PROJEKAT BEZBEDNOST ŽIVOTNE SREDINE PROJECT LOCAL ENVIRONMENTAL SECURITY Izdavač / Publisher: Organizacija za evropsku bezbednost i saradnju Misija u Srbiji Organization for Security and Cooperation in Europe Mission to Serbia Beograd / Belgrade, Čakorska 1
Priredila / Editor: prof. dr Anđelka Mihajlov
Dizajn / Design: comma | communications design, Beograd/Belgrade Štampa / Printing: SGR Original, Beograd Belgrade
Tiraž / Circulation: 200 primeraka copies
Objavljivanje ove knjige podržala je Misija OEBS u Srbiji. Napomena: Stavovi izrečeni u knjizi pripadaju isključivo autoru i njegovim saradnicima i ne predstavljaju nužno zvaničan stav Misije OEBS u Srbiji.
The publication of this brochure has been supported by the OSCE Mission to Serbia. Disclaimer: The views herein expressed are solely those of the author and contributors and do not necessarily reflect the official position of the OSCE Mission to Serbia. ENVIRONMENTAL BEZBEDNOST SECURITY ŽIVOTNE SREDINE At the Pan-European Ministerial Conference Na pan-evropskoj ministarskoj konferenciji “Environment for Europe”, held in 2003 in Kiev, „Životna sredina za Evropu”, koja je 2003. godine ENVironmental SECurity (ENVSEC) Initiative has been održana u Kijevu, UNEP i OEBS započinju Inicijativu launched by UNEP and OSCE. UNDP, UNECE, NATO za bezbednost životne sredine – ENVironmental and REC later also joined the Initiative. SECurity (ENVSEC) Initiative. Inicijativi su kasnije pristupili UNDP, UNECE, NATO i REC. The whole process is oriented toward implementation of programs related to environment and security Ceo process je usmeren na programe u vezi sa issues, by which all conflicts and disagreements in životnom sredinom i bezbednošću, kojima se endangered regions, which include but are not limited prevazilaze konflikti i sukobi, i ublažavaju njihove to Central Asia, Southern Caucasus, Balkans and posledice u ugroženim regionima, koji uključuju ali Eastern Europe, are settled and their consequences se ne ograničavaju na centralnu Aziju, južni Kavkaz, mitigated. Balkan i istočnu Evropu.
ENVSEC Initiative is mostly implemented through ENVSEC Inicijativa se pretežno oslanja na regional approach. Theoretical framework for the regionalni pristup. Teorijski postavljen „dijagram “Security Diagram” demonstrates connection between bezbednosti” prikazuje vezu između životne sredine the environment and environmental crisis and defines i ekološki krizne situacije i definiše njihovu their mutual dependence, namely the harder the uzajamnu zavisnost, te što je veći pritisak na pressure on the environment, the more frequent the životnu sredinu, češća je pojava ekološki krizne environmental crisis. situacije.
Fotografija: Nikola Lučić I mesto na konkursu „Otpad nije smeće” Photo: Nikola Lučić I prize at the contest “Waste is not Trash”
1 BEZBEDNOST ŽIVOTNE SREDINE U LOKALNOJ ZAJEDNICI
Bezbednost životne sredine u lokalnoj zajednici ima dve komponente:
1. objektivnu evaluaciju stepena rizika, i
2. subjektivnu ocenu o tome da li određena aktivnost u životnoj sredini može učiniti život u lokalnoj zajednici nebezbednim
Evaluacija ekološke bezbednosti znači da se moraju proceniti i rizik, kao i percepcija rizika, uz uvažavanje cinjenice da pitanja životne sredine predstavljaju jednu od najvažnijih potreba i vrednosti za ljudska bića, stvarajući osnovu za visok kvalitet života. Deponija „Mutina padina” u blizini Pirota Landfill “Mutina Padina” near Pirot [Autor/Author: Aleksandar Ćirić]
ENVIRONMENTAL SECURITY IN THE LOCAL COMMUNITY
Environmental security in the local community includes two components:
1. objective evaluation of the risk level, and
2. subjective assessment if a certain activity in the environment may make an insecure life in a local community
Evaluation of environmental security means that the risk as well as risk perception must be assessed, bearing in mind the fact that environmental issues are one of the most important requirements and values for Smetlište na obali Lima u blizini Prijepolja Waste deposit site on the Lim River in the vicinity of Prijepolje a high quality of life of human beings. [Autor/Author: Hristina Stevanović-Čarapina]
Implementacioni tim na lokaciji buduće sanitarne deponije The implementing team on location of the future sanitary landfill [Autor/Author: Hristina Stevanović-Čarapina] PROJECT “LOCAL ENVIRONMENTAL SECURITY” PROJEKAT „BEZBEDNOST ŽIVOTNE SREDINE U LOKALNOJ ZAJEDNICI” The aim of the Project is to promote in 7 municipalities of Southern Serbia, identified by the OSCE Mission to Serbia Cilj projekta je da se u 7 opština na jugu Srbije (Bujanovac, Medveđa, Leskovac, Vranje, Prokuplje, Pirot and identifikovane od strane Misije OEBS a u Srbiji Prijepolje), the connection between democracy, human security (Bujanovac, Medveđa, Leskovac, Vranje, Prokuplje, and environment; to strengthen the local self-government as Pirot i Prijepolje), promoviše veza između demokratije, well as organizations that represent the civil sector; and to ljudske bezbednosti i životne sredine, da se osnaži encourage active citizen participation in the development of lokalna samouprava kao i organizacije koje zastupaju mechanisms for identifying and getting responses related to civilni sektor i da građani počnu aktivno da učestvuju u environmental problems. razvoju mehanizama za identifikaciju i dobijanje odgovora u vezi sa problemima životne sredine. The Project has been implemented in three phases: Projekat je realizovan u tri faze: Phase 1 Visit of the Implementation team to selected municipalities and Project presentation (objective, results and I faza Poseta implementaciog tima projekta expectations); odabranim opštinama i predstavljanje projekta (cilj, rezultati i očekivanja); Phase 2 Presentation of the local environmental security concepts (selection of local coordinators, program preparation II faza Predstavljanje koncepta lokalne ekološke and organizing of two-day seminars as well as establishing of the bezbednosti (odabir lokalnih koordinatora, priprema municipal working groups); programa i održavanje dvodnevnih seminara, i formiranje opštinske radne grupe); Phase 3 Monitoring of the municipal working group activities (participation in their meetings, giving advice and final III faza Praćenje rada opštinskih radnih grupa presentation of results to the interested civil sector (prisustvovanje sastancima, pružanje saveta i finalna representatives); prezentacija rezultata zainteresovanim predstavnicima civilnog sektora); Phase 4 Holding of the final conference on September 22, 2009, in Belgrade, where the results of the municipal local coordinators IV faza Održavanje završne konferencije 22. and working group activities will be presented to the septembra 2009. godine u Beogradu, na kojoj će se representatives of the OSCE and the Italian governmental agency predstavnicima OEBS-a i Vlade Italije, kao i drugim as well as other Project partners, and where possible solutions partnerima projekta, prezentovati rezultati rada for the presented problems will be discussed. opštinskih lokalnih koordinatora i radnih grupa i diskutovati o mogućim rešenjima prezentovanih The Project has been supported by problema.
