Review of the legislative and institutional framework in combating corruption in the Kyrgyz Republic (ky)

Кыргыз Республикасында коррупцияга каршы күрөшүү боюнча ченемдик-укуктук жана институттук базанын баяндамасы Кубанычбек Өмүралиевдин редакциясы астында

Бишкек 2009

1 УДК 343 ББК 67.99 (2Ки) 8

К-97

Автордук жамаат: Өмүралиев Кубанычбек Касымович – жетекчи; Майчиев Шамарал Юсупович; Сырдыбаев Сүйүнбек Мадылбекович; Таранчиева Асия Токбаевна; Сагынбаев Дамир Казакович.

Которгон: Досалиев Турсуняз Акматжанович.

К-97 Кыргыз Республикасында коррупцияга каршы күрөшүү боюнча ченемдик- укуктук жана институттук базанын баяндамасы. Автордук жамаат: К.К.Өмүралиев ж.б. - Б.: (Турар). 2009. – 144 б.

ISBN 978-9967-444-02-7

Бул басылмада коррупцияга каршы күрөшүү чөйрөсүндөгү улуттук программанын баяндамасы, Кыргыз Республикасынын ченемдик укуктук жана институттук базасынын негизги жоболору, ошондой эле көз карандысыз уюмдардын иликтөөлөрүнүн жана мамлекеттик органдардын статистикалык маалыматтарынын негизинде коррупциянын деңгээлин жана ага каршы күрөшүүнүн абалын талдоонун натыйжалары сунуш кылынган.

Басылма окурмандардын кеңири чөйрөсүнө, мамлекеттик, анын ичинде укук коргоочу жана муниципалдык органдардын кызматчыларына, студенттерге жана академиялык чөйрөнүн өкүлдөрүнө, ошондой эле изилдөөчүлөргө жана жөнөкөй окурмандарга эсептелген.

Бул басылманы жарыялоо ОБСЕнин Бишкектеги Борборунун колдоосунун аркасында мүмкүн болду.

Басылма сатууга арналган эмес жана акысыз таратылат.

К 1203021100-09 УДК 351/354 ББК 67.99 (2)8

ISBN 978-9967-444-02-7 © К. Өмүралиев ж.б.

Centre in Bishkek

2  МАЗМУНУ Кириш сөз 5

I. Коррупцияга каршы күрөшүү боюнча улуттук саясат 7

1. Кыргыз Республикасынын коррупцияга каршы стратегиясы 7 2. Коррупцияга каршы күрөшүүдөгү ыкмалар 9 3. Коррупция менен байланышкан айрым кылмыштар жөнүндө статистикалык маалыматтар 11 4. Кыргыз Республикасында коррупция көйгөйлөрүн кабылдоо. 13

II. Коррупцияга каршы күрөшүү боюнча институттук колдоо. 16 1. Кыргыз Республикасынын Коррупциянын алдын алуу боюнча улуттук агенттиги 17 2. Кыргыз Республикасынын Коррупцияга каршы күрөш боюнча улуттук кеңеши 20

III. Отчеттуулук жана ачыктык принциптерин чыңдоо 21 1. Мамлекеттик органдардын отчеттуулугу жана ачыктыгы 21 2. Мамлекеттик сатып алуулар 37 3. Финансылык контроль жана мамлекеттик аудит 39 4. Салыктарды жана бажы төлөмдөрүн башкаруу 42 5. Корпоративдик бухгалтердик эсептин жана аудиттин ченемдери 44 6. Маалыматка жеткиликтүүлүк 47 7. Мамлекеттик эмес сектордогу отчёттуулук жана ачыктык 48

IV. Коррупциялык кылмыштар жана укук колдонуу тажрыйбасы 55 1. Коррупциялык кылмыштарды мыйзам менен жөнгө салуу 55 Кызматтык абалын пайдалануу менен же жаран/жеке компаниянын өкүлү жасаган башка коррупциялык кылмыштар 57 2. Коррупция түшүнүгү кылмыш жазасына тартыла турган жосун катары (коррупциялык кылмыш субьекти түшүнүгү) 58 3. Коррупциялык башка кылмыштар (уюшкан кылмыштуулук, акчаларды адалдоо, кылмыштуу жол менен табылган каражаттарды конфискациялоо ж.б.) 63 4. Коррупцияга каршы күрөшүүдө (коррупциялык укук бузууларды тергөө) укук коргоо жана башка мамлекеттик органдардын ролу 66 V. Сот системасынын коррупцияга каршы чаралары 70 1. Сот системасынын көз карандысыздык институту. Судьяларды тандоо, жылдыруу, башкаруу, камсыз кылуу жана ченемдер менен эрежелерди сактоо. 70 2. Сот бийлигинин ачыктыгы 74 3. Судьялардын кесиптик этикасы 76 4. Акыйкат сот адилеттигине жеткиликтүүлүк 78 5. Соттук өз алдынча башкаруу жана сот бийлигин финансылоо 80

VI. Эл аралык аспекттер 81 1. Коррупцияга каршы күрөшүү боюнча эл аралык-укуктук келишимдер 81 2. Коррупцияга каршы күрөшүү боюнча эл аралык институттар 85

VII. Корутунду 86

VIII. Баяндаманы түзүү учурунда колдонулган ченемдик укуктук актылардын жана башка булактардын тизмеси 89 3  Кириш сөз

Кыргыз Республикасында коррупцияга каршы күрөшүү боюнча ченемдик- укуктук жана институттук базанын ушул баяндамасы коррупцияга каршы күрөшүү жагындагы ченемдик укуктук актылардын негизги жоболорун жана институттук базанын абалын кеңири коомчулукка жеткирүү максатында даярдалды. Коррупция проблемасы эл аралык мүнөзгө ээ экендиги жана ал саясый түзүлүшүнө, саясый өнүгүү деңгээлине карабастан көпчүлүк өлкөлөрдө өкүм сүрөөрү жана масштабдары менен гана айырмалана тургандыгы белгилүү. Дүйнөлүк практика көрсөтүп тургандай, өнүгүп келаткан өлкөлөр жана өткөөл мезгилде турган өлкөлөр өздөрүнүн алдында турган социалдык жана экономикалык проблемалардын спецификасынан улам коррупциянын таасирине өзгөчө байымсыз болуп саналат, анткени коррупция реформалардын андан аркы алга илгерилешине олуттуу тоскоолдук гана болбостон, ошондой эле кедейликтин пайда болушуна жана бул өлкөлөрдүн өнүгүшүнүн туруксуздугуна түрткү болот. Коррупция проблемасы Кыргызстанда коомдук кызыгуунун чордонунда турат. Коррупциянын бүлүндүрүүчү натыйжасы бүгүнкү күндө турмуштун дээрлик бардык чөйрөлөрүн козгоду. Коррупция мамлекеттик түзүмдөрдө (өзгөчө фискалдык жана укук коргоо органдарында) кеңири орун алып гана тим болбостон, ал иш жүзүндө ооруканалардан жана мектептерден, жеке сектордон тартып чет өлкөлүк инвесторлор жана эл аралык донорлор жүзөгө ашырып жаткан биргелешкен долбоорлорго чейин бардык жерге тамырын жайды. Ниети таза эмес мамлекеттик чиновниктердин, укук коргоо жана сот органдарынын, билим берүү, саламаттыкты сактоо жана социалдык жактан камсыз кылуу чөйрөсүнүн кызматкерлеринин жана карапайым жарандардын ортосундагы демейки мамилелердин катарына жеткирилген коррупция чечилбеген социалдык көйгөйлөр топтолушунун, өлкөдөгү жалпы экономикалык кырдаал начарлашынын башкы себептеринин бири болуп калды. Коррупцияны четтетүү үчүн бизнеске жагымдуу шарттарды, ишкерлердин арасында мыкты атаандаштыкты түзүү, жасалма түрдө түзүлгөн администрациялык бөгөттөрдү жоюу талап кылынат, алар өз укуктарын жана милдеттерин так сактоого, мыйзамдын үстөмдүгүнө жана көнүмүш адат болуп калган бардыгын сатып алуу-сатуу жөнүндө түшүнүктөн баш тартууга негизделген мамлекеттин жана анын жарандарынын өз ара мамилелерин өзгөртмөйүнчө турмушка ашырылышы мүмкүн эмес. Бул максаттарга жетишүүнүн өбөлгөсү болуп сатылбас жана калыс сот системасы, мамлекеттик кызмат системасындагы ачыктык, отчеттуулук жана ак ниеттүү башкаруу гана эмес, ошондой эле акча бардык маселелерди чече тургандыгы жөнүндө терең сиңип калган туура эмес ынанымдарды түп тамырынан бузуу жана коррупцияны алып жүргөн социалдык, экономикалык жана адеп-ахлактык зыянды аңдап-түшүнүү саналат. ООНдун Коррупцияга каршы конвенциясын ратификациялоо, Коррупцияга каршы күрөшүүнүн мамлекеттик стратегиясын бекитүү, Финансылык чалгындоо кызматын уюштуруу, мамлекеттик кызматтын кадрларын башкарууну жана коррупцияны четтетүүнү институтташтыруу проблемага мамлекеттик мамилени тастыктап турат. Ушул басылманы версткалоо учурунда Кыргыз Республикасынын Президенти К.Бакиев 2009- жылдын 20-октябрында мамлекеттик бийлик органдарынын жетекчилеринин республикалык кеңешмесинде сүйлөгөн сөзүндө коррупцияга каршы күрөштүн натыйжалуулугун арттыруу максатында тиешелүү мамлекеттик органдарды олуттуу өзгөртүп түзүүлөр жүргүзүлүп жаткандыгы жөнүндө жарыялады. Коррупциянын алдын алуу боюнча улуттук агенттик Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик кадр кызматына өзгөртүп түзүлө турган Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик кызмат иштери боюнча агенттигинин карамагына берилет. Ошонун өзү менен мамлекеттик кызматта коррупцияга каршы алдын алуу чараларынын натыйжасы күчөйт. Финансылык полиция кызматы борбордук органдын статусун алат жана ага экономикалык кылмыштардын бардык түрлөрү, анын ичинде контрабанда боюнча тергөө жүргүзүү милдети тапшырылат, бул укук коргоо органдарындагы бири-бирин кайталоону жоет.

4 Коррупцияга каршы негизги институттардын мыйзамдык базасы азырынча өзгөрүүсүз калып, ал эми өзгөртүп түзүлгөн органдардын жаңы жоболору али иштелип чыга жана бекитиле электигинен улам, авторлор өзгөртүп түзүлгөн органдардын аталыштарын жана функцияларын өзгөрүүсүз калтырууну чечти. Сатып алуулар жана материалдык резервдер боюнча мамлекеттик агенттик жоюлуп, анын функциялары Кыргыз Республикасынын Финансы министрилигине жана Өкмөткө караштуу Мамлекеттик материалдык резервдер фондуна өткөрүлөт. Бул – өлкөнүн жетекчилиги коррупцияга каршы күрөшүү чөйрөсүндө жасаган, бийликтин бардык бутактарынын, жарандык коомдун, бизнестин жана эл аралык шериктештиктин кызматташуусуна жана эриш-аркак аракеттенүүсүнө таянган комплекстүү жана системалык ыкмага жетишүүгө багытталган конкреттүү кадамдарынын чакан тизмеси. Мында мурда өзгөчө маани берилбеген превентивдүү чаралар системасын өнүктүрүү зарылчылыгына кунт коюп көңүл буруу керек. Бул басылма мамлекеттик жана муниципалдык органдардын адистерине жана эксперттерине, укук коргоо органдарынын кызматкерлерине, жогорку окуу жайларынын окутуучуларына жана студенттерине, ошондой эле бардык башка таламдаш адамдарга коррупцияга каршы күрөштө аны жигердүү пайдаланууга мүмкүндүк берет деген үмүттү билдиребиз.

Кубанычбек Өмүралиев, «Кыргыз Эндрю Тесорьер, Элчи парламентарийлери коррупцияга ОБСЕнин Бишкектеги Борборунун каршы» коомдук бирикмесинин башчысы аткаруучу директору

5  I. Коррупцияга каршы күрөшүү боюнча улуттук саясат

Социалдык-экономикалык жактан өнүгүү процесстерине, кедейликке каршы күрөшүүгө коррупциянын терс таасири, демократиялык мамлекеттин институттарына жарандардын ишениминин кетиши улуттук масштабда коррупцияга каршы саясатты иштеп чыгууну талап кылды, ал мамлекеттик органдардын жана жарандык коомдун күч- аракеттерин баш коштуруунун каражаты болуп калды. Кыргыз Республикасы өзүнүн экономикалык жана саясый системасын радикалдуу реформалоону жүзөгө ашырууну баштап, 90-жылдары ишкер сектордо, мамлекеттик түзүмдөрдө жана финансылык чөйрөлөрдө коррупциянын олуттуу проблемаларына дуушар болду. Буга байланыштуу 1997-жылы коррупцияга каршы күрөштү күчөтүү боюнча үч жылдык мамлекеттик программа бекитилген болучу, ал 2001-жылы дагы кийинки үч жылга узартылган. 2003-жылы «Коррупцияга каршы күрөшүү жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамы кабыл алынды 1 , ал коррупциялык укук бузууларды табууга, алдын алууга жана аларды жоюуга, күнөөлүү адамдарды жоопкерчиликке тартууга багытталган. Андан соң Ак ниеттүү башкаруу боюнча консультациялык кеңештин 2 (АБКК) түзүлүшү коррупцияга каршы күрөшүү чөйрөсүндө маанилүү окуялардын бири болуп калды. Анын жумушчу органын – Ак ниеттүү башкаруу боюнча консультациялык кеңештин Катчылыгын кошуп алганда, аны түзүүнүн максаты мамлекеттик башкарууну реформалоонун өңүтүндө ак инеттүү башкаруунун жаңы ыкмаларын калыптандыруу болду. Кеңешке Кыргыз Республикасынын Президенти башчылык кылды. Анын курамына кыргыз тараптан беш мүчө – аткаруучу бийликтин жана бизнестин өкүлдөрү жана донорлордон беш мүчө – Кыргыз Республикасында аккредиттелген эл аралык уюмдардын жана дипломатиялык өкүлчүлүктөрдүн өкүлдөрү кирди. Ак ниеттүү башкаруу боюнча консультациялык кеңештин Катчылыгы коррупцияга каршы күрөшүүнүн биринчи Стратегиясын даярдоонун демилгечиси болгонун белгилей кетүү керек. Ошону менен бирге көрүлүп жаткан чаралар көбүнесе декларативдик жана формалдуу мүнөздө болгонун жана тиешелүү түрдө аны толук көлөмдө турмушка ашыруудан алыс болгонун моюнга алуу зарыл.

1. Кыргыз Республикасынын коррупцияга каршы стратегиясы

Коррупцияга каршы күрөшүүнүн мамлекеттик стратегиясын жана аны турмушка ашыруу боюнча аракеттердин Планын иштеп чыгуу коррупцияга каршы күрөшүү чөйрөсүндө практикалык кадам болуп калды, алар Кыргыз Республикасынын Президентинин милдетин аткаруучунун 2005-жылдын 21-июнундагы № 251 Жарлыгы 3 менен бекитилген. Бул программаны тарыхый деп атоого болот, анткени бул документти кабыл алуу коррупцияга каршы күрөшүүдө системалык мамилелерди түптөдү. Стратегияны мамлекеттик органдардын, НПОлордун өкүлдөрүнөн, ишкерлерден жана Кыргыз Республикасында иштеген эл аралык уюмдардын адистеринен турган жумушчу топ Долбоорду кеңири талкуулоонун жүрүшүндө алынган сын-пикирлерди жана сунуштарды эске алуу менен даярдады. Стратегиянын долбоору жөнүндө билдирүүлөр ЖМКларда жарыяланганын, ал эми текст кеңири талкуулоо үчүн Ак ниеттүү башкаруу боюнча консультациялык кеңештин Катчылыгынын веб-сайтына жайгаштырылганын белгилей кетүү керек. Стратегия коррупцияны пайда кылган себептерди жоюу, коомдо коррупцияга карата келишпес мамилелерди түзүү жолу менен, ар кандай мамлекеттик түзүмдөрдүн, эл аралык донор уюмдардын жана НПОлордун күчтөрүн жана каражаттарын, тиешелүү адекваттуу укук коргоо чараларын координациялоонун жардамы менен Кыргыз Республикасында коррупциянын деңгээлин төмөндөтүүгө багытталган. Стратегия

1 «Коррупцияга каршы күрөшүү жөнүндө» Кыргыз Республикасынын 2003-жылдын 6-мартындагы №51 Мыйзамы 2 Кыргыз Республикасынын Президентинин 2004-жылдын 12-февралындагы ПЖ №54 Жарлыгы 3 Президенттин Жарлыгы, № 251 6 коррупцияга каршы бардык иш-чараларды айрым логикада жана ырааттуулукта бириктирген бирдиктүү платформа болуп калды, бул коррупцияга каршы күрөшүү иш- чараларынын натыйжалуулугун арттырууга көмөктөшөт. Иштелип чыгып жаткан чаралар натыйжалуу жана таасирдүү түрдө коррупциянын алдын алууга, аны табууга жана жоюуга, ага каршы натыйжалуу күрөшүүгө багытталган. Стратегия ошондой эле жигердүү эл аралык кызматташтыкты жана коррупцияга каршы күрөштү эл аралык уюмдар менен координациялоону карайт. Стратегияга карата аны турмушка ашыруу боюнча аракеттердин Планы иштелип чыккан, анда конкреттүү иш-чаралар, аларды жүзөгө ашыруунун ырааттуулугу, аткаруу индикаторлору, жооптуу түзүмдөр жана алардын өнөктөрү аныкталган. Көрүлүп жаткан күч-аракеттер ырааттуу жана системалуу болушу үчүн иш-чаралар кыска мөөнөттүү (2005-жылдын аягына чейин) жана орточо мөөнөттүү (2005-2007-жылдар), ошондой эле узак мөөнөттүү (2008-жыл жана андан ары) деп иштелип чыккан. Багыттарга келсек, превентивдүү чаралар жана коомдук колдоо алда канча таасирдүү катары сөзсүз артыкчылыктуу болуп саналат. Биринчи жолу бул документте коррупцияга жазык жагынан жазалануучу жосун катары эмес, иште туруктуу жана системалык ыкманы талап кылган социалдык көрүнүш катары аныктама берилген. Атап айтканда, Стратегияда төмөнкүдөй аныктама берилген: коррупция – бул социалдык көрүнүш, ал көп учурда конкреттүү укук бузуу түрүндө болот, бирок бүтүндөй алганда жазык укугунун аныктамалары менен толук камтылышы мүмкүн эмес. Ошондуктан Стратегия коррупцияны эң кеңири мааниде бийлик ыйгарым укуктарын же кызматтык абалын жеке максаттарда ар кандай пайдалануу катары карайт. Бул түшүнүк Европа Кеңешинин коррупция боюнча дисциплиналар аралык тобу сунуш кылган төмөнкүдөй жумушчу аныктамага дал келет: «коррупция мамлекеттик же жеке сектордо айрым милдеттерди аткаруу тапшырылган адамдардын паракорлугун же кызмат ордунун чектеринде аларга жүктөлгөн милдеттерди бузууга алып келген, өзү жана башкалар үчүн ар кандай мыйзамга жат пайданы алуу максатын көздөгөн ар кандай башка жүрүш-турушун билдирет». Кыргыз Республикасында Коррупцияга каршы күрөшүү стратегиясында коррупцияга каршы күрөшүүнүн төмөнкүдөй негизги ыкмалары аныкталган: коррупциянын алдын алуу, коррупцияны куугунтуктоо, чектөөлөр механизми, коррупцияга каршы орган жана коомдук колдоо, буга байланыштуу анын төмөнкүдөй башкы милдеттери алдыга коюлган: - коррупцияга каршы күрөшүүнүн бирдиктүү, ырааттуу жана узак мөөнөттүү программасын аныктоо; - коррупцияга каршы күрөшүүнүн артыкчылыктуу багыттарын аныктоо; - артыкчылыктарга жетишүү үчүн иш-чараларды жана ресурстарды, ошондой эле жооптуу түзүмдөрдү жана аткаруу мөөнөттөрүн аныктоо; - коррупцияга каршы иш-чараларды турмушка ашырууга көз салуу системасын орнотуу; - коррупцияга каршы мурда жүзөгө ашырылган чараларга баа берүүнү жүргүзүү; - мамлекеттик органдардын жана институттардын коррупцияга каршы күч- аракеттерин координациялоо механизмдерин түзүү; - өлкөдө коррупциянын абалына баа берүү критерийлерин иштеп чыгуу. Стратегия дайыма жаңыланып туруучу документ болуп санала тургандыгын өзгөчө белгилей кетүү керек, мында анын мазмуну өлкөнүн алдында турган артыкчылыктарга жана коррупциянын абалы жөнүндө жаңы маалыматтарга жараша өзгөрүп жана толукталып турат. Алсак, 2009-жылы жаңыланган Стратегия кабыл алынган, же тагыраак айтканда – коррупцияга каршы күрөшүү боюнча аракеттердин жаңы планы 4 бекитилген. Ошол эле учурда Стратегияны ийгиликтүү турмушка ашыруу үчүн мониторинг жана баа берүү системасын иштеп чыгуу жана киргизүү өтө маанилүү. 4 «КРда коррупцияга каршы күрөшүүнүн Улуттук стратегиясы жөнүндө» КР Президентинин 2009-жылдын 11- мартындагы №155 Жарлыгы 7 Стратегияда иштелип чыккан иш-чараларга карата натыйжаларга көз салуу үчүн индикаторлор тандалганын белгилей кетүү керек, алар Стратегиянын органикалык бөлүгү болуп калууга тийиш. Коррупциянын алдын алуу боюнча улуттук агенттик мониторинг жана баа берүү органы боло тургандыгы болжолдонууда, ошол эле учурда мониторингге жана баа берүүгө карата объективдүүлүктү жана калыстыкты сактоо максатында өкмөттүк эмес жана көз карандысыз институттар тартылышы мүмкүн.

2. Коррупцияга каршы күрөшүүдөгү ыкмалар

а) Коррупциянын алдын алуу Коррупциянын алдын алуу чаралары күрөшүүнүн эң натыйжалуу каражаты деп эсептелет, анткени алар коррупциялык аракеттер пайда болушунун себептерине жана шарттарына таасир этет. Алдын алуу чаралары биринчи кезекте мамлекеттик башкаруунун ачыктыгын жана айкындыгын арттырууну камтыйт. Практикалык иш- чаралар жарандардын маалыматка, өзгөчө алардын укуктарына жана эркиндиктерине тиешелүү маалыматка жеткиликтүүлүгүн кеңейтүүгө багытталган. Азыр өлкөбүздө бул багытта айрым иштер жүрүп жатат. Мамлекеттик башкаруу органдарынын уруксат берүүчү жана тескөөчү функцияларын кыскартуу коррупцияга каршы превентивдүү иш- чараларды жүзөгө ашырууда иштин маанилүү багыты болуп саналат. «Кыргыз Республикасында уруксат берүү-жөнгө салуу системасын оптималдаштыруу боюнча айрым чаралар жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Президентинин Жарлыгы 5 уруксат берүү-жөнгө салуу саясатынын чөйрөсүндө ченемдик укуктук базаны реформалоо процессин баштады, ага ылайык мыйзамдык жана башка ченемдик укуктук актыларда, министрликтердин, ведомстволордун, жергиликтүү мамлекеттик администрациялардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын башчыларынын актыларында камтылган, Кыргыз Республикасында ишкерлиткти жүзөгө ашырууга тоскоолдуктарды же оорчулуктарды түзгөн, өзүн актабаган ар кандай каттоочу, фискалдык, контролдук, көзөмөлдөөчү жана башка ашыкча мамлекеттик функцияларды жоюу жакынкы мезгилге мамлекеттик органдардын маанилүү милдети болуп саналат деп аныкталган. Ошондой эле ЖОЖдорго тапшыруу учурунда жалпы республикалык тестирлөөнү киргизүү жогорку билим берүү системасында коррупциялык көрүнүштөргө каршы күрөшүүдө натыйжалуу мисалдардын бири болуп калды. Кыргыз Республикасы жогорку билим берүүгө теңдеш жеткиликтүүлүктү камсыз кылууга мүмкүндүк берген жана абитуриенттин билим деңгээлине гана байланыштуу болгон ушул заманбап ыкманы КМШда биринчилерден болуп киргизгенин белгилей кетүү керек.

б) Коррупцияны куугунтуктоо Коррупциялык аракеттерди куугунтуктоо көмөктөшүүчү мүнөздө болууга тийиш, бул өз кезегинде, коррупцияга каршы жазалоо чараларынын маанилүүлүгүн жокко чыгарбайт. Жарандардын укуктары менен эркиндиктерин сактоо шарты жана, эреже катары, кыска мөөнөттүү натыйжа бере ала турган, бирок коррупциянын тамырына таасир этпей турган өзгөчө чараларга жол бербөө коррупцияны куугунтуктоодо өтө маанилүү болуп саналат. Азыркы учурда коррупцияны куугунтуктоо улуттук мыйзамдарды эл аралык талаптар, атап айтканда, ООНдун Коррупцияга каршы конвенциясынын жоболору менен бир түргө келтирүү жолунда баратат. Коррупциянын интернационалдык мүнөзүн эске алып, коррупцияны куугунтуктоодо мыйзамсыз топтогон мүлкүн жана баалуулуктарын өз өлкөсүнүн чегинен тышкары жакта жашырууга коррупционерлердин мүмкүнчүлүктөрүн кыскартуу маанилүү.

в) Чектөө механизмдери

5 Кыргыз Республикасынын Президентинин 2007-жылдын 23-июлундагы №344 Жарлыгы. 8  Коррупцияга каршы күрөшүүдө өзгөчө багыт – «коррупциялык тобокелдик зонасында» иштеген топтор, мисалы. мамлекеттик кызматчылар, социалдык чөйрөнүн кызматкерлери үчүн өзгөчө талаптарды жана жүрүш-туруш стандарттарын белгилөө. Бул талаптар биринчи кезекте алардын мыйзамдуу тартипте келип чыккан мүлкүнө контролдук кылууга тиешелүү. 2004-жылы Кыргыз Республикасында «Саясый жана башка атайын мамлекеттик кызмат орундарын ээлеген адамдардын, ошондой эле алардын жакын туугандарынын кирешелери, милдеттенмелери жана мүлкү жөнүндө маалыматтарды декларациялоо жана жарыялоо тууралу» Мыйзам 6 кабыл алынган. Декларациялоо жол-жоболорун жөнгө салган бир катар мыйзамга караштуу актылар иштелип чыкты. Кирешелерди декларациялоо жөнүндө мыйзам кабыл алынган учурдан тартып жогорку кызматтагы чиновниктер 2005-жылдан баштап кирешелер жана өздөрүнө жана өздөрүнүн жакын туугандарына таандык болгон мүлк жөнүндө маалыматтарды тапшырууда. Ошону менен бирге бул процесстер кыйла татаал жүрүп жатат. Айрым чиновниктер кирешелерди декларациялоо жөнүндө мыйзамдын талаптарын этибарга алган жок. Декларацияны тапшыруудан баш тарткандыгы үчүн жоопкерчиликке тартуунун так мыйзамдык механизми алиге чейин жок. Жүрүш-туруш стандарттарына келсек, аларга мамлекеттик кызматтын этикалык кодекси жана мамлекеттик уюмдардын кызматчылары сактоого тийиш болгон кесиптик кодекстер кирет.

г) Коррупцияга каршы орган Демейки мамлекеттик институттар жана сот адилеттик системасы коррупция проблемасын чече албай жаткан учурда, көпчүлүк өлкөлөрдө коррупцияга каршы адистешкен түзүмдөр – коррупцияга каршы күрөшүү боюнча агенттиктер, комиссиялар, кызматтар түзүлүп жатат. 2005-жылдын октябрында Кыргыз Республикасынын Президентинин Жарлыгы 7 менен Кыргыз Республикасында да коррупцияга каршы орган – Кыргыз Республикасынын Коррупциянын алдын алуу боюнча улуттук агенттиги жана анын байкоо жүргүзүүчү органы – Кыргыз Республикасынын Коррупцияга каршы күрөш боюнча улуттук кеңеши түзүлгөн. Бул органдын максаттары жана милдеттери төмөндө өзүнчө бөлүмдө алда канча кең-кесири баяндалган.

д) Коомдук колдоо Коррупцияга каршы күрөштүн ийгилиги көбүнесе кеңири жана системалуу коомдук колдоо менен шартталат. Ага коомчулук менен максатка багытталган жана туруктуу иш аркылуу, эң ириде, жарандарга маалымдоо, аларды окутуу жана агартуу аркылуу жетишилет. Мындай иш-чаралардын негизги максаты коомдук коркунучтуу көрүнүш катары коррупцияга карата келишпес мамилени түзүү болууга тийиш, анткени коррупция көбүнесе жарандардын көңүлкоштугунун жана келишүүчүлүгүнүн аркасында гүлдөп өсөт. Коррупция «кантип жашашты билет» деп эмес, ката, адеп-ахлакка жат жүрүш-туруш деп кабылданууга тийиш. Адамдын жүрүш-турушунун негиздери эң жаш куракта түптөлгөндүктөн, коррупцияга каршы окутуу мектепке чейинки жана мектеп мекемелеринде башталууга жана андан ары бардык курактагылар үчүн улантылууга тийиш.

6 «Саясый жана башка атайын мамлекеттик кызмат орундарын ээлеген адамдардын, ошондой эле алардын жакын туугандарынын кирешелери, милдеттенмелери жана мүлкү жөнүндө маалыматтарды декларациялоо жана жарыялоо тууралу» Кыргыз Республикасынын 2004-жылдын 7-августундагы №108 Мыйзамы 7 «Коррупцияга каршы күрөш боюнча кечиктирилгис чаралар жөнүндө» КР Президентинин 2005- жылдын 21-октябрындагы №476 Жарлыгы 9  3. Коррупция менен байланышкан айрым кылмыштар жөнүндө статистикалык маалыматтар

Экономика, финансы, мамлекеттик башкаруу, кызмат көрсөтүү чөйрөлөрүндөгү жана башка чөйрөлөрдөгү коррупция жана аны менен байланышкан кылмыштуу көрүнүштөр мамлекетке орду толгус материалдык жана адептик зыян келтирүүнү улантууда. Ал тургай, мамлекеттик башкаруу органдарынын көптөгөн кызмат адамдарынын укукка жат аракеттеринин айынан кабыл алынган улуттук жана мамлекеттик программалар толук өлчөмдө турмушка ашырылбай жатат. Төмөндө келтирилген таблицада экономикалык, кызматтык жана коррупциялык кылмыштын абалы жөнүндө статистикалык маалыматтар келтирилген. №1 таблица

2005 2006 2007 2008 Бети ачылган экономикалык жана кызматтык кылмыштар 2971 3119 2916 2139 анын ичинде: уурдоолор 914 870 736 310 Паракорлук 200 243 211 146 Кызмат абалынан кыянаттык 603 608 550 508 менен пайдалануу Шалаакылык, кызматтык 222 170 181 79 кыянаттык Экономикалык жана кызматтык кылмыштар боюнча козголгон 496 млн. 718 млн. 649 млн. 834 млн. жазык иштери боюнча 133 миң 117 миң 908 миң 898 миң материалдык зыян сом сом сом сом 302 млн. 267 млн. 400 млн. 370 млн. Орду толтурулду 217 миң 134 миң 107 миң 778 миң сом сом сом сом Кызматтык кылмыштар боюнча 147 млн. 79 млн. 84 млн. 872 472 млн. материалдык зыян 917 миң 61 миң миң сом 609 миң сом сом сом 104 млн. 34 млн. 33 млн. 362 103 млн. Орду толтурулду 896 миң 700 миң миң сом 928 миң сом сом сом

Жогоруда келтирилген маалыматтар экономикалык жана коррупциялык кылмыштарга каршы күрөшүүдө укук коргоо органдарынын иши начарлагандыгын көрсөтүп турат. Ошол эле учурда алар республикада жасалган, коррупциялык кылмыштын элементтеринин бири болуп саналган кызматтык кылмыштардын динамикасын чагылдырып турат. Мында коррупциялык кылмыштардын кыйла бөлүгү мамлекеттик бийлик жана башкаруу органдарынын жетекчилеринин орто звеносунда табылган, ал эми жогорку эшелондордун өкүлдөрү көз жаздымда калууда. Коррупциялык кылмыштарды жасоого түрткү болгон себептерди жана шарттарды талдоо алардын көпчүлүгү бардык деңгээлдердеги жооптуу жетекчилер тарабынан атайылап жол берүүдөн улам же түздөн түз жетекчилердин өздөрү тарабынан жасалып жатканын көрсөтүп турат. Буга байланыштуу мамлекеттик органдардын кадрларын тандоо жана жайгаштыруу учурундагы олуттуу кемчиликтер коомдук жана мамлекеттик турмуштун ар кандай чөйрөлөрүндө коррупциянын орун алышынын негизги себептеринин бири болуп саналат. Финансы-кредиттик жана банктык системадагы, баалуу кагаздар рыногундагы алдамчылык жана көз боемочулук, жалган банкроттук жана башка айла-амалдар жүз миллиондогон сом акчалай суммалардын жоготууларына алып келүүдө. Аткаруу 10 бийлик жана башкаруу органдары, мамлекеттик ишканалар, уюмдар жүзөгө ашырып жаткан кызмат көрсөтүүлөрдү жана товарларды мамлекеттик сатып алуу чөйрөсүндө кыйла олуттуу проблема белгиленди. Көп учурда жетекчилер өздөрүнүн керт башынын кызыкчылыктарын көздөп, билип туруп мамлекет үчүн пайдасыз контракттарды түзөт, алар кийин республикага зор экономикалык зыян келтирет. Кыргыз Республикасында инвестициялык ишти жигердештирүү ошондой эле коррупцияга малынган мамлекеттик чиновниктер үчүн жагымдуу чөйрө болуп калууда. Соңку учурда контрабандага каршы күрөшүүгө ар күндөгү чакырыктарга карабастан, жогору суроо-талапка ээ болгон товарларды, күйүүчү-майлоочу материалдарды мамлекеттик чек ара аркылуу мыйзамсыз алып өтүүдөн, чийки заттын жана материалдардын мыйзамсыз экспортунан келтирилген экономикалык зыян өсүүдө. Республикада контрабанданын формалары жана көлөмү азайбастан, түрү өзгөрүлүп, улам алда канча амалдуу схемаларга жана түрлөргө ээ болууда. Контрабанданын спецификалык проблемасы менен катар, бажы алымдарын кем төлөөдөн улам мамлекетке кыйла зыян келтирүү азыркы учурдун курч көйгөйлөрүнүн бири болуп саналат. Ар кандай башкаруу органдарынын кызмат адамдары келип чыккан маселелерди жана проблемаларды ордунда чечүүдөн атайылап качып, башаламандыкты түзгөн фактылар орун алышы улантылууда. Ошонун өзү менен алар республикада жүргүзүлүп жаткан демократиялык реформаларга шек келтирип жана жарандардын адилеттүү даттанууларын пайда кылып, республиканын экономикасына жана кадыр-баркына орду толгус зыян келтирип жана жыйынтыгында мамлекеттин улуттук коопсуздугуна реалдуу коркунуч үчүн материалдык негиз түзүүдө. Жеке курулушка жер участкаларын бөлүү менен байланышкан укук бузуулардын саны өсүүдө жана анын натыйжасында жер участкалары жагынан бүтүмдөрдү жүзөгө ашырууда жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын деңгээлинде ар кандай түрдөгү алдамчылык аракеттеринин учурлары көбөйүүдө. Коррупцияга каршы укук коргоо органдарынын каражаттары жана ыкмалары менен гана күрөшүү – ушул социалдык көрүнүштү пайда кылган шарттарга жана себептерге каршы эмес, анын натыйжаларына каршы күрөшүүнү гана билдирет. Коррупциянын алдын алуу жана ага каршы күрөшүү боюнча ишти уюштурууну дагы бир жолу кайра карап чыгуу, республикада түзүлгөн кырдаал үчүн күнөөлүү адамдарды юридикалык жоопкерчиликке объективдүү тартуу зарыл. Мындан тышкары, мамлекеттик кызматчылардын ишине жана алардын отчеттуулугуна контролдукту күчөтүү ийги.

4. Кыргыз Республикасында коррупция көйгөйлөрүн кабылдоо.

Коррупцияга каршы күрөшүү жагынан стратегияны иштеп чыгуу жана андан ары колдонуу боюнча иш мамлекеттик башкаруу системасындагы негизги проблемаларды талдоонун, ошондой эле эл аралык уюмдар жана НПОлор жүргүзгөн иликтөөлөрдүн натыйжаларынын негизинде түзүлөт. Азыркы учурда коррупциянын абалына баа берүүнүн бирдиктүү жана универсалдуу усулу жок. Кыргыз Республикасындагы коррупциянын абалына баа берүү үчүн изилдөөнүн төмөнкүдөй бир нече түрүн пайдалануу зарыл: 1. Эксперттик баа берүү. 2. Бир нече эксперттик баа берүүлөрдөн турган интегралдык индекстер. 3. Коомдук пикирди сурап-билүү. Баа берүү мамлекеттик жана өкмөттүк эмес түзүмдөрдү, ошондой эле коммерциялык эмес изилдөө уюмдарын тартуу менен коррупцияга каршы ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган тарабынан дайыма жүргүзүлүүгө тийиш. Эл аралык баа берүүлөргө келсек, Трансперенси Интернэшнлдин коррупцияны кабылдоо Индексине ылайык, Кыргызстан 2006-жылы дүйнөдө (дүйнөнүн 163

11  өлкөсүнүн ичинде) – 142-орунду, 2007-жылы (180 өлкөнүн ичинде) – 150-орунду, 2008- жылы (180 өлкөнүн ичинде) 166-орунду ээледи жана коррупциянын деңгээли жогору болгон өлкөлөрдүн тобунда болду (2-таблицаны караңыз).

№2 таблица 2006-2008-жылдары Коррупцияны кабылдоо индекси (ККИ) 8 .

Өлкө Өлкөнүн рейтинги ККИ 2006 2007 2008 2006 2007 2008 Армения 93 99 109 2,9 3,0 2,9 Азербайжан 130 150 158 2,4 2,1 1,9 Беларусь 151 150 151 2,1 2,1 2,0 Грузия 99 79 67 2,8 3,4 3,9 Молдова 79 111 109 3.2 2,8 2,9 Казакстан 111 150 145 2,6 2,1 2,2 Кыргызстан 142 150 166 2,2 2,1 1,8 Россия 121 143 147 2,5 2,3 2,1 Тажикстан 142 150 151 2,2 2,1 2,0 Түркмөнстан 142 162 166 2.2 2.0 1,8 Украина 99 118 134 2,8 2,7 2,5 Өзбекстан 151 175 166 2,1 1,7 1,8 Өлкөлөрдүн 163 180 180 бардыгы

Өлкөнүн же аймактын ККИ баллы бул өлкө боюнча ишкерлер жана эксперттер мамлекеттик сектордун коррупциялануу деңгээлин кабылдоосун чагылдырат жана ага 10дон (коррупция иш жүзүндө жок) 0гө (коррупциянын деңгээли өтө жогору) чейинки шкала боюнча баалайт. Коррупцияны кабылдоо индекси (ККИ) деген эмне? ТИ түзгөн Коррупцияны кабылдоо индекси мамлекеттик кызматчылардын жана саясатчылардын арасында коррупциянын орун алышынын даражасына баа берүү боюнча өлкөлөрдү рангалайт. Бул – коррупция жагынан эксперттик пикир сурап-билүүлөрдүн маалыматтарына негизделген, ар кандай өкүлчүлүктүү уюмдар тарабынан жүргүзүлгөн комплекстүү индекс. Индекс дүйнөнүн ар кандай өлкөлөрүнүн ишкерлеринин жана аналитиктеринин, анын ичинде изилдөө жүргүзүлгөн өлкөдө жашап жаткан эксперттердин пикирин чагылдырат. Коррупцияны кабылдоо индексинин максаттары үчүн коррупция аныктамасы кандай? Коррупцияны кабылдоо индекси мамлекеттик сектордогу коррупцияга көңүл бурат жана коррупцияны жеке пайда табуу максатында кызматтык абалын кыянаттык менен пайдалануу катары аныктайт. Коррупцияны кабылдоо индексин түзүү учурунда ТИ пайдаланган изилдөөлөр негизинен бийликти жеке пайда алууга тиешеси бар, кыянаттык менен пайдаланууга байланышкан, мисалы, мамлекеттик буюртмаларды жүзөгө ашыруу учурунда мамлекеттик кызмат адамдарын сатып алууга багытталган маселелерди камтыйт. Маалымат булактары администрациялык жана саясый коррупция, ошондой эле төмөнкү жана жогорку коррупция деп ажыратпайт. Эмне үчүн коррупцияны кабылдоо индекси коррупцияны кабылдоого гана негизделген? Иш жүзүндөгү материалдардын, мисалы, жазык иштеринин же соттун өкүмдөрүнүн санынын негизинде ар кандай өлкөлөр боюнча коррупциянын деңгээлин салыштырмалуу талдоону жүргүзүү өтө татаал. Ар кандай өлкөлөр боюнча ушундай маалыматтар коррупциянын чыныгы деңгээлин чагылдырбайт, алар көбүнесе укук коргоо органдарынын, соттордун жана/же жалпыга маалымдоо каражаттарынын

8 Булак: "Транспаренси интернейшнлдин" 2006-2008-жылдар үчүн отчеттору. 12 коррупциянын бетин ачуу боюнча ишинин сапатынын көрсөткүчү болуп саналат. Тажрыйбага таянуу жана реалдуу коррупцияга түздөн түз дуушарланып тургандардын пикирлери салыштырма маалыматтарды чогултуунун бирден-бир ыкмасы болуп саналат. Коррупцияны кабылдоо индекси өлкөдөгү коррупциянын деңгээли жөнүндө түшүнүктөргө ишенимдүү баа берүү болуп саналабы? Коррупцияны кабылдоо жагынан коррупцияны кабылдоо индекси өлчөөнүн ишенимдүү шайманы болуп саналат. Бирок өлчөөнүн ишенимдүүлүгү бардык өлкөлөр үчүн эле бирдей эмес. Коррупциянын деңгээли чакан сандагы маалымат булактарынын негизинде жана бул булактар берген баалардын зор чаржайыттыгы (мунун көрсөткүчү болуп жогорку стандарттык четтөө саналат) менен бааланган өлкөлөр баллдардын жана рангдардын ишениминин аз көрсөткүчтөрүнө ээ. Коррупцияны кабылдоо индекси коррупцияга каршы күрөшүүдө колдоо көрсөтүү үчүн ишенимдүү баа берүү болуп саналабы? Айрым өкмөттөр өтө коррупцияга малынган катары кабылданган өлкөлөргө колдоо көрсөтүү, кандай өлкөлөр жардам ала тургандыгын, ал эми кайсылары албастыгын баллдардын негизинде аныктоо максатка ылайыктуулугуна же жоктугуна кызыгуусун айтууда. ТИ бул максаттар үчүн коррупцияны кабылдоо индексин пайдаланууну кубаттабайт. Өтө коррупцияга малынган катары кабылданган өлкөлөр коррупциянын жогорку деңгээлинен кайра кайта баштагандыгы үчүн жазаланууга тийиш эмес. Мындай өлкөлөр коррупциядан келип чыккан кедейликке каршы күрөшүүдө кечиктирилгис жардамга өзгөчө муктаж. Эгерде өлкө коррупцияга малынган катары бааланса, бирок реформа жүргүзүүгө ачык ниетин көрсөтсө, бул донорлорго өлкө коррупцияга каршы күрөшүүгө багытталган системалык капиталдык салымдарга муктаж экендигинин белгиси болууга тийиш. Эгерде донорлор мындай өлкөлөрдө долбоорлорду өнүктүрүүнү колдоого ниеттенсе, алар коррупциянын «алдын алуучу белгилерине» - ага көбүрөөк ыктаган кырдаалдарга жана чөйрөлөргө өзгөчө көңүл бурууга, ошондой эле паракорлукту чектөө үчүн кошумча контролду киргизүүгө тийиш. Коррупцияны кабылдоо индекси үчүн кандай булактар пайдаланылды? Коррупцияны кабылдоо индекси 12 көз карандысыз уюм жүргүзгөн 18 ар кандай пикир сурап-билүүнүн жана изилдөөлөрдүн маалыматтарына негизделген. ТИ Коррупцияны кабылдоо индексин түзүү үчүн колдонулуучу баштапкы маалымат булактарынын жогорку сапатын жана изилдөөнүн жыйынтык натыйжаларынын бүтүндүгүн кепилдик кылуу үчүн бардык күч-аракеттерди жумшайт. Бул үчүн маалыматтар мыкты негизделүүгө жана алардын ишенимдүүлүгү жана аныктыгы жөнүндө пикир түзүү үчүн жетиштүү болууга тийиш. Коррупцияны кабылдоо индекси үчүн маалыматтар ТИ тарабынан акысыз, маалыматты жарыя кылбоо шартында берилген. ККИни түзүү үчүн төмөнкүдөй уюмдар жана институттар өздөрүнүн маалыматтарын берет: Колумбия Университети (Columbia University), Экономист Интеллидженс Юнит (Economist Intelligence Unit), Фридом Хаус (Freedom House), Информэйшн Интернэшнл (Information International), Өнүктүрүүнү башкаруунун эл аралык институту (International Institute for Management Development), Көп тараптуу өнүгүү банкы (Multinational development bank), Мерчант Интернэшнл Топ (Merchant International Group), Экономикалык жана саясый тобокелдикке баа берүү боюнча агенттик (Political and Economic Risk Consultancy), Трансперенси Интернэшнл//Гэллап Интернэшнл (Transparency International/Gallup International), Дүйнөлүк Банк/Европалык реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкы (World Bank/European Bank for Reconstruction and Development), Дүйнөлүк экономикалык форум (World Economic Forum) жана Дүйнөлүк рыноктордун изилдөө борбору (World Markets Research Centre). Коррупциянын деңгээлинин фундаменталдык өзгөрүүлөрү кыйла жайбаракат жүргөндүктөн улам, ТИ Коррупцияны кабылдоо индексин соңку үч жылдын ичинде чогултулган орточо маалыматтарга негиздейт. Изилдөөлөр кимдердин баа берүүлөрүнө негизделген? Изилдөөлөр бизнестин өкүлдөрүнүн жана улуттук аналитиктердин арасында жүргүзүлөт, анын ичинде өлкөнүн

13 тургундарынын арасындагы изилдөөлөр. Коррупциянын деңгээли жөнүндө өлкөнүн жарандарынын пикири чет өлкөлүк жарандардын көз карашы менен өз ара өтө байланышып турганын белгилей кетүү маанилүү. Эмне үчүн коомдук пикирди сурап-билүү эмес, эксперттик баа берүүлөр колдонулат? Мурда Коррупцияны кабылдоо индексине коомдук пикирди сурап- билүүнүн натыйжалары киргизилчү. Бул маалыматтар үч жылдан ашык мурда жүргүзүлгөндүктөн улам маалымат булактарынан чыгып калгандыктан, ТИ Коррупцияны кабылдоо индексин жалаң гана эксперттик баа берүүлөргө бурууну чечти. Мунун негизги себеби, изилдөөлөрдүн өздөрү коррупцияны анын көрүнүштөрүнүн айрым типтерине бөлбөгөнүнө карабастан, карапайым жарандарга караганда бизнес чөйрөсүндөгү эксперттер жогору жактагы коррупция жөнүндө алда канча көбүрөөк маалымдар экендигинде болду. Ал эми жарандардын көпчүлүгүндө өлкөдөгү төмөн жактагы коррупция учурлары (же алардын жоктугу) жөнүндө түшүнүк бар. ТИ коррупциянын деңгээлине коомдук баа берүүгө - өзгөчө паракорлукка каршы натыйжалуу күрөшүү ыкмасы катары баа берүүгө кызыкдар. Буга байланыштуу ТИ өзүнүн өбөлгөлөрүн – Дүйнөлүк коррупциянын барометрин (Global Corruption Barometer) иштеп чыгып, коомдук пикирге жана жарандардын коррупциялык тажрыйбасына баа берүүдө. Жалпылоочу эсептөө жана Индекстин өзүн түзүү кантип жүргүзүлөт? ТИ баштапкы маалыматтарды натыйжалуу жана жогорку сапатта талдоо үчүн методологияны түзүү боюнча кыйла күч-аракеттерди жумшады. Негизги методологиянын ийне-жибине чейинки сыпаттамасын http://www.transparency.org/surveys/index.html#cpi же www.ICGG.org сайттарынан алууга болот

II. Коррупцияга каршы күрөшүү боюнча институттук колдоо.

Демейки мамлекеттик институттардын жана сот адилеттик системасынын коррупция көйгөйүнө алы жетпей жаткан учурда, көпчүлүк өлкөлөрдө коррупцияга каршы адистешкен түзүмдөр – коррупцияга каршы күрөшүү боюнча агенттиктер, комиссиялар, кызматтар түзүлүп жатат. Буга байланыштуу «Коррупцияга каршы күрөш боюнча кечиктирилгис чаралар жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Президентинин 2005-жылдын 21-октябрындагы №476 Жарлыгы менен Кыргыз Республикасында да коррупцияга каршы орган – Кыргыз Республикасынын Коррупциянын алдын алуу боюнча улуттук агенттиги жана анын байкоочу органы – Кыргыз Республикасынын Коррупцияга каршы күрөш боюнча улуттук кеңеши түзүлгөн. Кыргыз Республикасынын Коррупцияга каршы күрөш боюнча улуттук кеңеши коррупцияга каршы күрөштө мамлекеттик жана коомдук институттардын күч- аракеттерин бириктирүүгө чакырылган. Кеңеш коррупцияга каршы багытталган маселелер боюнча жалпы чечимдерди кабыл алууга, бул багытта турмушка ашырылуучу иш-чаралардын мониторингине жарандык коомдун катышуусунун формасы болуп калууга тийиш. Кеңеш паритеттик негизде, бийликтин бардык бутактарынын өкүлдөрүнөн, ошондой эле жарандык коомдун өкүлдөрүнөн түзүлөт, анткени коррупциялык көрүнүштөргө каршы күрөшүүнүн натыйжалуулугу көбүнесе мамлекет менен коомдун оңолуу процесси үчүн бийликтин бардык бутактарынын жана коомчулуктун эриш-аркак аракеттенүүсүнө жана тилектеш жоопкерчилигине байланыштуу болот. Кыргыз Республикасында коррупцияга каршы бирдиктүү органды түзүүнү чечүүгө, биринчиден, өлкөдө коррупциянын кеңири орун алышы, экинчиден, мамлекеттин, жарандык коомдун, бизнес-жамааттын жана эл аралык уюмдардын күч- аракетин бириктирүү, үчүнчүдөн, коррупцияга каршы күрөшүү чөйрөсүндө укук коргоо органдарынын ишин талдоо өбөлгө болду.

