there is only one decision of July 7, 2006). In the website of the Ministry of Sport and Youth Affairs the section “Decisions” does not function. The website of the Ministry of Education and Science contains 30 decisions and the last decision was published on June 14, 2007. It can be said that comparatively it is the freshest decision among others.

The FOICA surveyed in detail the official websites of the General Prosecutor's Office, Police, Ministry of Defense and National Security Service. Below is the overall picture.

In the official website of the General Prosecutor’s Office (www.genproc.am) the legal normative acts and statistical reports are published. There is also information about the functions and structure of the Prosecutor’s Office and the order of receiving citizens. One can find some data about the amount of money allocated to the General Prosecutor’s Office from the state budget of 2007. In the site you can also find the staff list and the General Prosecutor’s Order to open vacancies. According to its press secretary, the General Prosecutor’s Office receives from 1-3 information requests by e-mail daily.

Several categories of information that is obligatory to publish are posted on the official web site of the Ministry of Defense (www.mil.am). It is the only official site researched by us where there are data about the sum from the state budget allocated to the Ministry in the last 3 years. The staff list of the Ministry of Defense, the names and surnames, positions and office phone numbers also exist. Here one may find information about the terms of getting a position in the ministry. People send applications to the ministry’s e-mail address (press@mail.ru) more often. The chief of information and public affairs department says that they receive from 3-5 letters by e-mail daily in the result of which the number of written applications to the ministry has reduced by half.

Although the website of the Police (www.police.am) publishes some information of compulsory publicity (the terms of getting a position, the order, days and hours of

17 receiving citizens), there is a number of other important information of public interest that is not published. Particularly, the sum of money allocated to the Police from the state budget of 2007 is not published. The section “Subdivisions” of the site shows “The structure section is under construction” since 2006.

On the website of the National Security Service (www.sns.am) the information of compulsory publicity (the terms of getting a position, the order, days and hours of the citizens’ reception, the estimated sum of money allocated to the National Security Service from the budget of 2007) does not exist at all. In fact, this is a website which contains the least public oriented information. Instead, there is information about the structure of NSS, the biography of the chief, the history and symbols of NSS. In the section “Legislation” there are 4 laws concerning national security bodies and frontier troops. In the section “Press center” there are press releases released by the NSS. No categories of information stipulated by the FOI law as obligatory for publishing is placed here.

It is typical that in all the above mentioned official websites there is neither a form of a written information request nor an instruction about them which is foreseen by the law on Freedom of Information. Staff responsible for the website's updating say that citizens decide the form of application and write these applications themselves. This results in a number of incorrect requests, which do not contain the necessary requirements prescribed by the FOI law. This allows officials not to process those requests and to leave them unanswered.

Processing Information Requests: 83% or 86 officials responded that their agencies register (file) the received FOI requests. 14 answered that it is not included in their duties, 2 did not know, 2 confirmed that FOI requests are not being registered. The interviewed officials mention while working with journalists they prefer verbal communication to make real live contacts possible. Oral requests are being responded to immediately or within possible shortest terms. State bodies register only the written requests, consequently it is not possible to register the real number of requests made by citizens and/or journalists. The number of the received written requests varies from agency to agency, from 3 to 30,000 requests received during the third quarter of 2007 (the smallest number was registered in Lori regional governor’s office and the biggest number was registered in the Ministry of Defense – 30,000 requests). In general, ministries receive the highest number of written information requests, and regional governor’s offices receive the smallest. This proves that the regional population is less aware on their rights to apply in the written form and receive information as stipulated by the law. This also indicates that the regional population prefer the informal way of receiving information from the regional agencies. Almost all officials mention that the number of verbal requests is immense but they are not being officially registered in the logs.

Written requests are being registered in the general log and are not being separated as specific information requests, which need to be responded within other terms, established by the FOI law. By the way, some state institutions still follow the former 15-day term, whereas the law on Freedom of Information defines a 5-day time frame for responding to information requests.

Although the right to access to information equally belongs to everyone in the society and the FOI law does not envisage special privileges for journalists versus common citizens, in practice some officials are more willing to provide information to journalists rather than to citizens.

In these polls, 16 officials (15.3%) still think that journalists should have privileges in receiving information as mediators between the government and the society. 81 percent or 84 of the respondents did not make any differentiation between a citizen and a journalist in terms of providing information. They believe that the right to

18 access to information is equal to everyone in society. 4 people answered that they did not know.