• OSCE Mission to Serbia Projekat je podržan od:
• Cooperazione Italiana • Misije OEBSa u Srbiji
• Ministry of Environment and Spatial Planning • Cooperazione Italiana of the Republic of Serbia • Ministarstva za životnu sredinu i prostorno • Standing Conference of Cities and Municipalities planiranje Republike Srbije
• Municipalities of Bujanovac, Medveđa, Leskovac, Vranje, • Stalne konferencije gradova i opština Prokuplje, Pirot and Prijepolje • Opština Bujanovac, Medveđa, Leskovac, Vranje, Project Implementator: Prokuplje, Pirot i Prijepolje
• NGO “Ambasadori životne sredine-Environmental Implementator projekta: Ambassadors” (www.ambassadors-env.org) • NVO „Ambasadori životne sredine-Environmental Project team: Ambassadors” (www.ambassadors-env.org)
• Aleksandra Knez-Milojković, Project Coordinator Projektni tim:
• Milica Petrović, Project Coordinator Assistant • Aleksandra Knez-Milojković, koordinatorka projekta • Milica Perić, Project Coordinator Assistant • Milica Petrović, asistentkinja koordinatora projekta
2—3 • Milica Perić, asistentkinja koordinatora projekta • Sandra Radunović, Project Assistant
• Sandra Radunović, asistentkinja na projektu Engaged leading experts:
Angažovani vodeći eksperti: • Prof. Dr. Anđelka Mihajlov
• prof.dr Anđelka Mihajlov • Hristina Stevanović-Čarapina, M.Sc.
• mr Hristina Stevanović-Čarapina Engaged experts:
Angažovani eksperti: • Dunja Savić, M.Sc., Faculty of Environmental Governance and Corporate Responsibility of the EDUCONS University in • mr Dunja Savić,, Fakultet zaštite životne sredine Sremska Kamenica EDUCONS Univerziteta u Sremskoj Kamenici • Danko Aleksić, M.Sc., Faculty of Environmental Governance • mr Danko Aleksić, Fakultet zaštite životne sredine and Corporate Responsibility of the EDUCONS University in EDUCONS Univerziteta u Sremskoj Kamenici Sremska Kamenica
• Jasna Stepanov, Fakultet zaštite životne sredine • Jasna Stepanov, Faculty of Environmental Governance and EDUCONS Univerziteta u Sremskoj Kamenici Corporate Responsibility of the EDUCONS University in Sremska Kamenica • Ljiljana Čurčić, Fakultet zaštite životne sredine EDUCONS Univerziteta u Sremskoj Kamenici • Ljiljana Čurčić, Faculty of Environmental Governance and Corporate Responsibility of the EDUCONS University in • Milica Petrović, NVO „Ambasadori životne sredine” Sremska Kamenica
Angažovani lokalni koordinatori: • Milica Petrović, NGO “Environmental Ambassadors”
• Snežana Milošević, Opština Bujanovac Engaged local coordinators:
• Bojan Pešić, Opština Pirot • Snežana Milošević, Municipality of Bujanovac
• Miroslava Krsmanović, Opština Prokuplje • Bojan Pešić, Municipality of Pirot
• Žarko Bogatinović, Opština Leskovac • Miroslava Krsmanović, Municipality of Prokuplje
• Dženita Kratovac, Opština Prijepolje • Žarko Bogatinović, Municipality of Leskovac
• Nela Cvetković, Opština Vranje • Dženita Kratovac, Municipality of Prijepolje
• Jadranka Ćirić, Opština Medveđa • Nela Cvetković, Municipality of Vranje
Savet projekta: • Jadranka Ćirić, Municipality of Medveđa
• OEBS Misija u Srbiji: Daiana Falloni, dr Olivera Project Council: Zurovac-Kuzman, Maja Mićić i Milan Gajović • OSCE Mission to Serbia: Daiana Falloni, Olivera Zurovac- • Cooperazione Italiana: Ivan Marino i Guiseppe Ivan Kuzman, Ph.D., Maja Mićić and Milan Gajović Candela • Cooperazione Italiana: Ivan Marino and Guiseppe Ivan Candela • Ministarstvo životne sredine i prostornog planiranja: mr Biljana Jovanović-Ilić • Ministry of Environment and Spatial Planning: Biljana Jovanović-Ilić, M.Sc. • Stalna konferencija gradova i opština: Ljubinka Kaluđerović • Standing Conference of Cities and Municipalities: Ljubinka Kaluđerović • „Ambasadori životne sredine”: dr Anđelka Mihajlov i Aleksandra Knez-Milojković • “Environmental Ambassadors”: Anđelka Mihajlov, Ph.D., and Aleksandra Knez-Milojković MAIN PROJECT ACHIEVEMENTS GLAVNA DOSTIGNUĆA PROJEKTA
The local self-government has succeeded through Lokalna samouprava je uz pomoć mehanizama mechanisms established by the Implementation team to postavljenih od strane tima za implementaciju projekta identify “insecure” issues in their municipalities in the uspela da u svojim opštinama identifikuje environmental field, to map them and get acquainted with „nebezbedna” pitanja sa aspekta životne sredine, da ih the level of public awareness when protection of mapira i da se upozna sa stepenom razvijenosti environment and human health and security are in građanske svesti po pitanjima zaštite životne sredine i question. ljudskog zdravlja i bezbednosti.