14  Бул коррупцияга каршы органга коррупцияны четтетүү, координациялоо жана коррупцияга каршы чаралардын, стратегиялардын жана аракеттер планынын аткарылышына контролдук кылуу, коррупциянын алдын алуу маселелери жагынан билимдерди кеңейтүү жана жайылтуу боюнча бирден-бир мамлекеттик ыйгарым укуктуу орган болуп калууга өзгөчө роль берилген. Мурдагы жылдардын тажрыйбасы коррупцияга каршы күрөшүүгө системалуулук, ырааттуулук жетишпей тургандыгын көрсөттү, буларды коррупцияга каршы бирдиктүү мамлекеттик орган камсыз кылууга чакырылган. Максаттар жана милдеттер жагынан коррупцияга каршы агенттикке күч- аракетти коррупциянын алдын алуу боюнча чараларга, атап айтканда, коррупцияга каршы саясатты иштеп чыгууга, коррупцияга каршы иш-чаралардын аткарылышына контролдук кылууга, колдонуудагы мыйзамдарды жана мыйзам долбоорлорун коррупциялык тобокелдиктер жагынан экспертизадан өткөрүүгө, ошондой эле коррупцияга каршы агартууга топтоо милдети жүктөлгөн. Коррупциянын алдын алуу жана ага каршы аракеттенүү боюнча органдын же органдардын болушу жана укук коргоо чараларынын жардамы менен коррупцияга каршы аракеттенген органдын же органдардын болушу Кыргыз Республикасы 2005- жылдын августунда ратификациялаган ООНдун Коррупцияга каршы конвенциясынын 6- жана 36-статьяларында катышкан өлкөлөрдүн арасында бекемделгенин белгилей кетүү керек. Мындан тышкары, ушундай сунуштар ОЭСР, ПРООН, ОБСЕ, ЮСАИД сыяктуу жана башка көптөгөн кадыр-барктуу уюмдардын эл аралык эксперттери тарабынан айтылган. 2004-жылы Ак ниеттүү башкаруу боюнча консультациялык кеңештин Катчылыгы Кыргыз Республикасында коррупцияга каршы бирдиктүү органды түзүү мүмкүнчүлүгүн изилдөөнү демилге кылган. Жүргүзүлүп жаткан изилдөөнүн натыйжаларын ар тараптан талкуулоо үчүн мамлекеттик органдардын, НПОлордун, ЖМКлардын өкүлдөрүнүн, ишкерлердин жана эл аралык уюмдардын адистеринин ичинен жумушчу топ түзүлгөн. Иштеп чыгуучулар республикабыздагы коррупция эчак эле олуттуу көйгөй масштабдарына ээ болуп, социалдык-экономикалык жактан өнүгүү жолунда бөгөт жана өлкөнүн улуттук коопсуздугуна коркунуч болуп калды деген пикирге келишти.

1. Кыргыз Республикасынын Коррупциянын алдын алуу боюнча улуттук агенттиги

Кыргыз Республикасынын Коррупциянын алдын алуу боюнча улуттук агенттиги (мындан ары – Агенттик) Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн курамына кирбеген, коррупциянын алдын алуу жагынан бирдиктүү мамлекеттик саясатты жүргүзгөн жана коррупциянын келип чыгышына түрткү болгон шарттардын бетин ачуу, алары жоюу жана келип чыгышынын алдын алуу боюнча ишти жүзөгө ашырууга ыйгарым укуктуу мамлекеттик аткаруу органы болуп саналат. Коррупцияга каршы багытталган чараларды иштеп чыгуу, мониторинги жана турмушка ашыруу аркылуу өлкөдө коррупциянын деңгээлин төмөндөтүү Агенттиктин ишинин максаты болуп саналат.

Агенттиктин негизги милдеттери болуп төмөнкүлөр саналат: Кыргыз Республикасынын Коррупцияга каршы күрөш боюнча улуттук кеңеши аныктаган артыкчылыктуу багыттарга ылайык коррупцияга каршы күрөшүү боюнча мамлекеттик саясатты, ошондой эле коррупцияга каршы күрөшүү формаларын жана ыкмаларын иштеп чыгуу; коррупцияга каршы күрөшүү боюнча мамлекеттик саясатты координациялоону, мониторингин жана аны турмушка ашырууга баа берүүнү жүзөгө ашыруу; коррупцияны пайда кылган, ага түрткү болгон жана аны кубаттаган шарттарды жоюуга жана алдын алууга багытталган иш-чараларды иштеп чыгуу жана турмушка ашыруу; коомдо коррупциялык көрүнүштөргө карата келишпестикти жана коррупцияга каршы күрөштө өз алдынча уюштурууну калыптандыруу.

15  Агенттик төмөнкүдөй функцияларды жүзөгө ашырат: коррупцияга каршы күрөш жагында максаттуу программаларды иштеп чыгууну уюштурат, аларды жүзөгө ашырууга мониторинг жүргүзөт; коррупцияга каршы күрөш жагында мамлекеттик саясатты өркүндөтүү боюнча сунушту иштеп чыгат; коррупцияга каршы күрөшүү боюнча колдонулган чаралардын натыйжалуулугуна баа берет жана коррупцияга каршы күрөшүүнүн жаңы ыкмаларын иштеп чыгат; өлкөдөгү коррупциянын абалына туруктуу баа берет; коррупцияга каршы күрөшүү жагында мыйзам долбоорлорун, башка ченемдик укук актыларды иштеп чыгат; коррупцияга каршы күрөш маселесин козгогон мыйзам долбоорлорун жана ченемдик укук актыларды көзкарандысыз экспертизадан өткөрөт; өз компетенциясынын чегинде коррупция фактыларын табуу, андай фактылардын келип чыгуу себептерин аныктоо жана келечекте аны болтурбоо боюнча чараларды кабыл алуу максатында ачык функцияларды жүзөгө ашырган юридикалык жактарга жана жалпы кызмат адамдарына карата коррупцияга каршы изилдөөлөрдү жүргүзөт; коррупциянын пайда болушуна жана жайылышына көмөк көрсөткөн шарттарды жоюу жөнүндө сунуштарды иштеп чыгат; коррупциянын пайда болушуна жана жайылышына көмөк көрсөткөн шарттарды жоюу жөнүндө сунуштарды иштеп чыгат; коррупцияга каршы күрөшүү маселеси боюнча пропагандалык, агартуу жана билим берүү өнөктүгүн жүргүзөт; коррупцияга каршы күрөш маселеси жагында иштеген ар кандай уюмдар, анын ичинде чет өлкөлүк уюмдар, эл аралык уюмдар жана коомдук бирикмелер менен кызматташат; коррупциянын көрүнүшү менен байланышкан арыздар, даттануулар жана сунуштар менен келген жарандарды жана уюмдардын өкүлдөрүн кабыл алат, аларды каттайт жана тийиштүү башкаруу органдарына жиберет, ошондой эле алардын аткарылышына андан ары контролдук кылат. Агенттик төмөнкүлөргө укуктуу: жалпы функцияларды жүзөгө ашырган юридикалык жактардан жана кызмат адамдарынан алардын ишин талдоо үчүн зарыл болгон актыларды, буйруктарды, башка документтерди, түшүндүрмөлөрдү талап кылууга. Жашыруун же купуя режиминдеги документтер менен иштөөгө Агенттиктин жашыруун документтер менен иштөөгө тийиштүү уруксаты бар жана иликтөөнүн жүрүшүндө алынган маалыматтарды ачыкка чыгарбоо жөнүндө тийиштүү милдеттенме берген кызматкерлерине уруксат кылынат; жалпы функцияларды жүзөгө ашырган юридикалык жактарга жана кызмат адамдарына башкаруу жол-жоболорун өзгөртүү, түзүмдүк жана институттук кайра түзүүлөрдү жүргүзүү, алардын ишин жөнгө салган ченемдик укук актыларына, анын ичинде коррупциянын жолун бөгөө жана болтурбоо максатында ички актыларга өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү боюнча милдеттүү түрдө аткарыла турган сунуштарды берүүгө; жүргүзүлүп жаткан коррупцияга каршы изилдөөлөрдүн натыйжалары боюнча ченемдик укук актыларга өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү жөнүндө сунушту Президентке, Жогорку Кеңешке, Өкмөткө киргизүүгө; коррупцияга каршы экспертизаларды жүргүзүүгө жана мыйзамдардын долбоорлоруна, башка ченемдик укук актыларга корутунду берүүгө; Президентке, Жогорку Кеңешке, Өкмөткө, Башкы прокурорго, башка мамлекеттик жана муниципалдык органдардын жетекчилерине коррупцияга каршы күрөш жагындагы Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын, ушул Жобонун талаптарын жана кесиптик этиканын ченемдерин аткарбаган, алар дайындаган кызмат адамдарын иштен бошотуу сунушу менен кайрылууга; коррупцияга каршы күрөш жагында Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын, ушул Жобонун талаптарын, кесиптик этиканын ченемдерин аткарбаган, ошондой эле башка укукка каршы аракеттерди жасаган кызмат адамдарынын аракеттерин иликтөө боюнча комиссияны түзүүгө; мамлекеттик органдар жүргүзүп жаткан коррупцияга каршы чаралардын натыйжалуулугуна баа берүүгө; өлкөдө коррупциянын деңгээлине мониторинг жүргүзүү жана коомдук пикирди иликтөө максатында изилдөөлөрдү жүргүзүүгө, маалыматтарды чогултууга жана иштетүүгө; коррупцияга каршы күрөш жагындагы мыйзамдардын жоболорун жана ушул Жобону бузган адамдарга карата кылмыш териштирүүсүн козгоо же башка чараларды аткаруу жөнүндө компетенттүү органдарга

16 өтүнүч кылууга; жүргүзүлүп жаткан коррупцияга каршы изилдөөлөрдүн натыйжалары жана Агенттиктин сунуштарын аткаруу жөнүндө өз корутундуларын, анын ичинде Агенттиктин сунушу боюнча Президенттин, Жогорку Кеңештин, Өкмөттүн аракеттери жөнүндөгү маалыматты жарыялоого; Агенттик менен кызматташкан адамдардын жана маалымат булактарынын купуялыгын сактоого; башка органдар, анын ичинде коррупцияга каршы күрөшүү жагында иш жүргүзгөн эл аралык органдар менен кызматташууга; айрым милдеттерди аткаруу үчүн көзкарандысыз адистерди тартууга; Агенттиктин ишин жөнгө салган өзүнүн ички актыларын кабыл алууга; өкүлчүлүктөрдү түзүүгө; сотто доочу жана жоопкер катары чыгууга. Агенттикке Кыргыз Республикасынын Президенти Кыргыз Республикасынын Коррупцияга каршы күрөш боюнча улуттук кеңеши менен макулдашуу боюнча дайындаган комиссар башчылык кылат. Агенттиктин көз карандысыздыгы төмөнкүлөр менен камсыз кылынат: Агенттиктин карамагына берилген маселелерди чечүүдө Агенттиктин жана/же Агенттиктин кызматкерлеринин ишине кандай гана формада болбосун кийлигишүүгө же таасир көрсөтүүгө жоопкерчилик коркунучу астында жол берилгистик. Агенттиктин карамагына берилген маселелерди чечүүдө Агенттиктин жана/же Агенттиктин кызматкерлеринин ишине кийлигишүүгө же таасир көрсөтүүгө мыйзамсыз аракет кылган адамдар Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык жоопкерчилик тартат; комиссардын ыйгарым укуктарын белгиленген тартипте дайындоо жана токтотуу; Агенттиктин ишин өз учурунда жана талаптагыдай финансылоо. Өз функцияларын аткаруу учурунда жана ал аяктагандан кийин эки жыл бою Комиссар сот тартибинде салынган жазык жана администрациялык жоопкерчиликке тартылышы, кармалышы, камакка алынышы, кылмыш ордунан кармалган учурлардан тышкары тинтүүгө жана жеке кароого алынышы мүмкүн эмес. Комиссарды кылмыш ордунан кармаган учурда андай кармоону жүргүзгөн кызмат адамы бул туурасында Кыргыз Республикасынын Коррупцияга каршы күрөш боюнча улуттук кеңешинин төрагасына жана Кыргыз Республикасынын Башкы прокуроруна дароо билдирүүгө тийиш. Кыргыз Республикасынын Коррупцияга каршы күрөш боюнча улуттук кеңеши 24 сааттын ичинде комиссарды жоопкерчиликке тартууга макулдук берүү жөнүндө чечим кабыл алууга тийиш. Кыргыз Республикасынын коррупцияга каршы күрөш боюнча Улуттук кеңешинин макулдугу алынбаган учурда Комиссар дароо бошотулууга тийиш. Комиссарга карата кылмыш иши Кыргыз Республикасынын Башкы прокурору тарабынан гана козголушу мүмкүн. Эгерде Агенттиктин кызматкери өзүндө же Агенттиктин ар кандай эле башка кызматкеринде таламдардын кагылышуусу же башка кабыл алынган чечимдердин калыстыгына жана объективдүүлүгүнө таасир тийгизиши мүмкүн болгон жагдай бар деп эсептесе, ал бул туурасында дароо комиссарга билдирүүгө тийиш, ал таламдардын кагылышуусунун терс залалдарын болтурбоо боюнча төмөнкүдөй чараларды көрүүгө тийиш: милдеттерди аткарууда таламдардын кагылышуусу келип чыкканда Агенттиктин кызматкерин милдеттерди аткаруудан убактылуу четтетүү; же милдеттерди аткарууда таламдардын кагылышуусу келип чыкканда Агенттиктин кызматкеринин милдеттерди аткарышына контролдукту күчөтүү. Комиссарда таламдардын кагылышуусу орун алганда ал бул туурасында Кыргыз Республикасынын Коррупцияга каршы күрөш боюнча улуттук кеңешине маалымдоого милдеттүү, ал аракеттерди аткаруу учурунда комиссарда таламдардын кагылышуусу келип чыккан ишти аткарууга Агенттиктин ыйгарым укуктуу башка кызматкерин аныктайт. Таламдардын кагылышуусун аныктоо тартиби "Мамлекеттик кызмат жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы жана Кыргыз Республикасынын башка ченемдик укук актылары менен аныкталат. Агенттиктин комиссары жана кызматкерлери, ошондой эле алардын үй-бүлө мүчөлөрү, эгерде кызматтык милдеттерди аткарышына байланыштуу алардын өмүрүнө коркунуч келтирилсе, жекече кайтарылууга укуктуу.

17  2. Кыргыз Республикасынын Коррупцияга каршы күрөш боюнча улуттук кеңеши.

Кыргыз Республикасынын Коррупцияга каршы күрөш боюнча улуттук кеңеши (мындан ары – Кеңеш) коррупцияга каршы күрөшүү боюнча чараларды турмушка ашырууга мамлекеттик-коомдук контролду камсыз кылуу максатында түзүлгөн. Кеңештин милдеттери болуп төмөнкүлөр саналат: Кыргыз Республикасынын Коррупциянын алдын алуу боюнча улуттук агенттигинин (мындан ары – Агенттик) ишинин артыкчылыктуу багыттарын коррупцияга каршы күрөшүү жаатындагы бирдиктүү мамлекеттик саясатка ылайык аныктоо; Агенттиктин ишине мамлекеттик-коомдук контролду жүзөгө ашыруу; Агенттик жөнүндө Жободо белгиленген Агенттиктин көз карандысыздыгынын кепилдиктерин сактоо мониторинги; Агенттиктин кадр саясатынын мониторинги; коррупция проблемасынын ар кандай аспекттери боюнча Агенттиктин комиссарына консультацияларды берүү. Кеңештин компетенциясына төмөнкүлөр кирет: комиссарды дайындоого (бекитүүгө) макулдук берүү; Агенттиктин ишинин жылдык планын бекитүү; Агенттикти өнүктүрүүнүн стратегиясын жана келечектүү пландарын бекитүү; комиссардын отчетторун карап чыгуу жана бекитүү; Агенттиктин иши жагынан коомдук пикирди жана мамлекеттик органдар менен жарандык коом уюмдарынын сын-пикирлерин жана сунуштарын иликтөө жана иликтенген маалыматтын жыйынтыктары боюнча практикалык чараларды комиссарга сунуш кылуу. Улуттук кеңештин курамына мамлекеттик органдарды жана жарандык коомдук уюмдарды билдирган төмөнкүдөй он бир мүчө кирет: Кыргыз Республикасынын Президентинин өкүлү; Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн өкүлү; Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин өкүлү; Кыргыз Республикасынын Жогорку Сотунун өкүлү; Кыргыз Республикасынын Коррупциянын алдын алуу боюнча улуттук агенттигинин комиссары; жарандык коомдон (жалпыга маалымдоо каражаттары, ишкерлер ассоциациялары, кесиптик бирликтер, академиялык чөйрөлөр, коомдук бирикмелер, чыгармачыл уюмдар) алты өкүл. Жарандык коомду билдирген Кеңештин мүчөлөрү Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык түзүлгөн жарандык коом уюмдары (жалпыга маалымдоо каражаттары, ишкерлер ассоциациялары, кесиптик бирликтер, академиялык чөйрөлөр, коомдук бирикмелер, чыгармачыл союздар) тарабынан делегацияланат. Жарандык коомдун өкүлдөрүн Кеңешке жиберүү жөнүндө чечим жиберүүчү уюмдардын ыйгарым укуктуу органдары тарабынан кабыл алынууга тийиш. Жарандык коомдун бирикмелеринин ар кандай топторунун кызыкчылыктарын көздөгөн жана кесиптик, аймактык, саясый жана башка белгилери боюнча түзүлгөн уюмдар бирдиктүү талапкерлерин сунуш кыла алышат. Кеңештин жыйналыштары үч айда кеминде бир жолу өткөрүлөт. Кеңештин кезексиз жыйналыштары Кеңештин төрагасынын же комиссарынын, же болбосо Кеңештин алты мүчөсүнүн демилгеси боюнча чакырылышы мүмкүн. Кеңештин жыйналыштарынын күн тартиби үстүдөгү жылга иш планына ылайык түзүлөт. Зарылчылык болгон учурда Кеңештин ар кандай үч мүчөсү күн тартибине кошумча маселелерди сунуш кыла алат.

III. Отчеттуулук жана ачыктык принциптерин чыңдоо

1. Мамлекеттик органдардын отчеттуулугу жана ачыктыгы.

18  Кыргыз Республикасынын Конституциясына ылайык Кыргыз Республикасынын мамлекеттик жана муниципалдык кызматтары Кыргыз Республикасынын жарандары үчүн ачык. а) Мамлекеттик кызматтын ишин жөнгө салган негизги мыйзам актылары. Мамлекеттик кызматтын ишин жөнгө салган негизги мыйзам актылары болуп Кыргыз Республикасынын Конституциясы, «Мамлекеттик кызмат жөнүндө», «Кыргыз Республикасынын Өкмөтү жөнүндө», «Кыргыз Республикасынын Жогорку соту жана жергиликтүү соттор жөнүндө», «Кыргыз Республикасынын судьяларынын статусу жөнүндө», «Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутатынын статусу жөнүндө», «Кыргыз Республикасынын Прокуратурасы жөнүндө», «Кыргыз Республикасынын Эсептөө палатасы жөнүндө», «Кыргыз Республикасынын бажы органдарында кызмат өтөө жөнүндө», «Кыргыз Республикасынын мамлекеттик салык кызматы жөнүндө», «Мамлекеттик күзөт кызматы жөнүндө», «Чек ара кызматы жөнүндө», «Кыргыз Республикасынын дипломатиялык кызматы жөнүндө», «Аскер кызматчыларынын статусу жөнүндө», «Кыргыз Республикасынын ички иштер органдары жөнүндө», «Кыргыз Республикасынын Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча борбордук комиссиясы жөнүндө», «Коррупцияга каршы күрөшүү жөнүндө» жана башка Кыргыз Республикасынын мыйзамдары саналат. «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Мыйзамга ылайык мамлекеттик кызматтын (жарандык кызмат) мамлекеттик кызмат орундары саясый мамлекеттик кызмат орундарына жана администрациялык мамлекеттик кызмат орундарына бөлүнөт. Мында «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын күчү администрациялык мамлекеттик кызмат орундарын 9 ээлеген мамлекеттик кызматчыларга гана жайылтыла тургандыгын эске алуу керек. Саясый мамлекеттик кызмат оруну – бул Кыргыз Республикасынын саясый жана атайын мамлекеттик кызмат орундарынын Реестринде каралган жана алар үчүн Кыргыз Республикасынын Конституциясында, мыйзамдарында, Президенттин жарлыктарында, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн токтомдорунда белгиленген ыйгарым укуктарын аныктоо менен Президент, Жогорку Кеңеш, Премьер-министр тарабынан дайындалуучу (шайлануучу) жана бошотулуучу мамлекеттик кызмат оруну. Администрациялык мамлекеттик кызмат оруну – бул мамлекеттик бийликтин мыйзам чыгаруу, аткаруу жана соттук бутактарынын мамлекеттик органдарынын аппаратындагы, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Президентинин Администрациясындагы Кыргыз Республикасынын Конституциясы жана башка ченемдик укуктук актылары менен белгиленген мамлекеттик органдын милдеттерин жана функцияларын жүзөгө ашыруу боюнча ал үчүн ыйгарым укуктардын жана жоопкерчиликтердин көлөмү белгиленген кызмат оруну «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Мыйзамдын күчү соттордун, Кыргыз Республикасынын Акыйкатчысынын (Омбудсменинин), юстиция, прокуратура органдарынын аппараттарынын мамлекеттик кызматчыларына, ошондой эле укук коргоо органдарынын кызматчыларынын статусуна ээ болгон адамдарына алардын кесиптик иштери атайын мыйзамдар менен жөнгө салынбаган өлчөмдө жайылтылат. Мамлекеттик кызматтын өзгөчөлүктөрүнө карабастан, мамлекеттик органдардын системасындагы эмгек мамилелери мурдагыдай эле Кыргыз Республикасынын Эмгек кодекси менен жөнгө салына тургандыгын өзгөчө белгилей кетүү зарыл. Мындан тышкары, «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык мамлекеттик кызмат жөнүндө мыйзамдык базанын курамына Кыргыз Республикасынын Президентинин, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн жана Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик кызмат иштери боюнча агенттигинин ченемдик укуктук актылары да кирет. «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Мыйзамдын күчү төмөнкүлөргө жайылтылбайт: эгерде ушул Мыйзамда башкасы каралбаса, мамлекеттик саясый 9 «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 3-статьясына ылайык. 19 кызмат орундарын ээлеген адамдарга; кызматка дайындоо, көтөрүү, бошотуу жагынан мамлекеттик саясый кызмат орундарын ээлеген адамдардын кеңешчилерине, консультанттарына жана жардамчыларына; аскер кызматчыларына; муниципалдык кызматчыларга; мамлекеттик органдардын карамагында турган, илим-изилдөө, чыгармачылык, окутуучулук, дарылоо-ден соолукту чыңдоо жана калкты тейлөө боюнча мамлекеттин аткаруу-тескөө функциялары менен байланышпаган башка иштерди жүргүзгөн органдарда, мекемелерде, ишканаларда жана уюмдарда иштеген кызматчыларга, анын ичинде бул мекемелер менен уюмдардын жетекчилерине; мамлекеттик органдарда иштеген техникалык жана тейлөө кызматындагы адамдарга.

б) Мамлекеттик кызматты башкаруу үчүн институттук түзүм «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик кызмат иштери боюнча агенттигинин (мындан ары – Агенттик) иштей тургандыгы каралган, ал туруктуу иштеген мамлекеттик орган болуп саналат. Агенттикке директор башчылык кылат, ал Жогорку Кеңештин макулдугу менен Президент тарабынан дайындалат. Агенттиктин түзүмүн жана штаттык санын Президент бекитет. «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Мыйзам менен жөнгө салынбаган жагынан Агенттиктин ишин жүзөгө ашыруу тартибин жөнгө салган жобону Мамлекеттик кызмат боюнча кеңеш бекитет. «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Мыйзамда Агенттик ошондой эле Мамлекеттик кызмат иштери боюнча кеңештин (мындан ары – Кеңеш) жумушчу органы болуп саналат деп белгиленген. Кеңеш Агенттиктин директорунун Агенттиктин иши менен байланышкан отчетторун, докладдарын жана башка маалыматтарын угат. Кеңештин курамына төмөнкүлөр кирет: Агенттиктин директору – Кеңештин төрагасы; Президенттин өкүлү; Жогорку Кеңештин эки өкүлү. Алардын бири – Кеңештин төрагасынын орун басары; Өкмөттүн эки өкүлү; Жогорку соттун өкүлү. Жогорку Кеңештен Кеңештин мүчөлөрүн Жогорку Кеңеш бир жылга дайындайт. Кеңеш мамлекеттик кызматты өнүктүрүү стратегиясын аныктайт жана бул чөйрөдө мамлекеттик бийлик жана башкаруу органдарынын макулдашып иштеши жана эриш-аркак аракеттениши үчүн механизмдерди иштеп чыгат; мамлекеттик башкаруу жана мамлекеттик кызмат маселелери боюнча ченемдик укуктук базаны түзүүнүн артыкчылыктарын аныктайт; мамлекеттик органдардын ишинин жана мамлекеттин кадр потенциалынын натыйжалуулугун арттыруу саясатын иштеп чыгат; мамлекеттик органдардын статс-катчыларынын кызмат ордуна талапкерлерди сунуш кылуу жөнүндө чечим кабыл алат, мамлекеттик органдардын статс-катчыларын бошотууга макулдук берет же макулдук берүүдөн баш тартат; мамлекеттик башкарууну жана мамлекеттик кызматты реформалоонун негизги принциптерин иштеп чыгат, анын ичинде, мамлекеттик органдардын жана мамлекеттик кызматчылардын ишинин ачыктыгы жана ак ниеттүүлүгү, коррупцияга каршы саясатты турмушка ашыруу менен байланышкан маселелерди карайт, ушул Мыйзамдан келип чыккан башка маселелерди чечет. Агенттик төмөнкүдөй функцияларды аткарат: мамлекеттик кызмат чөйрөсүндө бирдиктүү мамлекеттик саясатты иштеп чыгат жана жүзөгө ашырат; администрациялык мамлекеттик бош кызмат орунуна талапкерлерди конкурстук тандап алууда, ошондой эле мамлекеттик кызматчыларга баа берүүдө жана ведомстволор аралык ротациялоодо мамлекеттик органдар үчүн милдеттүү болгон ченемдик актыларды жана бирдиктүү эрежелерди иштеп чыгат жана кабыл алат; «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Мыйзамдын 14-статьясына ылайык мамлекеттик органдардын статс-катчыларынын кызмат ордуна талапкерлерди конкурстук негизде тандайт; мамлекеттик кызматчынын этикасына тиешелүү сунуштарды иштеп чыгат жана аларды Кеңештин кароосуна киргизет; мамлекеттик кызматчылардын кирешеси жана мүлкү жөнүндө декларацияларды толтуруунун, тапшыруунун, каттоонун жана сактоонун форматын жана жол-жобосун белгилейт; саясый жана администрациялык мамлекеттик кызмат орундарын ээлеген адамдардын декларацияларын кабыл алат жана

20 карап чыгат; таламдардын кагылышуу кырдаалдарын болтурбоо максатында жол- жоболорду жана эрежелерди иштеп чыгат, алар бардык мамлекеттик органдарда жүзөгө ашырылууга тийиш жана таламдардын кагылышуусу жана аларды жоюу 10 жолдору менен байланышкан маселелер боюнча мамлекеттик кызматчыларга жана алардын жетекчилерине консультация берет; кызматтык териштирүүнүн жыйынтыктары боюнча кабыл алынган мамлекеттик органдардын чечимдерине мамлекеттик кызматчылардын даттанууларын карайт; мамлекеттик кызматтын маселелери боюнча ченемдик укуктук актылардын долбоорлорун Кыргыз Республикасынын Президентинин, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн кароосуна киргизет; мамлекеттик кызматчыларды даярдоонун, кайра даярдоонун, квалификациясын жогорулатуунун жана стажировкадан өткөрүүнүн, анын ичинде чет өлкөлөрдө өткөрүүнүн мамлекеттик программалары боюнча мамлекеттик тапшырыкты түзүү жана жайгаштыруу маселелери боюнча бирдиктүү координациялоочу орган болуп саналат; мамлекеттик кызмат жөнүндө Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын сакталышына мониторинг жүргүзөт, мыйзамдарды сактоону жакшыртуу боюнча Өкмөткө, Жогорку Кеңешке жана тиешелүү мамлекеттик органдарга сунуш киргизет; мамлекеттик органдардагы мамлекеттик кызматтын статусун жана натыйжалуулугун талдайт жана натыйжалуулукту жакшыртуу боюнча сунуштоо берет; мамлекеттик кызматчыларга эмгек акы төлөө, аларды социалдык-укуктук жактан камсыз кылуу тутумун өркүндөтүү боюнча сунуштарды Кыргыз Республикасынын Өкмөтү менен кеңешүү боюнча иштеп чыгат; администрациялык мамлекеттик кызмат орундарынын Реестрин иштеп чыгат жана жүргүзөт; администрациялык мамлекеттик кызмат орундарынын Реестрине өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө сунуштарды киргизет. Агенттик ошондой эле ушул «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Мыйзамдан келип чыккан башка функцияларды аткарат.

в) Статс-катчылар институту Статс-катчы Кыргыз Республикасынын министрликтеринде, мамлекеттик комитеттеринде жана администрациялык ведомстволорунда жогорку администрациялык мамлекеттик кызмат ордун ээлеген мамлекеттик кызматчы болуп саналат. Статс-катчынын кызмат орду аткаруу, сот бийлигинин башка органдарында да уюштурулушу мүмкүн. Тизмеге кирбеген башка мамлекеттик органдарда «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Мыйзамдын жоболорун аткаруу милдети тиешелүү мамлекеттик органдардын жетекчилери дайындай турган бул органдардын аппараттарынын жетекчилерине жүктөлөт. Статс-катчынын кызмат оруну мамлекеттик органдын жетекчиси отставкага кетишине же кызматтан бошотулганына байланыштуу алмаштырылбай турган туруктуу орун болуп саналат. Статс-катчынын кызмат оруну укуктук статусу боюнча мамлекеттик органдын жетекчисинин биринчи орун басарына теңештирилет. Мамлекеттик органдагы статс-катчы: мамлекеттик кызмат чөйрөсүндө бирдиктүү мамлекеттик саясатты ишке ашырат; тиешелүү мамлекеттик органдын компетенциясына кирген маселелер боюнча мамлекеттик органдын жетекчиси иштеп чыккан саясатты ишке ашырат; администрациялык мамлекеттик кызмат орундарын ээлеген мамлекеттик кызматчыларды дайындоого, орун которуштурууга, ротациялоого жана бошотууга сунуштама даярдайт; мамлекеттик кызмат чөйрөсүндө мамлекеттик органдын жетекчисине финансы менеджменти жана мамлекеттик каражаттарды пайдалануу жагынан отчет берет жана жоопкерчилик тартат. Статс-катчынын бош кызмат орунун ээлөөгө тандоо Кеңеш тарабынан конкурстук негизде жүргүзүлөт. Талапкерлер алардын кесиптик жана жеке сапаттарын, тиешелүү стажы жана башкаруу ишиндеги тажрыйбасы бар экендигин эске алуу менен мамлекеттик органдын жетекчисинин макулдугу менен Кеңеш тарабынан каралат жана сунуш кылынат. 10 Караңыз: ж) мамлекеттик кызматчылардын таламдарынын кагылышуусу жана активдерин декларациялоо. 21  Аткаруу бийлик органдарындагы статс-катчы Кеңештин сунуштоосу жана мамлекеттик органдын жетекчисинин макулдугу боюнча Кыргыз Республикасынын Премьер-министри тарабынан дайындалат жана бошотулат. Аткаруу жана сот бийлигинин башка органдарында статс-катчынын кызмат ордун уюштурган учурда статс-катчыны дайындоо тартиби Кеңеш тарабынан белгиленет. Статс-катчы «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Мыйзамда каралган негиздер боюнча ээлеген кызматынан бошотулушу мүмкүн.

г) Кызматка кирүү жана ал боюнча көтөрүлүү тартиби, ротациялоо жана бошотуу Мамлекеттик кызматка кирүү тартиби «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 11 24- жана 25-статьяларында жазылган. Ага ылайык мамлекеттик кызматка кирүү конкурска катышуу жолу менен жүзөгө ашырылат. Агенттик мамлекеттик кызматка талапкерлерди тартуу боюнча мамлекеттик органдардын ишин координациялайт жана усулдук жардам көрсөтөт. Агенттик бош администрациялык мамлекеттик кызмат орундары жана улуттук конкурс өткөрүү жөнүндө маалыматты улуттук конкурсту өткөрүү тууралу маалыматтарды конкурстук тандоо башталганга чейин бир айдан кечиктирбестен расмий жалпыга маалымдоо каражаттарына, ошондой эле Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызмат Порталына жайгаштыруу жолу менен таркатат. Кыргыз Республикасынын Президенти караган учурларда жана тартипте мамлекеттик кызматка контракттык негизде кирүүгө жол берилет. Тийиштүү квалификациялык талаптарга ылайык келген учурда мамлекеттик кызматтын администрациялык мамлекеттик кызмат орундарын конкурстан тышкары ээлөөгө төмөнкүлөр укуктуу: бир эле мамлекеттик органдагы кызмат орундарынын бир категориясынын ичиндеги мамлекеттик кызматчылар; саясый мамлекеттик кызматчылардын кеңешчилери, жардамчылары жана консультанттары; өз ыйгарым укуктарын токтоткон саясый мамлекеттик кызматчылар. Мамлекеттик кызматчынын намысын булгагандыгына байланыштуу ээлеген кызмат ордунан бошотулган мамлекеттик кызматтын саясый, башкы жана улук администрациялык кызмат орундарын ээлеген мамлекеттик кызматчылар мурдагы кызмат ордуна калыбына келтирилбейт жана ошого тете мамлекеттик кызмат ордун кайталап ээлей албайт. Бош администрациялык мамлекеттик кызмат орду пайда болгон учурда мамлекеттик органдын статс-катчысы бул туурасында үч жумушчу күндүн ичинде Агенттикке жазуу жүзүндө кабарлайт. Бош администрациялык мамлекеттик кызмат орду пайда болгондо мамлекеттик орган тарабынан конкурс жарыяланат. Бош администрациялык мамлекеттик кызмат ордун ээлөөгө конкурс (мындан ары – конкурс) мамлекеттик кызматка Кыргыз Республикасынын жарандарынын теңчиликте жетүүсүн камсыз кылууга тийиш. Биринчи кезекте конкурс ички резервде турган адамдардын ортосунда жүргүзүлөт. Эгерде ички резервде турган адамдар конкурска катышуудан баш тартышынын натыйжасында конкурс болбой калса же конкурстан өткөн адам кызмат ордуна дайындалбаса, анда конкурс улуттук кадрлар резервинде 12 турган адамдардын ортосунда жарыяланат. Белгиленген талаптарга жооп бербеген документтерди жана маалыматтарды сунуш кылган жарандар конкурска катышууга киргизилбейт. Ачык конкурстун натыйжалары ал аяктаган күндөн тартып бир айдын ичинде катышуучуларга билдирилет. Статс-катчы конкурстан ийгиликтүү өткөн адамды бош кызмат ордуна дайындоо жөнүндө сунушту мамлекеттик органдын жетекчисине үч күндөн кечиктирбестен киргизүүгө милдеттүү. Кенже мамлекеттик кызмат орундарына кадрлар резервин түзүү максатында Агенттик жогорку окуу жайларынын 11 «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Мыйзамдын 31- жана 34-статьялары 12 Мындан ары Улуттук кадрлар резерви жөнүндө кең-кесири караңыз. 22 бүтүрүүчүлөрүнүн арасында улуттук конкурсту өткөрө алат. Кызматка биринчи жолу киришип жатып, мамлекеттик кызматчы жазуу жүзүндө ант берет. Биринчи жолу мамлекеттик кызматка кирген жана иш стажы жок адистин зарыл тажрыйба топтошу жана анын кесиптик сапаттарын текшерүү үчүн тийиштүү мамлекеттик органдын жетекчиси ээлеген мамлекеттик кызмат орду боюнча эмгек акы төлөп берүү менен аны 3 айга чейинки сыноо мөөнөтү менен мамлекеттик кызмат ордуна дайындашы мүмкүн. Эгерде сыноо мөөнөтү аяктагандан кийин сыноонун натыйжасы канааттандырарлык эмес деп таанылса, анда мамлекеттик кызматчы башка төмөн турган мамлекеттик кызмат ордуна дайындалышы, болбосо Агенттиктин макулдугу менен мамлекеттик кызматтан бошотулушу мүмкүн. Мамлекеттик кызматтардын кээ бир категорияларын ээлеген мамлекеттик кызматчыларды ротациялоо (орун которуштуруу) мамлекеттин керектөөлөрүн эсепке алуу менен, мамлекеттик кызматчынын дараметин натыйжалуу пайдалануу, алардын кызматтык жана кесиптик жактан өсүшү үчүн зарыл шартты түзүү, кызматтык мансабы үчүн бирдей мүмкүнчүлүктөрдү камсыз кылуу жана кадрларды мамлекеттик кызматта бекемдеп калуу, ошондой эле коррупция тобокелдигин азайтуу максатында жүргүзүлөт. Мамлекеттик кызматчыларды ички жана ведомстволор аралык ротациялоо беш жылда бир жолудан көп эмес жүргүзүлөт. Мамлекеттик кызматтагы ишти токтотуу үчүн төмөнкүлөр негиз болуп саналат: өз каалоосу боюнча бошотуу; мамлекеттик органдын администрациясынын демилгеси боюнча бошотуу; тараптардын эркине байланышпаган жагдайлар боюнча. Мамлекеттик кызматчыны мамлекеттик органдын администрациясынын демилгеси боюнча бошотуу «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Мыйзамга ылайык талаптагыдай жол-жоболор аткарылгандан кийин статс-катчынын макулдугу менен мамлекеттик органдын жетекчиси тарабынан жүргүзүлөт. Эгерде статс-катчы мамлекеттик кызматчыны бошотууга макул болбосо, мамлекеттик органдын жетекчиси мамлекеттик кызматчыны бошотууга укуктуу. Статс-катчы бул чечимди Кеңешке даттанууга укуктуу. Кеңештин чечими биротоло чечим болуп саналат. Мамлекеттик органдарда саясый мамлекеттик кызмат орундарын ээлеген адамдардын алмашуусу администрациялык мамлекеттик кызмат орундарын ээлеген мамлекеттик кызматчыларды бошотуу, кызматынан төмөндөтүү, ротациялоо жана аттестация өткөрүү үчүн негиз болуп саналбайт. Мамлекеттик органдын демилгеси боюнча мамлекеттик кызматчы ээлеген кызмат ордунан төмөнкүдөй учурларда бошотулушу мүмкүн: а) мамлекеттик орган кайра уюштурулганда же жоюлганда; б) ээлеген администрациялык мамлекеттик кызмат орду кыскарганда; в) мамлекеттик кызматчынын мамлекеттик кызмат менен айкалышпаган кызмат ордуна шайланганда же дайындалганда; г) аттестациялоонун же квалификациялык сынактын натыйжасында тастыкталган мамлекеттик кызматчынын ээлеген кызмат ордуна жетиштүү квалификацияга ылайык келбестиги, ошондой эле сыноо мөөнөтүнөн өтпөгөндө; д) мамлекеттик кызматчы тарабынан эмгек тартиби одоно бузулганда; е) мамлекеттик кызматчыга карата соттун айыптоо өкүмүнүн мыйзамдуу күчүнө кириши; ж) «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Мыйзамдын 10, 11- статьяларында каралган чектөөлөрдү сактабай коюу фактылары белгиленгенде; з) мамлекеттик кызматчы тарабынан мамлекеттик кызматка кирүүдө жалган документтерди же атайылап эле жалган маалыматтарды берүү; и) эгерде аткаруучу иши мамлекеттик сырга ээ болууну талап кылса, мамлекеттик жашыруун сырга ээ болууну токтотуу; к) ротация иретинде которуудан баш тартуу; л) Кыргыз Республикасынын жарандыгын жоготуу; м) жаш курагынын чегине жеткенде; н) ушул Мыйзам менен каралган мүлк жана кирешелер жөнүндө декларацияны тапшырбоо же декларациялоодон мүлк жана кирешесин атайылап жашырып коюу, болбосо чындыкка туура келбеген маалыматтарды берүү. Мамлекеттик кызматчыны ал убактылуу ишке жараксыз учурунда жана өргүүдө жүргөн мезгилинде (мамлекеттик органды кайра уюштуруу же жоюу, болбосо

23 мамлекеттик органдагы штаттык кызмат орундарын кыскартуунун негизинде иштен бошотуудан тышкары) мамлекеттик органдын демилгеси боюнча бошотууга жол берилбейт. Мамлекеттик органдын башка жерде жайгашкан ведомстволук же башка өзүнчө түзүмдүк бөлүмүнүн иши токтотулган учурда ал түзүмдүк бөлүмдөрдөн мамлекеттик кызматчыларды бошотуу мамлекеттик органды жоюу учурунда колдонулган эрежелер боюнча жүргүзүлөт.