On the question whether the respective institution/department/section has procedures (public hours, rules and guidelines, information officer, etc.) and mechanisms (forms, archives allowing for search, etc.) for providing information, 83 percent or 86 persons gave a positive answer. In many ministries there are special internal procedures for providing information. For example, information centers function in the Ministries of Health and Environment Protection, where journalists and citizens are allowed to receive the information they need, using technical means and resources. The Lori, Gegharquniq and Tavush regional governor’s offices also have good conditions, special information rooms for accepting information requests and receiving information. The Gegharquniq and Tavush regional governor's offices have published special guides for citizens, explaining where to go for information and other services, how to apply, how to make a request and other necessary information.

The RA Government has recently formed a group, including public relations officials from the security and defense agencies, who currently are working out a concept paper on how to communicate information to the public. The working group unites PR officers from the President's Office, the National Assembly, the Government, the Ministry of Foreign Affairs, the Ministry of Defense, and the Police. First, a unified concept paper on communicating information to the public will be adopted, which will be followed by individual concept papers of each agency to be based on the main paper. However, no final document has been drafted by the time this assessment was conducted. The only state body which at this stage already has drafted its internal strategy for releasing information to the public is the Ministry of Defense as per the information provided by the MoD Head of Public Relations Department.

What are the Main Obstacles for FOI?

This chapter clarifies what the main obstacles are for freedom of information according to the officials. As is shown in Chart II, responding to the question "why citizens face difficulties in getting information", 77 of the interviewed officials mention that people are unaware of their rights, 39 of them mention that the reason is the mentality of the authorities to work in a secret way. 24 of the respondents found that another obstacle is that the officials do not fulfill their legal responsibilities. 32 respondents mentioned that the existing legislation is sufficient. However regulations/procedures have not been developed. This is an important statement, bearing in mind the fact that since the adoption of the FOI Law in 2003, the Government has not drafted and adopted two necessary sub legal acts defined by the FOI law which should clarify the procedure of providing information, as well as the procedure of collecting, maintaining and filing information within institutions. This statement was mostly brought up by regional officials (such as officials from the Kotayq, Gegharquniq and Ararat regions, as well as officials from the Civil Service Council and the State Tax Service).

12 persons thought the biggest problem causing obstacles is that the process of appointment of FOI responsible persons in the state agencies goes extremely slowly. According to the FOI law, an official responsible for FOI should be appointed in every state agency.

The survey shows that in the government no unified system of providing information exists. In several bodies this function is under the responsibility of various departments, administrations and specialists. This decreases the efficiency of the information flow from the government to society. At present, in the regional Governor's Offices, public affairs departments exist only in Gegharkunik and Tavush. In other places that responsibility is carried out by the departments of sport and culture, department of education or by press spokespersons who work mainly with media representatives. Recently a positive change has been noticed when the

19 government passed Decree N1083 on September 20, 2007, according to which a new information and PR department should be established in each of the regional government offices.

Another view was pushed forward by an official: he sees the biggest problem being the lack of trust of people towards the government system.

Summary of the responses in Chart 2.

Chart 2. Major Obstacles

77 80

70

60

50 39 40 32 30 24 20 12 10

0 Closed work

Lack of FOI unaware of

Officials do Regulations

obligations people are

their rights

developed

not fulfill

officers officials

are not style of

The respondents presented several ideas on how to overcome the above mentioned obstacles. Below are some of their suggestions: - To inform and educate the public on their rights; to encourage people to address more questions to the government bodies, to submit more and better designed requests making references to the FOI legislation in the written requests (97 officials); - To train and inform officials (in particular, high level decision makers) on how to apply FOI legislation in practice, to improve the legal knowledge of officials (67 officials); - To adopt, in very short time frames, a unified system for providing information within state agencies, to establish special departments of information and public relations in each of the state agencies (34 officials); - To strengthen human and technical resources of PR and information departments/centers in respective institutions; - To widely advertise the law in mass media; - To improve and harmonize relevant legislation; - To criticize those officials who violate the people’s right to know and create a negative public opinion about them and their agencies; - To take measures for changing the psychology and mentality of officials; to pass the message that state institutions work for society and not the opposite; - The government should closely cooperate with the NGO sector to explain to society what information can be obtained from which body, where to go and how to exercise their access to information right; - To develop internet facilities countrywide and to educate people on how to use internet, - To appoint FOI officers in government agencies; - To establish a “one window’ electronic system in every agency; to develop systems of electronic circulation of documents within institutions;

20 - To strengthen mechanisms of restoring violated FOI rights. Violators of the law should carry responsibility, both administrative and criminal. Judicial control should be activated; - To adopt regulations on information provision mechanisms to clearly define how to provide information to the public.