The Project Implementation team has helped, in Tim za implementaciju projekta je, u saradnji sa cooperation with local coordinators and municipal working lokalnim koordinatorima i opštinskim radnim groups, in crystallizing a subjective view of the grupama, pomogao da se iskristališe subjektivna slika environmental status (citizen opinions) as well as an stanja životne sredine (mišljenje građana) kao i objective performance (data related to analysis of objektivna slika (podaci analize opštinskih municipal documents), and to get by comparison of these dokumenata) i da se komparacijom ova dva dobije two approaches a realistic “picture” of the environmental realna slika stanja životne sredine koja bi ukazala na status, which indicates priorities to be solved. prioritete za rešavanje.
This Project has enabled better communication and Kroz ovaj projekat uspostavljena je bolja komunikacija i cooperation between citizens and the local self- saradnja između građana i lokalne samouprave po governments when environmental issues are in question, pitanjima životne sredine, uz aktivno učešće lokalnih with active participation of the local media. Within the medija. U okviru projekta anketirano je 2718 građana u Project, 2,718 citizens in seven municipalities were sedam opština, dok je još 162 građana uzelo ušešće interviewed, while 162 citizens participated in working kroz rad u radnim grupama, debatnim forumima i groups, debate forums and accompanying actions. By pratećim akcijama. Prilagođavanjem ENVSEC adapting the ENVSEC Initiative to the local level, this Inicijative lokalnom nivou, ovaj projekat je dao značajne Project has provided important arguments for its further razloge za dalju implementaciju i repliciranje. implementation and replication. Inovaciona metodologija za identifikovanje bezbednosti Innovation methodology for identifying environmental životne sredine u lokalnoj zajednici biće predstavljena security in the local community shall be presented at the na Svetskom kongresu o upravljanju otpadom 2009. World Congress on Waste Management 2009. godine.
IDENTIFIED ENVIRONMENTAL SECURITY IDENTIFIKOVANI PROBLEMI PROBLEMS AT THE LOCAL LEVEL BEZBEDNOSTI ŽIVOTNE SREDINE NA LOKALNOM NIVOU In seven municipalities of Southern Serbia dominate the following identified specific problems of environmental U sedam opština južne Srbije, kao preovlađujući su (in)security: identifikovani sledeći specifični problemi ekološke (ne)bezbednosti: • waste • otpad • industrial pollution, wastewater • industrijsko zagađenje, otpadne vode • providing energy • obezbeđivanje energije • municipal planning documents • opštinski planski dokumenti • depleted uranium and environmental consequences of the 1999 bombardment • osiromašeni uranijum i ekološke posledice bombardovanja 1999. • municipal services • opštinske službe • implementation of regulations • sprovođenje propisa • human capacities, public awareness • ljudski kapaciteti, građanska svest
4—5 BEZBEDNOST ŽIVOTNE SREDINE U ENVIRONMENTAL SECURITY IN THE OPŠTINI PIROT MUNICIPALITY OF PIROT
U radu na projektu i prema podacima sa terena kao During the Project implementation and according to field data, a vrlo negativna pojava se ističe građanska svest, koja je very strong negative phenomenon has appeared, i.e. insufficient istaknuta i kao problem koji građane Pirota čini public awareness on environment, which causes environmental ekološki nebezbednim. Građanska svest je problem insecurity for the citizens of Pirot. Insufficient public awareness koji se prožima kroz mnoge sfere života ali u delu on environment is an issue that interweaves in many spheres of zaštite životne sredine, očuvanja prirodnog bogatstva i life, while it is a major barrier when it comes to environmental održavanja današnjih uslova života za buduće protection, preservation of natural resources and conservation of generacije ona je na vrlo niskom nivou. today’s living conditions for future generations.
Realizacijom projekta „Bezbednost životne sredine u During implementation of the Project “Local Environmental lokalnoj zajednici” u Opštini Pirot utvrđeno je da jedan Security” in the Municipality of Pirot it has been determined that od najvećih problema ekološke nebezbednosti one of the major problems of environmental insecurity is predstavlja neadekvatno postupanje otpadom dok se inadequate waste handling and disposal, while the site where the lokacija na kojoj se trenutno nalazi deponija smatra landfill is currently disposed is considered to be the most ekološki najugroženijom u celoj opštini. endangered zone in environmental terms in the whole municipality. Prilikom realizacije projekta „Bezbednost životne sredine u lokalnoj zajednici” u Opštini Pirot kao During implementation of the Project “Local Environmental pozitivan primer ekološke bezbednosti građana Security” in the Municipality of Pirot, as a positive example of izdvojena je izgradnja nove regionalne sanitarne environmental security when citizens are in question, deponije na lokaciji „Mutina Padina”. Novu sanitarnu construction of the new regional sanitary landfill facility in the deponiju će koristiti četiri opštine Pirotskog okruga – “Mutina Padina” location has been singled out. The new sanitary Pirot, Bela Palanka, Dimitrovgrad i Babušnica. Radovi landfill will be used by four municipalities of the Pirot District: na izgradnji deponije otpočeli su u decembru 2008. Pirot, Bela Palanka, Dimitrovgrad and Babušnica. Construction godine, a završetak radova planiran je za kraj 2009. works began in December 2008 and the completion of works is godine, za kada je planirano i da deponija počne sa planned by the end of 2009, when the landfill site should be radom. Planirani „životni vek” ove deponije je 30 opened. The planned “life-cycle” of this landfill is 30 years. godina. Izgradnja deponije biće obavljena u četiri faze, a Landfill will be constructed in four stages, and its completion njenim završetkom biće eliminisani negativni uticaji na shall eliminate negative impact on the environment and reduce životnu sredinu i redukovani rizici po zdravlje ljudi. risks to human health. Construction of this landfill according to Smatra se i da će izgradnja deponije po the most modern standards will contribute to promotion of the najsavremenijim standardima doprineti promociji whole region as an environmental area, thus encouraging čitavog regiona kao ekološkog područja a time i development of sustainable rural tourism on Mt. Stara Planina podstaći razvoj ruralnog turizma na Staroj planini i u and in the villages of this region. okolnim selima ovog kraja.