д) Мамлекеттик кызматчыларды кесиптик окутуу Мамлекеттик бийлик органдарын жогорку квалификациялуу кадрлар менен камсыз кылуу үчүн Кыргыз Республикасында мамлекеттик кызматтын окуу жана уюштуруу-усулдук базасы катарында Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Башкаруу академиясы бар, ага Кыргыз Республикасындагы мамлекеттик башкаруу проблемалары боюнча окуу-усулдук, илимий жана маалымат-аналитикалык борбордун функциялары, ошондой эле мамлекеттик кызматчыларды даярдоо, кайра даярдоо жана квалификациясын жогорулатуу функциялары жүктөлгөн. Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Башкаруу академиясынын алдында Бишкек жана Ош шаарларында эки окуу борбору иштейт. «Кадр саясатын жана мамлекеттик кызмат жөнүндө Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын аткаруунун мониторинг системасын андан ары өркүндөтүү боюнча чаралар жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Президентинин Жарлыгы менен Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик кызмат иштери боюнча агенттигинде Тестирлөө борбору 13 түзүлгөн. Бул Жарлыкка ылайык администрациялык мамлекеттик кызматтарды ээлөөгө талапкерлерди тестирлөө Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик кызмат иштери боюнча агенттигинде жана анын аймактык өкүлчүлүктөрүндө жүргүзүлөт. Мындан тышкары, (Башкы прокуратурада, Финансы министрлигинде, Экономикалык өнүгүү жана соода министрлигинде, Эмгек жана социалдык өнүгүү министрлигинде, Билим берүү жана илим министрлигинде, Мамлекеттик мүлктү башкаруу боюнча мамлекеттик комитетте жана башкаларда) мамлекеттик кызматчылардын квалификациясын жогорулатуу боюнча бир катар адистешкен окуу борборлору бар. «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Мыйзамга ылайык, мамлекеттик кызматчыны окутуу анын квалификациясын жогорулатуу, тиешелүү мамлекеттик органдын потенциалын өнүктүрүү, жаңы эрежелерди, жол-жоболорду жана системаларды киргизүү менен реформаларды жүргүзүү, мамлекеттик кызматтын натыйжалуулугун жана таасирдүүлүгүн жакшыртуу максатында, ошондой эле тиешелүү штаттык кызмат орду боюнча кызматтык милдеттер өзгөргөн учурда мамлекеттик кызматчыны аттестациялоонун натыйжаларынын негизинде жүргүзүлөт. Кош бойлуулук жана төрөт боюнча же баланы багуу боюнча өргүүдө жүргөн мамлекеттик кызматчы окууга артыкчылыктуу укукка ээ. Агенттик бирдиктүү заказчы катары конкурстук негизде окутуучу программаларды жана билим берүүчү мекемелерди тандайт. Мамлекеттик кызматчыларды окутуу үчүн мамлекеттик органдын ишин финансылоого каралган каражаттардын бир пайызынан аз болбогон эсеп менен бюджеттен финансылык каражаттар бөлүнөт. Окутуу ошондой эле Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында тыюу салынбаган башка каражаттардын эсебинен жүргүзүлүшү мүмкүн. Соңку учурда мамлекеттик кызматтын резервин даярдоого өзгөчө маани берилүүдө. Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик кызмат иштери боюнча агенттигинин буйругу менен «Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызматынын улуттук кадрлар резервин түзүүнүн жана анын иштешинин тартиби жөнүндө» Жобо бекитилген. Улуттук кадрлар резерви: жогорку квалификациялуу жана башкарууга даярдалган мамлекеттик кызматчылардын курамын түзүү жана мамлекеттик кызматка 13 Кыргыз Республикасынын Президентинин 2007-жылдын 28-февралындагы №77 Жарлыгы. 24 тартуу; мамлекеттик кызматтын мамлекеттик органдарынын милдеттерин жана функцияларын кесипкөй жана натыйжалуу турмушка ашырууга кудуреттүү кадрларды тандоонун, даярдоонун жана көрсөтүүнүн негизинде мамлекеттик органдардын кадрдык потенциалын өркүндөтүү жана сарамжалдуу пайдалануу; резервге киргизилген адамдардын кесиптик жана жеке сапаттарын андан ары өнүктүрүү; кесиптик билиминин деңгээлин жана профилин, адистиги боюнча иш стажын жана тажрыйбасын, тиешелүү кесиптик жөндөмдөрүн эске алуу менен резервдегилерди мамлекеттик кызматтын жогору турган бош администрациялык мамлекеттик кызмат орундарына көтөрүү; кесиптик мамлекеттик кызматтын жолун жолдоочулугун, көз карандысыздыгын жана стабилдүүлүгүн камсыз кылуу түзүлөт. Улуттук кадрлар резервине киргизилгендердин тизмеси Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик кызмат иштери боюнча агенттигинин Интернет сайтына жарыяланат.

е) Мамлекеттик кызматтагы жүрүш-туруш кодекстери «Мамлекеттик кызматчылардын этикасы жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Президентинин Указы 14 менен Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик кызматчыларынын этикасынын негиздери жөнүндө жобо бекитилген. Бул документтин негизинде мамлекеттик башкаруу органдары мамлекеттик кызматчылардын этика ченемдеринин өз системаларын иштеп чыккан, ошондой эле этика боюнча ички комиссиялар түзүлгөн. Мындан тышкары, «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Мыйзамдын 10-статьясына ылайык мындай деп белгиленген: мамлекеттик кызматчынын этикасы – бул мамлекеттик кызматчынын жүрүш-туруш эрежелерин белгилеген жана жөнгө салган ченемдердин тутуму. Этиканы сактоо ар бир мамлекеттик кызматчынын милдети болуп саналат Мамлекеттик кызматчы этиканын төмөнкүдөй негизги принциптерин сактоого тийиш: өзүн ар дайыма мамлекеттик органдардын, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын ишинин ак ниеттүүлүгүнө, калыстыгына жана натыйжалуулугуна жарандардын ишенимин түзгүдөй, сактагыдай жана бекемдегидей түрдө алып жүрүүгө; адептүү, сыпайы, сабырдуу, принциптүү болууга, маселенин маңызын терең түшүнүүгө умтулууга, маектешти уга билүүгө жана анын позициясын түшүнүүгө, ошондой эле кабыл алынуучу чечимди таразалоого жана негиздөөгө; өзүнө жүктөлгөн милдеттерди жогорку кесиптик деңгээлде аткарууга, өзүнүн жалпы билим жана кесиптик деңгээлин жогорулатууга; башка мамлекеттик кызматчылар тарабынан этика ченемдерин бузуунун фактылары белгилүү болгон учурда, мамлекеттик кызматчынын этикасынын Кодексинде каралган чараларды көрүүгө; өзүнө баш ийген адамды укукка сыйбаган чечимдерди кабыл алууга же мыйзамсыз иш-аракеттерди жасоого мажбур кылбоого; өз ишинде таламдардын кагылышуусуна жол бербөөгө; элдердин үрп-адаттарына жана каада-салттарына урматтоо менен мамиле кылууга; өзүнүн кызматтык ишине кимдир-бирөө, анын ичинде ээлеген кызмат орундарына жана абалына карабастан башка кызмат адамдары тарабынан мыйзамсыз таасирге же таасир этүүгө жол бербөөгө. Мамлекеттик кызматчынын этикасынын башка принциптери жана ченемдери атайын мыйзамдар тарабынан белгиленет. Мамлекеттик органдын жетекчиси өзүнө баш ийген мамлекеттик кызматчылар тарабынан этиканы бузууларды четтетүүгө жана болтурбоого карата бардык чараларды көрүүгө милдеттүү. Мамлекеттик органдын статс-катчысы өзүнө баш ийген мамлекеттик кызматчылар тарабынан жамаатта этиканы бузууну болтурбоо боюнча иш жагдайын түзүү үчүн жоопкерчилик тартат.

ж) Мамлекеттик кызматчылардын таламдарынын кагылышуусу жана активдерин декларациялоо «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 9- статьясына ылайык мындай деп белгиленген: таламдардын кагылышуусу кызмат 14 Кыргыз Республикасынын Президентинин 2001-жылдын 9-январындагы №11 Указы. 25 адамынын чечими өзүнүн кызматтык ыйгарым укуктарынын артыкчылыгын пайдалануу жолу менен жеке таламдарын илгерилетүүгө алардын жеке кызыкчылыктары таасир этиши мүмкүн болгон кырдаалда келип чыгат. Таламдардын кагылышуусу кызмат адамдарынын мамлекеттин кыйла кеңири таламдары менен сөзсүз төп келбей турган чечимдерди кабыл алуусуна алып келет. Таламдардын кагылышуусу жөнүндө маалымдар болгон мамлекеттик кызматчы таламдардын реалдуу жана потенциалдуу кагылышуусунун келип чыгышына жол бербөө үчүн чараларды көрүүгө милдеттүү жана бул жөнүндө түздөн-түз жетекчиге билдирүүгө милдеттүү, жетекчи болсо таламдардын кагылышуусунун терс кесепеттерин болтурбоо; аткаруунун жүрүшүндө таламдардын кагылышуусу келип чыккан милдеттерди аткаруудан (функцияларды ишке ашыруудан) мамлекеттик кызматчыны убактылуу четтетүү, болбосо, аткаруунун жүрүшүндө таламдардын кагылышуусу келип чыккан милдеттерди мамлекеттик кызматчы тарабынан аткарышына контролдукту күчөтүү боюнча чараларды көрүүгө милдеттүү. Ошондой эле «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык, Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызматчылары өздөрүнө жана өздөрүнүн үй-бүлөлөрүнүн жакын мүчөлөрүнө таандык мүлк жана кирешелер жөнүндө маалыматтарды камтыган декларацияны (мындан ары – декларация) беришет. Декларацияда Кыргыз Республикасында жана андан тышкары жерде турган жана мамлекеттик кызматчыга жана анын үй-бүлөсүнүн жакын мүчөлөрүнө таандык болгон, алардын менчик укугундагы бардык кыймылсыз жана кыймылдуу мүлктөр көрсөтүлүүгө тийиш 15 . Декларацияны берген мамлекеттик кызматчы Кыргыз Республикасында жана андан тышкары жерде мурда ал жана анын үй-бүлөсүнүн жакын мүчөлөрү иш жүзүндө алган бардык кирешелерди, ошондой эле алардын алынышынын булактарын көрсөтөт. Декларацияны берген адамдын кирешелери деп анын буюмдары, улуттук жана чет өлкөлүк валюта түрүндө алынган суммалары эсептелет. «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Мыйзамга ылайык мамлекеттик кызматчынын үй-бүлөсүнүн жакын мүчөлөрү деп жубайлар, анын багуусунда турган ата-энеси, балдары, кыз жана эркек бир туугандары эсептелишет 16 . Мүлк жана кирешелер жөнүндө декларацияны берүү боюнча милдеттенмелерди аткаруу мамлекеттик кызматчыны, ошондой эле анын үй-бүлө мүчөлөрүн Кыргыз Республикасынын салык мыйзамдарында каралган декларацияларды берүү милдеттеринен бошотпойт. Жогорку администрациялык мамлекеттик орундарды ээлеген, реестр менен аныкталган адамдардын декларациялары Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында белгиленген тартипте жалпыга маалымдоо каражаттарында жарыяланууга тийиш. Мамлекеттик кызматчы декларацияны төмөнкү учуларда берет: администрациялык мамлекеттик кызмат ордуна дайындалган учурда ал кызмат ордун ээлеген күндөн тартып отуз күндүн ичинде - мамлекеттик кызматка кирген жылдан мурдагы отчеттук жыл жана ошол жылдагы мезгил үчүн; администрациялык мамлекеттик кызмат ордунда турган мезгилде, бир кызмат ордунан экинчи кызмат ордуна которулганын кошкондо, анын ичинде ротацияланганда - 1-январдан тартып 31- декабрды кошкондогу мезгил үчүн жыл сайын 1-мартка чейин; мамлекеттик кызматта ишин токтоткон учурда кызматтан бошогон күндөн тартып отуз күндүн ичинде - ошол жылдын 1-январынан тартып мамлекеттик кызматчы ээлеген кызматынан бошотулган айдын 1-числосуна чейинки мезгил үчүн. Декларациялар ишке кирген же мамлекеттик кызматта иштеген жери боюнча мамлекеттик орган тарабынан кийин Агенттикке жөнөтүү үчүн берилет. Мамлекеттик

15 "д - з" и "л" пункттарында көрсөтүлгөн маалыматтар, эгерде алардын өлчөмү (наркы) Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында белгиленген минималдуу эмгек акынын 100 эсе өлчөмүнөн ашса, декларацияланууга тийиш. 16 Жашоого, билимге, саламаттыкты сактоого өз чыгымдарын жана башка зарыл чыгымдарды жабуу жагынан мамлекеттик кызматчыга финансылык жактан көз каранды адамдар мамлекеттик кызматчынын багуусунда турган үй-бүлөнүн жакын мүчөлөрү деп эсептелет. 26 кызматчы иштеген мамлекеттик орган отчеттук жылдан кийинки жылдын 1-июнуна чейин мамлекеттик кызматчынын жана анын үй-бүлөсүнүн жакын мүчөлөрүнүн мүлкү жана кирешелери жөнүндө декларациянын күбөлөндүрүлгөн көчүрмөсүн Агенттикке берет. Агенттик ушул Мыйзамдын колдонулушуна туура келген, адамдардын кирешелерине, милдеттенмелерине жана мүлктөрүнө тиешелүү мамлекеттик органдардан түшкөн декларацияда көрсөтүлгөн маалыматтарды иликтейт, зарыл болгон учурда декларант менен бирдикте декларацияда көрсөтүлгөн маалыматтарды тактайт. Агенттик мамлекеттик кызматчынын мүлкү жана кирешелери жөнүндө декларацияда камтылган маалыматтарга коомчулуктун жана ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын Агенттик аныктаган тартибине ылайык ээ болушун камсыз кылат. Талап кылынган маалыматты берүүдөн мамлекеттик органдын баш тартышына администрациялык же сот тартибинде даттанылышы мүмкүн. «Коррупцияга каршы күрөшүү жөнүндө» Мыйзамга ылайык, коррупцияга каршы күрөштү бардык мамлекеттик органдар жана мамлекеттик кызматчылар өз компетенциясынын алкагында жүзөгө ашырууга милдеттүү 17 . Мамлекеттик органдардын жана мекемелердин жетекчилери өз ыйгарым укуктарынын чектеринде жогоруда көрсөтүлгөн Мыйзамдын талаптарын аткарууну жана анда каралган чараларды колдонууну камсыз кылат. Министрликтердин, мамлекеттик комитеттердин, администрациялык ведомстволордун, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жана менчигинин түрүнө карабастан юридикалык жактардын жетекчилери, ошондой эле жарандар коррупцияга каршы күрөшүүдө ыйгарым укуктуу органдарга көмөк жана зарыл жардам көрсөтөт. Коррупциялык укук бузууларды табууну, алдын алууну жана жоюуну, аларды жасагандыгы үчүн күнөөлүү адамдарды жоопкерчиликке тартууну укук коргоо органдары өз компетенциясынын чектеринде жүзөгө ашырат. «Коррупцияга каршы күрөшүү жөнүндө» КР Мыйзамынын 12-статьясына ылайык мамлекеттик кызматчыларга: педагогикалык, илимий жана чыгармачылыктан башка акы төлөнүүчү ишти аткарууга; жеке ишкерлик иш иштөөгө, ошондой эле жеке жана юридикалык жактар кандай гана формада болбосун андан сый акы алуу менен ишкердик ишин жүзөгө ашырууда аларга көмөк көрсөтүү үчүн өзүнүн кызмат абалынан пайдаланууга; өзү кызматында турган, болбосо өзүнө түздөн-түз баш ийген же контролдугунда болгон мамлекеттик органда үчүнчү жактардын иштери боюнча өкүл болууга; материалдык-техникалык, финансылык жана маалыматтык камсыз кылуу каражаттарын, кызматтык автотранспорт каражаттарын, башка мамлекеттик мүлктү жана кызматтык маалыматты кызматтык эмес максаттарда пайдаланууга; кызматтык ыйгарым укуктарын аткарууга байланыштуу иш-аракеттери же аракетсиздиги үчүн жеке жана юридикалык жактардан белек түрүндө сый акыларды, акча жана кызмат көрсөтүүлөрдү алууга; иш таштоолорго, манифестацияларга катышууга жана башка иш-аракеттери менен мамлекеттик органдардын иштешине жана мамлекеттик кызматчылар кызматтык ыйгарым укуктарын аткарышына тоскоолдук кылууга; өзүнүн кызматтык ишине байланыштуу саясий партиялардын ишине катышууга; кызматы өзү менен жакын туугандык мамиледе болгон адамдардын (ата-энеси, жубайы, ага-иниси, эже-карындаштары жана балдары) түздөн-түз баш ийүүсү же контролдукта болушу менен байланышкан мамлекеттик органдарда мамлекеттик кызматта болууга тыюу салына тургандыгы каралган. Коммерциялык уюмдардын уставдык капиталында үлүшү, болбосо киреше алуу максатында пайдаланылган башка мүлкү бар мамлекеттик кызматчы мамлекеттик кызматка киргенден кийин бир айдын ичинде бул үлүштү жана мүлктү мыйзамдарда белгиленген тартипте өзү мамлекеттик кызматта болгон убакытка ишеничтүү башкарууга берүүгө милдеттүү. Ушул Мыйзамда жана мамлекеттик кызмат жөнүндө мыйзамда тыюу салынган ишти жүргүзгөн мамлекеттик кызматчылар жооптуу 17 «Коррупцияга каршы күрөшүү жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 7-статьясы. 27 болушат жана Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында белгиленген тартипте ээлеген кызматынан бошотулууга тийиш. Мындан тышкары, «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 11-статьясына ылайык ушундай чектөөлөр каралган. Ошондой эле мамлекеттик кызматчы мамлекеттик кызматтан кеткенден кийин бир жылдын ичинде: үчүнчү жактардын таламын көздөп мурда өзү иштеген жер боюнча өзүнүн компетенциясына кирген маселелер менен кайрылууга; өзү мамлекеттик кызматта турган мезгилинде анын карамагында болгон кандай гана болбосун жеке же юридикалык адам кошумча артыкчылыктарды ала турган болсо, андай жеке же юридикалык адамдын атынан аракеттенүүгө укуксуз. Администрациялык же саясый мамлекеттик кызмат ордун ээлеген адамга менчигинин түрүнө карабастан ишкананын жетекчисинин кызмат ордун ээлөөгө, ошондой эле мамлекет 30 пайыздан ашык үлүшүнө (акцияларына) ээ болгон башка ишкердик субъекттеринин башкаруу органдарында болууга тыюу салынат.

з) Коррупцияга шарт түзгөн укук бузуулар, коррупциялык укук бузуулар жана алар үчүн жоопкерчилик «Коррупцияга каршы күрөшүү жөнүндө» Мыйзамда коррупцияга шарт түзүүчү укук бузуулар болуп мамлекеттик кызматчылардын төмөндөгүдөй иш-аракети же аракетсиздиги саналат деп белгиленген: мамлекеттик башка органдардын жана юридикалык жактардын иш-аракетине мыйзамсыз кийлигишүү; өз ыйгарым укуктарын өздөрүнүн жеке таламдарына, жакын туугандарынын же кайын-журтунун таламдарына тиешелүү маселелерди чечүүдө пайдалануу; мамлекеттик кызматка кирген жаткан жана кызматынан жогорулаган адамга мыйзамда каралбаган артыкчылыктарды берүү; чечимдерди даярдоодо жана кабыл алууда жеке жана юридикалык жактарга мыйзамсыз артыкчылыктарды берүү; өздөрү кызматта турган же аларга баш ийген, контролундагы же отчет бере турган мамлекеттик органдардын, мамлекеттик ишканалар менен мекемелердин иштери боюнча жеке жана юридикалык жактарга ишенимдүү адам катары катышуу; расмий түрдө жайылтууга тийиш эмес жана мамлекеттик иш- милдетти аткаруу учурунда алынган маалыматты жеке же топтук таламдар үчүн пайдалануу; берилиши ченемдик жана укуктук актыларда каралган маалыматты жеке жана юридикалык жактарга берүүдөн негизсиз баш тартуу, аны өз убагында бербөө, такталбаган, болбосо толук эмес маалыматты берүү; жеке жана юридикалык жактардан берилиши мыйзамда каралбаган маалыматты талап кылуу; мамлекеттик же коммуналдык финансылык жана башка материалдык ресурстарды талапкерлердин жана коомдук уюмдардын шайлоо фонддоруна берүү, ошондой эле аларды башка жарандарга жана юридикалык жактарга мыйзамсыз берип жиберүү; жеке жана юридикалык жактардын кайрылууларын кароонун жана алардын компетенциясына кирген маселелерди чечүүнүн мыйзамда белгиленген тартибин бузуу; протоколдук жана башка расмий иш-чараларды өткөрүүдө жогору турган расмий адамдарга кызматтан тышкары учурларда ызаат көрсөтүү катары берилүүчү символдук белгилерден жана символдук сувенирлерден башка белектерди берүү, материалдык жана башка убай көрсөтүү, иштен тышкары кызмат көрсөтүү; жеке жана юридикалык жактар өздөрүнүн укуктары менен мыйзамдуу таламдарын ишке ашырууга тоскоолдук кылуу; жогору же төмөн турган, болбосо кызмат же иш боюнча дагы башкача көз карандылыкта турган кызмат адамдары менен акчалай же мүлктүн башка мүнөздөгү кумар оюндарына катышуу; ишкердикти мамлекеттик жөнгө салуу үчүн ушундай ишти, ошондой эле ага контролду жүзөгө ашыруучу жеке жана юридикалык жактарга, эгерде Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында башкача каралбаса, ыйгарым укуктарды берүү. Мамлекеттик кызматчылар тарабынан жогоруда көрсөтүлгөн кандайдыр бир укук бузуулардын жасалышы, эгерде ал кылмыш катары жазалана турган жосундун белгилерин камтыбаса, тартиптик жаза тартууга, ошону менен бирге мамлекеттик кызматтан четтетүү менен ээлеген кызмат ордунан бошотулушуна алып келет.

28  Жогоруда аталган мыйзамга ылайык коррупциялык укук бузуулар болуп төмөндөгүдөй жосундар саналат: а) адам тиешелүү иш-милдетин аткарбаган уюмдардан, ошондой эле жарандардан, эгерде Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында башкача каралбаса, өз иш милдеттерин аткаргандыгы үчүн башка жеке жана юридикалык жактардын кызыкчылыгын көздөп акча, кызмат көрсөтүү түрүндө ар кандай сый акыларды кабыл алуу; б) өз иш милдеттерин аткаргандыгы үчүн белектерди алуу же жалпы кабыл алынган ызаат көрсөтүү ченемдерине ылайык, болбосо протоколдук жана башка расмий иш чараларды өткөрүү учурунда берилген символдук сувенирлерди эсепке албаганда, кызматы боюнча көз каранды адамдардан ошондой белектерди алуу; в) чет өлкөлүк жеке жана юридикалык жактардын, Кыргыз Республикасынын жеке жана юридикалык жактарынын эсебинен мамлекеттик ички жана тышкы туристтик, дарылоо-ден соолукту чыңдоо жана башка сапарларга чакырууларды кабыл алуу, ага төмөндөгүдөй сапарга баруу кирбейт: жакын туугандарынын чакыруусу боюнча алардын эсебинен; эгерде мамилеси чакыргандардын кызматтык ишинин маселелерине тиешеси жок болсо, башка жеке жактардан алган чакыруу боюнча; Кыргыз Республикасынын эл аралык келишимдерине ылайык же Кыргыз Республикасынын мамлекеттик органдары менен чет өлкөлүк мамлекеттик органдардын ортосундагы келишимдер боюнча өз ара негизде тиешелүү мамлекеттик органдардын жана (же) эл аралык уюмдардын каражаттарынын эсебинен жүзөгө ашырылуучу сапарлар; коомдук бирикмелердин уставдык иш- аракеттеринин чектеринде чет өлкөлүк өнөктөрдүн чакыруусу боюнча жана алардын эсебинен жүзөгө ашырылуучу эл аралык илимий, спорттук, чыгармачылык, кесиптик, гуманитардык иш-чараларга катышуу үчүн жогору турган кызматтык же коллегиялуу башкаруу органынын макулдугу менен жүзөгө ашырылуучу сапарлар; г) аларга өзүнүн иш-милдеттерин жүзөгө ашыруу үчүн берилген транспорт жана байланыш каражаттарын, электрондук-эсептөө техникасын, акча каражаттарын, кыймылсыз жана башка мүлктү жеке, топтук жана башка кызматтык таламдар үчүн пайдалануу. Мамлекеттик кызматкер тарабынан жогоруда көрсөтүлгөн коррупциялык укук бузуулардын кайсы биринин жасалышы, эгерде анда кылмыштык жазаланууга тийиш болгон иштердин белгиси жок болсо, тартиптик жаза тартууга алып келет, ошону менен бирге акырында кызматтан четтетүү менен ээлеген кызмат ордунан бошотулат. Мыйзамда коррупциялык укук бузуучу субъекттин эсебине келип түшкөн акчалай каражаттар, ошондой эле башка жеке жана юридикалык жактардын таламдарында өз функциялык милдеттерин аткаргандыгы үчүн акча жана кызмат көрсөтүү түрүндө алган каражаттар, алар табылгандан кийин мындай каражаттардын келип түшкөн жагдайлары жөнүндө түшүндүрмө берүү менен он күндүн ичинде мамлекеттин бюджетине которулууга тийиш экендиги каралган. Мамлекеттик кызматчыга айтылбай түшкөн белектер, ошондой эле өзүнүн иш- милдеттерин аткарууга байланыштуу алган белектер же аларды кызматы боюнча көз каранды адамдардан алуу, сыпайылыктын жалпы ченемдерине ылайык жана протоколдук жана башка расмий иш-чараларды жүргүзүү учурундагы символикалык сувенирлерди кошпогондо, он күндүк мөөнөттө атайын мамлекеттик фондго тапшырылат же ушул эле мөөнөттө белектердин рыноктук баасына теңдеш сумма мамлекеттик бюджетке которулат. Мыйзамсыз кабыл алынган белектер жана акчалай каражаттар соттун чечими менен конфискацияланууга тийиш. Мыйзамсыз кабыл алынган тейлөөнүн наркы соттун чечими менен күнөөлүү адамдан төлөтүлөт жана мамлекеттик бюджеттин эсебине которулат.

и) Тартипке салуучу териштирүү системасы Тартипке салуучу жазаны колдонуу жана кызматтык териштирүүнү жүргүзүү маселелери «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Мыйзамда, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Эмгек кодексинде жөнгө салынган 18 . Алсак, бул мыйзамга ылайык 18 «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Мыйзамдын 2-статьясына ылайык Эмгек кодекси мамлекеттик кызмат жөнүндө мыйзамдын курамдык бөлүгү болуп саналат. 29 укук бузууга жол берген мамлекеттик кызматчыга тартипке салуучу, администрациялык, материалдык жана жазык жоопкерчилик чарасы колдонулушу мүмкүн. Мамлекеттик кызматчынын тартип жоопкерчилиги деп мамлекеттик органдын жетекчисинин (жалдоочунун) мамлекеттик кызматчыга карата анын өз кызматтык милдеттерин айыптуу, укукка каршы аткаргандыгы, аткарбай койгондугу же талаптагыдай эмес аткаргандыгы (тартип жоругун жасагандыгы) үчүн тартиптик таасир көрсөтүүнү (жаза-чара) колдонушу түшүнүлөт. Мамлекеттик кызматчынын тартипке салуу жосунун жасагандыгынын фактысын белгилөө же тастыктоо үчүн мамлекеттик органдын жетекчиси өз демилгеси боюнча, этика боюнча комиссиянын же мамлекеттик кызматчынын өзүнүн сунуштамасы боюнча дайындалган кызматтык териштирүүнү жүргүзүшү мүмкүн. Кызматтык териштирүү мамлекеттик кызматчынын кызматтык (тартип) жосунду жасагандыгы жөнүндө жалпыга маалымдоо каражаттарына жарыяланган учурда, жарандардын жана юридикалык жактардын кайрылуусунун негизинде да жүргүзүлүшү мүмкүн. Кызматтык териштирүү мамлекеттик кызматчы иштеген мамлекеттик орган тарабынан мамлекеттик органдын этика боюнча комиссиясынын өкүлдөрүнүн катышуусу менен аппеляциялык тартипте жүргүзүлөт. Кызматтык териштирүү: жасаган жосунду мамлекеттик кызматчы чын ниети менен мойнуна алса – фактылар чындыкка ылайык келген учурда; тартип жоопкерчилигине тартуу мөөнөтү өтүп кеткен; материалдарды тийиштүү компетенттүү органга өткөрүп берүү менен, жасалган жосунда жазык кылмышынын же администрациялык жосундун белгилери табылган учурларда токтотулат же жүргүзүлбөйт. Мамлекеттик кызматчы өзүнө жүктөлгөн милдеттерди аткарбай койгондугу же талаптагыдай эмес аткаргандыгы үчүн мамлекеттик кызматчыга төмөнкүдөй тартип жазалары колдонулушу мүмкүн: эскертүү; сөгүш; катуу сөгүш; кызматка толук ылайык келбегендиги жөнүндө эскертүү; класстык ченин төмөндөтүү же ээлеген кызмат ордунан төмөндөтүү; класстык ченден ажыратуу; белгиленген тартипке ылайык белгилүү мөөнөткө эмгек акысынын үстөк акысын кармап калуу; ээлеген кызматынан бошотуу. Тартип жазасы түздөн-түз жосун аныкталганда, бирок ал жасалган күндөн тартып алты айдан кечиктирбестен колдонулат. Эмгек тартибин ар бир жолку бузгандыгы үчүн бир гана тартип жазасы салынышы мүмкүн. Мамлекеттик кызматчыга карата жүргүзүлгөн кызматтык териштирүүнүн жыйынтыгы боюнча кабыл алынган чечим Агенттикке, ал эми Агенттиктин чечимне макул болбогон учурда – чечим менен таанышкан күндөн тартып бир айдын ичинде сотко даттанылышы мүмкүн. Мамлекеттик органдын чечиминин күбөлөндүрүлгөн көчүрмөсү мамлекеттик кызматчыга чечим кабыл алынган күнү берилет. Мамлекеттик кызматчыга карата жүргүзүлгөн кызматтык териштирүүдө мамлекеттик кызматчы жалдаган адвокаттын кызматына акыны ал өзү төлөйт. Мамлекеттик кызматчынын күнөөсүнүн жоктугу же ага каршы күнөөнү алып салуу жөнүндө чечим кабыл алынган учурда мамлекеттик кызматчынын адвокатты жалдоосуна жумшалган чыгымдар кызматтык териштирүүнү киргизген жана жүргүзгөн мамлекеттик орган тарабынан төлөнөт. Кызматтык териштирүүгө тартылган эксперттердин кызматы андай териштирүүнү жүргүзгөн мамлекеттик орган тарабынан төлөнөт. Мамлекеттик кызматчынын укукка каршы жүрүш-турушунун (иш-аракетинин же аракетсиздигинин) айынан келтирилген зыян үчүн анын материалдык жоопкерчилиги келип чыгат. Мамлекеттик кызматчы өзүнүн кызматтык ыйгарым укуктарын аткарууда жасаган мыйзамсыз иш-аракеттеринин (аракетсиздигинин) натыйжасында үчүнчү жактарга келтирилген зыяндын орду алар кызматта турган мамлекеттик орган тарабынан толтурулууга тийиш. Зыяндын ордун толтурган мамлекеттик орган укукка сыйбаган иш-аракеттерди түздөн-түз жасаган мамлекеттик кызматчыга карата кайтарма талап (регресс) укугуна ээ. Мамлекеттик кызматчы тарабынан зыяндын орду мамлекеттик органга зыян

30 келтирген иш-аракети (аракетсиздиги) үчүн тартип, администрациялык же жазык жоопкерчилигине тартууга карабастан толтурулат. Мамлекеттик кызматчы төмөндөгүдөй учурларда ээлеген кызматынан убактылуу четтетилет: 1) Кыргыз Республикасынын тергөө органдары тарабынан мыйзамга ылайык иш боюнча ээлеген кызматынан четтетүү жөнүндө токтом кабыл алуу менен - биротоло чечим чыгарганга чейин; 2) кызматтык териштирүү жүргүзүүдө (мамлекеттик кызматчынын өзүнүн талабы боюнча териштирүү дайындалган учурлардан тышкары) - териштирүү жүргүзүүнүн бардык мезгилине. Мамлекеттик кызмат өтөө менен байланышкан бардык эмгектик талаш-тартыштар Агенттик тарабынан, ошондой эле «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Мыйзамга жана Кыргыз Республикасынын эмгек мыйзамдарына ылайык сот тарабынан каралышы мүмкүн.

к) Туура эмес жүрүш-туруш, укук бузуулар жана коррупция жөнүндө маалыматтарды билдирүү тууралу талаптар Жогоруда белгиленгендей, коррупцияга каршы күрөштү бардык мамлекеттик органдар жана мамлекеттик кызматчылар өз компетенциясынын чектеринде жүзөгө ашырууга тийиш. Мамлекеттик органдардын жана мекемелердин жетекчилери өз ыйгарым укуктарынын чектеринде «Коррупцияга каршы күрөшүү жөнүндө» Мыйзамдын талаптарын аткарууну жана анда каралган чараларды колдонууну камсыз кылат. Министрликтердин, мамлекеттик комитеттердин, администрациялык ведомстволордун, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жана менчигинин түрүнө карабастан юридикалык жактардын жетекчилери, ошондой эле жарандар коррупцияга каршы күрөшүүдө ыйгарым укуктуу органдарга көмөк жана зарыл жардам көрсөтөт. Ошондой эле «Мамлекеттик кызмат жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 7-статьясындагы 9-пунктка ылайык мамлекеттик кызматчынын милдети болуп Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын бузуунун өзүнө белгилүү болуп калган фактылары жөнүндө тез арада жетекчиликке жана тиешелүү мамлекеттик органдарга маалымдоо саналат. Коррупциялык укук бузууларды табууну, алдын алууну жана жоюуну, аларды жасагандыгы үчүн күнөөлүү адамдарды жоопкерчиликке тартууну укук коргоо органдары өз компетенциясынын чектеринде жүзөгө ашырат. Мисалы, укук коргоо органдарынын кызматкерлери «Прокуратура жөнүндө», «Ички иштер органдары жөнүндө», «Улуттук коопсуздук органдары жөнүндө» жана башка мыйзамдардын талаптарына ылайык кылмышты табууга, алдын алууга, жоюуга жана бетин ачууга милдеттүү. Мыйзам тарабынан өзүнө жүктөлгөн милдеттерди бузгандыгы үчүн тигил же бул укук коргоо органынын кызматкери тартип жоопкерчилигин тартат. Мындан тышкары, жалпыга маалымдоо каражаттары Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык мамлекеттик жана муниципалдык кызмат системаларында коррупциянын алдын алууга жана аны болтурбоого, адептик тазалык жана укуктук маданият жагдайын түзүүгө багытталган жарандык өңүттү калыптандырат. Мамлекеттик органдар жарыяланган маалыматтар боюнча жалпыга маалымдоо каражаттары аркылуу коомчулукка коррупция көрүнүштөрүнүн фактылары жөнүндө маалымдайт. Бул маалымат адегенде жарыяланган ошол эле жалпыга маалымдоо каражаттарына жарыяланат. Жалпыга маалымдоо каражаттарына берилген маалыматтар коррупция көрүнүшүнүн фактысын ырастаган же жокко чыгарган мүнөздө болууга тийиш. «Укук бузуулар жөнүндө ыктыярдуу билдирген», анын ичинде жалпыга маалымдоо каражаттары аркылуу билдирген адамдарды коргоо системасына келсек, коррупция фактысы жөнүндө билдирген же коррупцияга каршы күрөшүүгө кандайдыр- бир башкача түрдө көмөк көрсөткөн адам мамлекеттик коргоо менен камсыз кылына тургандыгын белгилей кетүү зарыл 19 . Коррупцияга каршы күрөшүүгө көмөк көрсөткөн адам жөнүндө маалымат

19 «Коррупцияга каршы күрөшүү жөнүндө» Мыйзамдын 9-статьясына ылайык. 31 мамлекеттик сыр болуп саналат жана коррупцияга каршы күрөш жүргүзүүгө ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдардын же соттун жазуу жүзүндөгү суроо-талабы боюнча Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында белгиленген тартипте берилет. Коррупция көрүнүштөрүнүн фактылары жөнүндө билип туруп жалган маалыматтарды берген адам Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында белгиленген тартипте жоопкерчилик тартат. Мындан тышкары, жазык-процесстик мыйзамдарда жабырлануучуга, күбөгө же ишке катышкан башка адамдарга, ошондой эле алардын үй-бүлө мүчөлөрүнө же жакын туугандарына зомбулук колдонуу, мүлкүн жок кылуу же зыянга учуратуу коркунучу келтирилгендиги же башка коркунучтуу, мыйзамга каршы аракеттерге дуушар кылынгандыгы тууралу жетиштүү маалыматтар болгондо, сот, прокурор, тергөөчү, алдын-ала текшерүү органы өз кызмат укуктарынын чегинде андай адамдардын өмүрүн, ден-соолугун, ар-намысын, кадыр-баркын жана мүлкүн коргоого карата мыйзамда каралган чараларды көрүүгө милдеттүү экендиги каралган 20 .

2. Мамлекеттик сатып алуулар

«Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамы 21 ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын негизги функцияларын 22 белгилейт, анда анын функцияларынын бири болуп сатып алуу жол-жоболорунун ачыктыгын жана маалымдуулугун камсыз кылуу саналат. «Мамлекеттик сатып алуулардын усулдары» деген 17-статья мамлекеттик сатып алуулар төмөндөгүдөй усулдар менен жүзөгө ашырыла тургандыгын белгилейт: катышуучулардын санына чек койбогон тоорук; катышуучулары чектелген тоорук; кош этаптуу тоорук; котировкалардын суроо- талабы; бир гана жерден сатып алуулар. Мамлекеттик сатып алуулардын негизги усулу катышуучулары чектелбеген тоорук болуп саналат. Максималдуу босоголук суммага барабар же андан ашык суммага тоорук өткөргөн учурда (катышуучулардын санына чек койбогон тооруктар) сатып алуунун башка усулу Мамлекеттик орган менен макулдашуу боюнча гана жүзөгө ашырылат. Наркы максималдуу босоголук суммадан төмөн болгон товарларды, жумуштарды, кызмат көрсөтүүлөрдү жана консультациялык кызмат көрсөтүүлөрдү сатып алган учурда сатып алуунун усулун (бир гана жерден сатып алуу усулунан башкасы) тандап алуу сатып алуучу уюм тарабынан Мамлекеттик орган менен макулдашпастан жүзөгө ашырылат. Наркы минималдуу суммага барабар же андан да көбүрөөк болгон учурда бир гана жерден сатып алуунун усулун тандап алууну сатып алуучу уюм Мамлекеттик органдын макулдугу менен гана жүзөгө ашырат. Максималдуу суммага барабар же андан да көбүрөөк суммада сатып алууларды жүргүзгөн учурда тоорук тууралу кулактандыруу – жалпыга маалымдоо каражаттарында жана Мамлекеттик сатып алуулардын Бюллетенинде жарыяланат, ал эми эң көп чектелген суммадан азыраак сатып алган учурда – Мамлекеттик сатып алуулардын Бюллетенинде жарыяланат. Минималдуу суммадан азыраак сатып алган учурда кулактандыруу жарыяланбайт. Өз кезегинде, «Товарларды, жумуштарды жана кызмат көрсөтүүлөрдү сатып алуудагы чектик суммаларды бекитүү жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2005-жылдын 16-сентябрындагы №440 токтомуна өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу» Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2008-жылдын 13-июнундагы №302 токтому төмөнкүлөргө чектик суммалардын төмөнкүдөй өлчөмдөрүн белгилейт: бюджеттик уюмдарга, мамлекеттик каражаттардын эсебинен түзүлгөн уюмдарга, ошондой эле уставдык капиталы 100,0 млн. чейинки сомду түзүп, акцияларынын 51 пайыздан кем эмесине мамлекет ээлик кылган мамлекеттик ишканаларга жана акционердик коомдорго: а) товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү сатып алууга: - эң аз чектик сумма - 500 000 сом; - эң көп чектик сумма - 1 500 000 сом; б) жумуштарды сатып

20 Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексинин 12-статьясы 21 2004-жылдын 24-майындагы № 69 22 14-статья, 3-пункт 32 алууга; - эң аз чектик сумма - 500 000 сом; - эң көп чектик сумма - 2 000 000 сом.; уставдык капиталы 100,0 млн. сомдон ашыкты түзүп, акцияларынын 51 пайыздан кем эмесине мамлекет ээлик кылган мамлекеттик ишканаларга жана акционердик коомдорго: в) товарларды, жумуштарды жана кызмат көрсөтүүлөрдү сатып алууга: - эң аз чектик сумма - 2 000 000 сом; - эң көп чектик сумма - 10 000 000 сом. Мамлекеттик сатып алуулар – бул мамлекеттик саясатты жүзөгө ашыруу жолдорунун бири. Мамлекеттик сатып алуулар чөйрөсүндө жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынан тартып региондук (район, облус) жана борбордук мамлекеттик башкаруу органдарына чейин мамлекеттик бийликтин бардык деңгээлдери иштейт, ал эми мамлекеттик сатып алуулар системасында финансылык түзүмдөр, телекоммуникациялык, курулуш, фармацевтикалык жана башка көптөгөн компаниялар, уюмдар иштейт. Мамлекеттик сатып алуулар системасы мамлекеттин кызыкчылыктарына канчалык жооп берсе, ал мамлекеттин атаандаштыкка кудуреттүүлүгүнүн ошончолук жогорулашына алып барат. Ошол эле учурда мамлекеттик ресурстарды кыянаттык менен пайдалануу коррупциянын себепчиси болуп саналат, ал ресурстарды максатсыз чыгымдоого, негизги муктаждыктарды этибарга албоого жана кедейликтин тездешине алып келет, ал эми массалык натыйжасыздык мамлекеттин өз коомун өнүктүрүүгө багытталган күч-аракеттеринин бузулушуна алып келиши мүмкүн. «Эксперттердин баа берүүлөрү боюнча 23 , бүткүл дүйнөдө мамлекеттик сатып алууларга мамлекеттик бюджеттен бардык чыгымдардын 70%га жакыны кетет. Ал эми коррупция тобокелдиги сатып алууга контракт түзүлгөнгө чейин эле өкүм сүрөт.»