Officials about State Agencies

37 officials could not bring any concrete example of an open/transparent agency and 35 mentioned that they find it difficult to define the most non-transparent agency.

Among open structures, the officials first indicated their agencies, then others. For instance, it turned out that all 3 officials giving their preference to the Ministry of Urban Construction were representatives of the same ministry. This, of course, could not be considered as an impartial approach. The most frequently mentioned open institutions were the Ministry of Labour and Social Security and the Ministry of Education (10 each). Then follows the staff of the Government (10). However, here 2 of the officials represent the same agency. Six officials mentioned the Civil Service Council and 3 the Presidential Administration. 3 officials answered that all agencies in Armenia are open, and 3 officials stated that there are no open agencies at all.

Among non-transparent institutions, the respondents mentioned the National Security Service (the biggest number of responses – 22), then the Police follows (12), law enforcement bodies in general (11), the General Prosecutor’s Office and prosecutor's offices in general (10), the Ministry of Defense (7), the Tax and Customs services (5). Four persons asserted that there is no close public agency in the RA.

FOI Training

63 of the interviewed officials or 61% have never taken part in any training on FOI, 35 persons or 34% have taken part, 2 did not answer. 22 officials stated that they did not need the training to improve their work experience. 58 persons or 56 percent see it as necessary to take part in training courses, 24 did not answer.

Some of the interviewed officials commented on the format and efficiency of the previous trainings they participated in. They do not see any need for a plain presentation of legal provisions, because most officials are already well aware of them. The most efficient way for delivering FOI knowledge to the audience is to pay more attention to application mechanisms of the law and real practice. Based on the previous trainings, one of the officials informed that their agency designed and currently actively uses FOI sample requests (Vayots Dzor).

The National Security Service representative observed that training sessions are mostly organized by US or European organizations and experts, while their mentality strongly differs from that of the local population. That is why their efficiency is very low, in his opinion.

The respondents also mentioned that it is very important to conduct training sessions on a regular, and not just one time, basis. Below are some more ideas: - The training should target to change the mentality of officials and their work culture; - Since the information sphere is developing quickly, this demands trainers to follow new developments and shift training methodologies accordingly; - Training sessions should promote implementation of work responsibilities in the right way;

21  - It is also useful to explore the experience of other countries, especially those with best practices; - The training should inform the participants about international standards on FOI.

One of the interviewed officials argued that training is useless, another respondent explained his negative approach by saying that sometimes, even when an official finds the information to be provided, his/her chief instructs not to release it. In such cases no training or seminars could be a solution. This means that, first of all, the training should target higher level decision makers.

22 Summary of Findings

Access to official information remains a major problem area in Armenia. Although public officials accepted that they have a duty to release information, the practice shows that the accessibility of official information is still unsatisfactory. Among major obstacles, the respondents mentioned: • lack of appropriate unified mechanisms and procedures for classification, maintenance and provision of information based on the freedom of information laws; • over-bureaucratic attitudes and old way of thinking of the officials; • lack of awareness of their legal rights among media professionals and citizens; and • lack of appointed FOI officers and special information departments in the state agencies; • lack of a unified policy in the field of Public Relations and FOI in the state bodies; • there is no unified system in terms of the structures of the respective Press and Public Relations departments. In some cases, a special PR department functions. In other cases, the press secretary is responsible for FOI or the Chief of Staff is dealing with providing information, and so forth; • FOI and PR functions are not defined in the charters of the state bodies; • Current training programs designed for civil servants do not cover FOI knowledge and skills.

The efficiency of information provision also depends on the personal diligence of the government employees and their experience and knowledge on FOI issues. The practice shows that in cases when an information officer works professionally, the requests are responded to properly and timely. Unfortunately, our observations showed that information officers have gained their work experience and knowledge mainly due to long work experience, but not due to any training. Their knowledge of freedom of information is very limited and is based more on the traditions and on instructions from their supervisors.