Deo postrojenja za prečisćavanje otpadnih voda Divlja deponija u blizini Bujanovca Facility for waste water treatment City junkyard near Bujanovac [Autor/Author: Milica Petrović] [Autor/Author: Milica Petrović] ENVIRONMENTAL SECURITY – MUNICIPALITY OF BEZBEDNOST ŽIVOTNE MEDVEĐA SREDINE – OPŠTINA MEDVEĐA
During implementation of the Project “Local Environmental Prilikom realizacije projekta „Bezbednost životne Security” in the Municipality of Medveđa, as a positive example of sredine u lokalnoj zajednici” u Opštini Medveđa kao environmental security, wastewater treatment system has been pozitivan primer ekološke bezbednosti građana singled out. Sewage collection network of Medveđa includes a izdvojen je sistem za prečišćavanje otpadnih voda. separation system. The Town’s complete sewage network is Kanalizaciona mreža Medveđe je separacionog tipa. connected with the town’s wastewater treatment facility found Kompletna kanalizaciona mreža naselja je priključena about 500 m from the Town on the right bank of the Jablanica na gradski uređaj za prečišćavanje otpadnih voda koji River. Wastewaters are led from the left bank of the Jablanica River se nalazi na oko 500m od grada na desnoj obali under the riverbed to the right bank, to be joined with industrial Jablanice. Otpadne vode sa leve obale Jablanice se wastewaters and taken to the wastewater treatment facility. After ispod rečnog korita prevode na desnu obalu, gde je treatment the wastewater is of Class 2 B (according to Regulation predviđeno spajanje sa industrijskim otpadnim on the Watercourse Categorization) and as such released into the vodama, nakon čega odlaze na postrojenje za Jablanica River. The central facility for wastewater treatment of prečišćavanje otpadnih voda. Nakon tretmana otpadna Medveđa was reconstructed thanks to donation funds in 2004; its voda pripada IIb klasi (prema Uredbi o kategorizaciji capacity is wastewater flow rate of 22 dm3/s and it is a classical vodotoka) i kao takva ispušta se u reku Jablanicu. facility for the town wastewater treatment. Centralno postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda Medveđe je rekonstruisano sredstvima iz donacije During implementation of the Project “Local Environmental 2004. godine, kapaciteta je 22 dm3/s i predstavlja Security” in the Municipality of Medveđa it has been established klasično postrojenje za prečišćavanje gradskih that one of the major problems of environmental insecurity are otpadnih voda. waste dumps found practically in the town zone. The biggest dumpsite is found between the Jablanica River, the M-9 Highway Realizacijom projekta „Bezbednost životne sredine u and the private land lots. Since the dumpsite is not fenced, lokalnoj zajednici” u Opštini Medveđa je utvrđeno da uncontrolled access is possible; thus, unplanned waste spilling is jedan od najvećih problema ekološke nebezbednosti enabled, and beside municipal waste, other type of waste are predstavljaju smetlišta koja se nalaze praktično u zoni disposed of there as well. Bearing in mind that the landfill (dump grada. Najveće smetlište se nalazi između reke site) is found in the immediate vicinity of the river, this area is Jablanice, magistralnog puta M-9 i privatnih parcela. flooded several times a year; thus, it is impossible to define the Kako smetlište nije ograđeno moguć mu je real quantity of waste. According to a rough estimate, since there nekontrolisan pristup, a samim tim se smeće are no official data, it is considered that this landfill includes neplanski rasipa i osim komunalnog na deponiju se 200m3 of waste. In the waste dumpsite there are no odlažu i druge vrste otpada. S obzirom da se deponija nalazi u neposrednoj blizini reke, nekoliko puta godišnje dolazi do plavljenja ovog terena zbog čega je nemoguće definisati količinu otpada. Prema gruboj proceni, pošto ne postoje nikakvi zvanični podaci, smatra se da je na ovoj deponiji odloženo 200m3 otpada. Na lokaciji smetlišta ne postoje objekti infrastrukture.
Lokacija buduće sanitarne deponije „Banjice” Pogled na divlju gradsku deponiju „Dunek” Location of future sanitary landfill “Banjice” View on city dump waste “Dunek” [Autor/Author: Milica Perić] [Autor/Author: Milica Perić]
6—7 BEZBEDNOST ŽIVOTNE ENVIRONMENTAL SECURITY – MUNICIPALITY OF SREDINE – OPŠTINA BUJANOVAC BUJANOVAC
Realizacijom projekta „Bezbednost životne sredine u Within implementation of the Project “Local Environmental lokalnoj zajednici” u Opštini Bujanovac utvrđeno je da Security” in the Municipality of Bujanovac it has been established jedan od najvećih problema ekološke nebezbednosti that one of the major problems of environmental insecurity is predstavlja neadekvatno postupanje otpadom. inadequate waste handling and disposal.