3. Финансылык контроль жана мамлекеттик аудит

Кыргыз Республикасынын Конституциясында республикалык жана жергиликтүү бюджеттерди түзүү, кабыл алуу жана аткаруу тартиби, ошондой эле аларды аткаруунун аудити мыйзам менен аныктала тургандыгы каралган. «Кыргыз Республикасындагы бюджеттик укуктун негизги принциптери жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык республикалык жана жергиликтүү бюджеттер үч жылдык мөөнөткө кезектеги бюджеттик жылга жана андан кийинки болжол кылынуучу эки жылга түзүлөт жана бекитилет. Республикалык бюджет – Өкмөт, жергиликтүү бюджеттер жергиликтүү өз алдынча башкаруунун аткаруучу-тескөөчү органдары тарабынан түзүлөт жана аткарылат. Республикалык бюджет – Жогорку Кеңеш, жергиликтүү бюджеттер айылдык, поселкалык, шаардык жана райондук кеңештер тарабынан каралат жана бекитилет. Республикалык бюджетти түзүү, кароо, бекитүү жана аткаруу тартиби – жогоруда көрсөтүлгөн Мыйзам менен, ал эми жергиликтүү бюджеттер ошондой эле көрсөтүлгөн Мыйзам, "Жергиликтүү өз алдынча башкаруунун финансылык- экономикалык негиздери жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы, Кыргыз Республикасынын башка мыйзамдары жана Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын чегинде айылдык, поселкалык, шаардык жана райондук кеңештердин чечимдери менен аныкталат; Кыргыз Республикасынын мыйзамдары тарабынан мамлекеттик сырдын категориясына киргизилген, аларды жарыя кылуу мамлекеттик кызыкчылыктарга, суверенитетке, экономикалык жана мамлекеттик коопсуздукка зыян келтириши мүмкүн болгон маселелерди карап чыгууну кошпогондо, республикалык жана жергиликтүү бюджеттерди карап чыгууну жана бекитүүнү Жогорку Кеңеш, айылдык, поселкалык, шаардык жана райондук кеңештер жүргүзөт. Республикалык бюджеттин аткарылышы жөнүндө отчет боюнча Жогорку Кеңештин, жергиликтүү бюджеттердин аткарылышы жөнүндө айылдык, поселкалык, шаардык жана райондук кеңештердин токтомдору, республикалык бюджет жөнүндө мыйзам, кезектеги бюджеттик жылга жана болжолдонгон кийинки эки жылга 23 Транспаренси Казакстан/ www.transparencykazakhstan.org/content/64.html 33 жергиликтүү бюджеттер жөнүндө айылдык, поселкалык, шаардык жана райондук кеңештердин чечимдери жалпыга маалымдоо каражаттарында жарыяланууга тийиш. Биринчи кезектеги превентивдүү чаралар: бардык деңгээлдердеги бюджеттердин аткарылышы жөнүндө отчетторду, ошондой эле Эсептөө палатасынын текшерүүлөрүнүн материалдарын жарыялоону; ак ниеттүү салык төлөөчүлөр үчүн кубаттоо чараларын киргизүүнү; бардык деңгээлдердеги бюджеттерди коомдук угууларды дайыма өткөрүүнү камтыйт. Бюджеттик процесстин жана бюджеттик каражаттарды чыгымдоонун ачыктыгы жарандардын жана бүтүндөй алганда коомдун негизги таламы болуп саналат. Ачык эместик бийлик институттарына ишенбестикти, ошондой эле башкаруунун бардык деңгээлдеринде бюджетти түзүүгө жана аткарууга, резервдик жана алдын ала белгиленбеген фонддордон каражаттарды бөлүштүрүүгө коомчулук тарабынан контролдун туруктуу иштеген практикасын пайда кылат. Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 29-беренесине ылайык Кыргызстандын жарандары республикалык жана жергиликтүү бюджеттерди түзүүгө катышууга, ошондой эле бюджеттен иш жүзүндө чыгымдалган каражаттар жөнүндө кабардар болууга укуктуу. Алардын катышуусунун тартиби мыйзам менен аныкталат. Эсептөө палатасы Кыргыз Республикасынын бардык мамлекеттик жана муниципалдык ишканаларынын, уюмдарынын жана мекемелеринин аудитору болуп саналат. «Кыргыз Республикасынын Эсептөө палатасы жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамы 24 Эсептөө палатасынын жана анын аймактык бөлүмдөрүнүн статусун мамлекеттик аудиттин көз карандысыз жогорку органы катары аныктайт. Эсептөө палатасынын аудиторлорун дайындоо тартиби республиканын Конституциясында аныкталган, ага ылайык Эсептөө палатасынын төрагасын жана анын 3 мүчөсүн Жогорку Кеңеш жана Кыргыз Республикасынын Президенти шайлайт. Эсептөө палатасы – коллегиялуу орган жана анын чечимдери анын мүчөлөрүнүн көпчүлүк добушу менен кабыл алынат. Эсептөө палатасынын негизги максаты аудит жана натыйжалуулуктун аудити болуп саналат: республикалык бюджеттин аткарылышына, бюджеттен тышкаркы жана атайын каражаттарга, мамлекеттик жана муниципалдык менчикти пайдаланууга баа берүү, стандарттарды турмушка ашырууну камсыз кылуу, финансылык отчеттуулуктун эл аралык стандарттары жана бухгалтердик отчеттуулуктун эл аралык стандарттары боюнча методологияларды иштеп чыгуу, ошондой эле мамлекеттик, муниципалдык ишканаларда, уюмдарда жана мекемелерде финансылык менеджментти алга илгерилетүү. Жогорку Кеңештин, Жогорку Кеңештин кесиптик комитетинин же Президенттин тапшыруусу боюнча, Эсептөө палатасы 33%дан тартып жана андан ашык мамлекеттик катышуу үлүшү бар ишканалардын жана уюмдардын натыйжалуулугунун аудитин жүзөгө ашыра алат. Кыргыз Республикасынын Эсептөө палатасынын башка мамлекеттик органдар (Кыргыз Республикасынын Башкы прокуратурасы, Улуттук коопсуздук кызматы, Ички иштер министрлиги, Улуттук банкы) менен эриш-аркак аракеттенүүсү «Кыргыз Республикасынын Эсептөө палатасы жөнүндө» Мыйзамда каралган. Эсептөө палатасы Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын натыйжалуулугунун аудиттерин жүргүзөт, республикалык бюджетти тейлөө жана алтын- валюта резервдерин пайдалануу жагынан отчетту даярдайт. Эсептөө палатасынын ишин пландаштыруунун негизги милдети республикалык жана жергиликтүү бюджеттердин, ошондой эле бюджеттен тышкаркы фонддордун аткарылышына, мамлекеттик каражаттар натыйжалуу жана максатка ылайык чыгымдалышына жана мамлекеттик менчиктин пайдаланылышына контролду уюштуруунун жана жүзөгө ашыруунун натыйжалуу системасын түзүү болуп саналат. Эсептөө палатасы аудит жөнүндө жана республикалык жана жергиликтүү бюджеттин аткарылышы боюнча, мамлекеттик ички жана тышкы карыздын абалы жана кредиттик ресурстарды пайдалануу боюнча, чет өлкөлөрдө иштеп жаткан өкүлчүлүктөрдүн жана уюмдардын чыгымдары боюнча, мамлекеттик инвестициялык иш боюнча, бюджеттен тышкаркы каражаттар боюнча, 24 2004-жылдын 13-августу № 117, 3-статья 34 атайын каражаттардын эсептери боюнча, мамлекеттик жана муниципалдык менчикти тескөөдөн республикалык жана жергиликтүү бюджеттерге келип түшкөн каражаттар боюнча, мамлекеттик же муниципалдык катышуунун көп үлүшү бар ишканалар жана уюмдар боюнча, иш-чаралардын, республикалык жана жергиликтүү бюджеттерден каражат алган, менчиктин жеке же башка түрүндөгү ишканалардын жана уюмдардын натыйжалуулугунун аудити жана башка отчеттору жөнүндө отчет берет. Эсептөө палатасы өз ишин төмөнкү принциптердин 25 негизинде жүзөгө ашырат: 1) Кыргыз Республикасынын Конституциясынын жана мыйзамдарынын үстөмдүгүнүн; 2) мыйзамдуулуктун так сакталышынын; 3) мамлекеттин таламдарын, жарандардын укуктары менен эркиндиктерин коргоонун; 4) объективдүүлүктүн, аныктыктын жана чынчылдыктын; 5) инсандын укуктарын жана эркиндиктерин коргоо жөнүндө мыйзамдардын талаптарына каршы келбеген өлчөмдө жана жашыруундуулук режимин жана Кыргыз Республикасынын мыйзамдары менен корголгон башка маалыматтарды эске алуу менен ачыктыктын жана айкындыктын; 6) купуялыктын; 7) финансылык, функционалдык жана уюштуруучулуктун көз карандысыздыгынын; 8) кесиптик компетенттүүлүктүн жана тийиштүү тыкандуулуктун; 9) коллегиалдуулуктун; 10) кесиптик стандарттарды жолдоонун; 11) кесиптик этиканы жана мамлекеттик кызматчылардын этикасын бекем сактоонун. «Кыргыз Республикасынын Эсептөө палатасы жөнүндө» Мыйзам 26 (эгерде Жогорку Кеңеш тарабынан башкасы белгиленбесе) отчеттор бир айдын ичинде жарыяланууга тийиш экендигин белгилейт. Эгерде жарыялануучу маалымат аудит объектинин купуялыгын бузбаса, Эсептөө палатасы маалыматты коомчулук үчүн жарыялоого укуктуу. Мында мыйзам аудит объектинин кызмат адамы тарабынан кылмыш жасалгандыгын көрсөткөн күбөлөндүрүүлөр бар болгон учурда, мындай маалымат купуялыктын негизинде жарыялоодон корголбой тургандыгын белгилейт. Мыйзам Эсептөө палатасы милдеттүү түрдө жарыяланууга тийиш болгон өзүнүн иши жөнүндө маалыматты жалпыга маалымдоо каражаттарына дайыма берип турууга тийиш экендиги тууралу ченемди карайт.

4. Салыктарды жана бажы төлөмдөрүн башкаруу

Кыргыз Республикасынын Конституциясы 27 Кыргыз Республикасынын аймагында бирдиктүү салык системасы колдонулат; салыктарды белгилөө укугу Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешине таандык (11-статья), жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жергиликтүү бюджетти өз алдынча түзөт, бекитет жана аткарат, жергиликтүү салыктарды жана жыйымдарды киргизет (93-берене) деп белгилейт. Жергиликтүү кеңештер мыйзамга ылайык жергиликтүү бюджеттерди бекитет, алардын аткарылышына контролдук кылат, жергиликтүү салыктарды жана жыйымдарды киргизет (95-берене). «Кыргыз Республикасынын мамлекеттик салык кызматы жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамы 28 Кыргыз Республикасынын мамлекеттик салык кызматынын органдары салыктар, жыйымдар жана башка төлөмдөр мамлекеттик бюджетке толук жана өз учурунда келип түшүшүн камсыз кылуу, ошондой эле салык мыйзамдарынын аткарылышына контролдук кылуу жана салык милдеттенмелеринин аткарылышы жагынан салык төлөөчүлөргө көмөк көрсөтүү максатында түзүлөт деп белгилейт.

25 6-статья Эсептөө палатасынын ишин уюштуруу принциптери 26 62-статья Жарыялоолор 27 «Кыргыз Республикасынын Конституциясынын жаңы редакциясы жөнүндө» Кыргыз Республикасынын 2007-жылдын 23-октябрындагы № 157 Мыйзам 28 «Кыргыз Республикасынын мамлекеттик салык кызматы жөнүндө» Кыргыз Республикасынын 2009- жылдын 23-январындагы №24 Мыйзамы 35  «Кыргыз Республикасынын Салыктар жана жыйымдар боюнча мамлекеттик комитети жөнүндө» 29 Жобо Кыргыз Республикасынын Салыктар жана жыйымдар боюнча мамлекеттик комитети өлкөдө салык мыйзамдарынын сакталышына, салыктардын жана бюджетке башка милдеттүү төлөмдөрдүн толук жана өз учурунда төлөнүшүнө мамлекеттик башкаруунун контролдук функциясын ишке ашыруучу мамлекеттик бийликтин борбордук аткаруучу органы болуп эсептелет деп аныктайт. Салык кызматын башкаруу системасын өркүндөтүү максатында башкаруунун алда канча натыйжалуу системасын уюштуруу жана иштеп чыгуу, борбордук башкаруу органынын жана ага караштуу салык органдарынын уюштуруу түзүмүн оптималдаштыруу, салык органдарынын кызматкерлеринин коррупцияга малынышынын деңгээлин төмөндөтүү жана кадрдык потенциалды күчөтүү боюнча милдети коюлган. Кыргыз Республикасынын Салык кодекси төмөнкүдөй принциптерге 30 негизделген: 1) салык салуунун мыйзамдуулугуна; 2) салык салуунун милдеттүүлүгүнө; 3) салык системасынын бирдиктүүлүгүнө; 4) салык мыйзамдарынын ачык-айкындыгына; 5) салык салуунун акыйкаттуулугуна; 6) салык төлөөчүнүн ак ниеттүүлүгүнүн презумпциясына; 7) укук ченемдүүлүктүн презумпциясына; 8) салык салуунун аныкталгандыгына. Салык мыйзамдарынын ачык-айкындыгынын принциби 31 салыктык укук мамилелерин жөнгө салуучу ченемдик укуктук актылар Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында каралган тартипте милдеттүү түрдө жарыяланууга тийиш экендигин белгилейт. Учурдагы практика салык мыйзамдарын жана салык милдеттенмелерин аткаруу маселелери боюнча коомдун маалымдар болушу али жетишсиз экенин, ЖМК аркылуу, ошондой эле ар кандай механизмдер (тегерек столдор, тренингдер, буклеттер, радиоберүүлөр жана башкалар) аркылуу коом менен туруктуу негизде эриш-аркак аракеттенүү талап кылынаарын көрсөтүп турат. Салык төлөөчүлөр салыктарды өздөрү төлөшүнүн жана салык отчеттуулугунун формаларын даярдоонун жана жөнөтүүнүн, кабыл алуунун электрондук системасын (электрондук документ) жана салык төлөөчүлөр салык отчетторун тапшырышынын башка ыкмаларын киргизүү практикасын аңдап-түшүнүшү башкы милдет болуп саналат. Мындай механизмди киргизүү салык төлөөчүлөр менен салык кызматтарынын ортосундагы контакттын кыскарышына алып келет жана коррупциялык практика үчүн мүмкүнчүлүктөрдүн азайышына түрткү болот. Башка фискалдык орган болуп «Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик бажы инспекциясын түзүү жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Президентинин 1991- жылдын 31-декабрындагы Указы менен түзүлгөн бажы кызматы – азыркы учурда Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик бажы комитети саналат. Кыргыз Республикасынын Бажы кодексинин 32 негизинде башкаруунун экономикалык усулдары басымдуулук кылат. Ал администрациялык жана жазык укугунун ченемдеринен арылган жана төмөнкүдөй заманбап эл аралык ченемдерди камтыйт: аудиттин усулдарын колдонуунун негизиндеги контролдук; тандап текшерүү ыкмаларын колдонуу; товарларды орун которуштурган объекттерде бажылык тариздөөнү жүргүзүү; бажылык тариздөөнүн жөнөкөйлөтүлгөн жол-жоболорун киргизүү; маалымат системаларын жана маалымат технологияларын пайдалануу менен бажы операцияларын жүргүзүү. Бажы кодексин кабыл алуу Дүйнөлүк бажы уюмунун сунуштарында негизделген, ал өз кезегинде, Киото конвенциясынын – Бажы жол-жоболорун жөнөкөйлөтүү жана шайкеш келтирүү жөнүндө эл аралык конвенциянын жаңыланган

29 «СЖМК жөнүндө Жобону бекитүү тууралу» КР Өкмөтүнүн 2007-жылдын 28-мартындагы №87 токтому 30 2008-жылдын 17-октябрындагы № 231 Салык кодекси, 5-статья 31 Салык кодекси, 9-статья 32 КР ЖК МЧЖ тарабынан 2004-жылдын 13-апрелинде бекитилген 36 редакциясынын жоболоруна негизделген. Колдонуудагы Бажы кодексинин ченемдери жана жоболору бажылык башкарууну сапаттык жактан жакшыртуу үчүн тиешелүү укуктук негиз болуп саналат. Учурдагы практика кызматкерлердин ишине ички ведомстволук контролдук паракорлук, кызмат абалын кыянаттык менен пайдалануу, ыйгарым укуктарынан аша чабуу, кызмат адамдарынын ишкердикке катышуусу, кызматтык милдеттерди аткарып жаткан учурда жеке пайда өндүрүү үчүн коммерциялык түзүмдөргө көмөктөшүү, бажы төлөмдөрүн төлөөдөн качууга, жүктөрдү контрабандалык ташууга түрткү болуу сыяктуу коррупциялык көрүнүштөргө алда канча таасирдүү эскертүүчү мүнөздө болууга тийиш экендигине бажы кызматтарынын көңүлүн буруу зарылчылыгын көрсөтүп турат. Ишкердик чөйрөсүндө коррупциялык көрүнүштөрдү пайда кылган негизги факторлор болуп төмөнкүлөр саналат: ишканаларды каттоо жана жабуу учурундагы администрациялык тоскоолдуктар, колдо болгон ченемдик укуктук актылардагы карама-каршылыктар жана кемчиликтер, рыноктук мамилелерге мамлекеттик түзүмдөрдүн кийлигишүүсү, ашкере администрациялык жөнгө салуу менен натыйжасыз салык башкаруусу, өздөрүнүн тикелей милдеттерин аткаруу учурунда мамлекеттик кызматчылардын жоопкерчиликсиздиги. Ишкердик субъекттери үчүн жагымдуу шарттарды түзүү, негизсиз текшерүүлөрдү жоюу, салык органдарындагы коррупциялык көрүнүштөрдү жоюу максатында «Ишкердик субъекттерин текшерүүнү жүргүзүү тартиби жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамы жана «Ишкердик субъекттерин текшерүүнү жүргүзүү тартиби жана ишкердик субъекттерин текшерүүнү жүргүзүүгө ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдардын тизмесин аныктоо жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн токтому кабыл алынган. Бажы жыйымдарын башкаруунун натыйжалуулугун жана ачыктыгын жогорулатууга мүмкүндүк бере турган төмөнкүдөй чараларды көрүү талап кылынат: чек арада бажы текшерүүлөрүнүн жол-жоболорун жөнөкөйлөтүү жагына кайра карап чыгуу; бажылык тариздөөлөрдүн жана контролдун өтүшүн, маалымат алмашуунун, аны чогултуунун жана талдоонун башка процесстерин толук автоматташтыруу. Бажы функцияларын автоматташтыруу же компьютерлештирүү таасирдүүлүктү жана натыйжалуулукту арттырып, коррупция үчүн көптөгөн мүмкүнчүлүктөрдү жое алат; бардык таламдаш жактарга алар үчүн зарыл болгон бардык маалыматтарга жеткиликтүүлүктү берүү жолу менен бажы кызматынын ишинин ачыктыгын камсыз кылуу; бажы менен бизнес-жамааттын өнөктөш кызматташтыгын өнүктүрүү, ошондой эле бажы кызматтарынын жана анын негизги соода өнөктөрүнүн ортосунда тоскоолдуксуз жана тез маалымат алмашууну камсыз кылуу. Ар кандай фискалдык текшерүү өзүнө кыянаттык менен пайдалануу жана коррупция үчүн зор мүмкүнчүлүктөрдү камтып турат. Аларды жоюу үчүн салык органдарынын салык төлөөчүлөр менен тикелей контакттарынын санын чектөө боюнча чараларды иштеп чыгуу зарыл. Коррупциялык көрүнүштөрдү жоюу боюнча мамлекеттик органдардын, ошондой эле бизнес-жамааттардын күч-аракеттерин баш коштуруу бул багытта оң натыйжаларга жетишүүгө мүмкүндүк берет.

5. Корпоративдик бухгалтердик эсептин жана аудиттин ченемдери

«Кыргыз Республикасынын финансылык рыногун жөнгө салуу жана көзөмөлдөө боюнча мамлекеттик кызмат жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамы 33 Мамлекеттик кызмат банктык эмес финансылык рынокту, аудитти, бухгалтердик эсеп системасын, финансылык отчеттуулукту өнүктүрүү боюнча бирдиктүү мамлекеттик саясатты жүргүзгөн жана жөнгө салынуучу субъекттердин ишин жөнгө салган жана ага көзөмөлдүк кылган Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу мамлекеттик органы болуп саналат деп белгилейт.

33 2009-жылдын 24-июлу №249 37  Финансылык рынокко көзөмөл кылуу жана аны жөнгө салуу боюнча кызмат Кыргыз Республикасынын Финансылык рынокту көзөмөлдөө жана жөнгө салуу боюнча мамлекеттик кызматына өзгөртүп түзүлгөн. Мурда Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Финансылык көзөмөл жана отчеттуулук боюнча мамлекеттик агенттик 34 Кыргыз Республикасынын Президентинин Жарлыгынын 35 негизинде Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Баалуу кагаздар рыногу боюнча мамлекеттик комиссиянын, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Стандарттар, финансылык отчеттуулук жана аудит боюнча мамлекеттик комиссиянын жана Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин Банктык эмес финансылык секторду өнүктүрүү боюнча агенттигинин базасында Кыргыз Республикасынын Финансылык рынокту көзөмөлдөө жана жөнгө салуу боюнча мамлекеттик кызматына өзгөртүп түзүлгөн болучу.

«Кыргыз Республикасында аудиттин эл аралык стандарттары жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн токтому 36 менен Эл аралык аудит стандарттарына ылайык Кыргыз Республикасында аудитти андан ары өнүктүрүү жана өркүндөтүү максатында, Нью-Йорк шаарындагы Бухгалтерлердин эл аралык федерациясынын эл аралык аудитордук стандарттары боюнча комитет чыгарган Эл аралык аудит стандарттары Кыргыз Республикасында аудиттин стандарты катары бекитилген. Мурда, «Кыргыз Республикасында аудиттин эл аралык стандарттары жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2003-жылдын 22-апрелиндеги № 235 токтому менен Кыргыз Республикасындагы аудит стандарттары катары 2001-жылы чыгарылган Эл аралык аудит стандарттары (ЭАС) бекитилген. Андыктан бул токтомду турмушка ашыруу максатында Мамлекеттик комиссия аудиторлордун ишинин сапатына контролдук кылуу боюнча жана алардын ишинин Эл аралык аудит стандарттарына ылайык келишин текшерүү боюнча иш-чаралар каралган (Мамкомиссиянын коллегиясынын 2003-жылдын 30-декабрындагы №23 токтому менен бекитилген), ал боюнча республиканын экономикасынын инвестициялык жагымдуулугун түзүүгө, инвесторлор үчүн финансылык отчеттуулуктун ролун күчөтүүгө багытталган жана тиешелүү түрдө бухгалтердик эсеп жана отчеттуулук чөйрөсүндө коррупцияга каршы күрөшүү үчүн төмөнкүдөй кошумча шарттарды камсыз кылган иш-чаралар каралган: аудитордук уюмдар же жеке аудиторлор жөнүндө маалыматты талдоо (финансылык абал, штаттык сан, техникалык жактан жабдылышы); кардарлардын аудитордук уюмдарга же жеке аудиторлорго дооматтарын карап чыгуу; аудитордук уюмдун ичинде сапатка жалпы контролдук кылуу тартиби жана жол-жоболору боюнча усулдарды иштеп чыгуу максатында аудитордук уюмдардын ортосунда конкурс уюштуруу; аудитордук уюмдар же жеке аудиторлор Кыргыз Республикасынын аудитордук иш жөнүндө мыйзамдарынын талаптарын сакташын текшерүү; Эл аралык аудит стандарттарын колдонууда аудитордук уюмдарга жана жеке аудиторлорго окутуучу семинарларды жана конференцияларды уюштуруу аркылуу көмөк көрсөтүү. «Бухгалтердик эсеп жөнүндө» жана «Аудитордук иш жөнүндө» мыйзамдарды кабыл алуу мыйзамдардын система түзүүчү актыларынын бири болуп калды. Аларда бухгалтердик эсепти уюштурууга жана жүргүзүүгө мамилелер белгиленген жана эсепке алууну жөнгө салуунун укуктук механизмдери аныкталган. Мыйзам менен финансылык анык жана ишенимдүү маалыматтарды алууга жарандык карым- катнаштын катышуучуларынын кепилдиги камсыз кылынат. Бул жагында жүргүзүлүп

34 Кыргыз Республикасынын Президентинин 2005-жылдын 30-сетябрындагы №419 Жарлыгы 35 «Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн структурасы жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын жоболорун турмушка ашыруу боюнча уюштуруу чаралары тууралу» Кыргыз Республикасынын Президентинин 2007-жылдын 16-мартындагы №96 Жарлыгы

36 2008-жылдын 26-августу № 470, Кыргыз Республикасынын Премьер-министри

38 жаткан реформалар республикада бирдиктүү бухгалтердик эсеп жана отчеттуулук системасын бүлдүрбөй сактап калууда белгилүү роль ойноду. Алсак, “Бухгалтердик эсеп жөнүндө” КР Мыйзамы финансылык отчёт түзүүгө, аны сунуш кылуунун тартибине жана мөөнөттөрүнө, финансылык жыйынды отчёт түзүүнүн эрежелерине, бухгалтердик эсептин документтерин сактоо тартибине, финансылык отчётторду жарыялоо тартибине карата негизги талаптарды белгилейт. Аудитордук корутундулар жарыяланып жаткан финансылык отчёттун курамына киргизилет. Мамлекеттик комиссия тарабынан ФОЭС ылайык жылдык финансылык отчёт берүү жөнүндө нускама иштелип чыккан жана бекитилген. Финансылык отчёттуулуктун курамына төмөнкүлөр кирет: Бухгалтердик баланс; Финансы-чарбалык иштин натыйжасы жөнүндө отчет; Акча каражаттарынын кыймылы жөнүндө отчёт; Капиталдык кыймылы жөнүндө отчёт; Финансылык отчёттуулукка карата түшүндүрмө кат. “Бухгалтердик эсеп жөнүндө” КР Мыйзамына ылайык бухгалтердик эсеп жүргүзүүдөн жана финансылык отчёт түзүүдөн четтеген, финансылык маалыматты бурмалаган, аны берүүнүн, жарыялоонун мөөнөтүн сактабаган учурда субьекттердин жетекчилери КР мыйзамдарына ылайык (КР КЖКнын 187, 216-статьялары, ошондой эле КР администрациялык жоопкерчилик жөнүндө кодексине ылайык) жоопкерчиликке тартылат. Финансылык көзөмөлдүн иши мамлекеттин экономикалык жактан туруктуу өсүшү үчүн шарттарды түзүү менен байланышкан, ошондуктан, анын милдеттеринин бири болуп экономиканын реалдуу секторунун финансылык отчеттуулуктун эл аралык стандарттарына этап боюнча өтүшүн камсыз кылуу саналат, бул транспаренттүүлүк деңгээлин жогорулатууга гана эмес, ошондой эле республикага чет өлкөлүк инвестициялардын агымын көбөйтүүгө да өбөлгө түзөт. Өз кезегинде эл аралык стандарттар бухгалтердик эсепти жөнгө салууну камсыз кылууга чакырылган, жана алар экономиканын бардык секторунда колдонула тургандай болушу керек, бухгалтердик эсептин белгилүү жактарына карата принциптерди, талаптарды орнотууга жана ошол эле учурда чарба жүргүзүүчү субьекттерге өздөрүнүн эсептик саясатын жүзөгө ашыруу үчүн жетиштүү мейкиндик калтырууга тийиш. Колдонулуп жаткан тажрыйбада реформаны алга илгерилетүү бардык чарба жүргүзүүчү субьекттердин Эл аралык стандарттарга өтүшүнүн создугушу менен кечеңдеп жатат. Алсак, Финансылык көзөмөлдүн 38 маалыматтары боюнча, мониторингдин натыйжалары боюнча Кыргыз Республикасынын бардык юридикалык жактарын финансылык отчеттуулуктун эл аралык стандарттарына өтүүгө милдеттендирген Кыргыз Республикасынын Өкмөтү мурда кабыл алган 2001-жылдын 28-сентябрындагы №593 “Финансылык отчеттуулуктун эл аралык стандарттары жөнүндө” токтомуна карабастан, региондордо айрым акционердик коомдор ФОЭСке али өтө элек. Бухгалтерияны өнүктүрүү өлкөдөгү жана бүтүндөй дүйнөдөгү жалпы экономикалык кырдаалдын өзгөрүшү менен тыгыз байланышта жүрөт, ошондуктан, өнүккөн демократиялык өлкөлөр менен баарлашуу, түшүнүшүү, өз ара аракеттенүү үчүн адатта, бухгалтердик эсеп деп аталган бирдиктүү тилдин зарылчылыгы талап кылына тургандыгын белгилей кетүү керек. Ар кайсы өлкөлөрдүн компанияларынын финансылык отчёттору социалдык, экономикалык жана саясый факторлор менен шартталган айырмачылыктарга ээ. Финансылык отчёттордун мазмунуна карата мамилелердеги айырмачылыктар маалыматтарды талдоону жана башкаруу чечимдерин кабыл алууну кыйла кыйындатты. Ошондуктан финансылык отчёттуулукту шайкеш келтирүүнү камсыз кылуу үчүн Австралиянын, Улуу Британиянын, Ирландиянын, Канаданын,

38 Финкөзөмөл (http://www.fsa.kg)

39 Нидерланддардын, Германиянын, Мексиканын, АКШнын, Франциянын жана Япониянын бухгалтерлеринин кесиптик уюмдарынын 1973-жылдын 29-июнундагы макулдашуусунун негизинде бухгалтердик эсептин эл аралык стандарттары боюнча Комитет (БЭЭСК), кийин БЭМСС түзүлгөн. Стандарттар — бул дүйнөлүк экономикалык системадагы принциптүү учурлардын бири. Алар бизнестин ар кайсы чөйрөлөрүнүн ортосундагы, ошондой эле ишкерлик менен жөнгө салуу органдарынын ортосундагы өз ара мамилелерди жөнөкөйлөштүрүүгө жана ачык кылууга көмөк көрсөтөт. Бухгалтердик эсеп коррупциянын тамырын кыркууга көмөк көрсөтөт.

6. Маалыматка жеткиликтүүлүк Мамлекеттик органдардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын ишинин ачыктыгы жана отчёттуулугу Кыргыз Республикасынын бир катар мыйзам актылары менен кепилденет. 2006-жылдын 28-декабрындагы №213 “Мамлекеттик органдардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын карамагында турган маалыматка жетүү жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамы мамлекеттик органдардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын иши жөнүндө маалыматтар жалпыга жеткиликтүү болуп санала тургандыгын кепилдейт. Мамлекеттик органдардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын карамагында турган маалыматка жеткиликтүүлүккө ар кандай чек коюу ушул мыйзамдын 5-беренесинде каралгандан тышкары башка учурларда тыюу салынат. Маалыматка эркин жетүүнүн негизги принциби болуп анын жалпыга жеткиликтүүлүгү, обьективдүүлүгү, өз убагындалыгы жана маалыматтын ачыктыгы жана аныктыгы саналат. Мамлекет ар бир адамдын маалыматты издөөгө, алууга, иликтөөгө, өндүрүүгө, берүүгө жана жайылтууга болгон укугун коргойт. Маалыматка жетүүгө жана жайылтууга чек коюу мыйзам менен гана белгиленет. Аталган чектөөлөр: жарандар мамлекеттик органдарга же жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына сунуш, арыз жана даттануу менен кайрылганда келип чыккан мамилелерди; башка мамлекеттик органдардын же жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын карамагында турган маалыматка мамлекеттик органдардын же жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жетишине байланышкан мамилелерди; Кыргыз Республикасынын мыйзамына ылайык жетүүгө чек коюлган маалыматтарды берүү менен байланышкан мамилелерди камтыйт. Белгилей кетүүчү нерсе, мыйзам электрондук билдирүүлөрдү колдонуу мүмкүнчүлүгүн берет. 14-беренеде эгерде суроо-талап электрондук почта менен алынган болсо, анда суроо-талапка берилүүчү жооп маалымат сураган адамдын электрондук почтасынын дарегине жибериле тургандыгы көрсөтүлгөн. Эгерде суратылган документтин электрондук варианты жок болсо, анда маалымат ушул Мыйзамдын жоболоруна ылайык башка формада жана маалымат алуунун башка ыкмалары менен берилет. Суроо-талапка берилген жоопко суратылган документтердин файлдары тиркелиши мүмкүн же документтер менен материалдардын жеткиликтүү ааламдык түйүндөрдөгү электрондук версияларына айкын жана так шилтемелер көрсөтүлүшү мүмкүн. Ар бир адамдын мамлекеттик органдарга жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына кайрылууга болгон Кыргыз Республикасынын Конституциясы менен бекемделген укуктарын жүзөгө ашыруу менен байланышкан мамилелерди укуктук жөнгө салуу максатында, ошондой эле жарандардын кайрылууларын мамлекеттик органдар, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жана кызмат адамдары тарабынан кароо тартибинде 2007-жылы 4-майда “Жарандардын кайрылууларын кароонун тартиби жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамы кабыл алынган 39 .

39 2008-жылдын 26-февралындагы №16, 2009-жылдын 15-июлундагы №214 КР мыйзамдарынын редакциясында. 40  Ушул Мыйзамдын күчү жарандардын төмөндөгүлөрдөн башка бардык кайрылууларына жайылтылат: 1) ойлоп табуулар, ачылыштар, тартиби Кыргыз Республикасынын мыйзамдары менен регламенттелүүчү рационализатордук сунуштар менен байланышкан кайрылуулардан; 2) кылмыш-жазык жана жарандык сот өндүрүшү, администрациялык укук бузуулар жөнүндөгү иштер боюнча өндүрүш тартибинде каралуучу кайрылуулардан; 3) коммерциялык уюмдардын жана коомдук бирикмелердин жамааттарынын ичиндеги мамилелерден улам келип чыккан, Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын ченемдери, алардын уставдары жана жоболору менен жөнгө салынуучу кайрылуулардан; 4) Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында белгиленген кароонун башка тартиби каралган кайрылуулардан. Мамлекеттик органга, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органына же компетенцияларына ылайык кызмат адамына келип түшкөн жазуу жүзүндөгү кайрылуу жазуу жүзүндөгү кайрылуу катталган күндөн тартып 30 күндүн ичинде каралат. Жарандардын кайрылуулары мамлекеттик органдын же жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын жетекчисинин өзү тарабынан каралат. Аларды андан ары кароонун тартиби жетекчи тарабынан белгиленет. Жазуу жүзүндөгү кайрылуулар, эгерде алар каралса, аларда коюлган маселелер боюнча зарыл чаралар көрүлсө жана мыйзам менен белгиленген мөөнөттөрдө жарандарга жооп берилсе, чечилди деп эсептелинет. “Жарандардын кайрылууларын кароонун тартиби жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамында кайрылууларды кароодо жарандардын укуктары жана жоопкерчиликтери, кайрылууларды кароонун тартибинин сакталышына контролдук кылуунун тартиби жана жарандардын кайрылуулары жөнүндө мыйзамдарды бузгандык үчүн жоопкерчилик каралган.

7. Мамлекеттик эмес сектордогу отчёттуулук жана ачыктык

а) Корпорациялык башкаруу жана жеке сектордогу таламдардын кагылышуусу Коммерциялык уюмдардагы отчёттуулук жана ачыктык Кыргыз Республикасында корпорациялык сектордо гана жөнгө салынат. Алсак, “Чарбалык шериктештиктер жана коомдор жөнүндө” КР Мыйзамы жеке компаниялардын коомчулук алдындагы ачыктык аспекттерин карабайт 40 . Таламдардын кагылышуусу түшүнүгү жана корпорациялык ачык башкаруу ченемдери 2003-жылдын 27-мартындагы №64 “Акционердик коомдор жөнүндө” КР Мыйзамында бекемделген 41 . Мыйзам акционердик коомдорду түзүү тартибин жана укуктук абалын, алардын акционерлеринин укуктарын жана милдеттенмелерин аныктайт, ошондой эле акционерлердин укуктарын жана таламдарын коргоону камсыз кылат. Ушул Мыйзамдын IX главасы толугу менен коом тарабынан бүтүмдөрдү жасоого кызыкдарларга арналган. Коом тарабынан бүтүмдөрдү жасоого кызыкдар адамдар катары өзүнүн биригишкен адамы (адамдары) менен бирдикте коомдун добуш берүүчү акцияларынын 20 же андан ашык пайызына ээ болгон коомдун кызмат адамдары, акционер (акционерлер) таанылат, эгерде алар жана (же) алардын жакын туугандары жана (же) алардын аффилирленген адамдары таанылат. “Акционердик коомдор жөнүндө” Мыйзамга соңку өзгөртүүлөр Кыргыз Республикасында дал корпорациялык ачык башкарууну күчөтүүгө тиешелүү болгон. Алсак, 2007-жылы 6- августта Мыйзамга толуктоо киргизилген: “КР Өнүктүрүү фонду” жабык акционердик коомунун укуктук абалынын өзгөчөлүктөрү” “КР Өнүктүрүү фонду жөнүндө” Мыйзам менен аныкталат. 2008-жылдын 2-июнунда Мыйзамга акционердин кошумча мүлктүк

40 1998-жылдын 2-декабрындагы №148, 1999-жылдын 27-ноябрындагы №131, 2002-жылдын 21-январындагы №9, 2003-жылдын 17-февралындагы №38, 2003-жылдын 27-мартындагы № 64, 2003-жылдын 24-декабрындагы №238, 2006-жылдын 27- январындагы №25 КР мыйзамдарынын редакцияларында. 41 2004-жылдын 13-августундагы №128, 2004-жылдын 9-декабрындагы №189, 2006-жылдын 27-январындагы №15, 2006-жылдын 31-июлундагы №145, 2007-жылдын 6-августундагы №132, 2008-жылдын 23-майындагы №95, 2008-жылдын 2-июнундагы №110, 2008-жылдын 28-июлундагы №181, 2009-жылдын 19-январындагы № 7, 2009-жылдын 11-майындагы №152, 2009-жылдын 24- июлундагы №245 КР мыйзамдарынын редакцияларында. 41 эмес укуктарын караган толуктоо киргизилген: акционер коомдун кызмат орундагы адамдарына, ошондой эле ушул Мыйзамдын 75-статьясына ылайык бүтүмдөрдү коом тарабынан жасоого кызыкдар болгон адамдарга карата доо менен кайрылууга укуктуу; ушул Мыйзамдын 75-статьясында көрсөтүлгөн адамдардын кызыкчылыгы бар бүтүмдөр боюнча акционерлердин жана коомдун өзүнүн кызыкчылыгын коргоодо сотко кайрылууга укуктуу. Аудитордун милдеттенмелерине да толуктоолор киргизилген, ал ушул Мыйзамдын 75-статьясында көрсөтүлгөн адамдардын кызыкчылыгы бар бүтүмдөрдү жасоодо бүтүмдөр боюнча алдын ала корутунду берүүнү карайт. Коомдун кызмат адамдары киргизилген өзгөртүүлөргө ылайык эми коомго гана эмес, ошондой эле акционерлерге келтирилген зыян үчүн акционерлердин алдында жоопкерчилик тартат. Киргизилген өзгөртүүлөргө ылайык акционерлер коомдун финансы-чарбалык ишиндеги олуттуу фактыларга тиешелүү бүтүмдөргө, анын ичинде жасоого 75-статьяда көрсөтүлгөн адамдар кызыкдар болгон ири бүтүмдөр жана бүтүмдөр жөнүндө материалдарга кошумча жетише алышты. 2009-жылы 11-майда Мыйзамга өзгөртүү кабыл алынган, ага ылайык: Өкмөт жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары коомду уюштуруп же тең уюштуруучу катары чыга алат же акцияларды сатып алып же коомдун акционерлери боло ала; мамлекеттик кызматчылар КР өнүктүрүү Фондунун директорлор кеңешинин жана мамлекеттик-жеке өнөктөштүк чегинде түзүлгөн коомдун мүчөсү боло алат. Акырында, 2009-жылы 24-июлда Мыйзамга киргизилген өзгөртүүлөр менен акционерлердин чогулушуна катышууга жана ага таандык акциялар менен анын каалоосу боюнча бардык маселелер боюнча добуш берүү укугу кайсы-бир жактар, мамлекеттик органдар же сот тарабынан чектелиши мүмкүн эмес экендиги белгиленген. Ошондой эле коом чыгарган акциялардын кеминде беш пайызына ээлик кылган акционерлер жөнүндө маалымат купуя болуп саналат жана үчүнчү жак, мамлекеттик орган жана алардын кызмат адамдары, анын ичинде укук коргоо жана көзөмөлдүк органдары тарабынан, бирок, соттун мыйзамдуу күчүнө кирген актысынын негизинде гана алына тургандыгы белгиленген. “Акционердик коомдор жөнүндө” Мыйзам коомдун бүтүм жасоого кызыкдарлыгы жөнүндө маалыматты жана жасоого кызыкдар (77-статья) “КР өнүктүрүү фонду жөнүндө” жабык акционердик коомунун укуктук жобосунун өзгөчөлүктөрү “КР өнүктүрүү фонду жөнүндө” КР Мыйзамы менен аныкталат) болгон бүтүмдү түзүү тартибине талаптар коомдун директорлор кеңешине, коомдун текшерүү комиссиясына (текшерүүчүгө) жана коомдун аудиторуна (76-статья) берилүүгө тийиш экендигин да аныктайт.

Банк чөйрөсүндө корпорациялык башкаруунун өзгөчөлүгү 1997-жылдын 29- июлундагы №60 “Кыргыз Республикасындагы банктар жана банк иши жөнүндө” КР Мыйзамы менен аныкталат 42 . Ушул Мыйзамдын 27-беренесинде банкта таламдардын кагылышуусу түшүнүгү берилген, банктын директор Кеңешинин мүчөлөрү үчүн чектөөлөр айтылган. Атап айтканда, алар төмөнкүлөргө милдеттүү: 1) өз милдеттерин аткарууда биринчи кезекте банктын гана кызыкчылыгын көздөө менен алгылыктуу жана таза банктык тажрыйбаны жүргүзүүгө жана камсыздоого берилгендик; 2) башка атаандаш болгон кредиттик-финансы уюмуна Директорлор кеңешинин, Башкармасынын мүчөсү же жетекчи кызмат адамы катары катыша албайт; 3) мамлекеттик банктардын директорлор Кеңешинин мүчөлөрүнөн тышкары, мамлекеттик бийлик органдарында кызмат адамы болбоого. Ошону менен бирге аталган мыйзамдар этиканын элементтери болгону менен этикалык бизнес жүргүзүү жөнүндө так түшүнүктөрдү бербейт.

42 2003-жылдын 26-мартындагы № 63, 2003-жылдын 18-декабрындагы №235, 2004-жылдын 15-декабрындагы №192, 2005-жылдын 10-мартындагы №46, 2005-жылдын 1-декабрындагы №158, 2006-жылдын 27-январындагы №22, 2007-жылдын 30-майындагы №75, 2008-жылдын 16-майындагы №88, 2008-жылдын 17-октябрындагы №217, 2008-жылдын 20-ноябрындагы №243, 2009-жылдын 28- мартындагы №93, 2009-жылдын 27-апрелиндеги №136, 2009-жылдын 26-майындагы №167, 2009-жылдын 26-майындагы №172 КР Мыйзамдарынын редакцияларында. 42  б) Коммерциялык эмес сектордогу этикалык кодекс жана таламдардын кагылышуусу. Жарандарга отчёт берүү – бул мамлекеттик органдар менен уюшкан жарандардын ортосундагы экономикалык эмес өнөктөштүктүн жана кызматташтыктын формасы, ал социалдык кызмат көрсөтүүлөр үчүн эмес, кийинкилердин таламдарын эске алуу максатында маалымат алмашуу үчүн түзүлөт. Жарандардын уюшуусу, б.а. кандайдыр-бир формалдуу же бейформал структурага бириккен адамдардын тобунун болушу консультация мүмкүнчүлүгүнүн милдеттүү шарты болуп саналат, анткени жекече турганда жарандар өздөрүнүн жеке пикирин же жарандык позициясын гана билдирет, бирок конкреттүү жаран менен мамлекеттин ортосундагы мындай пикир алышуу түрүндө ушундай баарлашуу мүмкүн эмес. Кыргыз Республикасынын коммерциялык эмес уюмдары жарандар мамлекеттен отчёттуулукка жана ачыктыкка жетишкен жана чечимдерди кабыл алууга катышкан негизги структуралар болуп саналат. Мурда жарандык коомдун уюмдарын жалпылап өкмөттүк эмес уюмдар (НПО) деп аташкан. Азыркы учурда аларды мыйзамга ылайык расмий түрдө коммерциялык эмес уюмдар деп атоо керек, бирок НПО деп кыскартып атоо жалпы кабыл алынган. Өкмөттүк эмес уюмдар сектору Кыргыз Республикасында көбүнчө адекваттуу улуттук мыйзамдардын жана эл аралык уюмдардын колдоосу астында өнүгүп жатат. “Коммерциялык эмес уюмдар жөнүндө” КР Мыйзамы коммерциялык эмес уюмдарга, ошондой эле алардын түрлөрүнө - коомдук бирикмелерге, фонддорго, мекемелерге, алардын ассоциацияларына, аларды түзүүнүн жана иштешинин укуктук абалына, принциптерине жана тартибине түшүнүк берет. Мамлекеттик органдардын же кызмат адамдарынын коммерциялык эмес уюмдар ишине мыйзамда каралган учурлардан тышкары кийлигишүүгө тыюу салынат. Жарандардын ар кандай коммерциялык уюмдарга катышууга жеткиликтүүлүгүн кеңейткен юридикалык жакты түзбөстөн коммерциялык эмес уюмдарды түзүү жана алардын иштеши мүмкүнчүлүгүнө тиешелүү жобо жана коммерциялык эмес уюмдарды мамлекеттик колдоо жөнүндө жобо маанилүү болуп саналат, алар коммерциялык эмес уюмдар аткарган коомдук пайдалуу программаларды максаттуу финансылоо формасында, ошондой эле мыйзам менен тыюу салынбаган башка формаларда берилет. Көп сандаган эл аралык уюмдардын, өзгөчө ПРООН, Сорос-Кыргызстан фонду, Дүйнөлүк банктын жана башкалардын жардамы менен улуттук НПОлордун потенциалы күчөтүлүп, бул сектордун институттук эмес өнүгүшү алга илгериледи. Коммерциялык эмес уюмдардын укуктук абалы жана аларды түзүү, иштөө, кайра уюштуруу жана жоюу тартиби Кыргыз Республикасынын Конституциясына негизделет жана Кыргыз Республикасынын Жарандык кодекси, “Коммерциялык эмес уюмдар жөнүндө” Мыйзам, “Юридикалык жактарды, филиалдарды (өкүлчүлүктөрдү) мамлекеттик каттоо жөнүндө» КР Мыйзамы (2009-жылдын 20-февралындагы № 57) менен жөнгө салынат 43 . Негизги өзгөртүүлөр: каттоо “бирдиктүү терезе” принциби боюнча жүргүзүлө тургандыгы мыйзам менен бекемделген. “Бирдиктүү терезе” принциби өзүнө - салык органында, статистика органында жана Социалдык фонддо бир учурда каттоо жана эсепке коюу менен каттоочу органдар тарабынан мамлекеттик каттоону (кайра каттоону) жүргүзүүнү; - берилген каттоо номери, идентификациялык салык номери (мындан ары – ИСН) жана ишканалар менен уюмдардын жалпы республикалык классификаторунун коду (мындан ары – ИУЖК) менен мамлекеттик каттоо (кайра каттоо) жөнүндө күбөлүк берүүнү камтыйт. “Бирдиктүү терезе” принциби боюнча мамлекеттик каттоодон (кайра каттоодон) кийин салык органында, статистика органында жана Социалдык фонддо кошумча каттоо жана эсепке коюу талап кылынбайт. Каттоонун мөөнөттөрү мыйзам менен бекемделген: юридикалык жактарды, филиалдарды (өкүлчүлүктөрдү) каттоо саясый партияларды, диний уюмдарды жана башка коммерциялык эмес уюмдарды каттоодон 43 2009-жылдын 1-апрелинен баштап күчүнө кирди. 43 тышкары, каттоочу органга зарыл документтердин тизмеси берилген күндөн тартып 3 жумушчу күндүн ичинде жүргүзүлөт, аны менен каттоо мөөнөтү , каттоочу органга зарыл документтердин тизмеси берилген күндөн тартып 10 жумушчу күндүн ичинде белгиленген. Бардык коммерциялык эмес уюмдар ыктыярдуулууктун, өзүн-өзү башкаруунун, мыйзамдуулуктун, маалымдуулуктун жана ачыктыктын негизинде түзүлөт жана иштейт. Жарандын коммерциялык эмес уюмдардын ишине катышуусу же катышпоосу анын укуктарын жана эркиндиктерин чектөө үчүн негиз болбойт. Мамлекет коммерциялык эмес уюмдарга алардын уставдык милдеттерин аткаруу үчүн шарттарга кепилдик кылат. Мамлекеттик органдар жана кызмат адамдары коммерциялык эмес уюмдардын укуктарын жана мыйзамдуу таламдарын сактоону Кыргыз Республикасынын Конституциясына жана мыйзамдарына ылайык камсыз кылат жана алардын ишине колдоо көрсөтөт. Коммерциялык эмес уюмдар мамлекеттик каттоодон өткөн күндөн тартып юридикалык жактын укугун алат. Коммерциялык эмес уюмдарды каттоо “Юридикалык жактарды, филиалдарды (өкүлчүлүктөрдү) мамлекеттик каттоо жөнүндө» КР Мыйзамына ылайык жүргүзүлөт. “Юридикалык жактарды, филиалдарды (өкүлчүлүктөрдү) мамлекеттик каттоо жөнүндө» КР Мыйзамынын 2-беренесине ылайык юридикалык жактарды каттаган ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган Өкмөт тарабынан аныкталат. Коммерциялык эмес уюмдарды каттоо үчүн тийиштүү каттоочу органга ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган тарабынан белгиленген форма боюнча арыз (мурда ачык эле Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлиги деп көрсөтүлгөн) юридикалык жакты түзүү жөнүндө уюштуруучунун (уюштуруучулардын) чечимин жана Мыйзамда каралган башка документтерди тиркөө менен арыз берилет. “Юридикалык жактарды, филиалдарды (өкүлчүлүктөрдү) мамлекеттик каттоо жөнүндө» КР Мыйзамынын 11-беренесине ылайык документтердин зарыл пакетин алгандан кийин каттоочу орган төмөнкүлөргө милдеттүү: юридикалык жакты мамлекеттик каттоо үчүн зарыл болгон документтерде камтылган маалыматтардын болушун жана так эместиктердин же дал келбестиктердин жок экендигин текшерүүгө; сунуш кылынган документтердин мазмунунун мыйзамга (саясый партиялар, диний уюмдар жана башка коммерциялык эмес уюмдар үчүн) ылайык келишин текшерүүгө; тийиштүү буйрук чыгарууга жана салык органына, статистика органына жана Социалдык фондго билдирүүгө, мамлекеттик каттоо жөнүндө маалыматтарды мамлекеттик реестрге киргизүүгө; мамлекеттик жана расмий тилдерде толук аталышын, каттоо номерин, ИСН, ИУЖК кодун, мамлекеттик каттоо датасын жана юридикалык дарегин көрсөтүү менен мамлекеттик каттоо жөнүндө күбөлүк берүүгө; берилген каттоо документтеринин бир нускаларынан турган юридикалык жактын каттоо ишин тариздөөгө жана аны каттоочу органдын архивине өткөрүп берүүгө.