The lack of procedures and mechanisms, or lack of appropriate sub-legislation, leaves an enormous amount of discretion to officials, allowing for arbitrary refusals, manipulation of information, and, in extreme cases, even release of false information. Regardless of the general understanding that the right to information belongs to everyone, in practice it proves to be easier to obtain official information in the capacity of a media professional rather than by an ordinary individual. E-governance is underdeveloped in the government; official websites are either absent or are poorly maintained, that is, are not regularly updated and/or contain insufficient basic information. Soviet traditions of secrecy dominate public bodies, and are threatening to undermine the emerging democratic values in the society. The National Security Service, the Police, alongside the General Prosecutor’s Office and the Ministry of Defense, prove to be the least accessible to the public. Information on military and security issues is the most difficult to obtain. The overwhelming majority of officials feel that it is necessary for them to take part in regular training courses on FOI. The training, in their opinion, should be conducted periodically and be focused on new tendencies of FOI, including e-FOI governance techniques and mechanisms. Training courses should include the study of both national and international legal norms and best implementation practices all over the world.

23  Recommendations

¾ Training of Public Officials: It is recommended that FOI training courses are offered to all information officers working in government agencies. These should cover both legal aspects of access to information and technical/practical skills for information management. FOI training courses should include the study of FOI international practice and international documents on FOI. It is quite possible to use local human resources along with international expert assistance to conduct such training sessions. NGO experts in the FOI field can be called upon to contribute to these trainings.

¾ Ongoing Training: It is recommended to include FOI training courses in the curricula of the State Administration Academy and the Civil Service Council qualification training programs. It is also recommended to include a course on FOI national and international legislation in the curricula of the universities, particularly in the Journalism and Law Departments. A certain amount of essential knowledge should also be delivered in schools.

¾ Internal Guidelines: It is recommended that manuals and guidelines already produced by civil society (FOICA, in particular) for public servants and for law enforcement bodies are used for organizing training sessions for administration staff on how to apply the FOI legislation.

¾ Exchange of Experiences: It is recommended that mechanisms are developed for the exchange of experience in FOI implementation practices between different branches and levels of the government in Armenia, and to the greatest extent possible, between civil servants in Armenia and those in other countries with greater experience of implementing FOI laws.

¾ Training of the law-enforcement bodies: Special training courses are needed for the law-enforcement bodies (in addition to the general FOI training) on how to ensure media's unimpeded access to information during demonstrations. This recommendation was also stated in the special report of the OSCE Representative on Freedom of the Media on “Handling of the Media during Political Demonstrations”, issued on June 21, 2007. The report recommends: "The role, function, responsibilities and rights of the media should be integral to the training curriculum for law-enforcers whose duties include crowd management". Law-enforcers should be “adequately trained about the role and function of journalists and particularly their role during a demonstration. In the event of an over-reaction from the police, the issue of police behavior vis-а-vis journalists should be dealt with separately, regardless of whether the demonstration was sanctioned or not."

Besides, the following recommendations will ensure FOI practice improvement:

¾ Public Awareness Raising: It is recommended that both the government and civil society groups take steps to inform the general public about their rights to access information and the mechanisms for exercising these rights. Government web portals should include information on how to request information. The publication of FOI guides for citizens would contribute this purpose and can be widely disseminated and made available in all government bodies. The idea of FOI should be widely advertised and its use should be demonstrated.

¾ Internal Systems: It was found that in most ministries and regional governor’s offices there is no unified system for processing FOI requests. Different departments within a government body have their own administrative procedures. It is necessary to promote standardized information management procedures for all state institutions. It is also important that applications and

24  FOI requests of citizens are registered and processed separately within the different time frames stated by the FOI Law. The FOI request templates should be placed in the general departments of the public agencies to assist citizens submitting properly composed FOI requests.

¾ Information registers: Every government agency should publish an information register which contains detailed information on how a citizen may write a written request, what type of information the particular agency holds, what is the internal procedure for answering requests, what are FOI exemptions, what is the appeal mechanism, etc.

¾ Technical capacity: To strengthen the technical capacities of all state institutions and to ensure that the information officers/public relations departments of these institutions have sufficient computing resources to carry out their work.