Prilikom realizacije projekta „Bezbednost životne During implementation of the Project “Local Environmental sredine u lokalnoj zajednici” u Opštini Bujanovac kao Security” in the Municipality of Bujanovac as positive example of pozitivan primer ekološke bezbednosti građana može environmental security when citizens are in question, beginning se navesti početak radova na izgradnji nove fekalne of construction of a new fecal sewage pumping station, by which crpne stanice, čime će kanalizacioni sistem Bujanovca the Bujanovac sewerage system will be considerably improved, biti znantno unapređen. Takođe se planira i has been singled out. Furthermore, wastewater treatment is prečišćavanje otpadnih voda pre ispuštanja u Južnu being planned before releasing into the Južna Morava River. Moravu. Positive example of rising of public awareness on environmental Pozitivan primer razvijanja javne svesti o zaštiti životne protection in the Municipality of Bujanovac is the Project “The sredine u Opštini Bujanovac je projekat „Zeleni talas”, Green Wave”, series of broadcasts in the environmental field, of serija emisija iz oblasti zaštite životne sredine, koje su educational character with the aim to develop public awareness obrazovnog sadržaja i imaju za cilj razvijanje javne of listeners and wider segments of public on the need of svesti slušalaca i šireg okruženja o potrebi zaštite i environmental protection and improvement. Topics of broadcasts unapređenja životne sredine. Teme emisija bile su were selected according to priorities from the Local izabrane po prioritetima iz Lokalnog ekološkog Environmental Action Plan of the Municipality of Bujanovac akcionog plana Opštine Bujanovac, a odnosile su se na related to solution of problems of the use of ammunition rešavanje problema upotrebe municije sa containing depleted uranium, waste, water supply, wastewaters, osiromašenim uranijumom, otpada, vodosnabdevanja, industrial pollution, energy efficiency, protection of biodiversity otpadnih voda, industrijskih zagađivača, energetske and geodiversity in the Municipality of Bujanovac. efikasnosti, zaštite biodiverziteta i geodiverziteta na području Opštine Bujanovac. Negative example is the construction of the new route of Corridor 10 – E-75 Highway, Beograd – Niš – FYRoM border. Section of Negativan primer je izgradnja nove trase Koridora X – this highway (Donji Neradovac – Levosoje) passes through the autoputa E-75, Beograd – Niš – Granica BJRM. Municipality of Bujanovac in the length of 9 km and it means Deonica ovog autoputa (Donji Neradovac – Levosoje), major degradation of environment in the surface area of prolazi teritorijom opštine Bujanovac u dužini od 9 km i approximately 270 hectares in the wider zone of the mentioned trajno će degradirati životnu sredinu ovog prostora na route section. Bearing in mind that the respective section runs površini od oko 270 ha u široj zoni dejstva predmetne through the middle of the “Rujan” Hunting Grounds Reserve, deonice. S obzirom da se predmetna deonica proteže managed by the Hunting Society “GOLUB” (Pigeon) from posred rezervata lovišta „Rujan”, kojim gazduje Bujanovac, the reserve will be destroyed and the wildlife paths Lovačko društvo „GOLUB” iz Bujanovca, trajno će biti shortened and directed toward the east. Construction of the uništen ovaj rezervat, a putevi divljači će biti skraćeni i respective section will also destroy agricultural land, which promenjeni prema istoku. Izgradnja predmetne stretches along the route, and increase migration of the deonice će uništiti trajno obradive poljoprivredne Municipality of Bujanovac population toward the north of Serbia; površine koje se nalaze duž iste, a takođe će pojačati i namely, most of the owners, whose land will be expropriated for migraciju stanovništva iz opštine Bujanovac ka severu the construction of the highway, plan to move from Bujanovac as Srbije jer veliki broj vlasnika kojima zemljište bude soon as they get the compensation for the land expropriated for oduzeto za izgradnju autoputa planira da se iseli iz construction of the respective route. Thus, the thesis that the Bujanovca čim bude dobio novac od naknade za construction of the new highway section will decrease migration oduzeto zemljište za potrebe predmetne deonice tako of the Bujanovac population is completely wrong. da je potpuno pogrešna postavka da će izgradnja nove deonice autoputa smanjiti migraciju stanovništva iz Bujanovca. ENVIRONMENTAL SECURITY IN THE BEZBEDNOST ŽIVOTNE SREDINE U MUNICIPALITY OF PRIJEPOLJE OPŠTINI PRIJEPOLJE
During implementation of the Project “Local Environmental Kroz realizaciju projekta „Bezbednost životne sredine u Security”, and according to a survey and analysis of available lokalnoj zajednici”, a na osnovu sprovedene ankete i documentation, one of the biggest problems, which causes analiza raspoložive dokumentacije, identifikovan jedan environmental insecurity in the Municipality of Prijepolje, has od najvećih problema ekološke nebezbednosti u been identified: the landfill in the “Stanjevine” location. According Opštini Prijepolje, odlagalište otpada na lokaciji to the survey results even 66.6% of respondents believe that this „Stanjevine”. Po rezultatima ankete čak 66,6% landfill is the most endangered location when environmental ispitanika smatra sadašnje odlagalište otpada protection is in question. This location is found on the very banks najugroženijom lokacijom po pitanju životne sredine. of the Lim River and there are absolutely no necessary elements Ova lokacija se nalazi na samoj obali reke Lim i ne to prevent pollution of water, air and land; thus, the landfill is a poseduje neophodne elemente za sprečavanje major threat to human health and environment. Leachete from zagađenja vode, vazduha i zemljišta, te predstavlja the landfill are directly released into the Lim River and nearby pravu pretnju po zdravlje ljudi i životnu sredinu. land, since the site does not include water tight foundation zone. Procedne deponijske vode se direktno ulivaju u reku Since there is no landfill gas extraction system, fires are ever Lim i okolno zemljište, s obzirom da na lokaciji ne more frequent, and complex pollutants are released into the postoji nepropusna podloga. S obzirom na to da na atmosphere. odlagalištu ne postoji sistem za ekstrakciju deponijskog gasa, sve su učestaliji požari, usled kojih Strategic direction for solving this problem is construction of a se u atmosferu emituju kompleksne zagađujuće Regional sanitary landfill for Nova Varoš, Prijepolje and Priboj in materije. the territory of the Municipality of Nova Varoš, more exactly in the “Banjice” location. Construction of the regional landfill was Strateški pravac rešavanja ovog problema je u izgradnji temporarily interrupted in 2007 due to administrative and Regionalne sanitarne deponije za Novu Varoš, technical issues. It is planned to complete by the end of 2009 the Prijepolje i Priboj