б) НКОнун отчёттуулугу жана таламдардын кагылышуусу Кыргыз Республикасында коммерциялык эмес уюмдарга кошулган структуралар жөнүндө жана уюмдун мүлкүнүн өлчөмү жана курамы жөнүндө маалымат мамлекеттик органга берилет 44 . Атайын беренелер мүмкүн болуучу таламдардын кагылышуусун жөнгө салат. Атап айтканда, 13-беренеде, таламдардын кагылышуусу уюмдун мүлкүн тескөөгө байланыштуу коммерциялык эмес уюмдар менен кызыкдар жактардын ортосундагы бүтүмдөрдө таламдардын кагылышуусунун болушун болжолдойт. Кызыкдар жактар болуп кызмат адамдары, коммерциялык эмес уюмдардын жетекчи органдарынын мүчөлөрү, ошондой эле уюм менен өз мамилелеринде уюмга өз мүлкүн тескөөгө таасир тийгизе алган, өз уюму менен жеке өзү же өкүл аркылуу бүтүм түзгөн жактар саналат. Таламдардын кагылышуусу, эгерде коммерциялык эмес уюмдар тектеш кызыкдар жак, ошондой эле алардын кредиторлору менен бүтүм түзгөндө болжолдонот. 44 «Коммерциялык уюмдар жөнүндө» КР Мыйзамынын 17-беренеси. 44  Жаңжалдарды стандарттуу жол менен чечүү сунуш кылынат. 14-беренеде таламдардын кагылышуусун чечүү таламдардын кагылышуусуна алып келген “бүтүм” коммерциялык эмес уюмдун ыйгарым укуктуу органы тарабынан бекитилүүгө тийиш экендигин көрсөтөт. Кызыкдар жак уюмдун ыйгарым укуктуу органын бүтүм түзгөнгө чейин аны түзүү жөнүндө маалымдоого тийиш. Андан тышкары, кызыкдар жак эгерде бүтүм ыйгарым укуктуу орган тарабынан бекитилбеген болсо, таламдарды кагылышуусу бар болгон учурда түзүлгөн бүтүмдүн натыйжасында коммерциялык эмес уюм тарткан бардык зыяндын ордун толтуруу боюнча жоопкерчиликти тартууга тийиш. Зыяндын ордун толтуруудан тышкары андай кызыкдар жак коммерциялык эмес уюмга мындай бүтүм түзүүнүн натыйжасында ал жак алган бардык кирешени кайтарып берүүгө тийиш. 14-беренеде эгерде зыян бир нече кызыкдар жактардын аракеттеринин натыйжасында келип чыккан болсо, алар коммерциялык эмес уюмдун алдында чогуу жоопкерчилик тартууга тийиш экендиги айтылган.

в). Саясый партиялар системасындагы этика кодекси жана таламдардын кагылышуусу Саясый партияларды мыйзамда каралган тартипте юридикалык жактын укугуна ээ ишканалар менен уюмдар алардын уставдык милдеттерин аткаруу үчүн гана түзүшөт. Саясый партиялар 1999-жылы 25-майда Жогорку Кеңештин Мыйзам чыгаруу жыйыны кабыл алган жана 1999-жылы 12-июнда Кыргыз Республикасынын Президенти кол койгон “Саясый партиялар жөнүндө” КР Мыйзамынын ченемдерине ылайык иштейт. “Саясый партиялар жөнүндө” КР Мыйзамына ылайык Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлигинде мамлекеттик каттоодон өткөн саясый партиялардын тизмеси жергиликтүү кеңештерге депутаттарды соңку шайлоону дайындоо күнүндө 105 партияны түзгөн 45 . Саясый партиялар жалпыга маалымдуу уставына ээ болууга тийиш. Уставда саясый партиянын аталышы, анын турган орду; саясый партиянын структурасы, анын жетекчи органын түзүү тартиби, компетенциясы жана ыйгарым укуктарынын мөөнөтү; конференцияларды, съезддерди чакыруу мөөнөтү; саясый партиянын мүчөлүгүнө кабыл алуунун жана андан чыгуунун шарттары жана тартиби; саясый партиянын мүчөсүнүн укуктары жана милдеттенмелери; чечимдерди кабыл алуунун, аларды жүзөгө ашыруунун жана контролдук кылуу формасынын тартиби; саясый партиянын каражаттарынын жана башка мүлкүнүн түзүлүшүнүн булактары; саясый партиянын уставына өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүүнүн тартиби; саясый партиянын ишин токтотуунун тартиби жана анын мүлкүнүн тагдыры көрсөтүлөт. Бирок саясый партияны финансылоо булактары жөнүндө маалымат коомчулук үчүн кыйла жабык болуп саналат. Кыргыз Республикасында бир жагынан партиянын учурдагы ишинин чегинде иш-чараларды, экинчи жагынан шайлоо өнөктүгүн финансылоону жөнгө салуунун атайын системасы бар. Партиянын учурдагы иши “Саясый партиялар жөнүндө” КР Мыйзамынын чегинде, ошондой эле партиянын ички уставдык милдеттери жана максаттары менен жөнгө салынат. Кыргыз Республикасында мамлекет саясый партияларды финансылабайт. Саясый партиянын иши депутаттарды шайлоо жөнүндө мыйзамга ылайык шайлоо өнөктүгүн финансылоодон тышкары мамлекеттик бюджеттен каражат бөлбөстөн ошол партиянын каражаттарынын эсебинен финансыланат. Саясый партиялардын финансылык каражаттары мүчөлүк акыдан, ыктыярдуу кайрымдуулук каражаттардан, кредиттерден, мүлктөн түшкөн, иш-чаралардан, басылмаларды таркатуудан жана жарыялоодон түшкөн кирешелерден, ошондой эле мыйзам менен тыюу салынбаган башка түшүүлөрдөн (“Саясый партиялар жөнүндө” КР Мыйзамынын 17-беренеси) түзүлөт. Саясый партия жана алардын уюмдарынын менчигинде кыймылдуу жана кыймылсыз мүлк, жабдуулар, шаймандар, басмалар, басмаканалар, ошондой эле уставдык милдеттерди аткаруу үчүн зарыл болгон башка мүлктөр болот. Партия юридикалык же жеке жактар менен түзүлгөн ссуда же ижара 45 Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча Борбордук комиссиясынын маалыматтары боюнча. 45 жөнүндө келишимдерге ылайык имараттарды жана башка мүлктөрдү пайдаланууга укуктуу. Ал ишканалар менен уюмдардын ишинен түшкөн киреше партиянын мүчөлөрүнүн ортосунда бөлүштүрүлбөйт жана уставдык милдеттерге жетишүү үчүн гана пайдаланылат. Бирок, уставдын талаптарына карабастан кирешелерди кайрымдуулук максаттарына жана мээрмандык актыларына пайдаланууга жол берилет (“Саясый партиялар жөнүндө” КР Мыйзамынын 19-беренеси). “Саясый партиялар жөнүндө” КР Мыйзамына ылайык партиянын ишин чет мамлекеттердин, чет өлкөлүк партиялардын, ошондой эле чет мамлекеттердин жеке жана юридикалык жактарынын финансылашына тыюу салуудан тышкары саясый партияларга жеке жана юридикалык жактардын финансылык жардам көрсөтүүсүнө чек коюлбайт. “Кыргыз Республикасындагы шайлоо жөнүндө” Кодексте Кыргыз Республикасынын саясый партияларынын шайлоо өнөктүгүнө катышуусу каралган 46 . Шайлоо өнөктүгү тигил же бул саясый партия тарабынан, ошондой эле өзүнүн финансылоо булагынын жана жеке жана юридикалык жактардын ыктыярдуу салымдарынын чегинде жүргүзүлөт. Шайлоо процессинин чегинде шайлоо фондунун өзү гана эмес, ошондой эле талапкерлерди көрсөткөн партиялардын фонддору да ачык болуп саналат. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик бийлик жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын шайлануучу кызмат орундарына саясый партиялар, шайлоо блоктору, шайлоочулардын чогулуштары тарабынан көрсөтүлгөн, өзүн-өзү көрсөткөн жарандар өзүнүн шайлоо алдындагы өнөктүгүн финансылоо үчүн өздөрүнүн шайлоо фонддорун түзүшөт. Жергиликтүү кеңештерге депутаттыкка талапкерлер, жергиликтүү өз алдынча башкаруунун башчылары эгерде алар үгүт ишин жүргүзүүдө телекөрсөтүү, радио, мезгилдүү басылмалар акы төлөө негизинде пайдаланылса жана басылма үгүт материалдары чыгарылса, шайлоо фонддорун түзбөй коюуга укуктуу. Талапкерлердин шайлоо фонддору төмөнкү каражаттардын эсебинен түзүлүшү мүмкүн: • талапкердин, саясый партиянын өз каражаттарынан; • талапкерге саясый партиялар, шайлоо блоктору бөлгөн каражаттардан; • чет мамлекеттердин, чет өлкөлүк мамлекеттик органдардын, мекемелердин жана ишканалардын, башка чет өлкөлүк юридикалык жактардын, алардын филиалдарынын жана өкүлчүлүктөрүнүн, чет өлкөлүк жарандардын, эл аралык уюмдардын, Кыргыз Республикасында катталган чет өлкөлүк жарандар жана юридикалык жактар катышуучусу болуп саналган юридикалык жактардын; жарандыгы жок адамдардын; мамлекеттик бийлик органдарынын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын; мамлекеттик жана муниципалдык мекемелердин жана ишканалардын; уставдык капиталында мамлекеттик же муниципалдык үлүшү болгон, ошондой эле салыктарды, жыйымдарды жана башка милдеттүү төлөмдөрдү төлөө боюнча жеңилдиктерден пайдаланган юридикалык жактардын; аскер бөлүктөрүнүн, аскердик мекемелердин жана уюмдардын; укук коргоо органдарынын, соттордун; кайрымдуулук уюмдарынын; диний уюмдардын; анонимдүү ыктыярдуу тартуу кылуулардан тышкары жарандардын жана юридикалык жактардын ыктыярдуу берүүлөрүнөн. Талапкердин, саясый партиянын шайлоо фондуна бюджетке же Кыргыз Республикасынын Социалдык фондуна карызы бар юридикалык жактардын, юридикалык жакты түзбөстөн ишкердик кылган жеке жактардын акча каражаттарын кошушуна жол берилбейт. Талапкер, саясый партия көрсөтүлгөн юридикалык, жеке жактар шайлоо фондуна акча каражаттарын которгон учурда жоопкерчилик тартпайт. Талапкердин, саясый партиянын шайлоо фондуна жеке жана юридикалык жактар которгон акча каражаттары келип түшкөн учурда шайлоо комиссиясынын жазуу жүзүндөгү көрсөтмөсү боюнча банк же башка мекемелер ал каражаттарды Борбордук

46 2007-жылдын 23-октябрындагы №158 КР Мыйзамына ылайык жаңы редакцияда. 46 шайлоо комиссиясынын атайын фондуна которууга милдеттүү (“Кыргыз Республикасындагы шайлоо жөнүндө” Кодекстин 51-беренеси). Мыйзам менен талапкердин, саясый партиянын өз каражаттарынын, талапкерге саясый партия бөлгөн каражаттардын, жарандардын жана юридикалык жактардын ыктыярдуу берген каражатынын шайлоо фондуна чегерилүүчү эң жогорку өлчөмү, ошондой эле шайлоо фонддорунун каражаттарын чыгымдоонун эң жогорку өлчөмү белгиленет. Шайлоо фонддору акча каражаттарынын, ошондой эле үгүт-маалыматтык мүнөздөгү материалдардын эсебинен түзүлүшү мүмкүн, ал Кыргыз Республикасынын Борбордук шайлоо комиссиясы тарабынан эске алынат. Чет мамлекеттер, чет өлкөлүк мамлекеттик органдар, мекемелер жана ишканалар, башка чет өлкөлүк юридикалык жактар, алардын филиалдары жана өкүлчүлүктөрү, чет өлкөлүк жарандар, эл аралык уюмдар, Кыргыз Республикасында катталган чет өлкөлүк жарандар жана юридикалык жактар катышуучусу болуп саналган юридикалык жактар кандай гана формада болбосун шайлоону каржылоого жол берилбейт, буга шайлоо мыйзамдарын өркүндөтүү, маалыматтык, билим берүү, илим-изилдөө программаларын, шайлоону техникалык жактан даярдоону, шайлоочулардын укуктук маданиятын жогорулатууну финансылоо кирбейт 47 . “Саясый партиялар жөнүндө” КР Мыйзамына ылайык саясый партиялардын финансылык отчёттуулугу Кыргыз Республикасынын мыйзамына (“Саясый партиялар жөнүндө” КР Мыйзамынын 20-беренеси) ылайык жүргүзүлөт. Саясый партиянын материалдык жана финансылык каражаттары өзүн-өзү таркатуу жөнүндө жарыялаган сьезддин (конференциянын) чечими менен анын уставында каралган максаттарга гана жумшалат. Соттун чечими менен таркатылган саясый партиянын мүлкү акысыз эле мамлекеттин пайдасына кайтарылат жана “Саясый партиялар жөнүндө” КР Мыйзамынын 14-беренесинде каралган максаттарга (“Саясый партиялар жөнүндө” КР Мыйзамынын 21-беренеси) жумшалат. Кыргыз Республикасынын мыйзамына ылайык саясый партия жыл сайын өзүнүн иши жөнүндө Кыргыз Республикасынын Социалдык фонду, Кыргыз Республикасынын Салык кызматына жана башка структураларга тийиштүү финансылык отчет тапшырат. Отчёттун маалыматтары коомчулукка жеткирилет. Башкача айтканда коммерциялык сырды сактоого укугу бар кадимки эле чарба жүргүзүүчү субьект катары аракеттент. Финансылоо тартиби бузулган учурда саясый партиялар Кыргыз Республикасынын мыйзамына ылайык жоопкерчилик тартышат.

IV. Коррупциялык кылмыштар жана укук колдонуу тажрыйбасы

Кыргыз Республикасында администрациялык реформанын чегинде жүргүзүлгөн мамлекеттик органдардын ишин талдоо, анын ичинде функциялык талдоо, экономиканы жеткире жөнгө салуу боюнча иш-чаралар коррупция мамлекеттик башкаруу механизминин курамдык бөлүгү болуп калгандыгын айгинелеп турат. Мамлекеттик башкаруу органдарынын жана мамлекеттик мекемелердин көпчүлүгү өз функцияларын калктан жана чарба жүргүзүүчү субьекттерден мыйзамдуу (Өкмөт тарабынан бекитилген) жана мыйзамсыз төлөмдөр үчүн гана аткарышат. Мамлекеттик кызмат коомдун жыргалчылыгы үчүн иштөө эмес, мыйзамсыз кирешенин булагы болуп калды. Мамлекеттин чарба жүргүзүүчү субьекттеринин ишине ашкере жана жөнгө салбастан кийлигишүүсү жөнгө салуучу жана контролдоочу органдардын кызматкерлери үчүн өз ыйгарым укуктарынан кыянаттык менен пайдаланышына кеңири мүмкүнчүлүк түзөт. Мамлекеттик кызматчылардын төмөн (ал түгүл жашоо минимумунан аз) эмгек акысы алар үчүн өздөрүнүн кызматтык милдеттерин аткаруу үчүн пара, белек-бечкек түрүндө кошумча каражат издөөгө түрткү болду.

1. Коррупциялык кылмыштарды мыйзам менен жөнгө салуу 47 “Кыргыз Республикасындагы шайлоо жөнүндө” Кодекстин 50-беренеси 47  Бул главада коррупциялык кылмыштар үчүн жоопкерчиликти караган Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексинин беренелери каралып, алардын ичинен эң кеңири таркагандарынын курамы сыпатталат; коррупциялык кылмыш жасагандыгы үчүн жазык жоопкерчилигине туш болгон адамдарга мүнөздөмө берилет. Андан тышкары, коррупциялык кылмыштарды тапкан, бетин ачкан жана тергеген укук коргоо органдарынын иштеринин ушул категорияларынын өзгөчөлүктөрүнө мүнөздөмө берилет. Коррупциялык кылмыш үчүн жоопкерчиликти караган негизги мыйзам акты болуп Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодекси саналат 48 . Төмөндө келтирилген таблицада Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексинин коррупциялык кылмыш же коррупцияга түздөн-түз байланышкан кылмыш үчүн жоопкерчиликти караган беренелери көрсөтүлгөн.

Коррупцияга түздөн-түз байланышкан кылмыштар 140-статья. Шайлоочулардын добуштарын сатып алуу 141-статья. Шайлоо документтерин, референдумдун документтерин бурмалоо же добуштарды туура эмес эсептөө 152-статья. Эмгек акыны, пенсияларды, пособиелерди жана башка социалдык төлөмдөрдү төлөөгө арналган акчалай каражаттарды пайдалануу 178-статья. Мыйзамдуу ишкердик кылуу ишине тоскоолдук кылуу 179-статья. Жерге байланыштуу мыйзамсыз бүтүмдөрдү каттоо 180-статья. Мыйзамсыз ишкердик кылуу 181-статья. Банк ишин мыйзамсыз жүргүзүү 182-статья. Жалган ээлик кылуучулук 183-статья. Кылмыш жолу менен алынган кирешелерди легализациялоо (адалдоо) 184-статья. Мыйзамсыз кредит берүү жана алуу 185-статья. Мамлекеттик кредитти максатка ылайыксыз пайдалануу 216-статья. Банкротко учуроодогу укукка жат аракеттер 217-статья. Атайылап жасалган банкротчулук 218-статья. Жалган банкротчулук 220-статья. Спорттук мелдештерге жана оюн-зоок конкурстарына катышуучуларды жана уюштуруучуларды паралап сатып алуу 221-статья. Коммерциялык же башка уюмдардын кызматчыларынын ыйгарым укуктарын кыянаттык менен пайдаланышы 222-статья. Жеке нотариустардын жана аудиторлордун ыйгарым укуктарынан кыянаттык менен пайдалануусу 223-статья. Жеке детективдик кызматтардын кызматчысынын ыйгарым укуктарынан аша чабуусу 224-статья. Коммерциялык паралап сатып алуу 225-статья. Кызматчылар тарабынан мыйзамсыз түрдө сыйлык алуу 303-статья. Коррупция 304-статья. Кызматтык абалынан кыянаттык менен пайдалануу 304-1-статья. Мамлекеттик контролдоо органынын кызмат адамдары тарабынан мыйзамсыз текшерүү жүргүзүү 305-статья. Кызматтык ыйгарым укуктардан аша чабуу 305-2-статья. Кыргыз Республикасынын жер мыйзамдарын бузуу 306-статья. Кыргыз Республикасынын кызыкчылыктарына каршы контракт түзүү, мамлекеттик сатып алууну жүзөгө ашыруу 307-статья. Менчиктештирүү, салыктык, бажылык же лицензиялык-уруксат берилген ишти жүзөгө ашырууда кызмат абалын мыйзамсыз пайдалануу 308-статья. Бюджеттик каражаттарды мыйзамсыз пайдалануу 309-статья. Ишкердик кылуу ишине мыйзамсыз катышуу 310-статья. Паралап сый берүү

48 1997-жылдын 1-октябрындагы Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодекси. 48  311-статья. Паралап сатып алуу 312-статья. Кызмат бергендиги үчүн пара алуу 313-статья. Опузалап пара талап кылуу 314-статья. Пара берүү 315-статья. Кызматтык кыянаттык 327-статья. Пара алууга же коммерциялык сатып алууга түртүү 332-статья. Көрсөтмөлөрдү берүү же көрсөтмөлөрдү берүүдөн качуу, же болбосо туура эмес которуу үчүн паралап сатып алуу же мажбурлоо Коррупция менен кыйыр байланышкан кылмыштар 138-статья. Гражданга маалымат берүүдөн баш тартуу 139-статья. Шайлоо укуктарын жүзөгө ашырууга же шайлоо комиссияларынын ишине тоскоолдук кылуу 148-статья. Чогулуш, митинг, демонстрация, көчө жүрүшүн өткөрүүгө, пикетке чыгууга же аларга катышууга тоскоолдук кылуу 151-статья. Журналисттердин мыйзамдуу кесиптик ишине тоскоолдук кылуу 192-статья. Атайылап жалган рекламалоо 192-1-статья. Пиво, алкоголь жана тамеки продукцияларын, ошондой эле оюн-зоок бизнесин жарнактоо эрежелерин бузуу 193-статья. Коммерциялык же банктык жашыруун сырды түзгөн маалыматты мыйзамсыз алуу 194-статья. Коммерциялык, банктык же бөлөк сырды, ошондой эле салык төлөөчүнүн маалыматтарынын сырын ачыкка чыгаруу 199-статья. Жасалма акциздик маркаларды даярдоо, сактоо, өткөрүү жана пайдалануу 200-статья. Милдеттүү акциздик салык салынуучу продукцияны акциздик маркасыз өндүрүү, сактоо, импорттоо жана сатуу 201-статья. Спирт жана спиртүү ичимдиктерди лицензиясыз өндүрүү, өткөрүү 204-2-статья. Кыргыз Республикасында чет өлкөлүк жумушчу күчүн тартуунун жана пайдалануунун эрежелерин бир нече жолу бузуу 214-статья. Салык кызматтарынын, Социалдык фонддун органдарынын мыйзамдуу талаптарын аткарбоо жана аларга каршылык көрсөтүү 324-статья. Мыйзамсыз кармоо же камакка алуу 325-статья. Көрсөтмөлөрдү берүүгө мажбурлоо 326-статья. Далилдерди жасалмалоо 334-статья. Судьяга жана кылмыш-жаза процессинин катышуучуларына карата колдонулуучу коопсуздук чаралары жөнүндө маалыматтарды ачыкка чыгаруу Кызматтык абалын пайдалануу менен же жаран/жеке компаниянын өкүлү жасаган башка коррупциялык кылмыштар 166-статья. Алдамчылык 171-статья. Ишенип берилген мүлктү ыйгарып алуу же төлөмөр болуу 189-статья. Ачык соода жана аукцион өткөрүүнүн тартибин кыянаттык менен бузуу 204-статья. Контрабанда 204-1-статья. Мыйзамсыз миграцияны уюштуруу 210-статья. Бажы жыйымдарын төлөөдөн четтөө 211-статья. Граждандын салык төлөөдөн четтөөсү 212-статья. Жеке ишкердин салык жана милдеттүү камсыздандыруу акыларын төлөөдөн четтөөсү 213-статья. Чарба жүргүзүүчү субъекттердин кызмат адамдарынын салыктарды жана милдеттүү камсыздандыруу акыларын төлөөдөн четтөөсү 253-статья. Баңгилик каражаттарды же психотроптук заттарды алууга укук берген рецептерди же башка документтерди мыйзамсыз берүү же окшотуп жасоо 276-статья. Балыкты жана суу жаныбарларын мыйзамсыз уулоо 276-1-статья. Мыйзамсыз кармалган балыкты сатып өткөрүү, сатуу максатында алып 49 чыгуу, ташуу, сатып алуу 278-статья. Мыйзамсыз аңчылык кылуу 279-статья. Бак-дарактарды жана бадалдарды мыйзамсыз кыюу 279-1-статья. Өзгөчө баалуу дарактын түрлөрүн мыйзамсыз кыюу 317-статья. Сот адилеттигин жүзөгө ашырууга тоскоолдук кылуу 318. Алдын-ала иликтөө өндүрүшүнө тоскоолдук кылуу 318-1-статья. Коргоочулардын кесиптик ишине тоскоолдук кылуу 321-1-статья. Кылмыш-жаза ишин мыйзамсыз козгоо 322-статья. Күнөөсүз экендиги белгилүү адамды кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартуу 323-статья. Кылмыш-жаза ишин козгоодон мыйзамсыз баш тартуу 328-статья. Атайылап сот адилеттигине жатпаган өкүм, чечим же башка сот токтомун чыгаруу 333-статья. Тергөөнүн маалыматтарын ачыкка чыгаруу 335-статья. Түгөлдөө тизмесине кирген же арестке же конфискацияланууга жаткан мүлккө карата мыйзамсыз аракеттер 338-статья. Соттун өкүмүн, соттун чечимин же башка соттук актыны аткарбагандык 343-статья. Кызмат адамынын наамын же бийлигин өзү билип ыйгарып алуу 344-статья. Укук коргоо же контролдоо органынын кызмат адамына карата колдонулуучу коопсуздук чаралары жөнүндө маалыматтарды ачыкка чыгаруу 350-статья. Документтерди, мамлекеттик сыйлыктарды, штамптарды, мөөрлөрдү, бланктарды колго жасоо, даярдоо, сатуу же алардын жасалмаларын пайдалануу

2. Коррупция түшүнүгү кылмыш жазасына тартыла турган жосун катары (коррупциялык кылмыш субьекти түшүнүгү) Азыркы учурда коррупция түшүнүгүн кароо менен ал социалдык көрүнүш экендигин аныктоого болот, анткени мамлекеттик (мамлекеттик эмес) кызматкерлер жана мамлекеттик функцияларды аткарууга ыйгарым укуктуу башка адамдар өздөрүнүн кызматтык абалын, ээлеген кызмат ордунун статусун жана кадыр-баркын жеке баюу үчүн керт башынын кызыкчылыгында же топтун кызыкчылыгы үчүн пайдаланат. Коррупциялык кылмыш - бул башкарууга расмий тартылган, статусу боюнча андагы мүмкүнчүлүктөрдү мыйзамсыз жеке пайда табуу үчүн ар кандай жол менен пайдаланган адамдын (мамлекеттик жана муниципалдык кызматчы жана ачык-айкын функцияларды аткарууга ыйгарым укуктуу башка жактардын) кылмышы. Коррупцияны коомдук-зыяндуу көрүнүш катары айтуу менен коррупциялык көрүнүштөр бир катар терс залалдарга алып келе тургандыгын белгилей кетүү керек. Алардын катарына мамлекеттин жана коомдун жашоо-турмушунун социалдык- экономикалык чөйрөсүнө келтирилген зыянды (көмүскө экономиканы кеңейтүү, салыктык түшүүлөрдү азайтуу коомдо социалдык маселелерди курчутат) кошууга болот. Коомдо коррупция эң оболу адамдардын жүрүш-турушунун өзгөчө ыңгайында пайда болот. Коррупциянын маңызы ар бир конкреттүү адамдын жана бүтүндөй коомдун социалдык-психологиялык өзгөчөлүктөрүндө жатат. Мындай учурда себепчи болгон чөйрө адамдардын жүрүш-турушунун өзгөчө түрүн тандоодо артыкчылыктуу мааниге ээ болот: эң кеңири тараган себеп – кызматкерлер мамлекеттик кызмат өтөө менен байланыштуу сезген зыяндын ордун толтурууда турат. Коррупциянын гүлдөп- өсүшүнө көмөк көрсөткөн коомдогу социалдык-психологиялык кырдаалдын маанилүү өзгөчөлүгү – адептик кош стандартта турат. Бир жагынан коррупция, өзгөчө жогору тургандар коом тарабынан кабыл алынбайт деп эсептелет. Экинчи жагынан кыйла өлчөмдө төмөнкү коррупция тиричиликтин бир бөлүгү катары “унчукпастан” кабылдангандыгында турат. Коррупция, албетте социалдык терс көрүнүш болуп туруп, мамлекеттин укуктук системасында да өзүн чагылдыра алды. Укуктук ченемдер коррупциялык катары мүнөздөлгөн коомдук мамилелерди жөнгө салууга чакырылган, анын айырмалоочу

50 белгиси коомдук зор маанисинде, коомдун жана бүтүндөй эле мамлекеттин кадимкидей иштешине келтирген зыянда турат. Укук көз карашынан алганда коррупциянын мындай коомдук көрүнүштөрүн коррупциялык кылмыш деп атоо кабылданган. Коррупциянын айырмалоочу белгиси болуп анын өтө туюктугу саналат. Ал кыйла өлчөмдө анын эки тараптуу “купуя бүтүм” катары жасалгандыгы менен байланышкан, аны ашкере кылууга тараптардын бири да кызыкдар эмес. Коррупция түшүнүгү коррупциялашуу түшүнүгү менен байланышкан. Коррупциялашуу – бул кызматтык ыйгарым укуктарын пайдалануу жолу менен мыйзамсыз баюуга кызмат адамдарынын тартылышы, ээлеген кызматтык абалынын мүмкүнчүлүктөрүн пайдалануу аркылуу мыйзамсыз баюу дартына чалдыгуу. Мындай мүмкүнчүлүктү жүзөгө ашыруу адамдын адептик парасатына, чынчылдыгына, өзүн, коомду жана мамлекетти урматташына, өзүнүн парзына кылган мамилесине байланыштуу болот. Коррупция дайыма мамлекеттик бийлик менен байланышкан жана ушунун аркасында бийликтин мүнөзүнө жана мазмунуна, анын коомдогу беделине кыйла же аз өлчөмдө сөзсүз таасир тийгизет. Коррупция бийликти кыянаттык менен пайдалануу катары жеке максатта гана эмес, ошондой эле корпорациялык, урук- туугандык таламдарда пайда алуу үчүн жүргүзүлүшү мүмкүн. Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексинде өзүнчө 303-статья каралган, анда коррупция материалдык, ар кандай башка дөөлөттөрдү жана артыкчылыктарды укуксуз алуу, ошондой эле алар тарабынан бул дөөлөттөрдү жана артыкчылыктарды жеке адамдарга жана юридикалык жактарга берүү максатында бийлик ыйгарым укугуна ээ болгон бир же бир нече кызмат адамынын айрым адамдар же топтор менен туруктуу байланышын билдирген, коомдун жана мамлекеттин таламдарына коркунуч келтирген атайын жасалган жосундар катары каралат. Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексинин 303-статьясы эл аралык укуктун ченемдерине ылайык келбегендигин жана коррупцияга каршы күрөшүүнүн критерийлерине карама-каршы келе тургандыгын белгилей кетүү керек. Мыйзам кабыл алынган учурдан бери бул статья иш жүзүндө колдонулган эмес жана ушуга байланыштуу “өлүү” статья деп аталат. Кылмыштардын ушул курамынын тектик обьектисин бийлик органдарынын демейки жана мыйзамдуу ишин камсыз кылган коомдук мамилелердин жыйындысы катары аныктоого болот. Түздөн-түз кол салуу обьектиси – мамлекеттик кызматтын кадыр-баркын, калк тарабынан аны урматтоо жана ишеним көрсөтүү, мамлекеттик жана коомдук аппараттын мыйзамдуу ишин камсыз кылган коомдук мамилелер. Коррупциянын обьективдүү тараптары эки курамдан турат: бир же бир нече кызмат адамдарынын айрым адамдар же топтор менен укукка каршы туруктуу байланышын түзүү; алардын жеке жана юридикалык жактарга байлык жана артыкчылыктарды бериши. Коррупциянын өзгөчөлүгү бөтөнчө эки белги менен билдирилет: ээлеген кызматтык абалынын аркасында жана кызматтык таламдарга карабастан (зыян келтирүү менен) бийлик ыйгарым укуктарын пайдалануу менен жасалат. Биринчисинин маңызы адам аны “кыянаттык менен” башкача айтканда ээлеген кызматына ылайык берилген укуктардын жана ыйгарым укуктардын көлөмүндө, анда бийлик өкүлүнүн же башка кызмат адамынын функцияларынын болушуна жараша пайдалангандыгында, колдонгондугунда турат. Бул белги кызматы боюнча белгилүү аракеттерди жасоо (же жасабоо) мүмкүнчүлүгү анын ээлеген кызматтык абалынын аркасында мүмкүн экендигинде турат. Экинчи белгинин маңызын (кызматтык таламдарга карабастан жосун жасоо) бийлик өкүлүнүн же башка кызмат адамынын аракети (аракетсиздиги) катары түшүнүү керек, алар бийлик органдарынын, мамлекеттик кызматтын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарындагы кызматтын кадимкидей ишинин жалпы таламдарына, ошондой эле уюмдардын, ишканалардын жана мекемелердин администрацияларын (башкаруу аппаратын) кошуп алганда бийлик жана башкаруу органдарынын айрым структуралык звенолоруна жүктөлгөн милдеттер менен

51 максаттарга карама-каршы келет, аларга олуттуу зыян келтирет же келтириши мүмкүн, жарандардын мыйзамдуу эркиндиктерин, укуктарын жана таламдарын кысымга алып, мүлктүк олуттуу зыян келтирип, өндүрүштүн токтошуна, иштеги мүчүлүштүктөргө ж.б. алып келиши мүмкүн. Туруктуу байланыш деп кызмат адамдары менен айрым адамдардын туруктуу, өз ара тыгыз байланышы, алардын макулдашылган аракеттери, кылмыштуу иштин түрлөрүнүн жана ыкмаларынын туруктуулугу, кылмыштуу жосундардын узактыгы жана бир нече жолу кайталанышы түшүнүлөт. Коррупциянын субьективдүү тарабы атайылап жасалган күнөө менен гана мүнөздөлөт. Ага жеке керт башынын кызыкчылыгы гана себеп болот. Максат милдеттүү белги болуп саналат – ал материалдык, башка ар кандай байлыктарды жана артыкчылыктарды мыйзамсыз алууда турат. Келтирилген жободо кызмат адамы тарабынан, ал түгүл анын аракеттери менен укук коргоо органдарына зыян келтирилсе да, конкреттүү учурда аталган максат аныкталбаса, коррупциянын курамы жок экендигин айтууга болот. Жасалган мындай иш тартиптик жосунду гана түзүшү мүмкүн. Эгерде биринчи бөлүктө каралган жосун уюшкан топтун, кылмыштуу шериктештиктин таламында жасалса же оор кесепеттерге алып келсе (КЖКнын 303-ст. 2-бөлүгү) коррупциянын квалификациялык түрү пайда болот. Уюшкан топтор жөнүндө төмөндө белгиленген. Оор залалдар баа берүү категориясы болуп саналат. Мына ушул квалификациялык белгини таануу конкреттүү жазык ишинин жагдайына жараша болот жана факт маселеси болуп саналат. Ошондой болсо да тажрыйба оор залалдарга ири апааттарды, транспорттун же өндүрүштүк процесстин узак убакыт токтоп калышын, мекемелердин, ишканалардын ишин бузууну, тапшырмаларды аткарууну үзгүлтүккө учуратууну, мамлекетке өзгөчө ири өлчөмдө материалдык зыян келтирүүнү, бир киши болсо да анын өлүмүн же ден соолукка оор залакат келтирүүнү кошууга болот. Бийлик өкүлүнүн функцияларын туруктуу, убактылуу же атайын ыйгарым укук боюнча жүзөгө ашырган же мамлекеттик органдарда, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарында, мамлекеттик жана муниципалдык мекемелерде, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Куралдуу Күчтөрүндө жана башка аскердик түзүлүштөрдө уюштуруу-тескөө, администрациялык-чарбалык, контролдук-текшерүү функцияларын аткарган жана башка адамдардан өзүнүн кызматтык жүрүш-турушу же ээлеген кызмат ордуна байланыштуу билип туруп мыйзамсыз материалдык сыйлык алган же алуучу кызмат адамы коррупциянын жана башка коррупциялык кылмыштардын субьекти болуп саналат. Бийлик өкүлүнүн функцияларын жүзөгө ашырган адамдарга мамлекеттик органдардын кызматкерлери кирет, аларга өз компетенциясынын чегинде талап коюу, ошондой эле жарандар, ошондой эле ведомстволук баш ийүүсүнө жана таандыктыгына карабастан уюмдар, мекемелер ишканалар милдеттүү аткара турган чечимдерди кабыл алуу укугу берилген. Бийлик өкүлдөрүнүн катарына түздөн-түз бийлик органдарына өкүл болгон (Жогорку Кеңеш, сот, прокуратура) кызматкерлер, ошондой эле бийлик ыйгарым укуктары берилген аткаруу органдарынын (ИИМ, УКМК, бажы, финансы полициясы ж.б. системасында) кызматкерлери да кирет. Мисалы, ички иштер, улуттук коопсуздук органдарынын ж.б. кызматтарынын жана структураларынын оперативдүү- тергөө кызматкерлери да бийлик өкүлдөрү болуп саналат. Демек, бийлик өкүлдөрүнө төмөнкүлөр мүнөздүү: 1) бийлик ыйгарым укуктарын берүү, 2) алардын аракеттери менен чечимдеринин ведомстволук алкак менен байланышпагандыгы (алардын ыйгарым укуктары аларда ведомстволук же кызматтык көз карандылыкта турган жеке жана юридикалык жактарга жайылтылбай тургандыгы боюнча), 3) жарандар жана уюмдар үчүн милдеттүү болгон аракеттерди жасоо жана чечим кабыл алуу укугу. Уюштуруу-тескөө функциялары (б.а ыйгарым укуктар жана милдеттенмелер) деп жамаатка, иш участкасына, башка кызматкерлердин кызматтык же өндүрүштүк ишине жетекчилик кылуу түшүнүлөт. Бул функциялар кадрларды тандоодо жана жайгаштырууда, ишти пландаштырууда, баш ийгендердин эмгегин уюштурууда, эмгек

52 тартибин сактоодо ж.б. турат. Мындай кызматкерлердин катарына мисалы, министрликтер менен ведомстволордун, мамлекеттик ишканалардын, мекемелердин жана уюмдардын жетекчилери, структуралык бөлүмдөрдүн жетекчилери (цехтердин начальниктери, бөлүмдүн, лабораториялардын, кафедралардын башчылары, алардын орун басарлары ж.б.), ошондой эле иш участкасынын жетекчилери (устаттар, прорабдар, бригадирлер, нөөмөттүн начальниктери) кирет. Бул категориядагы субьекттердин таандыктыгынын маанилүү көрсөткүчү болуп ал адамдардын баш ийүүсүндө башка кызматкерлердин турушу же иштин өз алдынча участкасы үчүн жоопкерчилиги саналат. Администрациялык-чарбалык функциялар (б.а ыйгарым укуктар жана милдеттенмелер) деп мамлекеттик мүлктү башкаруу же тескөө функциялары (анын ичинде аны сактоо, кайра иштетүү, сатып өткөрүү, ал операцияларга контролдук кылуу, жарандарды тейлөөнү уюштуруу ж.б,) түшүнүлөт. Аталган функцияларды аткарган адамдардын катарына, атап айтканда, пландоо-чарбалык, жабдуу, финансы бөлүмдөрүнүн жана кызматтарынын начальниктери жана алардын орун басарлары, кампалардын, мамлекеттик дүкөндөрдүн, ательелердин, устаканалардын башчылары, ведомстволук текшерүүчүлөр жана контролерлер ж.б. Мындай функцияларды мамлекеттик тамактануу ишканаларынын (ресторандардын, ашканалардын, кафелердин, буфеттердин) жетекчилери, алардын орун басарлары, башкы жана улук бухгалтерлери, экономисттери аткарышы мүмкүн. Контролдук-текшерүү функциялары ар кандай текшерүүлөрдү, контролдук сатып алууларды, чарба жүргүзүүчү субьекттерди текшерүүлөрдү жүргүзүүдө турат. Эреже катары, белгилүү так функцияларды аткарган бул субьекттер (Эсептөө палатасы, мамлекеттик санитардык көзөмөл, мамлекеттик өрттөн сактоо кызматы ж.б.). Кылмыш-жаза кодекси бийлик өкүлүнүн функциялары же уюштуруу-тескөө же администрациялык-чарбалык функциялар туруктуу, ошондой эле убактылуу аткарылышы мүмкүн экендигин белгилейт. Буга дайындоо боюнча же шайлоолор боюнча, акы төлөөнү же акысызды кошууга болот. Мыйзам атайын ыйгарым укуктар боюнча аталган функцияларды аткарган адамдардын өз алдынча категориясын бөлөт. Субьекттердин ушундай ар түрдүүлүгүнүн өзгөчөлүгү биринчиден ал функцияларды аткарууда кызмат ордун ээлөөнү талап кылбаганында турат. Экинчиден, атайын ыйгарым укуктар, башкача айтканда атайын ыйгарым укуктардын чөйрөсүн жөнгө салган юридикалык күчкө ээ акты (мыйзам, буйрук, жобо, ишеним кат) керек болот. Үчүнчүдөн атайын ыйгарым укуктар адатта бир жолку же кыска мөөнөттүү мүнөздө болот. Андай ыйгарым укуктар берилген адамдарга, мисалы, сот арачылары, мамлекеттик органдар тарабынан ыйгарым укук берилген коомдук контролерлор жана текшерүүчүлөр кирет. Ошону менен бирге атайын ыйгарым укуктар жок болгон учурда кызмат адамдарынын аталган функцияларын иш жүзүндө бир гана жолу аткарылышы кылмыш үчүн жазык жоопкерчилигин жокко чыгарат, бул жерде бийликтин өкүлү же башка кызмат адамы субьект боло алат. Мамлекеттик уюмдардын, мекемелердин жана ишканалардын айрым кызматкерлери (көп учурда – педагогдор, врачтар, тарбиячылар, кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн, коммуналдык чарбанын, коомдук тамактануунун ж.б. кээ бир өкүлдөрү) кесиптик-өндүрүштүк же кызматтык функцияларды аткара алышат. Бир учурда аларга уюштуруу-тескөө же администрациялык-чарбалык функциялар берилет, башкача айтканда, кызмат адамдарынын функцияларын аткарышат: педагог сынак, квалификациялык же бүтүрүү комиссиясынын мүчө боло алат (атап айтканда, анын чечиминен окуу жайына кабыл алуу, квалификация берүү, окуу жайын аяктагандыгы жөнүндө диплом берүү көз каранды болот, б.а. уюштуруу-тескөө мүнөзүндөгү аракеттер жасалат). Врач оорулуунун эмгекке жараксыздыгын аныктайт, аны иштен бошоткон документ (эмгекке жараксыздык баракчасын) берет, майыптыкты, оорулуулукту аныктаган, куралдуу күчтөрдө кызмат кылуудан бошотуучу, транспорт каражаттарын башкарууга документтерди берүүчү ж.б. комиссиянын мүчөсү болуп саналат. Экинчи жагынан ушул эле адамдар өндүрүштүк-кесиптик функцияларды аткарат: врач оорулууга диагноз коет, дарылоо курсун дайындайт жана өткөрөт,

53 операция жасайт ж.б.; соода же калкка түздөн-түз кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн кызматкери кардарларга (керектөөчүлөргө) товарларды же башка баалуулуктарды сатат, адис катары калкты тейлөө боюнча кызмат көрсөтөт (кийим жана бут кийимдерди оңдойт жана реставрациялайт, химиялык жол менен кийимдерди тазалайт, үй тиричилигинин буюмдарын прокатка берет ж.б.). Каралып жаткан кылмыштардын субьекттеринин башка категориясын Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызмат орундарын ээлеген адамдар түзөт. Бул кызмат орундары мамлекеттик органдардын ыйгарым укуктарын түздөн-түз аткаруу үчүн Кыргыз Республикасынын Конституциясы, конституциялык мыйзамдары жана мыйзамдар менен белгиленет. Атап айтканда, бул категорияга Премьер-министрдин, Жогорку Кеңештин депутаттарынын кызмат орундары кирет. Каралып жаткан кылмыштардын субьекттеринин кийинки категориясын кызмат адамдарынын катарына кирбеген мамлекеттик кызматчылар жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын кызматчылары түзөт. Мындай өзгөчөлүктүн болушу үчүн (анткени биринчи эки категориядагы субьекттер рангына жана кызматтык абалына карабастан кызмат адамдарынын ыйгарым укуктарына ээ болгон) мыйзам эки белгини көрсөтөт: а) адам мамлекеттик кызматта же жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарында кызматта болушу керек, б.а. мамлекеттик органдардын ыйгарым укуктарын аткарууну камсыз кылуу боюнча кесиптик иш жүргүзүшү керек жана б) кызмат адамынын ыйгарым укуктарына ээ болбойт. Мыйзам кызмат адамынын жүрүш-турушунун төрт вариантын атайт, мында ал үчүн же ага байланыштуу ал жеке өзү же арачы аркылуу пара алышы мүмкүн: 1) пара берүүчүнүн же анын өкүлү катары чыккан адамдын пайдасы үчүн кызмат адамынын кызматтык ыйгарым укуктарына кирген аракет (аракетсиздик) үчүн; 2) пара берүүчүнүн же анын өкүлү катары чыккан адамдын пайдасы үчүн кызмат адамынын кызматтык ыйгарым укуктарына кирбеген аракет (аракетсиздик) үчүн, бирок өзүнүн кызматтык абалынан улам ал адам андай аракеттерге (аракетсиздикке) көмөк көрсөтүшү мүмкүн; 3) пара берүүчүнүн же анын өкүлү катары чыккан адамдын пайдасы үчүн кызмат адамынын кызмат боюнча жалпы колдоого алышы же билип туруп көрмөксөнгө салышы үчүн; 4) пара берүүчүнүн же анын өкүлү катары чыккан адамдын пайдасы үчүн кызмат адамынын мыйзамсыз аракети (аракетсиздиги) үчүн. Бирок, паракорлуктун көрүнүшү катары ачык-айкын жосунду аныктоо оңойго турбайт. Атап айтканда, жазык мыйзамы паранын минималдуу өлчөмүн аныктаган эмес. Ошондой эле мыйзамда коррупциялык аракеттердин азыр орун алган, дүйнөлүк тажрыйбада кылмыш деп эсептелген көп түрлөрү жок. Мисалы, Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексинде коррупциялык лоббизм, фаворитизм, протекционизм, саясый максаттарга жашыруун финансылык салымдар, кийин мамлекеттик кызмат орду менен эсептешүү менен шайлоого салым кошуу, салык жана бажы жеңилдиктерин берүү, мамлекеттик кызмат адамдарына алар колдоого алган банктарда жана корпорацияларда жетекчи кызмат орундарын мамлекеттик кызматтан кеткенге чейин бекитип берүү ж.б. сыяктуу кеңири колдонулган аракеттер үчүн жоопкерчилик ченемдери көрсөтүлгөн эмес.