¾ FOI Officers: The process of assignment of FOI officers goes extremely slowly particularly at the regional government level. Although PR officers were nominated in almost all central government bodies, they may not fulfill the duties of an FOI officer, and replace them. The FOI Law states that in each state agency FOI officers responsible for information provision should be appointed (FOI Law, Article 13). State bodies are called upon to ensure that they are complying with the provisions of the FOI law, including speeding up the process of assignments of FOI officers.

¾ Publication of Information: State institutions do not publish obligatory information in their possession at least once a year, posting this information in an accessible place in their premises as required by the law to ease and speed up access to official information. Even those agencies that maintain websites do not fulfill this legal obligation.

¾ Use of Internet: All institutions are encouraged to post information they possess on their websites to ease the procedure for access to government-held documents. Those agencies who have not constructed their websites yet, are encouraged to create them and make the information available on-line. Resources should be allocated to do this. The government agencies' official websites should be regularly updated and should contain public oriented information, in particular, the information prescribed by Article 7 of the FOI Law. In the PR and Information departments a special person should be responsible for updating websites. The official websites should become an important source of information for the general public. Official e-mails sent to addresses indicated on their websites should be checked every day and all electronic requests should be processed properly and timely. At the same time, having information on the Internet should not preclude for answers to written or oral requests to be received in oral or written form as appropriate.

¾ Strengthening e-FOI mechanisms: To establish a “one window’ electronic system in every agency and to develop systems of electronic circulation of documents within institutions. State and local government bodies should speed up efforts to establish internal electronic mechanisms to provide access and openness of their activities as stated by the FOI Law. Each central and regional government department must have a records keeping system in place. This will preferably be an electronic system, though paper records management systems will be acceptable where this is not possible.

¾ Implementing Regulation: By-laws should be drafted and adopted by the Government to facilitate the procedures of documentation, filing and maintenance of information. In particular the following by-laws should be drafted and adopted:

25  - Order for payments for information release, - Order for documentation and filing, - Order for classification and maintenance of information. On the basis of this order, information holders prescribed by law have to elaborate their own procedures for the release, classification and documentation of information.

¾ Independent Appeals System: The Office of the Ombudsman should be more active in examining violations and taking proper measures to protect the people’s right of access to information. The officials should carry liability for illegal actions. It is highly recommended that the Ombudsmen has a special assistant or staff for handling information access appeals.

Summarizing the FOI implementation practice in the Armenian government bodies, it should be noted that Freedom of Information is not a magic stick to improve the government overnight. It is a part of a process that will change the culture of the government and public services and, over time, improve the quality of decision- making.

26  APPENDIX 1

List of agencies covered in the Needs Assessment Report

1. Office of the President of the RA 2. Office of the Prime Minister of the RA 3. RA Ministry of Health 4. RA Ministry of Trade and Economic Development 5. RA Ministry of Labour and Social issues 6. RA Ministry of Justice 7. RA Ministry of Environmental Protection 8. RA Ministry of Agriculture 9. RA Ministry of Energy 10. RA Ministry of Education and Science 11. RA Ministry of Culture 12. RA Ministry of Territorial Administration 13. RA Ministry of Transport and Communication 14. RA Ministry of Urban Construction 15. RA Ministry of Finance and Economy 16. RA Ministry of Sport and Youth issues 17. RA State Committee of Real Estate 18. RA State Committee of Water Supply Management 19. RA State Tax Service 20. RA State Customs Committee 21. RA State Department of Civil Aviation 22. RA State Department of State Property Governance 23. RA Rescue Service 24. RA Civil Service Council 25. RA Committee on Public Service Regulation 26. RA National Statistics Service 27. RA Committee for Stocks 28. RA Commission for the Protection of Economic Competition 29. National Commission on Television and Radio 30. RA Central Electoral Commission 31. Yerevan Municipality 32. Governor's Office, Aragatsotn region 33. Governor's Office, Ararat region 34. Governor's Office, Armavir region 35. Governor's Office, Gegharquniq region 36. Governor's Office, Lori region 37. Governor's Office, Kotayq region

27 38. Governor's Ofice, Shirak region 39. Governor's Office, Syuniq region 40. Governor's Office, Vayots Dzor region 41. Governor's Office, Tavush region 42. RA National Security Service 43. RA Police 44. RA Ministry of Defense 45. RA Prosecutor General's Office

28