na teritoriji opštine Nova Varoš, review of the Project in technical, legal and financial terms; to tačnije na lokaciji „Banjice”. Izgradnja Regionalne develop a Study on collecting, transport and disposal of municipal deponije je privremeno prekinuta 2007. godine zbog waste in the municipalities of Nova Varoš, Priboj and Prijepolje, problema administrativne i tehničke prirode. Sada je u with particular emphasis on recycling of secondary raw planu da se do kraja 2009. godine izvrši tehnička, materials; and the Study on the Regional waste management pravna i finansijska revizija projekta, kao i da se izrade with the support of the PRO Program. Studija o prikupljanju, transportu i odlaganju komunalnog otpada za opštine Nova Varoš, Priboj i As positive example of the local environmental security in the Prijepolje uz poseban osvrt na reciklažu sekundarnih municipality of Prijepolje, on the basis of the survey results, sirovina i Studija o upravljanju Regionalnom deponijom confidence of the population in the locally produced food should uz podršku PRO programa. be singled out. Out of the total number of 264 respondents, even 228 (86.4 %) stated that they buy food from the local producers at Kao pozitivan primer lokalne ekološke bezbednosti u the green markets in the Town of Prijepolje. Although the Opštini Prijepolje, na osnovu rezultata sprovedene population has demonstrated complete confidence in the food ankete, može se izdvojiti poverenje stanovništva u produced by the local farmers, it is difficult to estimate its quality lokalno proizvedenu hranu. Od ukupno 264 ispitanika, since there are no systemic data on establishing the quality of the čak 228 (86,4 %) se izjasnilo da hranu kupuje od agricultural land and analysis of the product quality lokalnih proizvođača na zelenim pijacama u gradskom naselju Prijepolje. Iako je stanovništvo iskazalo As positive example of the environmental security, participants in potpuno poverenje u hranu koju proizvode lokalni the Project singled out the Nature Monument “The Sopotnica poljoprivrednici, teško je proceniti njen kvalitet, s River Waterfalls”, put under protection by Regulation of the obzirom na to da ne postoje sistematski podaci o Government of the Republic of Serbia (Protection Level II). They utvrđivanju kvaliteta poljoprivrednog zemljišta i analizi believe it is of utmost importance that “The Sopotnica River kvaliteta proizvoda. Waterfalls” is found in the narrow choice for implementation of an individual wastewater treatment facility, a Pilot project Kao pozitivan primer ekološke bezbednosti, učesnici na implemented with the support of Development Program for projektu su izdvojili spomenik prirode „Slapovi municipalities in the Southwest Serbia. Sopotnice”, područje koje je uredbom Vlade Republike Srbije stavljeno pod zaštitu (II stepen zaštite). Smatraju da je veoma važno to što su „Slapovi Sopotnice” ušli u uži izbor za realizaciju individualnog prečistača otpadnih voda, pilot Projekta koji je realizovan uz podršku Programa razvoja opština u jugozapadnoj Srbiji.
8—9 BEZBEDNOST ŽIVOTNE SREDINE U ENVIRONMENTAL SECURITY IN THE OPŠTINI PROKUPLJE MUNICIPALITY OF PROKUPLJE
Životna sredina na teritoriji Opštine Prokuplje relativno Environment in the territory of the Municipality of Prokuplje is je očuvana. Izuzetno bogat vodni potencijal – sagledan relatively well preserved. Extremely rich water potential – preko termo mineralnih podzemnih i tekućih voda, kao including underground thermal-mineral waters and running i veštačke brane sa određenim kapacitetom vode waters as well as artificial dams with a certain water capacity (brana Bresnica, brana na Rastovničkoj reci i bunari na (Bresnica dam, dam on the Rastovnička River and wells in the lokaciji zvanoj Hisar). Šumsko bogatstvo je izuzetno location called Hisar). Forest resources are an extremely važan prirodni resurs i kvalitetno poljoprivredno important natural resource, and quality agricultural land is an zemljište koje predstavlja važan potencijal, pogotovo pri important potential, particularly in planning and developing planiranju i razvijanju poljoprivrednih grana. Prostor branches of agriculture. The territory of the Municipality of teritorije opštine Prokuplje je posebno bogat biljnim i Prokuplje includes diversity of plants and wildlife životinjskim svetom koji prati klimatske prilike ovog characteristic for the climate of this region. područja. However, due to unsolved sewage problems that relate to Međutim, zbog nerešenosti komunalnih problema koji disposal of municipal solid waste in inadequate sites se odnose na problem odlaganja čvrstog komunalnog (dumpsite on the banks of the Toplica River), unsolved otpada na neadekvatan prostor (smetlište na obalama problem of the municipal wastewater treatment as well as reke Toplice), nerešeno pitanje prečišćavanja otpadnih inadequate and old water supply network, indicate that there komunalnih voda kao i neadekvatna i zastarela is latent danger for this environment when quality of life is in vodovodna mreža ukazuju da postoji latentna opasnost question, and consequently to human health. Wood da ova sredina vrlo lako pređe u sredinu sa određenim processing industry ''Kopaonik'', Kuršumlija, is currently one stepenom ugroženosti kvaliteta života, a samim tim i of the major polluters of the Toplica River. During zdravlja ljudi. Drvna industrija ''Kopaonik'' Kuršumlija implementation of the Project “Local Environmental Security” je trenutno jedan od najvećih zagađivača koji vidno in the Town of Prokuplje, 500 inhabitants were interviewed, of zagađuje reku Toplicu. Prilikom realizacije projekta whom 66.8% respondents stated that waste is a problem that „Bezbednost životne sredine u lokalnoj zajednici” u negatively influences human life and health, while 64.2 % Gradu Prokuplju je anketirano 500 stanovnika, od kojih respondents believed that the fact that there is no sanitary se 66,8% građana izjasnilo da otpad predstavlja landfill for disposal of municipal waste constructed according problem, sa visokim negativnim uticajem na život i to regulations has a major negative impact on environment. zdravlje građana a 64,2 % građana se izjasnilo da je The citizen opinions have actually confirmed the current nepostojenje po propisaima uređene saniterne environmental performance in the Municipality of Prokuplje. deponije za odlaganje komunalnog otpada, problem sa vrlo visokim uticajem. Mišljenje građana je zapravo In the Municipality of Prokuplje the waste is disposed of in a samo potvrdilo trenutnu situaciju u Opštini. dump at the “Dunek” location found practically downtown. This uncontrolled dumpsite, where no equipment for Otpad se u Opštini Prokuplje odlaže na smetlište na environmental protection is found, is a real “environmental lokaciji „Dunek” koja se nalazi gotovo u centru grada. hot spot”. Citizens of Prokuplje loudly express their opinions Ovo nekontrolisano smetlište na kome