3. Коррупциялык башка кылмыштар (уюшкан кылмыштуулук, акчаларды адалдоо, кылмыштуу жол менен табылган каражаттарды конфискациялоо ж.б.) Бардык учурларда ачык эле коррупциялык кылмыштарга төмөнкүлөр кошулушу мүмкүн: коррупция (303-ст.); кызматтык абалынан кыянаттык менен пайдалануу (КЖКнын 304-ст.); ишкердик кылуу ишине мыйзамсыз катышуу (КЖКнын 309-ст.); паралап сый берүү (КЖКнын 310-ст.); паралап сатып алуу (КЖКнын 311-ст.); кызмат бергендиги үчүн пара алуу (КЖКнын 312-ст.); пара берүү (КЖКнын 314-ст.); кызматык жасалимачылык (КЖКнын 315-ст.); пара алууга түртүү (КЖКнын 327-ст.); күбөнү, жабырлануучуну, экспертти, адисти же тилмечти паралап сатып алуу (КЖКнын 332-ст. 1-б.), ошондой эле сатып алуу менен коштолгон шайлоо укуктарын жүзөгө ашырууга же шайлоо комиссияларынын ишине тоскоолдук кылуу (КЖКнын 139-ст. 2-б. 1-п. ).

54 Ачык коррупциялык кылмыштарга КЖКнын 231-ст каралган ар кандай оор же өтө оор коррупциялык кылмыштарды жасоо үчүн кылмыштуу шериктик (кылмыштуу уюм) түзүү да кирет. Бардык учурларда ачык эмес коррупциялык кылмыштарга төмөнкүлөр кошулушу мүмкүн: спорттук мелдештерге жана оюн-зоок конкурстарына катышуучуларды жана уюштуруучуларды паралап сатып алуу (КЖКнын 220-ст.); коммерциялык же башка уюмдардын кызматчыларынын ыйгарым укуктарын кыянаттык менен пайдаланышы (КЖКнын 221-ст.); жеке нотариустардын жана аудиторлордун ыйгарым укуктарынан кыянаттык менен пайдалануусу (КЖКнын 222-ст.); коммерциялык паралап сатып алуу (КЖКнын 224-ст.); коммерциялык сатып алууга түртүү (КЖКнын 327-ст.). Кылмыш-жаза Кодексинен башка бир катар мыйзамдар жана ченемдик актылар антикоррупциялык багыттарды тикелей же кыйыр түрдө бекемдей тургандыгын эске алуу зарыл. Эң оболу буга 2004-жылдын 11-августундагы “Мамлекеттик кызмат жөнүндө” 49 жана 2004-жылдын 21-августундагы “Муниципалдык кызмат жөнүндө” 50 мыйзамдар кирет. Алардын ченемдери мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлер үчүн бир катар милдеттенмелерди жана олуттуу чектөөлөрдү камтыйт, алар аткарылбаган учурда белгилүү укуктук залалдарга алып келет. Мисалы, мамлекеттик кызматчыларга анын ичинде пенсияга чыккандан кийин да кызматтык милдеттенмелерин аткарууга байланыштуу жеке жана юридикалык жактардан сый акыларды (белек, акчалай сый акы, ссуда, кызмат көрсөтүү, оюн-зоокторду, эс алуусуна, транспорттук чыгымдарды төлөтүү жана башка сый акыларды) алууга тыюу салынат. Бирок тийиштүү ченемдердин сакталышына контролдук кылуу жана жүзөгө ашыруу механизмдеринин жоктугу ал мыйзамдарда камтылган бардык коррупцияга каршы тыюу салуу жана чектөөлөр иш жүзүндө өтө кыйынчылык менен жүзөгө ашырылышына алып келди. Кылмыштуу коррупциялык көрүнүштөрдү талдоону кайрадан кароодо Кылмыш- жаза кодексинде паракорлук үчүн жоопкерчилик маселелери кыйла негиздүү иштелип чыккандыгын белгилөөгө болот. Бул паракорлук коррупциялык багыттагы эң кеңири таркаган кылмыш болуп саналгандыгы менен байланышкан. Ошондуктан, авторлор паракорлукка тиешелүү кылмыштардын курамын кыйла кылдат карап чыгышкан.

Пара алуу (сый акы же сатып алуу түрүндө) жана берүү Кылмыш-жаза кодексинин 310 жана 311-статьяларында пара алуу деп “Кызмат адамы жеке өзү же ортомчу аркылуу пара берүүчүнүн же анын өкүлү болгон адамдардын пайдасына жасаган аракети (аракетсиздиги) үчүн, мурдатан шартташуу менен андан акча, баалуу кагаз, башка мүлк түрүндө пара алса же мүлк мүнөзүндө пайда көрсө, эгерде мындай аракет (аракетсиздик) кызмат адамынын кызматтык ыйгарым укуктарына кирсе, же болбосо кызматтык абалынан улам мындай аракетке (аракетсиздикке) көмөктөшө алса, ошого тете кызматы боюнча жалпы колдоо көрсөтүү, көрмөксөнгө салуу” таанылат. Кылмыштын бул түрүнүн квалифициялоочу белгиси болуп кызмат адамынын алдын ала келишүү боюнча адамдардын тобу жасаган мыйзамсыз аракет (аракетсиздик) үчүн; жооптуу абалды ээлеген кызмат адамы тарабынан ири өлчөмдө пара алуу саналат. Муну менен бирге кылмыш жасоо учурунда Кыргыз Республикасынын мыйзамы менен белгиленген эсептик көрсөткүчтөн бир миң жолудан ашкан суммадагы акча, баалуу кагаздардын наркы, башка мүлк же мүлктүк мүнөздөгү пайда ири өлчөмдөгү пара деп таанылат. Жеке өзү же ортомчу аркылуу пара берүү да жазаланат (КЖКнын 314-ст.) Мында кылмыштын курамынын квалификациялоочу белгиси болуп кызмат адамына ири

49 2004-жылдын 11-августундагы №114 “Мамлекеттик кызмат жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамы. “Эркин Тоо” газетасынын 2004-жылдын 31-августундагы №71-72 саны. 50 2004-жылдын 21-августундагы №165 “Муниципалдык кызмат жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамы. «Эркин Тоо” газетасынын 2004-жылдын 31-августундагы №75 саны. 55 өлчөмдө же уюшкан кылмыштуу топтун кызыкчылыгында пара берүү, атайылап мыйзамсыз аракет (аракетсиздик) үчүн пара алууга тете болуп саналат. Колдонуудагы жазык мыйзамы боюнча пара алууга же башка адамга пара берүүгө ортомчу-көмөкчү болуп саналган адам, эгерде ал бул тууралу кылмыш ишин козгоого укуктуу органга ыктыярдуу түрдө билдирсе, кылмыш жоопкерчилигинен бошотулат. Пара берген адам, эгерде кызмат адамы тарабынан опузалап пара талап кылуу жасалса, же адам алдыдагы пара берүү жөнүндө кылмыш-жаза ишин козгоого укуктуу органга ыктыярдуу билдирсе, кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотулат. Кылмыш-жаза кодексинин 310, 311 жана 314-статьяларын талдоодон пара алуунун жана берүүнүн предмети катары акча, баалуу кагаздар, ар кандай башка мүлк, ошондой эле мүлктүк мүнөздөгү пайда чыга тургандыгы көрүнүп турат. Уюшкан кылмыштуулук жана коррупция. Оор жана өзгөчө оор кылмыштарды такай жасоо үчүн алдын ала уюшуп алган эки же андан көп адамдардын же топтордун туруктуу бекем бирикмеси кылмыштуу чоң топ деп табылат (КЖКнын 31-ст. 5-б.). Кылмыштуу шериктештикти аныктоодо төрт мүнөздүү белги келип чыгат: бириккендик, уюшкандык, атайын максаттын болушу - оор жана өзгөчө оор кылмыштарды жасоо, уюшкан топторго биригүү. Бириккендик деп уюмдун мүчөлөрүндө кылмыштуу шериктештикти бир бүтүндүккө айланткан жалпы максаттын, ниеттин болушун түшүнөбүз. Бириккендик жөнүндө бекем орноп калган байланыштардын, уюшкан- башкаруу структуранын, финансылык базанын, кылмыштуу иштен түшкөн салымдын бирдиктүү кассасынын, конспирациянын, баш ийүүчүлүк иерархиянын болушу далил боло алат. Уюшкандык белгилери болуп шериктердин ортосунда функциялардын так бөлүштүрүлүшү, кылмыштуу ишти кылдат пландаштыруу, ички катуу тартиптин болушу саналат. Жазык мыйзамында кылмыштуу шериктештикти уюштуруу КЖКнын 231- статьясы менен жөнгө салынат. Кылмыштуу шериктештикке катышуунун белгилеринин бири болуп өзүнүн кызматтык абалын шериктештиктин кылмыштарды жасашына, шериктештиктин уюштуруучуларынын, жетекчилеринин жана катышуучуларынын жазык жоопкерчилигинен буйт беришине көмөк көрсөтүүдө пайдалануу мүмкүнчүлүгү бар кызмат адамдары менен катым-катнаш түзүү саналат 51 . Ушуга байланыштуу мамлекеттик кызматчылардын ишин жөнгө салган мыйзамдарга төмөнкүдөй тыюу салууларды караган жоболор киргизилген: ишкердик иш кылууга, анын ичинде ортомчулар аркылуу жүргүзүүгө; жеке жана юридикалык жактарга ишкердик иш жүргүзүүгө көмөк көрсөтүүгө жана ал үчүн ар кандай сый акыларды алууга; мамлекеттик кызматтык башка акы төлөнүүчү иш (илимий- педагогикалык жана чыгармачыл иштен тышкары) менен айкалыштырууга; акционердик коомдорду жана башка чарба жүргүзүүчү субьекттерди башкарууга катышууга тыюу салынат. Коррупция жана аны менен байланышкан уюшкан кылмыштуулук азыркы учурда эл аралык шериктештик жана өнүккөн, ошондой эле өнүгүп келаткан өлкөлөрдүн бакубаттыгы үчүн коркунуч туудурууда. Эл аралык коррупциянын өсүшүнүн саясый- экономикалык залалдары да көңүл бурдурууда. Уюшкан кылмыштуулукка тиешелүү координациялык чаралар да өз белгилерине ээ болууда. Бирок, Кыргыз Республикасында ушул өз ара байланышкан эки фактордун терс таасирлерин жоюуга багытталган чаралар али жетишүү иштелип чыга элек. Эл аралык кылмыштуулук жана коррупция барган сайын бөлүнбөс жана эл аралык мүнөзгө айланууда: а) баңги заттар же адамдар менен соода кылуудан түшкөн уюшкан кылмыштуулуктун кирешеси мыйзамдуу бизнеске, мисалы, курулуш индустриясына көчүшү мүмкүн. Эл аралык курулуш фирмалары ар кандай долбоорлорго эл аралык финансы уюмдарынан ссудаларды алышы мүмкүн. Тийиштүү контракттарды алуу үчүн жергиликтүү расмий адамдарды сатып алуу жана эл аралык кредиттик уюмдардын көзөмөлдүк жүргүзүүчү өкүлдөрүн коркутуу мүмкүнчүлүгү бар; б)

51 Россия Федерациясынын Жазык кодексине баяндама. // В.Д. Иванова ред. астында. – Ростов н / Д: Феникс, 2002.»Мыйзам жана коом» сериясы. – 512-б. 56 коррупциянын аркасында эл аралык кредиттик уюмдар берген каражаттарды менчиктеп алуу мүмкүнчүлүгү бар. Зарыл контролдук чараларды киргизүүдөгү кемчиликтер жана мамлекеттик кызматчыларды жеке сектордо кызмат орундарын ээлешине тиешелүү мыйзамдагы мүчүлүштүктөр акчаны жан дили менен уурдап жок кылуу дегенди билдирет. Анан алар атайын компаниялардын каналдары аркылуу өлкөдөн чыгып кетишет же башка мекемелер, адатта уюшкан кылмыштуулук күткөн мекемелер аркылуу мыйзамдашып алышат. Коррупцияга өзгөчө малынган өлкөлөрдү колдоого алган эл аралык экспертиза зор мааниге ээ, бирок ал ошол өлкөлөрдөгү кызыкдар тараптар менен өнөктөштүктө жүргүзүлүүгө тийиш. Эл аралык уюмдар кесиптештери менен бирге зор кызыкчылык туудурган саясый көз караштардын кеңири спектрин иштеп чыгуулары керек. Бул коррупцияга жана уюшкан кылмыштуулукка каршы чындап киришүүгө калкты мобилизациялоо боюнча ишти колдоого алуу үчүн талап кылынат. Акчаларды адалдоо. Кыргыз Республикасында ар кандай мыйзамсыз уюшкан иштин натыйжасында алынган, мыйзамдуу экономикалык ишке зыян келтирген акча каражаттарын жана башка кирешелерди пайдаланууга тыюу салынган. Атап айтканда, Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексинде кылмыштуу жол менен алынган кирешени легализациялоо (адалдоо) үчүн жоопкерчилик каралган (КЖКнын 183-ст.). Мында киреше – атайылап кылмыштуу жол менен алынган акча каражаттары же башка мүлк деп кылмыштуу кирешени пайда кылган кылмыш жасоонун натыйжасында алынган акча каражаттары же башка мүлк түшүнүлөт. Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексинин 183-статьясында каралган кылмыш жасаган жак эгерде ал анын ачылышына көмөктөшсө жана (же) кылмыш жолу менен алынган акча каражатын же башка мүлктү өз ыктыяры менен берсе жана анын иш аракеттеринде башка кылмыш курамы болбосо, кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотулат. Мүлктү конфискациялоо. Жазыкка тартуу, ал түгүл эркиндигинен ажыратуу түрүндө жазалоо бардар кылмышкерге олуттуу таасир тийгизе албайт. Кылмыштуу жол менен табылган мүлктүн бир бөлүгүн же толугу менен конфискациялоо кыйла натыйжалуу алдын алуу чарасы болуп саналат. Соттолгондун мүлкүн конфискациялоо кылмыштуулуктун деңгээлине реалдуу таасир тийгизип; мына ушундай укукка каршы иш жасаган кылмыштуу топко сезилерлик сокку уруп; соттолгондорго жана алар менен байланыштуу адамдарды коркутуучу роль ойноп; мыйзамга каршы аракеттерди жасагандарды жазалап; кылмышкерлерди мыйзамсыз жол менен баюу мүмкүнчүлүгүнөн ажырата турган кыйла таасирдүү чара болуп саналат.

4. Коррупцияга каршы күрөшүүдө (коррупциялык укук бузууларды тергөө) укук коргоо жана башка мамлекеттик органдардын ролу

Иликтөөнү же тергөөнү камтыган жазык иштери боюнча өндүрүш Кыргыз Республикасынын Конституциясы, Жазык-процесстик кодекси жана Кыргыз Республикасынын башка тийиштүү мыйзамдары менен жөнгө салынат. Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында соттук прецеденттер колдонулбайт жана жазык иштерин тергөө колдонуудагы мыйзамдарга ылайык жүргүзүлөт. Кыргыз Республикасынын Жазык-процесстик кодексинде 52 (мындан ары - ЖПК) жана башка ченемдик-укуктук актыларында коррупция жана башка коррупциялык кылмыштар фактысы боюнча козголгон иштер үчүн атайын жол-жоболор (тергөө) каралган эмес. ЖПКда белгиленген жазык өндүрүшүнүн жол-жоболору кылмыштардын бардык түрлөрүн, анын ичинде коррупция жагындагы кылмыштарды тергөөдө соттор, прокуратура жана тергөөчүлөр үчүн милдеттүү болуп саналат. ЖПКнын 156-статьясына ылайык даярдалып жаткан же жасалган кылмыш жөнүндө арыз же билдирүү алынган ар бир учурда же кылмышты түздөн-түз тапканда тергөөчү же прокурор тиешелүү текшерүү жүргүзгөндөн кийин жазык ишин козгойт же 52 1999-жылдын 30-июнундагы Кыргыз Республикасынын Жазык-процесстик кодекси. 57 аны козгоодон баш тартат. Эгерде мындай арыздарды же билдирүүлөрдү кароо башка органдардын караштуулугуна тиешелүү болсо, алар ошолорго жиберилиши мүмкүн. Жазык ишин козгоо жөнүндө же аны козгоодон баш тартуу тууралу чечим үч күндүк мөөнөттө, ал эми өзгөчө учурларда он күндөн ашпаган мөөнөттө кабыл алынууга тийиш. Жазык ишин козгоодо же аны козгоодон баш тартканда жүйөлүү токтом чыгарылат. Прокурор кабыл алынган чечимдин мыйзамдуулугуна жана негиздүүлүгүнө көзөмөлдүк үчүн жооп берет. Жазык иши өндүрүшкө кабыл алынгандан кийин тергөөчү аны тергөөгө киришет. Ал зарыл чечимдерди кабыл алууга, тергөө жана аны ар тараптан, толук жана обьективдүү иликтөө үчүн зарыл болгон башка процесстик аракеттерди жасоого, алдын ала тергөө органына ал үчүн милдеттүү болгон изин суутпай издөө иш-чараларын аткаруу жөнүндө, белгилүү тергөө жана процесстик аракеттерди жүргүзүү жөнүндө жазуу жүзүндөгү тапшырмаларды берүүгө милдеттүү. Прокурор өзүнүн ыйгарым укуктарынын чегинде жазык куугунтугун жүргүзөт. Кыргыз Республикасынын Конституциясына ылайык прокуратура алдын ала тергөөнүн жана тергөөнүн мыйзамдуулугуна көзөмөлдүк кылат жана сотто айыптоону колдойт. Прокурор соттун мыйзамсыз чечимине жогору турган сотко сунуш киргизүүгө укуктуу. Прокурор жазык иши боюнча өндүрүштө өзүнүн ыйгарым укуктарын аткарууда көз карандысыз жана мыйзамга гана баш ийет. Прокурор ошондой эле мамлекеттин мүлктүк таламдарын коргоодо жарандык доо коюуга милдеттүү. Прокурор менен тергөөчүнүн аракеттери сотко даттанылышы мүмкүн. Тергөө өндүрүшү бардык иштер боюнча милдеттүү болуп саналат. Жазык иштери боюнча тергөөнү прокуратуранын, ички иштер, жана улуттук коопсуздук органдарынын, финансылык полиция Кызматынын, Мамлекеттик бажы комитетинин, Баңги заттарга контролдук боюнча агенттиктин жана Юстиция министрлигинин жазаларды аткаруу Башкы башкармасынын тергөөчүлөрү жүргүзөт. ЖПК иштердин тергөөгө караштуулугун белгилейт, б.а. кайсы тергөө органы Кылмыш-жаза кодексинин ар кандай статьяларында каралган кылмыштарды тергөө жүргүзүүгө тийиш экендигин аныктайт. ЖПКнын 28, 29 жана 225-статьяларында жазык иштери боюнча өндүрүштү жана жазык куугунутугун токтотуу үчүн негиздер так аныкталган. Куугунтуктоону токтотуу боюнча ыйгарым укуктар прокурорго, тергөөчүгө жүктөлөт. Бирок, тергөөнүн мыйзамдуулугуна көзөмөл жүргүзүү менен прокурор жазык куугунутугун токтотуу жөнүндө тергөөчүнүн чечимин алып салууга акылуу. Жазык куугунутугу токтотулган учурда жапа чегүүчү куугунтуктоону өз алдынча жүргүзө албайт, бирок, органдын, тергөөчүнүн же прокурордун чечимин жогору турган прокуратурага же сотко даттанууга укуктуу. Мыйзам коррупция чөйрөсүндөгү кылмыштарды табуунун жана иликтөөнүн атайын ыкмаларын карабайт, бирок, укук коргоо органдарынын кызматкерлери жазык иштеринин ар кандай типтерин тергөө боюнча тийиштүү даярдыктан өтүшөт. “Банктык сыр жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 10-статьясына ылайык 53 банктык сырды түзгөн маалыматтар банктар тарабынан Кыргыз Республикасынын жазык-процесстик мыйзамга ылайык чыгарылган сот актысынын негизинде берилет. Банк документтерин алуу, ага негиз бар болсо, козголгон жазык иштери боюнча прокурордун санкциясы менен тергөөчүнүн жүйөлүү токтому менен гана жүргүзүлөт. Күбөлөрдү коргоо системасына келсек, КР ЖПКнын 12-статьясынын 4-бөлүгү жабырлануучуга, күбөгө же ишке катышкан башка адамдарга, ошондой эле алардын үй-бүлө мүчөлөрүнө же жакын туугандарына зомбулук колдонуу, мүлкүн жок кылуу же зыянга учуратуу коркунучу келтирилгендиги же башка коркунучтуу, мыйзамга каршы аракеттерге дуушар кылынгандыгы тууралу жетиштүү маалыматтар болгондо, сот, прокурор, тергөөчү, алдын-ала текшерүү органы өз кызмат укуктарынын чегинде

53 2002-жылдын 23-июлундагы №122 «Банктык сыр жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамы. «Эркин Тоо» газетасынын 2002-жылдын 2-августундагы №58 саны. 58 андай адамдардын өмүрүн, ден-соолугун, ар-намысын, кадыр-баркын жана мүлкүн коргоого карата мыйзамда каралган чараларды көрүүгө милдеттүү экендигин карайт. Андан тышкары, 2006-жылы “Жазык сот өндүрүшүнө катышкан күбөлөрдүн, жабырлануучулардын жана башка катышуучулардын укуктарын коргоо жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамы кабыл алынган 54 . Бирок, бүгүнкү күндөгү финансылык жана башка кыйынчылыктардан улам күбөлөрдү коргоо системасы коррупция жана уюшкан кылмыштуулукка байланышкан жазык иштерин тергөөнүн чегинде азырынча сот жана укук коргоо органдары тарабынан пайдаланылбай келет. ЖПК шек саналгандар менен кызматташуу жол-жобосун карабайт, бирок КЖКнын 54-статьясы күнөөсүн мойнуна алып келүү, кылмышты ачууга көмөктөшүү, кылмыштын башка катышуучуларын ашкерелөө жоопкерчиликти жана жазаны жеңилдетүүчү жагдай экендигин белгилейт. Андан тышкары КЖКнын 314-статьяга эскертүүдө пара берген адам, эгерде кызмат адамы тарабынан опузалап пара талап кылуу жасалса, же адам алдыдагы пара берүү жөнүндө кылмыш-жаза ишин козгоого укуктуу органга ыктыярдуу билдирсе, кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотула тургандыгын белгилейт. Иш боюнча юридикалык жактын билдирүүсү, эгерде ал мыйзамга ылайык таризделген учурда гана далил катары кабыл алынышы мүмкүн. Мыйзамда белгиленген тартипте тергөөчү, прокурор, сот Кылмыш-жаза кодексинде каралган жосундун бар же жок экендигин белгилөөгө негиз болгон ар кандай иш жүзүндөгү маалыматтар, шектүүнүн, айыпталуучунун, соттолуучунун ал жосунду жасагандыгы же жасабагандыгы, соттолуучунун күнөөлүү экендиги жана күнөөлүү эместиги, ошондой эле ишти туура тергөө үчүн мааниси бар башка жагдайлар, жол берилгис болуп саналган ЖПКнын талаптарын бузуу менен алынган далилдерден тышкары, жазык иши боюнча далил болуп саналат. Алдын ала тергөөнүн маалыматтарын ачыкка чыгаруунун жол берилгистиги ЖПКнын 173-статьясы менен белгиленет. Атап айтканда бул статья тергөөнүн маалыматтары иш боюнча өндүрүш жүргүзүп жаткан органдын уруксаты менен ачыкка чыгарыла тургандыгын белгилейт.

Прокуратура. Кыргыз Республикасынын прокуратурасы – мыйзамдардын жана башка ченемдик-укуктук актылардын так жана бирдиктүү аткарылышына көзөмөл жүргүзүүчү мамлекеттик бийликтин борбордук органы 55 . Кыргыз Республикасынын прокуратурасы мыйзамда каралган учурларда жана тартипте жазык куугунтугун жүргүзөт жана ишти соттук териштирүүгө катышат. Прокуратура органдары Кылмыш-жаза кодекси менен алардын компетенциясына берилген кызматтык жана коррупциялык кылмыштар жөнүндө иштер боюнча тергөө жүргүзөт. Прокурор Кыргыз Республикасынын Жазык-процесстик кодексине ылайык коррупция фактысы боюнча козголгон жазык иштерин тергөөнү өз өндүрүшүнө алууга, тергөөчүгө, прокурорго баш ийген тергөөчүлөрдүн тобуна тапшырууга акылуу.

Ички иштер министрлиги Ички иштер министрлиги (ИИМ) адамдын укуктарын жана эркиндиктерин коргоо, укук тартибин сактоо, коомдук коопсуздукту камсыз кылуу жагында мамлекеттик башкаруу боюнча өз ыйгарым укуктарын жүргүзүүчү жана Кыргыз Республикасынын ички иштер органдарынын жана Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлигинин ички аскерлеринин ишинин негизги багыттарын түздөн-түз жүзөгө ашыруучу аткаруу бийлигинин мамлекеттик органы болуп саналат 56 . Ички иштер министрлиги

54 2006-жылдын 16-августундагы №170 “Жазык сот өндүрүшүнө катышкан күбөлөрдүн, жабырлануучулардын жана башка катышуучулардын укуктарын коргоо жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамы. «Эркин Тоо» газетасынын 2006-жылдын 28- сентябрындагы №67 саны. 55 2009-жылдын 17-июлундагы №224 “Кыргыз Республикасынын прокуратурасы жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамы, “Эркин Тоо” газетасынын 2009-жылдын 24-июлундагы №62 саны. 56 Кыргыз Республикасынын Президентинин 2008-жылдын 19-июнундагы №224 «Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлигинин маселелери» Жарлыгы 59 кылмыштуулукка, анын ичинде коррупциялык кылмыштуулукка каршы күрөш жүргүзөт. Алсак, Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлигинин функцияларына мамлекеттик бийлик органдарында, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарында, Кыргыз Республикасынын экономикасынын мамлекеттик секторунда кызматтык кылмыштарды жана ага байланышкан кылмыштарды табуу, алдын алуу жана бөгөт коюу, ошондой эле уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөшүү боюнча чараларды жүзөгө ашыруу кирет 57. Ички иштер органдарынын системасына коррупцияга каршы күрөшүү боюнча Башкарма жана анын аймактык бөлүмдөрү кирет, аларга коррупциялык кылмыштарды табуу, бөгөт коюу, ошондой эле аларды жасаган адамдарды кармоо милдети жүктөлгөн.

Финансылык полиция Финансылык полиция кызматы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн түзүмүнө кирбеген, укук коргоо органынын статусу бар аткаруу бийлик органы болуп саналат, анын иши экономикалык, кызматтык жана коррупциялык кылмыштарды табууга, алдын алууга, бөгөт коюуга, бетин ачууга жана тергөөгө багытталган 58 . Финансылык полиция экономикалык иш жагында кылмыштарды табууга, алдын алууга, бөгөт коюуга, бетин ачууга жана тергөөгө багытталган бирден-бир укук коргоо органы болуп саналат. Мамлекеттик бийликтин Финансы полициясынын карамагына берилген маселелерди чечүүгө кийлигишүүсүнө Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында каралган учурлардан тышкары жол берилбейт. Өз ишинде Финансылык полиция, эң оболу, Кыргыз Республикасынын Президентине, ошондой эле Кыргыз Республикасынын мыйзам чыгаруу жана аткаруу бийлигине отчёт берет 59 . Финансылык полиция органдарынын системасына экономикалык жана кызматтык кылмыштарга каршы күрөшүү боюнча Башкарма жана анын аймактык бөлүмдөрү кирет, аларга коррупциялык кылмыштарды табуу, бөгөт коюу боюнча милдеттер жүктөлгөн. Финансылык полициянын негизги милдеттери болуп төмөнкүлөр саналат: жарандардын, ишкердик иш субьекттеринин, коомдун, мамлекеттин мыйзамдуу укуктарын жана таламдарын камсыз кылуу; экономикалык, кызматтык жана коррупциялык кылмыштарды табууга, алдын алууга, бөгөт коюуга, бетин ачууга жана тергөөгө багытталган изин суутпай издөө ишин жүргүзүү; кызмат адамдарынын өздөрүнүн кызматтык абалын пайдалануу менен экономикалык ишке мыйзамсыз кийлигишүүлөрдү же ишкердик ишке тоскоолдук кылуулардын алдын алуу, табуу жана бөгөт коюу боюнча чараларды иштеп чыгуу жана жүзөгө ашыруу; кылмыштуу жол менен табылган акча каражаттарын легалдаштыруу (адалдоо) фактыларына каршы күрөшүү боюнча чараларды иштеп чыгуу жана кабыл алуу.

Финансылык чалгындоо кызматы Кыргыз Республикасынын Финансылык чалгындоо кызматы (Кызмат) терроризмди финансылоого каршы туруу жана кылмыштуу жол менен алынган кирешелерди “адалдоого” каршы күрөшүү (мындан ары – ТФК/КАК) боюнча чараларды көрүүгө ыйгарым укуктуу, ТФК/КАК жагында мамлекеттик саясатты жүзөгө ашырган, бул чөйрөдө мамлекеттик органдардын ишин координациялаган жана жөнгө салган

57 Кыргыз Республикасынын Президентинин 2008-жылдын 19-июнундагы №224 «Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлигинин маселелери» Жарлыгы. 58 Кыргыз Республикасынын Президентинин 2008-жылдын 10-июнундагы №200 «Кыргыз Республикасынын финансылык полиция кызматы жөнүндө» Жарлыгы. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2008-жылдын 14-июлундагы №376 «Кыргыз Республикасынын финансылык полиция кызматынын маселелери» токтому. 59 Кыргыз Республикасынын Президентинин 2008-жылдын 10-июнундагы №200 «Кыргыз Республикасынын финансылык полиция кызматы жөнүндө» Жарлыгы. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2008-жылдын 14-июлундагы №376 «Кыргыз Республикасынын финансылык полиция кызматынын маселелери» токтому. 60 Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2007-жылдын 28-мартындагы №88 «Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик бажы комитетинин маселелери» токтому. 60 мамлекеттик орган болуп саналат. Кызмат өз ишинде Кыргыз Республикасынын Президентине отчёт берет 61 . Кызматтын ишинин максаты терроризмди финансылоого жана кылмыштуу жол менен алынган кирешелерди “адалдоого” каршы күрөшүү боюнча чараларды жүргүзүү, жарандардын, коомдун жана мамлекеттин укуктарын жана мыйзамдуу таламдарын коргоону, Кыргыз Республикасында финансынын бүтүндүгүн, туруктуулугун камсыз кылуу болуп саналат. Кызматтын ишинин максатына ылайык Кызматтын негизги милдети болуп төмөнкүлөр саналат: ТФК/КАК жөнүндө Кыргыз Республикасынын мыйзамына ылайык милдеттүү түрдө контролго алына турган акча каражаттары же башка мүлктөр менен операциялар жөнүндө маалыматтарды, документтерди, билдирүүлөрдү жана башка материалдарды (мындан ары – маалымат) чогултуу, иштетүү жана талдоо; ТФК/КАК чөйрөсүндө маалыматтар базасынын бирдиктүү маалыматтык системасын түзүү жана жүргүзүү; акча каражаттары же башка мүлктөр менен операциялар терроризмди финансылоого жана кылмыштуу жол менен алынган кирешелерди “адалдоого” байланыштуу экендигин далилдөөгө негиздер жетиштүү болсо алардын компетенциясына ылайык укук коргоо органдарына тийиштүү маалыматтарды жиберүү; Кыргыз Республикасынын эл аралык макулдашууларына ылайык ТФК/КАК чөйрөсүндө чет мамлекеттердин улуттук органдарынын тийиштүү бөлүмдөрү менен өз ара аракеттенүү жана маалымат алмашуу, ошондой эле ТФК/КАК маселелери боюнча эл аралык уюмдарда Кыргыз Республикасынан өкүл болуу.

V. Сот системасынын коррупцияга каршы чаралары

1. Сот системасынын көз карандысыздык институту. Судьяларды тандоо, жылдыруу, башкаруу, камсыз кылуу жана ченемдер менен эрежелерди сактоо. Сот органдарынын көз карандысыздыгынын негизги принциптери ООНдун кылмыштардын алдын алуу жана укук бузуулар менен иштөө боюнча VII Конгрессинде 62 кабыл алынган. Сот органдарынын көз карандысыздыгына арналган главада, атап айтканда, “сот органдарынын көз карандысыздыгы мамлекет тарабынан кепилденет жана өлкөнүн Конституциясы же мыйзамдары менен бекемделет. Сот органдарынын көз карандысыздыгын урматтоо жана сактоо бардык мамлекеттик жана башка мекемелердин милдеттери болуп саналат” деп жазылган. Кыргыз Республикасынын Конституциясы 63 атайын өзгөчө главадан турат, анда сот бийлигинин эң маанилүү маселелери жөнгө салынган. Судьялардын көз карандысыздыгынын кепилдиги 83-берене менен бекемделген: судьялар көз карандысыз жана Конституцияга жана мыйзамдарга гана баш иет; судья кол тийгистик укугуна ээ жана кылмыш үстүнөн тутулгандан тышкары учурларда кармалууга же камакка алынууга, тинтилүүгө же жеке текшерилүүгө тийиш эмес. Судьянын кол тийгистиги, ошондой эле анын турак-жайына, кызматтык жайына, пайдалануучу транспортуна жана байланыш каражаттарына, анын кат-кабарына, ага таандык буюмдарга жана документтерге да жайылтылат: судьядан конкреттүү бир сот иши боюнча отчет талап кылууга эч кимдин укугу жок; судья өзүнүн статусуна ылайык өзүнүн көз карандысыздыгынын социалдык, материалдык жана башка кепилдиктери менен камсыз кылынат. Кыргыз Республикасынын судьяларынын статусу 64 атайын конституциялык мыйзам менен аныкталат. “Кыргыз Республикасынын судьяларынын статусу жөнүндө”

61 Кыргыз Республикасынын Президентинин 2005-жылдын 29-декабрындагы №655 «Кыргыз Республикасынын Финансылык чалгындоо кызматынын маселелери жөнүндө» Жарлыгы. 62 ООНдун кылмыштардын алдын алуу жана укук бузуулар менен иштөө боюнча VII Конгресси, Милан, 1985 63 Кыргыз Республикасынын он экинчи шайланган Жогорку Кеңешинин он экинчи сессиясында 1993-жылдын 5-майында кабыл алынган, Кыргыз Республикасынын 2007-жылдын 23-октябрындагы N 157 "Кыргыз Республикасынын Конституциясынын жаңы редакциясы жөнүндө" Мыйзамында баяндалган (үзүндү) 64 2008-жылдын 9-июлундагы №141 “Кыргыз Республикасынын судьяларынын статусу жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Конституциялык мыйзамы 61 Конституциялык мыйзам мыйзамдардын белгиленген иерархиясында (Конституциядан кийин) экинчи орунду ээлейт. Бул мыйзамдын 2-главасы менен судьялардын көз карандысыздыгынын төмөнкүдөй кепилдиктери белгиленген: судьялардын көз карандысыздыгы; судьянын ишине кийлигишүүнүн жол берилгистиги; судьянын алмашылбастыгы; судьянын кол тийгистиги. Жогоруда аталган кепилдиктер судьяларга зор жоопкерчилик жүктөйт, ошондуктан судьяларды тандоо жана дайындоо механизмдери сот системасын реформалоодо маанилүү учур болуп саналат.

а) Кыргыз Республикасынын сот адилеттиги иштери боюнча Улуттук кеңеш. 2007-жылы августта “Кыргыз Республикасынын сот адилеттиги иштери боюнча Улуттук кеңеш жөнүндө” 65 , мыйзам кабыл алынган, ал Кыргыз Республикасынын сот адилеттиги иштери боюнча Улуттук кеңеш (мындан ары – Улуттук кеңеш) сыяктуу органды түзүүнү жана иштешин камсыз кылат. Улуттук кеңеш Кыргыз Республикасынын Конституциясына ылайык түзүлгөн, көз карандысыз коллегиялуу орган болуп саналат. Улуттук кеңеш: 1) Кыргыз Республикасынын жергиликтүү сотторунун, Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун судьяларынын бош кызмат орундарына конкурстук тандоо өткөрөт жана Кыргыз Республикасынын жергиликтүү сотторунун жана Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун судьясынын бош кызмат ордуна талапкерди сунуш кылуу жөнүндө чечим кабыл алат; 2) Кыргыз Республикасынын Президентине төмөндөгүлөрдү киргизет: Кыргыз Республикасынын жергиликтүү сотунун судьясынын бош кызмат ордуна талапкерди дайындоо жөнүндө сунуштаманы; Кыргыз Республикасынын жергиликтүү сотторунун, Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун судьясынын бош кызмат орундарына талапкерди дайындоо тууралу сунуштама;" Судьялар кеңешинин тиешелүү корутундусунун негизинде жергиликтүү соттун судьясын кызмат ордунан мөөнөтүнөн мурда бошотуу жөнүндө сунушту; жергиликтүү соттун судьясы каза болгон учурда, аны өлдү же дайынсыз жок болду деп жарыялаганда, жоопкерчиликке кудуретсиз деп таанылганда, жарандыгын токтотту деп жарыялаган учурда анын ыйгарым укуктарын мөөнөтүнөн мурда токтотуу жөнүндө сунушту; судьялардын статусу жөнүндө конституциялык мыйзамда каралган учурларда жергиликтүү соттун судьясын кызматынан четтетүү жөнүндө же аны кайра кызмат ордуна калтыруу жөнүндө сунушту. 3) Кыргыз Республикасынын бардык сотторунун судьяларын соттук тартипте берилүүчү жазык жана административдик жоопкерчиликке тартууга макулдук берет. Улуттук кеңеш ошондой эле судьялардын статусу жөнүндө конституциялык мыйзамда жана ушул “Кыргыз Республикасынын сот адилеттиги иштери боюнча Улуттук кеңеш жөнүндө” Мыйзамда белгиленген дагы башка ыйгарым укуктарга ээ. Мисалы, Улуттук кеңеш өзүнүн ыйгарым укуктарын ишке ашыруу үчүн бардык мамлекеттик органдардан жана кызмат адамдарынан зарыл маалыматты сурап алууга, өзүнүн жыйындарына мамлекеттик кызмат адамдарын жана жарандарды чакырып алууга укуктуу. Улуттук кеңеш 16 мүчөдөн турат: Кыргыз Республикасынын сот бийлигинин төрт өкүлүнөн; Кыргыз Республикасынын мыйзам чыгаруу бийлигинин төрт өкүлүнөн; Кыргыз Республикасынын аткаруу бийлигинин төрт өкүлүнөн; коомдук бирикмелердин төрт өкүлүнөн. Сот бийлигинин өкүлдөрү Кыргыз Республикасынын Соттор кеңеши тарабынан шайланат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин өкүлдөрү Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши тарабынан Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттарынын ичинен дайындалат. Аткаруу бийлигинин өкүлдөрү

65 2007-жылдын 20-августундагы №155 «Кыргыз Республикасынын Сот адилеттиги иштери боюнча Улуттук кеңеш жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамы (2008-жылдын 23-июнундагы №130 КР Мыйзамынын редакциясында) 62 Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан аныкталат. Коомдук бирикмелердин өкүлдөрүнүн талапкерлери коомдук бирикмелердин чогулуштарында шайланат. Улуттук кеңештин толук курамы Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыгы менен бекитилет. Улуттук кеңештин курамына Кыргыз Республикасынын Конституциялык сотунун, Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун төрагалары жана алардын орунбасарлары, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Судьялар кеңешинин курамына кирген судьялар кире албайт. Улуттук кеңештин мүчөлөрү өз ишин коомдук башталышта жүргүзүшөт. Улуттук кеңеш иштеген учурунда Улуттук кеңештин мүчөлөрү өздөрүнүн кызматтык милдеттенмелерин аткарууда бошотулат жана негизги иштеген жери боюнча эмгек акысы сакталып калат. Жогоруда көрсөтүлгөн маселелерден тышкары “Кыргыз Республикасынын сот адилеттиги иштери боюнча Улуттук кеңеш жөнүндө” Мыйзам 67 Улуттук кеңештин ишинин башка аспекттерин да жөнгө салат. Мисалы, коомдук бирикмелерден Улуттук кеңештин мүчөлүгүнө талапкерлерге коюлган талаптарды, мүчөнүн ыйгарым укуктарын, Улуттук кеңештин төрагасынын жана мүчөсүнүн ыйгарым укуктарын мөөнөтүнөн мурда токтотуу үчүн негиздерди, Улуттук кеңештин жыйналыштарын өткөрүү жана Улуттук кеңештин чечимдерин кабыл алуунун тартибин белгилейт.

б) Судьянын бош кызмат ордун ээлөөгө талапкерлерди тандоо.