nema nikakve and request that the inadequate disposal of waste “under opreme za zaštitu životne sredine predstavlja pravu their windows” is solved as soon as possible. On the other „ekološku bombu”. Građani sa ove lokacije glasni su i hand, Municipality of Prokuplje has developed complete traže da se neadekvatno bacanje đubreta „pod njihove documentation (and provided funds even made available) for prozore” što pre reši. Sa druge strane, Opština sanitation of this dumpsite and construction of a new sanitary Prokuplje ima izrađenu kompletnu dokumentaciju (i landfill for the Toplica District (Municipalities of Prokuplje, obezbeđen, čak i stavljen na raspolaganje novac) za Žitorađa, Blace and Kuršumlija). Villagers in the area where sanaciju ovog smetlišta i izgradnju nove sanitarne the newly selected location for the sanitary landfill is found, deponije za Toplički okrug (opštine Prokuplje, Žitorađa, fear negative impact of the waste disposal on their health and Blace i Kuršumlija). Meštani sela u čijem se ataru environment and do not wish to have a landfill in the vicinity of nalazi novoizabrana lokacija za sanitarnu deponiju, their village. Implementators of the Project “Local osećaju strah od negativnog uticaja odlaganja otpada Environmental Security” were moderators ready to help to na njihovo zdravlje i životnu sredinu i ne žele deponiju u move towards concrete solutions to the problem by ataru njihovog sela. Implementatori projekta „Lokalna organizing a meeting of the interested parties. It has been bezbednost životne sredine” bili su moderatori made clear that finding another new location is very difficult in pristupanja konkretnom rešenju ovog problema, financial, time-schedule and technical terms. Now we have a organizujući sastanak zainteresovanih strana. situation “citizens from the dump site location vs. citizens Iskristalisalo se da je finansijski, vremenski i tehnički form the newly selected landfill location”; a clear and prompt teško objašnjiva ideja izbora druge nove lokacije. Ovde decision of the relevant authorities will contribute to imamo situaciju „građani sa lokacije smetlišta protiv environmental security of citizens. We should learn from this građana sa novoizabrane lokacije za deponiju”, tako da example that citizen participation in decision-making should će jasna i što pre, odluka ka rešenju donosioca odluka be ensured in all stages of decision making and doprineti ekološkoj bezbednosti građana. Iz ovog implementation. Within the Project “Local Environmental Security” in the primera, treba izvući pouku da učešće građana u Municipality of Prokuplje numerous activities have been odlučivanju treba da bude obezbeđeno u svim fazama implemented with the aim of population education when realizacije. environmental protection is in question, such as a fine art exhibition in elementary schools on the theme U okviru projekta „Bezbednost životne sredine u “Environmental Security in the Municipality of Prokuplje” and lokalnoj zajednici” u Opštini Prokuplje su sprovede i exhibition of drawings of the pupils of the Elementary School mnogobrojne aktivnosti u cilju edukacije stanovništva o “Milić Rakić Mirko”. Furthermore, action “Dinar for a garbage neophodnosti očuvanja životne sredine, kao što su can” was implemented. This action was initiated by the fifth likovna izložba u osnovnim školama na temu grade pupils of the Elementary School “Svetislav Mirković „Bezbednost životne sredine u Opštini Prokuplje” i Nenad”, with their history teacher, since there are no garbage izložba crteža učenika OŠ „Milić Rakić Mirko”. Takođe cans in their schoolyard. The goal of this action is fund raising je sprovedena akcija „Dinar za kantu”. Ovu akciju su for placing garbage cans in the schoolyard. pokrenuli učenici petog razreda OŠ „Svetislav Mirković Nenad”, zajedno sa profesorom istorije, zbog nepostojanja kanti za smeće u školskom dvorištu njihove škole. Cilj akcije je bio prikupljanje novca za postavljanje kanti u školskom dvorištu.
ENVIRONMENTAL SECURITY IN LESKOVAC BEZBEDNOST ŽIVOTNE SREDINE U LESKOVCU During implementation of the Project “Local Environmental Security” in the Town of Leskovac 500 inhabitants were Prilikom realizacije projekta „Bezbednost životne interviewed, of whom even 72.2% feels fear and recognizes sredine u lokalnoj zajednici” u gradu Leskovcu je the problem of the absence of a sanitary landfill for safe anketirano 500 stanovnika, od kojih čak 72,2% oseća disposal of municipal waste. Although the analysis of official strah i prepoznaje problem nepostojanja sanitarne documents confirms increased risk to human health and deponije za bezbedno odlaganje komunalnog otpada. environment, due to exploitation of the current, unarranged Iako je analizom zvaničnih dokumenata potvrđen dumpsite in the “Brst” location, and numerous illegal povećan rizik po zdravlje ljudi i životnu sredinu, usled landfills, particularly in villages, it is positive that in May 2008 eksploatacije sadašnjeg, neuređenog odlagališta na began the construction of a Regional sanitary landfill for the lokaciji „Brst” i postojanja velikog broja divljih deponija, Jablanica District in the “Željkovac” location, some 6 km from a naročito u seoskim naseljima, pozitivno je što je u the Town of Leskovac and 1 km from the M1 Highway. maju 2008. godine otpočela realizacija projekta izgradnje Regionalne sanitarne deponije za Jablanički One of the problems which causes environmental insecurity okrug na lokaciji „Željkovac”, udaljenoj 6km od for the citizens of Leskovac is most certainly pollution of the gradskog naselja Leskovac i 1km od magistralnog puta Veternica River with wastewaters. Wastewaters of the Town of M1. Leskovac are collected in sewerage channels and released into the Veternica River without any treatment. However, to Ј е dan od problema kо ј i predstavlja ekološku make things worse, Town’s wastewaters, beside municipal nebezbednost građana koji žive na području grada wastewater from households, include industrial wastewater Leskovca sigurno je zagađivanje vodotoka otpadnim as well. Furthermore, environmental insecurity is caused by vodama. Otpadne vode grada Leskovca koje se healthcare organizations which release their wastewater sakupljaju izgrađenim kanalizacionim kanalima, without any pre-treatment through sewage channel networks ispustaju se u reku Veternicu bez ikakvog tretmana. to the public sewage system, which is an environmental Međutim, da situacija bude još gora, gradske otpadne human health risk due to pathogenic microorganisms and vode, pored komunalnih otpadnih voda iz domaćinstva, other dangerous substances. sadrže i industrijske otpadne vode. Takođe, ekološku nebezbednost predstavljaju zdravstvene organizacije koje svoje upotrebljene vode bez ikakvog predtretmana, odvode kanalskim mrežama u javnu kanalizaciju što predstavlja ekološki rizik i rizik po zdravlje ljudi od patogenih mikroorganizama i drugih opasnih materija.
10—11 BEZBEDNOST ŽIVOTNE SREDINE U ENVIRONMENTAL SECURITY IN VRANJE VRANJU Within implementation of the Project “Local Environmental Realizacijom projekta „Bezbednost životne sredine u Security” in the Municipality of Vranje one of the major lokalnoj zajednici” u Opštini Vranje utvrđeno je da jedan problems of the environmental insecurity has been od najvećih problema ekološke nebezbednosti established, i.e. an old sewage network with frequent predstavlja stara kanalizaciona mreža usled koje breakdowns in the territory of Vranje. The wastewater nastaju česte havarije na teritoriji Vranja. Problem problem in this municipality has not been adequately solved. otpadnih voda u ovoj opštini nije rešen na adekvatan Bearing in mind that there are no wastewater treatment način. S obzirom da ne postoji postrojenje za preradu facilities, both industrial and municipal wastewaters are otpadnih voda, i industrijske i komunalne otpadne vode released into the Sobinjska and Vranjanska Rivers. završavaju u Sobinjskoj i Vranjanskoj reci. During implementation of the Project “Local Environmental Prilikom realizacije projekta „Bezbednost životne Security” in the Municipality of Vranje, a positive example of sredine u lokalnoj zajednici” u Opštini Vranje kao environmental security: landfill for disposal of solid municipal pozitivan primer ekološke bezbednosti građana waste “Meteris” (whose maintenance and practices could be izdvojena je deponija za odlaganje čvrstog komulanog at a higher level) could be singled out. Landfill “Meteris” otpada „Meteris” (čije održavanje i praksa bi mogli biti where solid municipal waste is disposed of does not fulfill all na višem nivou). Deponija „Meteris” na kojoj se vrši requirements for a sanitary landfill, although it is the first odlaganje čvrstog komunalnog otpada ne ispunjava sve landfill of such type in Serbia. The landfill surface area is uslove za sanitarnu deponiju, ali predstavlja prvu 62,756 m2 (the landfill body and accompanying facilities), deponiju ovakvog tipa u Srbiji. Deponija se prostire na while the surface area of the landfill body is 40,000 m2. The površini od 62.756 m2 (telo deponije i prateći objekti), a landfill volume is 360,756 m3. Life cycle of the landfill in the površina samog tela deponije je 40.000 m2. Zapremina first stage is 12.5 years, while the total landfill life cycle is 24.5 deponije je 360.756 m3. Vek trajanja deponije u prvoj years. Testing for underground water pollution is performed fazi je 12,5 godina, dok je ukupan vek trajanja deponije by taking samples from piezometers found in the vicinity of 24,5 godina. Ispitivanje zagađenosti podzemnih voda se the landfill, and the latest findings have confirmed that there vrši uzimanjem uzoraka iz pijezometara koji se nalaze has been no pollution with the landfill leachate waters. u okolini deponije, dosadašnji rezultati potvrđuju da nije Furthermore, continuous air testing at landfill is performed bilo zagađenja procednim vodama sa deponije. Takođe, and the findings are within normal limits. However, citizens na deponiji se u kontinuitetu vrši ispitivanje stanja are concerned about the landfill lifetime and further waste vazduha i rezultati koji su dobijeni su u granicama disposal, since it is envisaged in the National Waste normale. Međutim, postoji zabrinutost građana u Management Strategy that this landfill should become a pogledu veka korišćenja deponije i daljeg odlaganja Regional landfill for the Pčinja District. otpada, jer je Nacionalnom strategijom upravljanja komunalnim otpadom predviđeno da ova deponija postane Regionalna deponija za Pčinjski okrug.
Pogled na lokaciju buduće sanitarne deponije „Željkovac” Pogled na sanitarnu deponiju „Meteris” View on location of future sanitary landfill “Zeljkovac” View on sanitary landfill “Meteris” [Autor/Author: Milica Perić] [Autor/Author: Milica Petrović]
Karta Opštine obuhvaćene projektom Map Municipalities which took part in the project
12 OEBS Misija u Srbiji Čakorska1 11000 Beograd telefon: +381 11 3606 100 fax: +381 11 3606 119 e-mail: ppiu@org.org web: www.osce.org
Cooperazione Italiana Kneza Miloša 56 11000 Beograd telefon: +381 11 3629 354 fax: +381 11 3621 034 e-mail: cooperazione.utl.belgrado@esteri.it web: www.skmbalcani.cooperazione.esteri.it
Ambasadori životne sredine Vlajkovićeva 4/IV/11 11000 Beograd tel/fax: +381 11 322 44 42 e-mail: ambasadorizs@gmail.com web: www.ambassadors-env.org