“Кыргыз Республикасынын судьяларынын статусу жөнүндө” конституциялык мыйзамдын 68 18-беренесинде судьянын бош кызмат ордун ээлөөгө талапкерлерди тандоо жол-жобосу белгиленген, аны конкурстук негизде Улуттук кеңеш жүргүзөт. Жергиликтүү соттун судьясынын бош кызмат ордун ээлөөгө конкурстук тандоо квалификациялык экзамен жана аңгемелешүү жүргүзүү аркылуу эки тур менен ишке ашырылат. Андан тышкары, азыркы учурда мурда судья болбогон бардык талапкерлер үчүн судьялар Кеңешине караштуу Окуу борборунда окуудан өтүүнүн милдеттүү тартибин белгилөө жөнүндө сунуш иликтенип жатат. Конкурс өткөрүү жөнүндө кулактандыруу мамлекеттик басма органына, ошондой эле Улуттук кеңештин интернет-сайтына жайгаштырылат. Эгерде конкурс жарыяланганга чейин Улуттук кеңешке ыйгарым укуктарынын мөөнөттөрү судьяны ал кызмат ордуна дайындоо жөнүндө аяктаган судьядан арыз түшсө, жогоруда көрсөтүлгөн жоболор колдонулбайт. Мындай болгон учурда Улуттук кеңеш башка жол-жоболорду колдонот.

в) Квалификациялык сынак. Квалификациялык сынак (мындан ары – сынак) укук тармактары жагында талапкерлердин кесиптик даярдыгын жана билимин аныктоо максатында Улуттук кеңеш тарабынан жүргүзүлөт. Сынактан судья болуп саналбаган жана судьялык иш стажы жок, ошондой эле сынактан өткөндүгүн ырастаган сертификаты жок талапкерлер өтүшөт. Сынакты Улуттук кеңештин төрагасы дайындайт. Сынак укуктун ар кайсы тармактары боюнча суроолору бар компьютердик тест жүргүзүүдөн жана соттук практикадан алынган маселелерди чечүүдөн талапкерлердин өтүшү формасында жүргүзүлөт. Тесттен өтүүнүн жана маселе чечүүнүн натыйжалары талапкерлер топтогон баллдын жалпы саны боюнча бааланат. Тесттик тапшырмалар жана соттук практикадан тапшырмалар, өтүү баллы жана квалификациялык сынакты жүргүзүү тартиби жыл сайын Улуттук кеңеш тарабынан аныкталат. Талапкер, эгерде тесттен өтүүнүн жана маселелерди чечүүнүн натыйжасы боюнча топтогон баллынын суммасы белгиленген өтүү баллына барабар болсо, же андан ашса, биринчи турдан өттү деп эсептелет. Конкурстун биринчи турунан өткөн талапкерге Улуттук кеңеш тарабынан белгиленген үлгүдөгү сертификат берилет. Сертификатка

66 Кыргыз Республикасынын Президентинин 2008-жылдын 6-октябрындагы №356 жарлыгы. 67 2007-жылдын 20-августундагы №155 «“Кыргыз Республикасынын сот адилеттиги иштери боюнча Улуттук кеңеш жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамы (2008-жылдын 23-июнундагы №130 Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын редакциясында 68 2008-жылдын 9-июлундагы №141 “Кыргыз Республикасынын судьяларынын статусу жөнүндө” конституциялык мыйзам. 63 Улуттук кеңештин төрагасы колун коет, Сот департаментинин гербдүү мөөрү менен күбөлөндүрүлөт жана үч жыл бою жарактуу болуп эсептелет. Өтүү баллын топтой албаган талапкер квалификациялык сынакты тапшырган жок деп эсептелет жана жергиликтүү соттордун судьясынын бош кызмат ордун ээлөөгө конкурска эки жылдан кийин гана катыша алат.

г) Аңгемелешүү

Биринчи турдан өткөн талапкерлер жергиликтүү соттун судьясынын бош кызмат ордуна конкурстун экинчи туруна - аңгемелешүүгө катышууга укуктуу. Аңгемелешүүнү конкурстун биринчи туру аяктагандан кийин Улуттук кеңеш өткөрөт. Конкурска катышууга арыз берген учурдагы судьялар, судьялык иш стажы беш жылдан кем эмес жана арыз берген адамдар, ошондой эле экзаменден өткөндүгү жөнүндө мурда берилген колдонулуу мөөнөтү өтө элек сертификаттары бар адамдар экзаменден өтпөй туруп, аңгемелешүүгө киргизилет. Ар бир талапкер менен аңгемелешүү оозеки тартипте жүргүзүлөт. Аңгемелешүүнүн жыйынтыгы боюнча Улуттук кеңеш ар бир талапкер боюнча добуш берүү жүргүзөт жана талапкерлерди жергиликтүү соттун судьясынын кызматына сунуш кылуу жөнүндө чечим кабыл алат. Улуттук кеңештин чечими талапкердин өздүк ишине тигилет. Конкурска катышуучу талапкерлердин өздүк иши кайтарылып берилбейт жана мыйзамда белгиленген тартипте Сот департаментинде сакталат.

д) жергиликтүү соттордун судьяларынын кызмат ордуна талапкерлерди дайындоо тартиби.

Жергиликтүү соттордун судьялары конкурстук тандоодон өткөн жана Улуттук кеңеш сунуш кылган адамдардын ичинен Президент тарабынан дайындалат. Жергиликтүү соттун судьяларын дайындоого талапкерге сунуш конкурстун экинчи туру аяктагандан кийин Президентке киргизилет. Президент тарабынан сунуш кылынган талапкер четке кагылган учурда Улуттук кеңеш башка талапкерди киргизет. Мындай талапкер жок болгон учурда Улуттук кеңеш жаңы конкурс жарыялайт. Жергиликтүү соттордун судьяларын дайындоо Конституцияда каралган мөөнөткө Президенттин Жарлыгы менен ишке ашырылат. Жергиликтүү соттун дайындалган судьясы Президенттин Жарлыгы менен жергиликтүү соттун судьясынын ыйгарым укуктарын ишке ашыруу үчүн конкреттүү жергиликтүү сотко жиберилет.

2. Сот бийлигинин ачыктыгы

Сот адилеттиги же сот бийлиги – мамлекеттин милдеттүү белгилеринин бири, ал эми судьялар – демократиялык мамлекеттин эгемендигин, ошондой эле анын жарандарынын эгемендигин түздөн-түз камсыз кылган сот бийлигинин бирден-бир ээси. Сот бийлигинин иштеши кыйла даражада жалпыга жеткиликтүү болуш үчүн ачык болууга тийиш. Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 88-беренеси сот өндүрүшүнүн жалпы принциби катары бардык соттордо ачык териштирүүнү карайт: “Териштирүү бардык соттордо ачык жүргүзүлөт. Ишти жабык жыйналышта жүргүзүүгө мыйзамда каралган учурларда гана жол берилет. Соттун чечими ачык жарыяланат.” “Кыргыз Республикасынын Конституциялык сот өндүрүшү жөнүндө» Мыйзамдын 69 6- беренесинде мамлекеттик сырды сактоо, жарандардын коопсуздугун, алардын жеке турмушунун купуялыгын камсыз кылуу жана коомдук адептүүлүктү коргоо кызыкчылыктарына каршы келген учурларды кошпогондо, Конституциялык сотто ишти териштирүү ачык жүргүзүлөт.

69 2009-жылдын 20-июлундагы №235 “Кыргыз Республикасынын Конституциялык сот өндүрүшү жөнүндө» Мыйзамы. 64  Жыйналыш элдин жана жалпыга маалымдоо каражаттарынын өкүлдөрү үчүн жеткиликтүү болгон соттук жыйналыш залында өткөрүлөт. Катышып жаткандар отурган жеринде жазуу жүзүндө эскертмелерин түшүрүүгө, стенограмманы жана үн жазууларды жүргүзүүгө укуктуу. Конституциялык соттун уруксаты менен жыйналыш учурун радио уктуруу жана теле көрсөтүү боюнча алып берүүгө, киного тартууга, фотосүрөткө түшүрүүгө жана видеого жаздырууга жол берилиши мүмкүн. Конституциялык сот, эгерде катышып отургандар болуп жаткан окуяларды жактыргандыгын же жактырбагандыгын ачык билдирүү жолу менен жыйналыштын нормалдуу жүрүшүнө кийлигишсе, эскертүү жасагандан кийин аларды жыйналыш залынан чыгара алат. Конституциялык сот катышуучуларга өзүнүн жыйналышынын убактысы жана орду жөнүндө кат менен маалымдайт жана коомчулукту өзүнүн имаратында жарандар үчүн жеткиликтүү болгон атайын бөлүнгөн жерлерде илинүүчү жарыя, ошондой эле жалпыга маалымдоо каражаттары аркылуу кабардар кылат. Конституциялык соттун чечимдери бардык учурда ачык жарыя кылынат. “Кыргыз Республикасынын Жогорку Соту жана жергиликтүү соттор жөнүндө» Мыйзамдын 6-беренесинде «бардык соттордо иштерди териштирүү ачык каралат. Иштерди жабык жыйналышта кароого мыйзамда белгиленген учурларда гана жол берилет.» деген принцип камтылган. Аталган принцип жарандык, жазык жана администрациялык сот өндүрүштөрүн жөнгө салган мыйзамдарда да камтылган. Мисалы, ал Жарандык-процесстик кодекстин 12-беренесинде 70 , Жазык-процесстик кодекстин 22-беренесинде 71 камтылган. Администрациялык жоопкерчилик жөнүндө Кодекстин 72 : 551-статьясында камтылган жобону өзүнчө белгилей кетүү керек: “Администрациялык укук бузуу жөнүндө иш ачык каралат. Администрациялык укук бузуу жөнүндө иштер боюнча өндүрүштүн тарбиялык жана алдын алуучулук ролун жогорулатуу максатында, иштер тике укук бузуучунун иштеген, окуган же жашаган жеринде каралышы мүмкүн.”. Эми сот арачылары жөнүндө. Бул сотту уюштуруунун бир жазык ишин эки башка соттук курам караган жана чечкен формасы. Биринчиден, 9 сот арачыларынан, экинчиден, кесипкөй судьялардан турган коллегия түзүлөт, болгондо да биринчилери соттолуучунун айыптуулугу, экинчилери – ал учурга карата сот арачыларынын чечиминин (вердикт) негизинде укук ченемдерин колдонуу жөнүндө маселени чечет. Ушул максатта “Кыргыз Республикасынын сотторундагы сот арачылары жөнүндө» Мыйзам кабыл алынган 73 . Ошондой эле Жазык-процесстик кодексине, Кылмыш-жаза кодексине, Жарандык-процесстик кодексине жана администрациялык жоопкерчилик жөнүндө Кодекске тийиштүү түзөтүүлөр киргизилген. Конституциялык Соттун, Жогорку Соттун жана жергиликтүү соттордун ишин уюштуруу, компетенциясы жана тартиби Конституция жана башка атайын мыйзамдар менен аныкталат. Андан тышкары, Кыргыз Республикасынын мыйзамдары менен жөнгө салынбаган өз ишинин ички маселелери боюнча соттор мыйзамга карама-каршы келбеген тийиштүү Регламенттерди кабыл алууга укуктуу. Регламенттер соттордун ички ишинде маалымдуулукту камсыз кылууга чакырылган. Атап айтканда, Конституциялык Соттун чечими менен “Кыргыз Республикасынын Конституциялык Сотунун Регламенти” 74 бекитилген. Жогорку Соттун Пленумунун токтому менен “Кыргыз Республикасынын Жогорку Сотунун Регламенти” бекитилген 75 .

70 2003-жылдын 18-июлундагы №153 «“Кыргыз Республикасынын Жогорку Соту жана жергиликтүү соттор жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамы (2004-жылдын 10-июлундагы№85, 2006-жылдын 7-июлундагы N 105, 2007-жылдын 7-майындагы N69, 2007-жылдын 1-июнундагы N 76, 2007-жылдын 25-июнундагы N 91 2008-жылдын 23-июнундагы N 134 Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын редакциясында 71 1999-жылдын 9-декабрындагы №146 Жарандык-процесстик кодекс. 72 1998-жылдын 4-августундагы №114 Администрациялык жоопкерчилик жөнүндө Кодекс 73 . 2009-жылдын 15-июлундагы №215 “Кыргыз Республикасынын сотторундагы сот арачылары жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамы 74 “Кыргыз Республикасынын Конституциялык Сотунун Регламенти” Кыргыз Республикасынын Конституциялык Сотунун 1995- жылдын 4-августундагы №1 чечими менен бекитилген. 65  Иш кагаздарын жүргүзүү системасы да соттордун ишинин маалымдуулугунда белгилүү ролду ойнойт. Мисалы, Жогорку Сотто жана жергиликтүү соттордо иш кагаздарын жүргүзүү Жогорку Соттун Төрагасы бекиткен Нускамага 76 ылайык жүргүзүлөт (Жогорку Соттун Регламентинин 1.2-п.). Бекитилген эрежелердин негизинде соттордо эсеп жана маалыматтык-аныктама иштери жүргүзүлөт. Соттордо бекитилген форма боюнча статистикалык отчёттуулук да жүргүзүлөт. Статистикалык маалыматтар баштапкы эсепке негизделет, ал ар бир сот ишине, арызга жана даттанууга эсеп-статистикалык карточка жүргүзүүнү камтыйт. Сот жыйналыштарында протокол жазуунун тартиби Кыргыз Республикасынын мыйзамы менен жөнгө салынат. Ал сот процессинин ачыктыгын камсыз кылууга да чакырылган. Айрым учурларда стенография жана башка илимий-техникалык каражаттар колдонулушу мүмкүн. Мисалы, Конституциялык соттун Регламентинин 40- беренесинде Конституциялык соттун ар бир соттук жыйналышында милдеттүү түрдө протокол жана үн жазуу жүргүзүлө тургандыгы, протокол толук болушу үчүн стенография жана башка илимий-техникалык каражаттарды колдонууга жол бериле тургандыгы белгиленген, бул жөнүндө протоколдо көрсөтүлөт жана жазуу ишке тиркелет. Сот бийлигинин ачыктыгын камсыз кылуунун дагы бир аспабы болуп сот тажрыйбасынын маселелерин түшүндүрүү саналат. Кыргыз Республикасында Жогорку Соттун Пленуму сот тажрыйбасын иликтөө жана жалпылоо материалдарын карайт жана сот тажрыйбасынын маселелери боюнча түшүндүрмөлөрдү берет. Жогорку Соттун Пленумунун токтому Пленумдун токтомдорун каттоо журналына катталат. Жогорку Соттун Пленумунун токтомунун өзүнө токтомго кол коюу датасы жана катар номер коюлат жана таркатуу үчүн Жогорку Соттун аппаратына берилет. Андан тышкары, Жогорку Соттун Пленумунун токтому “Кыргыз Республикасынын Жогорку Сотунун бюллетени” журналына мамлекеттик жана расмий тилдерде жарыяланууга тийиш. “Кыргыз Республикасынын конституциялык сот өндүрүшү жөнүндө” 77 жаңы мыйзамдын 39-беренесинде Конституциялык соттун актысы - тараптарга, ченемдик укуктук актылары кароонун предмети болгон мамлекеттик органдарга жана кызмат адамдарына жиберилет жана "Кыргыз Республикасынын Конституциялык сотунун Жарчысы" журналында жана расмий басылмаларда жарыялана тургандыгы белгиленген. . Сот бийлигинин жана сот адилеттигинин ачыктыгы – аларга жарандык натыйжалуу контролду жүргүзүүнүн зарыл шарты. Сот өндүрүшүнүн жол- жоболорунун маалымдуулугу менен катар бул сот бийлигинин иштешинин механизмдери жөнүндө, ал кабыл алып жаткан чечимдер жөнүндө, анын өкүлдөрүн дайындоо жана жеке сапаттары, ошондой эле бардык ушул маселелерди маалымдуу жана ачык талкуулоого алуу жөнүндө коомго да маалымдар кылат. Ушул максатта Кыргыз Республикасында Конституциялык соттун веб-баракчасы (www.ks.kg), сот системасынын (www.sudsystem.kg). веб-порталы түзүлгөн жана иштеп жатат.

3. Судьялардын кесиптик этикасы Судьянын кесиби ал кызмат ордун ээлеген адамга кошумча адептик-этикалык милдеттенмелерди жүктөйт. Кылмыштуулуктун алдын алуу жана укук бузуучулар менен иштөө боюнча ООНдун VII Конгресси кабыл алган “Сот органдарынын көз карандысыздыгынын негизги принциптеринде” (Милан, 1985-ж.) “соттордун кызмат

75 Кыргыз Республикасынын Жогорку Соттун Пленумунун 2004-жылдын 22-окябрындагы №9 токтому менен бекитилген “Кыргыз Республикасынын Жогорку Сотунун Регламенти”. 76 Иш кагаздарын жүргүзүү боюнча Нускама Кыргыз Республикасынын Жогорку Сотунун Төрагасынын 2006-жылдын 28- сентябрындагы №48 токтому менен бекитилген

77 1993-жылдын 18-декабрындагы №1337- XII\\ 235 “Кыргыз Республикасынын Конституциялык сот өндүрүшү жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамы «Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Ведомосттору»1994.№2. 66 ордуна тандап алынган адамдар жогорку адептик сапаттарга жана касиеттерге ээ болууга тийиш” деп жазылган. Эл аралык соттук шериктештик сот органдарынын адилеттигинин жана сатылбастыгынын Бангалор принциптерин иштеп чыккан жана кабыл алган. 2003- жылы ООН тарабынан жактырылган бул маанилүү документ судьялар үчүн колдонмо жана судьялар шериктештигинин мүчөлөрүнүн жүрүш-туруш эрежелеринин иштеп чыгуу үчүн негиз болуп кызмат кылат. Судьялардын чынчылдыгынын жана сатылбастыгынын натыйжалуулугу сот органдарынын өздөрү тарабынан камсыз кылынат. Бул максатка жүрүш-туруштун таасын, ачык жана так сактала турган кодексин кабыл алуу аркылуу жетишилет.

а) Судьялардын абийир кодекси . Кыргыз Республикасынын судьяларынын V съездинде (2006-жылдын июлу) Кыргыз Республикасынын судьяларынын абийир Кодекси кабыл алынган 78 . Абийир Кодекси “Кыргыз Республикасынын судьяларынын статусу жөнүндө” конституциялык мыйзамда баяндалган судьялардын инсандыгына коюлган талаптарды толуктайт. Абийир Кодекси судьяларга коюла турган жалпы жана атайын талаптарды жана судьянын жүрүш-турушунун этикалык принциптеринин ченемдерин: кесиптик ишин аткарууда судьянын милдеттенмесин; башка кызматтык милдеттенмелерди аткарууда судьянын жүрүш-туруш эрежелерин; судьянын жалпыга маалымдоо каражаттарынын өкүлдөрү менен өз ара мамилесиндеги жүрүш-туруш эрежелерин; кызматтан тышкаркы иштерде судьянын жүрүш-туруш эрежелерин; биригүүгө, ой жүгүртүү жана сөз эркиндигине болгон укуктарды жүзөгө ашырууда судьянын жүрүш-турушунун өзгөчөлүктөрүн жөнгө салат.

б) Абийир Кодексинин талаптарын бузгандык үчүн судьялардын жоопкерчилиги. Кызматтык же уят кылуучу жосун жасагандыгы, ошондой эле сот иштерин кароодо мыйзамдуулукту бузгандыгы үчүн судья тартип жоопкерчилигин тартат. Судьянын жосуну – судьянын ар-намысын жана абийирин булгаган аракет же аракетсиздик, ал кылмыш болуп саналбаса да, бирок, өзүнүн мүнөзү боюнча судьянын жогорку наамына шайкеш келбейт, буга ошондой эле сот адилеттигине туура келбеген өкүм, аныктама же чечимди да кошсо болот. Судьянын жосуну эскертүү же сөгүш, болбосо судьяны ээлеген кызматынын четтетүү жөнүндө маселени козгоо түрүндө тартип жоопкерчилигин салууга кириптер кылат. Судьянын тартип жоопкерчилик чарасы жөнүндө маселени чечүүдө жасалган жосундун бардык жагдайлары, анын оордугу жана сот бийлигинин беделине жана судьянын наамына келтирилген зыян эске алынат. Судьянын кынтыксыз жүрүш- турушу түшүнүгүнө туура келбеген жана “Кыргыз Республикасынын судьяларынын статусу жөнүндө” конституциялык мыйзамда жана “Судьялардын абийир Кодексинде” бекемделген судьянын жүрүш-турушунун стандарттарына карама-каршы келген судьянын ар кандай аракети жана аракетсиздиги даттанылышы мүмкүн. Судьялардын аракетине даттануулар судьялар Кеңешине берилет. Кат жазып же аны белгиленген дарек боюнча жеке өзү алып келсе да болот. Ар кандай жак, процесстин катышуучусу даттанууга укуктуу. Аларга тараптар, адвокаттар, прокурор кириши мүмкүн. Судьяга даттануу үчүн жарандар сөзсүз түрдө адвокат жалдоого милдеттүү эмес. Тартип өндүрүшү ошондой эле мамлекеттик органдардын, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын, судьяны тартип жосунун жасаган деп айыптап жаткан соттордун төрагаларынын сунушу боюнча да козголушу мүмкүн. Даттанууну каалаган мезгилде, сот процессинин учурунда, ошондой эле сот тарабынан соттук акты чыгарылгандан кийин берүүгө болот. Судья жосун табылган күндөн тартып алты айдан кечиктирбестен тартип жазасына тартылышы мүмкүн .

78 Кыргыз Республикасынын судьяларынын V съездинде 2006-жылдын 8-июлунда кабыл алынган Кыргыз Республикасынын судьяларынын абийир Кодекси 67  в) Тартип комиссиясы. Судьялардын өз алдынча башкаруу органы – Кыргыз Республикасынын судьялар Кеңеши “Тартип комиссиясы жөнүндө” Жобону (2008-жылдын июну) бекитти 79 . Бул Жобо судьялардын тартип жоопкерчилиги жөнүндө маселени кароодо судьялар Кеңешинин Тартип комиссиясынын ишин (мындан ары – тартип комиссиясы) уюштурууну аныктайт. Республиканын Тартип комиссиясы судьялар Кеңешинин туруктуу иштөөчү жумушчу органы болуп саналат жана ага отчёт берет. Тартип комиссиясынын мүчөлөрү өз ыйгарым укуктарын негизги ишинен ажыратылбастан жүргүзүшөт. Тартип комиссиясынын мүчөсү жыйналыштарга жана комиссиянын иш-чараларына катышуу мезгилинде эмгек акысын жана башка төлөмдөрдү сактоо менен өзүнүн кызматтык милдеттерин аткаруудан бошотулат. Судьянын тартип жоопкерчилиги жөнүндө маселени кароо үчүн кызматтык текшерүү дайындалат. Кызматтык текшерүү жүргүзгөн судьялар Кеңешинин мүчөсү Тартип комиссиясына комиссиянын жыйналышы башталганга чейин 7 күндөн кечиктирбестен материалдарды тапшырат. Маселеси каралып жаткан судья чогулган бардык материалдар менен таанышууга жана Тартип комиссиясында каралганга чейин 7 күндөн кечиктирбестен өзүнүн каршы пикирлерин жана сын-пикирлерин билдирүүгө укуктуу. Карап чыгуунун жыйынтыктары боюнча комиссия маалымкат түзөт, анда материал каралган күн жана орду, сурамжыланган адамдардын көрсөтмөлөрү, алардын кат жүзүндөгү түшүнүктөрү, башка далилдер, судья тараптан бузуу бар же жок экендиги жөнүндө тыянактар көрсөтүлөт. Кызматтык териштирүүнүн натыйжасы жөнүндө маалымкатка комиссиянын мүчөлөрү кол коет жана судьялар Кеңешине берилет. Кароонун жыйынтыктары жөнүндө маалымкат менен макул болбогон комиссиянын мүчөсү комиссиянын маалымкатына тиркелген өзгөчө пикирин берүүгө укуктуу. Даттанган ар бир адамга судьялар Кеңеши даттанууга тиешелүү биротоло чечим кабыл алгандан кийин жазуу жүзүндө билдирүү жөнөтүлөт. Алсак, 2009-жылдын 1- июнуна карата судьялар Кеңешинде 604 даттануу катталгандыгы көрсөтүлгөн. Алардын ичинен 347 даттануу, анын ичинде судьялар Кеңешине караштуу эмес 301 даттануу каралган жана жазуу жүзүндө расмий жооп берилген. Дагы 257 даттануу калган. Алар кароонун ар кандай стадияларында турат. 11 судьяга карата “судьянын ээлеген кызмат ордунан мөөнөтүнөн мурда бошотуу”; 16 судьяга “сөгүш” берүү; 23 судьяга “эскертүү” берүү түрүндө жаза колдонулган.

4. Акыйкат сот адилеттигине жеткиликтүүлүк Улуттук сот системасы ар бир жарандын жана юридикалык жактын сот адилеттигине жеткиликтүүлүгүн камсыз кылууга тийиш. Укугу жана таламдары бузулган ар бир адам мыйзамдын негизинде соттук натыйжалуу, мүмкүн болушунча тез жана ишенимдүү коргоо алууга укуктуу. Акыйкат сот адилеттигине жеткиликтүүлүк төмөнкү принциптер болгондо гана мүмкүн: Мыйзамдуулук принциби. Мыйзамдуулук деп менчигинин түрүнө карабастан бардык уюмдардын, кызмат адамдарынын жана жарандардын мыйзамдарды жана аларга тийиштүү ченемдик-укуктук актыларды кыйшаюусуз аткарышын түшүнөбүз. Ал универсалдуу жалпы укуктук принцип болуп саналат, ага ылайык мыйзам чыгаруу, аткаруу жана сот бийлиги Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында белгиленген чектерде Конституция менен белгиленген өз ыйгарым укуктарын жүргүзөт. “Кыргыз Республикасынын Жогорку Соту жана жергиликтүү соттор жөнүндө” Мыйзамдын 1- беренесинин 2-пунктунда “сот адилеттиги Кыргыз Республикасынын атынан жүзөгө ашырылат жана жарандардын, адамдардын жана юридикалык жактардын укуктарын, эркиндиктерин жана мыйзамдуу таламдарын коргоо, Кыргыз Республикасынын Конституциясын, мыйзамдарын, дагы башка ченемдик укуктук актыларын, эл аралык

79 Кыргыз Республикасынын судьялар Кеңеши 2008-жылы 6-июнда бекиткен “Тартип комиссиясы жөнүндө” Жобо 68 келишимдерин аткарууну камсыз кылуу милдетин аркалайт” деп кыйла таасын көрсөтүлгөн. Соттун гана сот адилеттигин жүргүзүү принциби. Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 82-беренесинин 1-пунктуна ылайык Кыргыз Республикасында сот адилеттигин сот гана ишке ашырат. Соттордун функцияларын өткөрүп берүүгө, ошондой эле ал функцияларды башка органдарга же кызмат адамдарына берүүгө жол берилбейт. Сот адилеттигин жүргүзүү принциби Кыргыз Республикасынын Жазык- процесстик кодексинин 7-беренесинде бекемделген, “анда жазык иштери боюнча сот адилеттиги сот тарабынан гана жүзөгө ашырылат. Соттун өкүмүнөн башка учурларда эч ким, кылмыш жасоодо күнөөлүү деп табылышы, ошондой эле жазыктык жазага тартылышы мүмкүн эмес» деп айтылган. Ошентип, мыйзам жаранды соттон тышкары кайсы-бир башка мамлекеттик органдын жаза колдонуу мүмкүнчүлүгүнөн коргойт. . Сотто ишти кароонун натыйжасы боюнча гана жана жаран айыптоочу өкүм чыгарган соттун токтому менен жарандын кылмыш жасоого күнөөлүү экендиги таанылган учурда гана жазага тартуу чарасын колдонулат. Сот тарабынан гана сот адилеттигин жүргүзүү принциби жарандын инсандыгынын кол тийгистигине, саясый, эмгектик, турак жай жана мүлктүк укуктарын коргоого кепил болот. Бул принципти так сактоо жана турмушка ашыруу мыйзамдуулуктун эң маанилүү кепилдиктеринин бири болуп саналат. Сот процессинин бардык катышуучуларынын мыйзам жана сот алдындагы теңдиги. Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 13-беренесинин 3-пунктуна ылайык “Кыргыз Республикасында бардык адамдар мыйзам жана сот алдында бирдей.” Кыргыз Республикасында сот адилеттиги тегине, социалдык жана мүлктүк абалына, расасына жана улутуна, жынысына , билимине, тилине, динге карата мамилесине жана ишинин мүнөзүнө, жашаган жерине жана башка жайдайларга карабастан мыйзам жана сот алдында бирдей башталышта жүргүзүлөт. Тараптардын атаандаштыгы. Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 88-беренесинин 3-пунктуна ылайык “Сот өндүрүшү тараптардын атаандаштыгынын жана тең укуктуулугунун негизинде жүзөгө ашырылат.” Жарандык иштерде атаандаштык ЖПКнын 10-беренеси менен камсыз кылынат: жарандык иштер боюнча сот адилеттиги тараптардын атаандаштыгынын жана тең укуктуулугунун негизинде жүзөгө ашырылат.” Башкача айтканда сот ишин кароонун катышуучулары өздөрүнүн тууралыгын жигердүү жана теңдеш талашып, далилдеп, өз ойлорун билдирип, каралап жаткан ишке байланышкан фактыларды жана окуяларды, далилдерди өзүнчө чечмелеп, муну менен чындыкты, адилеттүүлүктү издөөгө көмөк көрсөтүп, муну менен сот адилеттигинин актысынын мыйзамдуулугун жана негиздүүлүгүн камсыз кылганда гана сот адилеттиги атаандаштык мүнөзүндө боло алат. Мында сотко чындыкты издөөгө жигердүү көмөк көрсөтүп жана ага өзү катышып, тараптардын аракеттеринин укукка ченемдүүлүгүн контролдоп, соттук териштирүүнүн мыйзам менен белгиленген бардык эрежелерин кыйшаюусуз сактоону камсыз кылуу ролу таандык болот. Коргоого укукту камсыз кылуу. Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 15-беренесинде коргоо укукту камсыз кылуу принциби: “Ар бир адамга анын эркиндигин жана укуктарын соттук коргоого кепилдик берилет” деп айтылган. Кармалган ар бир адамга кармоонун жүйөөлөрү тез арада билдирилүүгө, анын укуктары түшүндүрүлүүгө жана кармалган учурдан тартып өзүн-өзү коргоого жана адвокаттын укуктук жардамынан пайдалануу мүмкүнчүлүгү берилүүгө тийиш. Жазык иши боюнча айыпталуучу өзүнүн күнөөлүү эместигин далилдөөгө милдеттүү эмес. Күнөөлүү экендиги далилденбеген шектенүүлөр айыпталуучунун пайдасына чечмеленет. Соттун чечимине даттануу мүмкүнчүлүгү. Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 88-беренесинин 5-пункутунда “Сот процессинин катышуучулары чечимдерге, өкүмдөргө жана башка сот актыларына даттанууга укуктуу” деп айтылган. Даттануунун формалары Кыргыз Республикасынын Жарандык-процесстик кодексинде

69 жана Кылмыш-жаза кодексинде каралган. Соттук чечимдерге даттануу Кыргыз Республикасында аппеляциялык тартипте (мыйзамдуу күчүнө кире элек соттук чечимдерге даттануу), кассациялык тартипте (мыйзамдуу күчүнө кирген соттук чечимдерге даттануу), көзөмөлдүк тартибинде (жергиликтүү соттордун мыйзамдуу күчүнө кирген соттук чечимдерин көзөмөлдүк тартибинде Жогорку Соттун кайра карашы) мүмкүн.

5. Соттук өз алдынча башкаруу жана сот бийлигин финансылоо а) Соттук өз алдынча башкаруу Сот системасынын кадимкидей иштешин жана судьялардын мыйзамдуу статусун камсыз кылуу ишинде судьялардын шериктештиги зор роль ойнойт, ал конституциялык тартипте сот адилеттигин жүргүзүү боюнча ыйгарым укуктар берилген Кыргыз Республикасынын бардык судьяларынан, анын ичинде отставкадагы судьялардан турат. Судьялардын соттук шериктештикке таандыктыгы ага судьянын ыйгарым укуктарын берүү фактысынан келип чыгат жана кандайдыр-бир кошумча ырастоону же документ менен тариздөөнү талап кылбайт. Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 91-беренесине ылайык соттордун ички иштеринин маселелерин чечүү үчүн соттук өз алдынча башкаруу иштейт. Кыргыз Республикасында судьялык өз алдынча башкаруу органы болуп судьялардын сьезди жана судьялар Кеңеши саналат. Соттук өз алдынча башкаруу органдарын уюштуруу жана анын иштеши атайын мыйзам менен аныкталат. 2008-жылы мартта “Соттук өз алдынча башкаруу органдары жөнүндө” мыйзам кабыл алынган 80

б) Судьяларды съезди. “Соттук өз алдынча башкаруу органдары жөнүндө” мыйзам Кыргыз Республикасында судьялардын сьезди (мындан ары – судьялардын сьезди) соттук өз алдынча башкаруунун жогорку органы болуп саналат. Судьялардын сьезди судьялар Кеңешинин чечими боюнча үч жылда бир жолу чакырылат, сьезди өткөрүү күнүн, убактысын жана ордун белгилейт. Судьялардын кезексиз съезди судьялар Кеңешинин чечими боюнча же Кыргыз Республикасынын бардык судьяларынын кеминде үчтөн биринин демилгеси боюнча чакырылат. Судьялардын сьезди Кыргыз Республикасынын Президенти тарабынан да чакырылышы мүмкүн. “Судьялардын өз алдынча башкаруу органдары жөнүндө” Мыйзам судьялардын сьездинин негизги ыйгарым укуктарынын тизмесин белгилейт. Мисалы, соттордун көз карандысыздыгын, ошондой эле судьялардын мыйзамдуу таламдарын камсыз кылууга багытталган бийликтин сот бутагынын саясатынын негизги багыттарын жана судьялар Кеңешинин милдеттерин аныктоо. Судьялардын сьездинин өзгөчөлүгү болуп бул органдын сот адилеттигин жүргүзүү маселесине кийлигише албай тургандыгы саналат. Судьялардын сьездинин чечими судьялар шериктештигинин мүчөлөрү үчүн милдеттүү мүнөзгө ээ.

в) Судьялар Кеңеши. Судьялар Кеңеши соттук өз алдынча башкаруунун шайлануучу органы болуп саналат, жана судьялардын сьездинин ортосундагы мезгилде иштейт, соттук өз алдынча башкаруунун жогорку органынын саясатын жүргүзөт. Судьялар Кеңеши судьялардын сьездине гана отчёт берет. Судьялар Кеңеши судьялардын сьезди тарабынан сьездге катышкан судьялардын санын көпчүлүк добушу менен шайланат жана зарылчылыгына жараша, бирок төрт жылда бир жолудан кем эмес чакырылат. Судьялар Кеңеши судьялар шериктештигинин мүчөлөрүнүн ичинен үч жылдык мөөнөткө шайланган он беш мүчөнүн курамында түзүлөт. Судьялар Кеңешине жетекчиликти төрага, ал жок болгон учурда төраганын орун басары жүргүзөт. “Соттук өз алдынча башкаруу органдары жөнүндө” Мыйзам судьялар Кеңешинин негизги ыйгарым укуктарынын тизмесин белгилейт. Мисалы, судьяларды тартип 80 2008-жылдын 20-мартындагы №35 “Соттук өз алдынча башкаруу органдары жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамы 70 жоопкерчилигине тартуу маселесин кароо. Же мыйзамдардын, соттордун жана судьялардын ишине тиешелүү башка ченемдик жана ченемдик эмес актылардын долбоорлорун коомдук экспертизалоо жүргүзүү.

г) Сот бийлигин финансылоо. Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 87-беренеси мамлекет соттордун иштеп турушу жана судьялардын иши үчүн каржылоону жана талаптагыдай шарттарды камсыз кыла тургандыгын белгилейт. Сотторду каржылоо республикалык бюджеттин эсебинен жүргүзүлөт жана сот адилеттигин толук жана көз карандысыз жүзөгө ашыруу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылууга тийиш. Сот системасынын бюджети сот бийлиги тарабынан өз алдынча түзүлөт, аткаруу жана мыйзам чыгаруу бийликтери менен макулдашуу боюнча республикалык бюджетке киргизилет. Аталган жоболорду иш жүзүнө ашыруу үчүн 2009-жылы майда “Кыргыз Республикасындагы бюджеттик укуктун негизги принциптери жөнүндө” Мыйзамга 81 төмөнкүдөй түзөтүүлөр киргизилген: Сот бийлигинин бюджети сот бийлиги тарабынан өз алдынча түзүлөт жана аткаруу жана мыйзам чыгаруу бийлиги менен макулдашуу боюнча республикалык бюджетке кошулат жана анын курамдык бөлүгү болуп саналат. Үстүдөгү финансы жылында Кыргыз Республикасынын сот системасын финансылоого мыйзам менен каралган бюджеттик каражаттарды Кыргыз Республикасынын Судьялар кеңешинин макулдугу менен гана секвестеризациялоого (республикалык бюджеттин чыгымдар статьясын белгиленген пропорцияларда кыскартууга) жол берилет. Кыргыз Республикасынын судьялар Кеңеши Кыргыз Республикасынын Конституциялык Сотунун, Кыргыз Республикасынын Жогорку Сотунун, Кыргыз Республикасынын Сот департаментинин, (жергиликтүү соттордун бюджеттерин кошкондо) Кыргыз Республикасынын Жогорку Сотуна караштуу судьялардын Окуу борборунун кезектеги бюджеттик жылга жана кийинки пландаштырылган эки жылга бюджеттеринин долбоорун карайт, аларды жалпылайт, соттордун бюджеттеринин бирдиктүү долбоору катары кийинки финансы жылы башталганга чейин 8 айдан кечиктирбестен Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө макулдашууга жиберет. Кайчы пикирлер келип чыккан учурда Кыргыз Республикасынын Өкмөтү соттордун бюджеттеринин бирдиктүү долбоорун макулдашуу үчүн Атайын комиссияны түзөт. Кыргыз Республикасынын Судьялар кеңешинин жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Атайын комиссиясынын өкүлдөрү кийинки финансы жыл башталганга чейин 6 айдан кечиктирбестен макулдашуу жол-жобосун жүргүзүүгө жана аяктоого милдеттүү. Кайчы пикирлер келип чыккан учурда Кыргыз Республикасынын Өкмөтү Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешине жибериле турган республикалык бюджеттин долбооруна Кыргыз Республикасынын Судьялар кеңешинин сунушун өзгөртүүсүз кошот жана өзүнүн корутундусун тиркейт. Тийиштүү жылга бюджетти түзүүдө сот системасынын бюджетинин чыгаша бөлүгүнүн көлөмү Кыргыз Республикасынын Судьялар кеңешинин макулдугу менен гана мурдагы жылдын бекитилген көрсөткүчтөрүнөн төмөн болушу мүмкүн. Соттордун бюджетинин түзүлүшүнө жана аткарылышына судьялар Кеңеши жана Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык башка органдар контролдук жүргүзөт.

VI. Эл аралык аспекттер 1. Коррупцияга каршы күрөшүү боюнча эл аралык-укуктук келишимдер

“Коррупцияга каршы ООНдун Конвенциясын ратификациялоо жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамына Кыргыз Республикасынын Президентинин милдетин аткаруучу 2005-жылы 6-августта кол койду жана Жогорку Кеңеш ратификациялады, бул коррупцияга каршы күрөшүү жагында улуттук мыйзамдарды

81 2006-жылдын 8-июлунда Кыргыз Республикасынын судьяларынын V сьездинде кабыл алынган Кыргыз Республикасынын судьяларынын абийир кодекси 71 эл аралык мыкты тажрыйбаларга ылайык келтирүү боюнча ишти кыйла максатка умтулуу менен жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк берди. Коррупцияга каршы ООНдун Конвенциясы иш-чаралардын жана эрежелердин жалпыны камтыган пакетинен турган универсалдуу эл аралык-укуктук актылар болуп саналат, аларды бардык өлкөлөр өздөрүнүн укуктук ченемдерин жана коррупцияга каршы күрөшүү жагында мамлекеттик жөнгө салуу системасын чыңдоо үчүн колдоно алышат. Коррупцияга каршы ООНдун Конвенциясын ратификациялоо Кыргыз Республикасында коррупцияга каршы күрөшүүнүн Мамлекеттик стратегиясын жүзөгө ашыруу боюнча Пландын алгачкы иш-чараларынын бири болуп саналат. Кыргыз Республикасы кен казып алуу тармагында иштин ачыктыгын жогорулатуу демилгесине (ИППДДО) кошулду, ал 2002-жылы сентябрда туруктуу өнүктүрүү боюнча Дүйнөлүк саммитте алдыга коюлган жана анын негизги максаты кен казып алуу тармагынын ишканаларынын мамлекетке төлөмдөрүнүн ачыктыгын жогорулатуу болуп саналган. ИППДДОнун принциптерине ылайык Өкмөт кен казып алуу компаниялары жана жарандык коомдун уюмдары менен бирдикте жарым жылдык негизде кен казып алуу компанияларынан түшкөн төлөмдөр жана кирешелер жөнүндө туруктуу отчётту жарыялап турат. Кыргыз Республикасы 2008-жылы коррупцияга каршы күрөшүүгө багытталган техникалык жана финансылык жардам көрсөтүү жөнүндө АКШнын Өкмөтү менен Макулдашуу түзгөн. Атап айтканда, 2008-жылы 14-мартта кол коюлган мыйзамдын үстөмдүгүн чыңдоо жана коррупцияны ооздуктоо программасы боюнча Кыргыз Республикасы менен Америка Кошмо Штаттарынын ортосунда “Миң жылдыктын чакырыктарынын” эсебинен Босоголук программанын чегинде көмөк көрсөтүү жөнүндө Макулдашуунун 1-беренесине ылайык эки тарап тең төмөнкүдөй максаттарда – сот жана укук коргоо органдарында, ошондой эле жазык сот өндүрүшүнүн системасында коррупцияны кыскартуу жана кесипкөйлүктү жогорулатууга көңүл топтоо менен мыйзамдын үстөмдүгүн чыңдоо жана коррупцияны ооздуктоо жагында өз ара мамилелерди орнотушат. 1993-жылы 22-январда кабыл алынган КМШнын Уставына ылайык КМШга мүчө-мамлекеттер, анын ичинде Кыргыз Республикасы уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөшүү боюнча биргелешкен ишти жүргүзүүгө макулдашкан. Андан ары 1996-жылы 12-апрелде КМШнын 12 мамлекети экономика чөйрөсүндөгү кылмыштарга каршы күрөшүүдө кызматташуу жөнүндө Макулдашууга кол койгон. Атап айтканда, Тараптар макулдашылган стратегияны иштеп чыгуу жана экономика чөйрөсүндөгү, өзгөчө банк жана кредиттик-финансылык системада, тышкы экономикалык иш жагындагы жана кылмыштуу жол менен алынган кирешени адалдоо (легалдаштыруу) жагындагы кылмыштарга каршы күрөшүүдө укук коргоо жана контролдоо органдарынын макулдашылган стратегияны иштеп чыгуу жана өз ара аракеттенүүнү чыңдоо максатында кызматташууга макулдашты. Аталган Макулдашуунун 2-беренесине ылайык Тараптар өз мамлекеттеринин мыйзамдарын эл аралык укуктун ченемдерине, анын ичинде төмөнкүлөрдү регламенттеген ченемдерге ылайык келтирүүгө умтулууга милдеттенме алышкан: а) кылмыштуу иштин натыйжасында алынган каражаттарды легалдаштыруу менен байланышкан жосундарды жазык кылмышынын катарына кошуу; б) кылмыштуу иштин натыйжасында алынган активдерди конфискациялоо жана башка Тараптарга берүү маселеси; в) экономика чөйрөсүндөгү кылмыштардын алдын алуу, табуу, бөгөт коюу максатында банк жана кредиттик-финансылык документтерди башка Тараптарга берүү шарттары. КМШнын чегинде 1998-жылы 25-ноябрда кылмыштуулукка каршы күрөшүүдө КМШга катышкан-мамлекеттердин кызматташтыгы жөнүндө Макулдашууга кол коюлган. Ушул Макулдашуунун чегинде Тараптар кылмыштардын, өзгөчө экономикалык иш чөйрөсүндөгү, анын ичинде салык салуу, кылмыштуу иштин натыйжасында алынган каражаттарды легалдаштыруу (адалдоо), контрабанда, жасалма акча чыгаруу жана баалуу кагаздарды жасалмалоо жагындагы

72 кылмыштардын алдын алуу, табуу, ашкерелөө жана тергөөдө кызматташат. Жогоруда көрсөтүлгөн ченемдерди жүзөгө ашыруу максатында компетенттүү органдар юридикалык жактар жана кылмыштуу иштен түшкөн кирешелерди легалдаштыруу (адалдоо) үчүн пайдаланылган менчик обьекттери жөнүндө маалыматтарды алмашууга, ошондой эле изин суутпай издөө иш-чараларын жана тергөө аракеттерин жүргүзүү жөнүндө суроо-талаптарды аткарууга тийиш. Тараптар тажрыйба алмашып, биргелешкен изилдөөлөрдү жүргүзүп жана тийиштүү маалыматтарды алмашат. Ушул Макулдашууда бир тараптын суроо-талаптарын экинчи тараптын компетенттүү органдарынын аткаруу жол-жобосу да таасын баяндалган. 2004-жылы 16-сентябрда Казакстан Республикасынын Алматы шаарында 2005- 2007-жылдардагы мезгилде КМШга катышкан мамлекеттердин аймагында кылмыштуулукка каршы күрөшүүнүн биргелешкен чараларынын Мамлекеттер аралык программасы кабыл алынган, ал кийин 2010-жылга чейин узартылган. Андан тышкары, Кыргыз Республикасы техникалык жардам жөнүндө 11 макулдашуу түзгөн, алар Швейцария, Япония, Швеция, Финляндия сыяктуу мамлекеттер, ошондой эле эл аралык финансы уюмдары (атап айтканда МАР жана Азия өнүктүрүү банкы), ал макулдашуулар коррупцияга каршы ченемдерди камтыйт. Кыргыз Республикасы жарандык, үй-бүлө жана жазык иштери боюнча укуктук жардам жөнүндө, ошондой эле кылмышкерлерди өткөрүп берүү жөнүндө 30дан ашык эки тараптуу жана көп тараптуу келишимдерди түздү. Атап айтканда, КМШнын чегинде көп тараптуу келишимдерге, ошондой эле Иран, КЭР, Латвия, Монголия жана башка мамлекеттер менен эки тараптуу келишимдерди түздү: - жарандык жана жазык иштери боюнча укуктук жардам жөнүндө Россия Федерациясы менен Кыргыз Республикасынын ортосундагы келишим (Бишкек, 1992- жылдын 14-сентябры). - прокуратура органдарынын ортосундагы укуктук жардам жана кызматташтык жөнүндө Макулдашуу (Алматы, 1992-жылдын 8-октябры). - жарандык, үй-бүлө жана жазык иштери боюнча укуктук жардам жана укуктук мамилелер жөнүндө КМШ Конвенциясы (Минск, 1993-жылдын 22-январы). - жарандык жана жазык иштери боюнча укуктук жардам жөнүндө Кыргыз Республикасы менен Кытай Эл Республикасынын ортосундагы келишим ((Бишкек, 1996-жылдын 4 июлу). - жарандык, үй-бүлө жана жазык иштери боюнча өз ара укуктук жардам жөнүндө Кыргыз Республикасы менен Казакстан Республикасынын ортосундагы келишим (Алматы, 1996-жылдын 26-августу). - жарандык, үй-бүлө жана жазык иштери боюнча өз ара укуктук жардам жөнүндө Кыргыз Республикасы менен Казакстан Республикасынын ортосундагы келишим (Ташкент, 1996-жылдын 24-декабры). - кылмыш жасаган адамдарды өткөрүп берүү жана жазык куугунтугун жүргүзүү жөнүндө Кыргыз Республикасы менен Казакстан Республикасынын ортосундагы келишим (Алматы, 1997-жылдын 8-апрели). - жарандык, үй-бүлө жана жазык иштери боюнча өз ара укуктук жардам жана укуктук мамилелер жөнүндө Кыргыз Республикасы менен Латыш Республикасынын ортосундагы келишим (Бишкек, 1997-жылдын 10-апрели). - жарандык, үй-бүлө жана жазык иштери боюнча өз ара укуктук жардам жана укуктук мамилелер жөнүндө Кыргыз Республикасы менен Азербайжан Республикасынын ортосундагы келишим (Баку, 1997-жылдын 5-августу). - кылмышкерлерди өткөрүп берүү жөнүндө Кыргыз Республикасы менен Азербайжан Республикасынын ортосундагы келишим (Баку, 1997-жылдын 5-августу). - кылмышкерлерди өткөрүп берүү жөнүндө Кыргыз Республикасы менен Кытай Эл Республикасынын ортосундагы келишим (Пекин, 1998-жылдын 27-апрели). - чектеш райондордун укук коргоо жана атайын органдарынын кызматташтыгы жөнүндө Тажикстан Республикасы менен Кыргыз Республикасынын ортосундагы макулдашуу (Дүйшөмбү, 1998-жылдын 6-майы).

73  - кылмыштуулукка каршы күрөшүүдөгү кызматташтык жөнүндө Кыргыз Республикасынын Өкмөтү менен Өзбекстан Республикасынын Өкмөтүнүн ортосундагы макулдашуу (Бишкек, 1999-жылдын 9-июлу). - салык мыйзамдарын бузууга каршы күрөшүүдөгү кызматташтык жана маалымат алмашуу жөнүндө Россия Федерациясынын Өкмөтү менен Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ортосундагы макулдашуу (Москва, 1999-жылдын 26- августу). - жазык иштери боюнча укуктук жардам жана укуктук мамилелер жөнүндө Кыргыз Республикасы менен Монголиянын ортосундагы келишим (Бишкек, 1999- жылдын 4-декабры). - жарандык, үй-бүлө жана жазык иштери боюнча өз ара укуктук жардам жана укуктук мамилелер жөнүндө КМШнын конвенциясы (Кишинев, 2002-жылдын 7- октябры). - кылмышкерлерди өткөрүп берүү жөнүндө Кыргыз Республикасы менен Иран Ислам Республикасынын ортосундагы макулдашуу (Тегеран, 2003-жылдын 24-июну). - жарандык жана жазык иштери боюнча өз ара укуктук жардам жөнүндө Кыргыз Республикасы менен Иран Ислам Республикасынын ортосундагы келишим (Тегеран, 2003-жылдын 21-декабры). - Көз карандысыз Мамлекеттердин Шериктештигине катышкан мамлекеттердин аймагында уюшкан кылмыштуулукка жана башка коркунучтуу кылмыштарга каршы күрөшүүнү координациялоо боюнча Бюронун иши жөнүндө отчёт тууралу КМШга катышкан мамлекеттердин чечими (Астана, 2004-жылдын 15-сентябры). - КМШ, ОБСЕ жана ООНдун чегинде кабыл алынган документтерге ылайык азыркы этапта эл аралык терроризмге, ошондой эле коопсуздукка жана туруктуулукка коркунучтарга жана чакырыктарга каршы турууда КМШга катышкан мамлекеттердин кызматташтыгын андан ары өнүктүрүү жөнүндө чечим (Астана, 2004-жылдын 16-сентябры). - 2005-2007-жылдары кылмыштуулукка каршы күрөшүүнүн биргелешкен чараларынын мамлекеттер аралык программасы жөнүндө КМШга катышкан мамлекеттердин чечими (Астана, 2004-жылдын 16-сентябры). - салык кылмыштарына каршы күрөшүүдө КМШга катышкан мамлекеттердин кызматташтыгы жөнүндө (Тбилиси, 2005-жылдын 3-июну). - чек ара кызматташтыгын уюштуруу маселелери боюнча Кыргыз Республикасынын Финансылык полиция кызматы менен Казакстан Республикасынын экономикалык жана коррупциялык кылмыштарга каршы күрөшүү боюнча агенттигинин (финансы полициясынын) ортосундагы өз ара аракеттенүү жөнүндө протокол (Алматы, 2006-жылдын 4-июлу). - укуктук жардам жана кызматташуу жөнүндө Кыргыз Республикасынын Башкы прокуратурасы менен Өзбекстан Республикасынын Башкы прокуратурасынын ортосундагы макулдашуу (Бишкек, 2006-жылдын 3 октябры). - жазык сот өндүрүшүнүн катышуучуларын коргоо жөнүндө КМШга катышкан мамлекеттердин макулдашуусу (Минск, 2006-жылдын 28-ноябры). - кылмыштуу жол менен алынган кирешелерди легалдаштырууга (адалдоого) каршы туруу жагында өз ара аракеттенүү жөнүндө Кыргыз Республикасынын Финансылык чалгындоо кызматы менен Финансылык көзөмөл жана мониторинг боюнча федералдык кызматтын (Россия Федерациясы) ортосундагы макулдашуу (Бишкек, 2006-жылдын 18-декабры). - ШКУга мүчө-мамлекеттердин узак мөөнөттүү жакшы коңшулаштык, достук жана кызматташтык жөнүндө келишими (Бишкек, 2007-жылдын 16 -августу). - кылмыштуу кирешелерди легалдаштырууга (адалдоого) жана терроризмди финансылоого каршы туруу жөнүндө КМШга катышкан мамлекеттердин келишими (Минск, 2007-жылдын 5-октябры). - баңги заттарды, психотроптук заттарды жана алардын прекурсорлорун мыйзамсыз жүгүртүүгө каршы күрөшүүдөгү кызматташтык жөнүндө Кыргыз

74 Республикасынын Баңги заттарга контролдук боюнча агенттиги менен Тажикстан Республикасынын Президентине караштуу Баңги заттарга контролдук боюнча агенттиктин ортосундагы макулдашуу (Бишкек, 2008-жылдын 21-январы). - мыйзамдын үстөмдүгүн чыңдоо жана коррупцияны ооздуктоо программасы боюнча Кыргыз Республикасы менен Америка Кошмо Штаттарынын ортосунда “Миң жылдыктын чакырыктарынын” эсебинен Босоголук программанын чегинде көмөк көрсөтүү жөнүндө Макулдашуу (Бишкек, 2008-жылдын 14-марты).

2. Коррупцияга каршы күрөшүү боюнча эл аралык институттар. Коррупцияга каршы күрөшүү боюнча дүйнөлүк адистешкен институттарга талдоо жасоо коррупцияга каршы органдарды уюштуруунун төмөнкүдөй негизги үлгүлөрүн бөлүп көрсөтүүгө мүмкүнчүлүк берди: 1. “Көп максаттуу багыттагы” көз карандысыз уюм, ал коррупциянын алдын алууга жана калкты окутуу-агартууга багытталган иш менен тергөө жүргүзүү ыйгарым укуктарын айкалыштырат. Мындай модель, мисалы, Гонконг менен Сингапурда иштейт.. 2. Коррупция учурларын тергөө жана мисалы, Италия менен Испаниядагыдай аларды жазыктык куугунтуктоого арналган атайын укук коргоо кызматтары жана бөлүмдөрү. 3. Мисалы, Франциядагыдай коррупцияны болтурбоо боюнча органдар. Экономикалык кызматташтык жана өнүктүрүү Уюмуна (ЭКӨУ) кирген көп өлкөлөрдө коррупцияга каршы күрөшүү боюнча адистешкен органдар дээрлик жок, ал эми коррупцияга каршы күрөшүү боюнча жана аны болтурбоо боюнча иштер адаттагы эле укук коргоо институттары жана мамлекеттик башкаруу органдары тарабынан жүргүзүлөт. Өткөөл экономикасы бар өлкөлөрдө ар кандай типтеги коррупцияга каршы күрөшүү боюнча структуралар түзүлгөн. Көп учурда мындай институттар коррупциянын кеңири таркашынын коркунучу астында түзүлгөн. Латвия менен Литвада “гонконг тибиндеги” уюмдар түзүлгөн. Румыния менен Хорватияда коррупцияга каршы күрөшүү боюнча прокуратура уюштурулган, ал эми Албанияда полиция менен прокуратуранын атайын коррупцияга каршы бөлүмдөрү иштейт. Словенияда жана мурдагы Югославия Республикасы Македонияда коррупцияны болтурбоо боюнча институттар иштейт. Казакстанда коррупцияга каршы күрөшүү ишин экономикалык жана коррупциялык кылмыштарга каршы күрөшүү боюнча Агенттик (финполиция) жүргүзөт, ал эми Тажикстанда мамлекеттик финансылык контроль жана коррупцияга каршы күрөшүү боюнча Агенттик түзүлгөн. Андан тышкары бир катар өлкөлөрдө мисалы, Болгариядагы сыяктуу атайын кеңештер же комитеттер түрүндө коррупцияга каршы күрөшүү чөйрөсүндө саясатты иштеп чыгуу жана аракеттерди координациялоо боюнча органдар түзүлгөн. Ошондой эле мамлекеттик мекемелердин чегинде адистешкен ички бөлүмдөр да бар.

VII. Корутунду

Коррупция темасы азыр биздин өлкөдө коомдук кызыкчылыктын чордонунда турган кез. Ошондой болсо да көйгөйдү таасын түшүнүү жана аны чечүүнүн жолдору али жок. Ал түгүл адистердин ортосунда коррупция деген эмне, ага каршы кантип күрөшүү керек экендиги жөнүндө бирдей пикир жок. Коррупция сыяктуу комплекстүү көрүнүштү аныктоодо таптакыр бири-бирине окшобогон эки мамиле пайда болду. Бир учурда коррупциянын “тар” түшүнүү деген нерсе калыптанды, ал эң оболу материалдык жана финансы ресурстарын бөлүштүрүү менен байланышкан чечимдерди кабыл алууга укуктуу, же аларды кабыл алууга таасир тийгизген адамдардын “саткындыгына” алып келет. Демек “тар” мамиле кылуунун чегинде коррупцияга каршы күрөшүү негизинен жазалоочу аспектте каралат жана ал кошумча чектөөлөр жана тыюу салуулар системасын түзүүнү карайт. Ал негизинен мурда

75 жасалган кылмыштардын залалдарын жоюуга багытталган жана Кыргыз Республикасында мамлекеттик кызмат чөйрөсү менен гана чектелген. Бирок, кыянаттык кылуу мамлекеттин үлүшү бар ири чарба жүргүзүүчү субьекттерде, мисалы, энергетикада, кен казып алуу тармагында, ошондой эле калкка билим берүү, медициналык, социалдык жана башка кызматтарды көрсөткөн мамлекеттик мекемелерде кеңири таркаган. Мамлекеттин ыйгарым укуктарын децентралдаштырууга жараша коррупция жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына да жайылып жатат. Мамлекеттик бюджеттен эмгек акы алган жана мамлекеттин атынан башкарган кызматкерлер өздөрүнүн кызматтык милдеттенмелери боюнча аткарууга милдеттүү болгон кызмат көрсөтүүлөр үчүн бейформал төлөмдөр алгандыктан, алар өздөрүнүн кызматтык абалын жеке максаттарда пайдаланып жаткандыгы ачык көрүнүп турат. Бирок мамлекеттик кызматчылар бийлик ыйгарым укуктарына ээ эмес. Ошондуктан, биздин өлкөдө коррупциянын чечмеленишин ар кандай кызматтык кыянаттыктарга карата “кеңири” колдонуу туура болот. Кыргыз Республикасынын укуктук базасы коррупциянын жана уюшкан кылмыштуулуктун алдын алуу жана ага каршы күрөшүүнү натыйжалуу жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк берет. Атап айтканда, Кыргыз Республикасы уюшкан кылмыштуулукка жана коррупцияга каршы күрөшүү жагындагы эл аралык укуктук актыларга кошулган, мунун натыйжасында улуттук мыйзамдарга түзөтүү киргизилип жатат. Кыргыз Республикасы ООНдун “Коррупцияга каршы” Конвенциясына кол койгон, аны Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши ратификациялаган. Ага ылайык концепциялык мүнөздөгү ички укуктук документтер иштелип чыккан. Атап айтканда, 2009-жылы Финансылык полиция кызматы кайра уюштурулган, ага экономикалык кылмыштарды табуу жана тергөө боюнча функциялар берилген. Кыргыз Республикасынын Кылмыш- жаза кодексинде мыйзамсыз жол менен, коррупциянын эсебинен алынган кирешени легалдаштыруу (адалдоо) үчүн жоопкерчилик каралган. Ошондой эле 2006-жылы “Жазык сот өндүрүшүнө катышкан күбөлөрдүн, жабырлануучулардын жана башка катышуучулардын укуктарын коргоо жөнүндө» Мыйзам кабыл алынган 83 . Мамлекеттин коррупцияга каршы күч-аракети комплекстүү мүнөздө болуп жана бийликтин бардык бутактарынын, жарандык коомдун, бизнес жана эл аралык шериктештиктин кызматташтыгына жана эриш-аркак иштешине таянууга тийиш. Мында мурда анча маани берилбей келген алдын алуу чараларына өзгөчө көңүл буруу зарыл. Ушуга байланыштуу төмөнкүдөй кадамдарды жасоо керек: - экономика, социалдык, сот, укук коргоо жана башка чөйрөлөрдө коррупцияны пайда кылып жана аны азыктандырып жаткан себептерди жана шарттарды жоюу керек; - жүргүзүлүп жаткан инвестициялык тендерлер, мамлекеттик сатып алуулар, чет өлкөлүк кредиттерди жана гранттарды пайдалануу жөнүндө маалыматтарды ачык жана коомчулук үчүн жеткиликтүү кылуу керек. Мамлекеттик органдар Интернет аркылуу берип жаткан маалыматтарды кечиктирбестен кеңейтүү зарыл; - администрациялык бөгөттөрдү жоюу (уруксат берүү жана контролдук функцияларды кыскартуу) жана “көмүскө” экономиканы мыйзамдаштыруу чет өлкөлүк инвестицияларды тартуу үчүн шарттарды камсыз кылуу боюнча чараларды иштеп чыгуу жана кабыл алуу зарыл; - мамлекеттик жана муниципалдык кызматчылардын эмгек акысы алардын эмгектик сарптоолоруна тете болуп, аларга коррупциялык төлөмдөрсүз жашоого мүмкүнчүлүк бергидей кылып аларды кайра кароо керек; - коомчулукту коррупцияга каршы күрөшүүгө тартууга, жарандар арасында коррупцияга терс мамилени түзүүгө багытталган билим берүү программаларын иштеп чыгуу жана жүзөгө ашыруу зарыл;

83 Жазык сот өндүрүшүнө катышкан күбөлөрдүн,жабырлануучулардын жана башка катышуучулардын укуктарын коргоо жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамы, «Эркин Тоо» гезатасынын 2006-жылдын 8-сентябрындагы №67 саны. 76  - социалдык жана пенсиялык камсыз кылуу каражаттарын бөлүштүрүүгө, билим берүүнү жана саламаттыкты сактоону финансылоонун ачык механизмдерин киргизүүгө мамлекеттик жана жарандык контролду күчөтүү зарыл. Ошентип, коррупцияга каршы күрөшүү ыкмасы анын себептеринен келип чыгат. Бул биринчи кезекте мыйзамдарды өркүндөтүү, мамлекеттик атка минерлердин санын кыскартуу жана тигил же бул кырдаалда конкреттүү чиновниктин ролун төмөндөтүү, атап айтканда, бизнеске мамлекеттин кийлигишүүсүн басаңдатуу, демек, мыйзам актылары менен мамлекеттик чиновниктердин аракеттерин чектөө, эмгек акыны мамлекеттик чиновниктерге чындап зарыл деңгээлге жогорулатуу. Коррупцияга каршы күрөштү активдештирүү чараларынын бири болуп жарандардын өздөрүнүн коррупцияга каршы жигердүүлүгү – коррупциялык процесстерди ЖМКга чагылдыруу, анын ичинде ЖМКнын, коомчулуктун өкүлдөрүн сот процесстерине катыштыруу; прокуратурага, башка укук коргоо органдарына кайрылууларды берүү, ошондой эле чечимдерди кабыл алуу процессине жарандарды жигердүү тартуу саналат. Азыркы учурга карата чечимдерди кабыл алуунун бардык стадияларында жарандык коомдун мамлекеттик башкаруу структуралары менен эриш-аркак иштешинин белгилүү тажрыйбасы топтолгон. Бирок мыйзам боюнча өнөктүк дале болсо чечимдерди кабыл алуу процессинин зарыл жана милдеттүү элементи боло элек. Жарандардын жана алардын уюмдарынын маалыматка жеткиликтүүлүгүнүн начарлыгы, ошондой эле жарандар менен мамлекеттин ортосундагы электрондук коммуникациялардын мүмкүнчүлүктөрүнүн чабалдыгы жарандардын чечимдерди кабыл алуу мүмкүнчүлүгүн начарлатып жатат. Жарандардын алдында мамлекеттик органдардын ачыктыгын жана отчёттуулугун жогорулатуу жана маалыматка жеткиликтүүлүгүн кеңейтүү үчүн өнөктөштүк жана кызматташтык процессин чечимдерди, өзгөчө мамлекеттик жөнгө салуу жагындагы чечимдерди кабыл алуунун бир бөлүгү болуп калгыдай мыйзамдык алкакты камсыз кылуу сунуш кылынат. Бирок мамлекеттин жарандардын алдында ачыктыктын жана отчёттуулуктун артынан түшүү менен жеке жана корпорациялык сектордун иши Кыргыз Республикасынын коомчулугунун көз жаздымында калды. Жөнгө салуу механизмдеринин жоктугу, жеке компаниялар жана корпорациялар жөнүндө маалыматтын жабыктыгы Кыргыз Республикасында мамлекеттик эмес сектордун ачыктыгына жана отчёттуулугуна тоскоол болуп жатат. Мамлекеттик эмес ишканалар үчүн ачыктыктын ченемдери жана стандарттары биздин өлкөдө менеджмент көз карашынан гана киргизилген, буга коомчулуктун маалымдар болушу боюнча милдеттенмелерди эмес, финансылык отчётту жана таламдардын кагылышуусун жөнгө салган Кыргыз Республикасынын мыйзамдары далил болот. Корпорациялык этикалык стандарттар кандайдыр-бир жөнгө салуунун предмети болуп саналбайт. Коммерциялык эмес сектор да ар кандай мамлекеттик мекемеге караганда кыйла жабык болуп чыкты. Коммерциялык эмес уюмдар жөнүндө мыйзам этикалык ченемдер жагында таламдардын кагылышуусу менен гана чектелип, коммерциялык ишканалардын ишин жөнгө салган мыйзамдарды кайталайт. Таң калыштуу нерсе, кыйла жабык коомдук институттардын катарына саясый партиялар кирет экен. Маңызы боюнча ачык институт болгону менен мыйзам боюнча Кыргыз Республикасынын партиялары өзүнүн отчётун компетенттүү мамлекеттик органдарга гана берүү менен чарба жүргүзүүчү субьект катары иштешет. Коомчулук аларды финансылоонун булактары жөнүндө эч нерсе билбейт. Тийиштүү мыйзамдарды талдоо мамлекеттик эмес сектор ачыктык жана отчёттуулук принциптерин киргизүүгө муктаж экендигин көрсөттү. Кыргыз Республикасында демократияны андан ары өнүктүрүү жарандык коомдун жана жеке сектордун структураларынын ачыктыгын өркүндөтмөйүнчө мүмкүн эмес. Ошондой болсо да мамлекеттик эмес структуралар ачык уюм болуп саналбагандан кийин мыйзам боюнча мамлекеттик органдар сыяктуу ачык боло алышпайт.

77 Ошондуктан жеке сектор үчүн мисалы, кен казып алуу тармагында иштин ачыктыгын илгерилетүү Демилгеси (ИППДДО) сыяктуу ачыктык жана отчёттуулук принциптерине негизделген ыктыярдуу корпорациялык стандарттар кыйла актуалдуу болот. Кыргыз Республикасында мамлекеттин, жарандык коомдун жана жеке сектордун өз ара аракеттенүү стратегиясы ачыктык жана отчёттуулуктун жалпы принциптерин, ошондой эле аларды киргизүүнүн максаттарын, артыкчылыктарын жана этаптарын аныктоого тийиш. Коррупцияга каршы күрөштү күчөтүү укуктук негизге так ылайык жана жарандардын укуктарын эске алуу менен бир учурда жүргүзүлүшү керек. Ушуга байланыштуу Кыргыз Республикасында сот системасын андан ары реформалоого багытталган юридикалык жамааттын демилгесин белгилөө керек. Мисалы, коргоо юстициясынын принциптерине өтүү; жарандардын конституциялык укуктарын чектеген тергөө аракеттерине санкция берүү боюнча ыйгарым укуктарды прокуратурадан сотторго өткөрүп берүү; администрациялык юстицияны өркүндөтүү, бийликке карата жарандардын жана юридикалык жактардын укуктарын коргоону камсыз кылуу, анын ичинде муктаж болгон жарандарга акысыз негизде камсыз кылуу менен жазык мыйзамдарын гумандаштыруу. Кыргыз Республикасында мамлекеттик органдардын ачыктыгынын жана отчёттуулугунун ченемдик-укуктук базасы туруктуу өнүгүү стадиясында турат жана коррупцияга каршы күрөшүүдө зор роль ойнойт. Бирок, мыйзам, сатылбаган жана адилеттүү сот системасы гана эмес, ошондой эле акча баарын чечет деген бекем орноп калган ынанымды түп-тамырынан жок кылуу, коррупция өзүндө алып жүргөн социалдык, экономикалык жана адептик зыянды түшүнүү гана ачыктыктын жана отчёттуулуктун натыйжалуу системасынын өбөлгөсү боло алат.

VIII. Баяндаманы түзүү учурунда колдонулган ченемдик укуктук актылардын жана башка булактардын тизмеси

1. Кыргыз Республикасынын 2003-жылдын 5-майындагы Конституциясы, 2007- жылдын 23-октябрындагы редакцияда Кыргыз Республикасынын кодекстери 2. «Кыргыз Республикасынын Жарандык кодекси» 1996-жылдын 8-майы №15 3. «Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодекси» 1997-жылдын 1-октябры № 68 4. «Администрациялык жоопкерчилик жөнүндө кодекс» 1998-жылдын 4-августу № 114 5. «Жазык-процесстик кодекс» 1999-жылдын 30-июну №62 6. «Кыргыз Республикасындагы Шайлоо жөнүндө» 1999-жылдын 29-майы №39 7. «Кыргыз Республикасынын Эмгек кодекси» 2004-жылдын 4-августу №106 8. «Кыргыз Республикасынын Салык кодекси» 2008-жылдын 17-октябры №231 9. «Кыргыз Республикасынын Бажы кодекси» 2004-жылдын 13-апрели 10. «Судьянын Абийир кодекси» 2006-жылдын 8-июлу 11. «Жарандык процесстик кодекс» 1999-жылдын 9-декабры №146

Кыргыз Республикасынын мыйзамдары 12. «Коррупцияга каршы күрөшүү жөнүндө» 13. «Мамлекеттик кызмат жөнүндө » 14. «Саясый жана башка атайын мамлекеттик кызмат орундарын ээлеген адамдардын, ошондой эле алардын жакын туугандарынын кирешелери, милдеттенмелери жана мүлкү жөнүндө маалыматтарды декларациялоо жана жарыялоо тууралу» 15. «Маалыматка жетүүнүн кепилдиктери жана эркиндиги жөнүндө» 16. «Жарандардын сунуштарын, арыздарын жана даттанууларын карап чыгуунун тартиби жөнүндө ». 17. «Мамлекеттик сатып алуулар» 78  18. «Бухгалтердик эсеп жөнүндө» 19. «Аудитордук иш жөнүндө» 20. «Кыргыз Республикасынын Финансылык рынокту жөнгө салуу жана көзөмөлдөө боюнча мамлекеттик кызматы жөнүндө» 21. «Кыргыз Республикасынын ченемдик укуктук актылары жөнүндө». 22. «Саясый партиялар жөнүндө» 23. «Коммерциялык эмес уюмдар жөнүндө» 24. «Юридикалык жактарды мамлекеттик каттоо жөнүндө» 25. «Кыргыз Республикасынын Өкмөтү жөнүндө» 26. «Кыргыз Республикасынын Жогорку соту жана жергиликтүү соттор жөнүндө » 27. «Судьялардын статусу жөнүндө» 28. «Сот адилеттиги иштери боюнча улуттук кеңеш жөнүндө» 29. «Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутатынын статусу жөнүндө» 30. «Кыргыз Республикасынын Прокуратурасы жөнүндө» 31. «Кыргыз Республикасынын Эсептөө палатасы жөнүндө » 32. «Бажы органдарында кызмат өтөө тартиби жөнүндө» 33. «Мамлекеттик күзөт кызматы жөнүндө » 34. «Чек ара кызматы жөнүндө » 35. «Кыргыз Республикасынын дипломатиялык кызматы жөнүндө » 36. «Аскер кызматчыларынын статусу жөнүндө» 37. «Улуттук коопсуздук органдары жөнүндө» 38. «Кыргыз Республикасынын ички иштер органдары жөнүндө» 39. «Соттук өз алдынча башкаруу органдары жөнүндө» 40. «Кыргыз Республикасынын Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча борбордук комиссиясы жөнүндө» 41. «Банктык сыр жөнүндө» 42. «Терроризмге каршы күрөшүү жөнүндө» 43. «Аскер кызматчыларынын материалдык жоопкерчилиги жөнүндө» 44. «Чарбалык шериктештиктер жана коомдор жөнүндө» 45. «Акционердик коомдор жөнүндө». 46. «Кыргыз Республикасынын банктары жана банк иши жөнүндө» 47. «Кыргыз Республикасынын мамлекеттик салык кызматы жөнүндө», 48. «Кыргыз Республикасынын конституциялык сот өндүрүшү жөнүндө» 49. «Кыргыз Республикасынын сотторундагы сот арачылары жөнүндө» 50. «Бюджеттик укуктун негизги принциптери жөнүндө» 51. «Кыргыз Республикасынын Коомдук ордо кеңеши жөнүндө». 52. «Бишкек шаарында 2008-жылдын 14-мартында кол коюлган мыйзамдын үстөмдүгүн бекемдөө жана коррупцияны ооздуктоо программасы боюнча Кыргыз Республикасы менен Америка Кошмо Штаттарынын ортосундагы "Миң жылдык Чакырыктарынын" эсебинин Босоголук программасынын чегинде көмөк көрсөтүү жөнүндө Макулдашууну ратификациялоо тууралуу»

Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыктары 53. «Мамлекеттик кызматчылардын этикасы жөнүндө» 2001-жылдын 9-январы №11 54. «Кыргыз Республикасынын укук маалыматтарынын борбордоштурулган банкын түзүү боюнча чаралар жөнүндө» 2001-жылдын 10-февралы № 56 55. «2002-2010-жылдардагы мезгилге "Адам укугу" Улуттук программасы жөнүндө» 2002-жылдын 2-февралындагы №1 56. «Кыргыз Республикасында коррупцияга каршы күрөштүн мамлекеттик стратегиясы жөнүндө» 2005-жылдын 21-июну № 251

79  57. «Ишкердик субъекттеринин ишине контролдоочу, укук коргоо жана башка мамлекеттик органдардын кийлигишүүсүн чектөө боюнча чаралар жөнүндө» 2005- жылдын 23-июлу №284 58. «Терроризмди финансылоого, кылмыштуу жол менен алынган кирешелерди "адалдоого" каршы күрөшүү боюнча ыйгарым укуктуу орган жөнүндө » 2005-жылдын 8- сентябры № 352 59. «Коррупцияга каршы күрөш боюнча кечиктирилгис чаралар жөнүндө» 2005- жылдын 21-октябры № 476 60. «Кыргыз Республикасында мамлекеттик кызматты уюштуруунун кээ бир маселелери жөнүндө» 2005-жылдын 24-октябры № 485. 61. «Кыргыз Республикасынын Финансылык чалгындоо кызматынын маселелери жөнүндө» 2005-жылдын 29-декабры, № 655 62. «Кадр саясатын жана мамлекеттик кызмат жөнүндө Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын аткаруунун мониторинг системасын андан ары өркүндөтүү боюнча чаралар жөнүндө» 2007-жылдын 28-февралы №77 63. «Экономикалык кылмыштын түрлөрүнө каршы күрөштү жүзөгө ашыруучу мамлекеттик органдардын функцияларын жана ыйгарым укуктарын иретке келтирүү жөнүндө» 2008-жылдын 11-апрели № 131 64. «Кыргыз Республикасынын Финансылык полиция кызматы жөнүндө» 2008- жылдын 10-июну № 200 65. «Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлигинин маселелери», 2008- жылдын 19-июну № 224 66. «Кыргыз Республикасында менчик укуктарын коргоону жана ага кол тийбестикти күчөтүү жөнүндө» 2008-жылдын 9-декабры № 434 67. «Ишкердик ишти жөнгө салуу жагында мамлекеттик саясатты өркүндөтүү жөнүндө» 2008-жылдын 9-декабры № 435 68. «Кыргыз Республикасынын Улуттук коопсуздук концепциясы жөнүндө» 2009-жылдын 18-февралы № 115 69. «Кыргыз Республикасында коррупцияга каршы күрөшүүнүн Улуттук стратегиясы жөнүндө» 2009-жылдын 11-марты № 155

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн токтомдору 70. «Мамлекеттик сатып алууларды ишке ашырууда чектик суммаларды бекитүү жөнүндө» 2001-жылдын 9-июлу №327 71. «2002-2010-жылдардагы мезгилге "Адам укугу" Улуттук программасын ишке ашыруу боюнча комплекстүү чаралар жөнүндө» 2002-жылдын 2-августу №513 72. «Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик кызматчыларын стажировкага, кайта даярдоого Жана квалификациясын жогорулатуу үчүн чет өлкөгө жиберүүнүн тартиби жөнүндө жобону бекитүү тууралуу» 2002-жылдын 16-июлу №476; 73. «Кыргыз Республикасында аудиттин эл аралык стандарттары жөнүндө» 2003- жылдын 22-апрелиндеги №235 74. «Кыргыз Республикасынын Президентинин "Кыргыз Республикасында бухгалтердик жана финансылык отчеттуулук системаларын реформалоо боюнча чаралар жөнүндө" Указын ишке ашырууну камсыз кылуу тууралуу» 2003-жылдын 22-апрели №236 75. «Кыргыз Республикасынын мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлерин окутуу жана квалификациясын жогорулатуу маселелери жөнүндө» 2004- жылдын 26-январы №35 76. «Коомдук бирикмелер, коомдук фонддор (өкмөттүк эмес уюмдар) жана мамлекеттик бийлик органдары ортосунда кызматташуу Концепциясын бекитүү жөнүндө» 25-марты № 200 77. «Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Финансылык отчеттуулук стандарттары жана аудит боюнча мамлекеттик комиссия жөнүндө» 2004-жылдын 29- апрели №316

80  78. «2007-2010-жылдарга өлкөнү өнүктүрүү стратегиясы жөнүндө» 2007-жылдын 23-марты № 84 79. «Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик бажы комитетинин маселелери» 2007-жылдын 28-марты, № 88 80. «2007-2010-жылдарга Кыргыз Республикасында көмүскө экономиканы легалдаштыруу боюнча программа жөнүндө» 2007-жылдын 6-сентябры № 395 81. «Көмүскө экономиканы легалдаштыруу боюнча иш-чаралардын планын аткаруунун жүрүшү жөнүндө» 2008-жылдын 9-апрели № 137 82. «Кыргыз Республикасынын Финансылык полиция кызматынын маселелери» 2008-жылдын 14-июлу, № 376 83. «Бириккен Улуттар Уюмунун адам укугу боюнча эл аралык келишимдеринин жоболорунун Кыргыз Республикасы тарабынан аткарылышы боюнча базалык документти жактыруу жөнүндө» 2008-жылдын 11-декабры № 685

Башка булактар 84. 2003-2009-жылдар үчүн Трансперенси Интернэшнл эл аралык коомдук уюмунун отчеттору 85. ООН кылмыштуулуктун алдын алуу жана укук бузууларга каршы күрөшүү боюнча VII Конгресси, Милан, 1985 86. Кыргыз Республикасынын Конституциялык Сотунун Регламенти, Кыргыз Республикасынын Конституциялык Сотунун 1995-жылдын 4-августундагы №1 чечими менен бекитилген 87. Кыргыз Республикасынын Жогорку Сотунун Регламенти, Кыргыз Республикасынын жогорку Сотунун пленумунун 2004-жылдын 22-октябрындагы №9 токтому менен бекитилген 88. Иш кагаздарын жүргүзүү боюнча нускоо, Кыргыз Республикасынын Жогорку Сотунун Төрагасы тарабынан 2006-жылдын 28-сентябрындагы №48 чечими менен бекитилген 89. «Судьялардын тартип комиссиясы жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Судьялар кеңеши тарабынан 2008-жылдын 6-июнунда бекитилген

81

Обзор нормативно-правовой и институциональной базы по борьбе с коррупцией в Кыргызской Республике

Под редакцией Кубанычбека Омуралиева

Бишкек 2009

1  УДК 351/354 ББК 67.99 (2)8

О-14

Авторский коллектив: Омуралиев Кубанычбек Касымович – руководитель; Майчиев Шамарал Юсупович; Сырдыбаев Суйунбек Мадылбекович; Таранчиева Асия Токбаевна; Сагынбаев Дамир Казакович;

О-14 Обзор нормативно-правовой и институциональной базы по борьбе с коррупцией в Кыргызской Республике. Авторский коллектив: К.К Омуралиеви другие - Б.: (Турар). 2009. 128с.,

ISBN 978-9967-421-97-4

В настоящей публикации представлены обзор национальной программы, основные положения нормативно-правовой и институциональной базы КР в сфере борьбы с коррупцией, а также результаты анализа уровня коррупции и состояние борьбы с ней на основании исследований независимых общественных организаций и статистических данных государственных органов.

Публикация рассчитана на широкий круг читателей, как служащих государственных, в том числе правоохранительных и муниципальных органов, так студентов и представителей академических кругов, а также исследователей и простых читателей.

Публикация данного издания стала возможной благодаря поддержке Центра ОБСЕ в Бишкеке.

Издание не предназначено для продажи и распространяется бесплатно.

О 1203021100-09 УДК 351/354 ББК 67.99 (2)8

ISBN 978-9967-421-97-4 © К. Омуралиев и другие

Centre in Bishkek

2  ОГЛАВЛЕНИЕ ПРЕДИСЛОВИЕ 4

I. НАЦИОНАЛЬНАЯ ПОЛИТИКА ПО БОРЬБЕ С КОРРУПЦИЕЙ 5 1. Антикоррупционная стратегия Кыргызской Республики 5 2. Подходы в борьбе с коррупцией 6 3. Статистические данные о некоторых преступлениях, связанных с коррупцией 7 4. Восприятие проблемы коррупции в Кыргызской Республике 9

II. ИНСТИТУТЦИОНАЛЬНАЯ ПОДДЕРЖКА ПО БОРЬБЕ С КОРРУПЦИЕЙ 11 1.Национальное агентство КР по предупреждению коррупции 11 2.Национальный совет КР по борьбе с коррупцией 13

III. УКРЕПЛЕНИЕ ПРИНЦИПОВ ПОДОТЧЕТНОСТИ И ПРОЗРАЧНОСТИ 14 1. Подотчетность и прозрачность государственных органов 14 2. Государственные закупки 24 3. Финансовый контроль и государственный аудит 24 4. Администрирование налогов и таможенных платежей 24 5. Нормы корпоративного бухгалтерского учета и аудита 26 6.Доступ к информации 29 7. Подотчетность и прозрачность в негосударственном секторе 30 а) Корпоративное управление и конфликт интересов в частном секторе б) Этический кодекс и конфликт интересов в некоммерческом секторе в) Этический кодекс и конфликт интересов в системе политических партий

IV. КОРРУПЦИОННЫЕ ПРЕСТУПЛЕНИЯ И ПРАВОПРИМЕНИТЕЛЬНАЯ ПРАКТИКА 34 1. Законодательное регулирование коррупционных преступлений 35 2. Понятие коррупции, как уголовно наказуемого деяния. 36 3.Иные коррупционные преступления 40 2. Роль правоохранительных и иных госорганов в борьбе с коррупцией 42

V. АНТИКОРРУПЦИОННЫЕ МЕРЫ В СУДЕБНОЙ СИСТЕМЕ 45 1. Институт независимости судебной власти 45 2. Порозрачность судебной власти 47 3. Профессиональная этика судей 49 4. Доcтуп к справедливому правосудию 50 5. Судебное самоуправление и финансирование судебной власти 51

VI . МЕЖДУНАРОДНЫЕ АСПЕКТЫ 52 1. Международно-правовые договоры по борьбе с коррупцией 52 2. Зарубежные институты по борьбе с коррупцией 55

VII. Заключение 55

VIII. Список нормативных правовых актов, использовавшихся при составлении обзора 57

3  Предисловие Настоящий обзор нормативно - правовой и институциональной базы по борьбе с коррупцией в КР подготовлен с целью доведения основных положений нормативных правовых актов и состояния институциональной базы в области борьбы с коррупцией до широкой общественности. Известно, что проблема коррупции носит международный характер и она существует во многих странах, независимо от политического устройства, уровня политического развития, и различается лишь масштабами. Как показывает мировая практика, особенно уязвимыми к воздействию коррупции становятся развивающиеся страны и страны, находящиеся в переходном периоде из-за специфики социальных и экономических проблем, стоящих перед ними, поскольку коррупция не только серьезно тормозит дальнейшее продвижение реформ, а также способствует порождению бедности и нестабильности развития этих стран. Проблема коррупции находится на острие общественного интереса в Кыргызстане. Разрушающий эффект коррупции затронул сегодня почти все сферы жизни. Коррупция не только широко распространена в государственных структурах (особенно в фискальных и правоохранительных органах), она проникла буквально повсюду, начиная с больниц и школ, частного сектора и заканчивая совместными проектами, осуществляемыми с иностранными инвесторами и международными донорами. Коррупция, возведенная в разряд обычных отношений между, нечистыми на руку, государственными чиновниками, сотрудниками правоохранительных и судебных органов, сферы образования, здравоохранения и социального обеспечения и простыми гражданами стала одной из главных причин нагромождения нерешенных социальных проблем, ухудшения общей экономической ситуации в стране. Для искоренения коррупции требуется создание благоприятных условий для бизнеса, здоровой конкуренции среди предпринимателей, устранение искусственно создаваемых административных барьеров, которые не могут быть реализованы без изменения взаимоотношений государства и его граждан, основанных на строгом соблюдении своих прав и обязанностей, диктатуре закона и отказа от ставших привычными понятий о купле-продаже всего. Залогом достижения этих целей является не только неподкупная и беспристрастная судебная система, прозрачность, подотчетность и добросовестное управление в системе государственной службы, но и коренная ломка глубоко устоявшихся порочных убеждений о всесилии денег, и осознание того социального, экономического и нравственного вреда, который несет в себе коррупция. Ратификация Конвенции ООН против коррупции, утверждение Государственной стратегии борьбы с коррупцией, учреждение Службы финансовой разведки, институционализация управления кадрами государственной службы и предотвращения коррупции свидетельствуют о государственном подходе к проблеме. Во время верстки данного издания Президент Кыргызской Республики К.Бакиев в своем выступлении на республиканском совещании руководителей органов государственной власти 20 октября 2009 г. объявил о том, что в целях повышения эффективности борьбы с коррупцией проводится серьезная реорганизация соответствующих государственных органов. Национальное агентство Кыргызской Республики по предупреждению коррупции передается в ведение Агентства Кыргызской Республики по делам государственной службы, которое преобразуется в Государственную кадровую службу Кыргызской Республики. Служба финансовой полиции получает статус центрального органа и ей будет поручено проведение следствия по всем видам экономических преступлений, включая контрабанду, что упраздняет дублирование в правоохранительных органах. Упразднено Государственное агентство по закупкам и материальным резервам, с передачей его функций Минфину и Фонду государственных материальных резервов. Несмотря на изменения в организационных структурах, цели, задачи и функции, основных антикоррупционных институтов остались без изменений. В этой связи, авторы приняли решение оставить без изменений в тексте названия и функции реорганизованных органов. Это небольшой перечень конкретных шагов в сфере борьбы с коррупцией, предпринятых руководством страны, направленных на достижение комплексного и системного подхода, опирающегося на сотрудничество и взаимодействие всех ветвей власти, гражданского общества, бизнеса и международного сообщества. При этом, следует пристальное внимание уделять необходимости развития системы превентивных мер, которым ранее не придавалось особого значения. Выражаем надежду, что данная публикация даст возможность специалистам и экспертам государственных и муниципальных органов, работникам правоохранительных органов, преподавателям и

4 студентам высших учебных заведений, а также всем другим заинтересованным лицам активно использовать ее в антикоррупционной деятельности.

Кубанычбек Омуралиев, Исполнительный Эндрю Тесорьер, Посол директор ОО «Кыргызские парламентарии Глава Центра ОБСЕ в Бишкеке против коррупции» I. Национальная политика по борьбе с коррупцией Негативное влияние коррупции на процессы социально-экономического развития, борьбы с бедностью, подрыв доверия граждан к институтам демократического государства потребовали разработки антикоррупционной политики в национальном масштабе, которая стала средством консолидации усилий государственных органов и гражданского общества. Кыргызская Республика, начав осуществление радикальных реформ своей экономической и политической системы, в 90-е годы столкнулась с серьезными проблемами коррупции в деловом секторе, в госструктурах и финансовых кругах. В связи с этим в 1997 году была утверждена трехлетняя государственная программа по усилению борьбы против коррупции, которая в 2001 году была продлена еще на последующие три года. В 2003 году принят закон КР «О борьбе с коррупцией» 1 ,направленный на выявление, предупреждение и пресечение коррупционных правонарушений, привлечение виновных лиц к ответственности. Законом также были установлены правовые и организационные основы борьбы с коррупционными правонарушениями. Далее, одним из важных событий, в сфере борьбы с коррупцией, стало образование Консультативного совета по добросовестному управлению 2 (КСДУ). Целью его образования, включая его рабочий орган - Секретариат КСДУ, было формирование новых подходов добросовестного управления в свете реформирования государственного управления. Совет был возглавлен Президентом КР. В состав входили пять членов от кыргызской стороны - представители исполнительной власти и бизнеса и пять от доноров – представители международных организаций и дипломатических представительств, аккредитованных в КР. Следует отметить, что инициатором подготовки первой Стратегии борьбы с коррупцией выступил Секретариат КСДУ. Вместе с тем, необходимо признать, что принимаемые меры во многом носили декларативный и формальный характер и соответственно были далеки от ее реализации в полной мере.

1. Антикоррупционная стратегия Кыргызской Республики Практическим шагом в сфере борьбы с коррупцией стала разработка Государственной стратегии борьбы с коррупцией и Плана действий по её реализации, утвержденный 21 июня 2005 года Указом и.о. Президента КР 3 . Эту программу можно назвать исторической, потому что принятие данного документа заложило системные подходы в борьбе с коррупцией. Стратегия была подготовлена рабочей группой из числа представителей государственных органов, НПО, СМИ, предпринимателей и специалистов международных организаций, работающих в КР, с учетом замечаний и предложений, полученных в ходе широкого обсуждения Проекта. Следует отметить, что сообщения о проекте Стратегии были опубликованы в СМИ, а текст был размещен для широкого обсуждения на веб-сайте Секретариата КСДУ. Стратегия направлена на уменьшение уровня коррупции в КР путем устранения причин, порождающих ее, создания в обществе нетерпимого отношения к коррупции с помощью координации сил и средств различных государственных структур, международных донорских организаций и НПО и соответственных адекватных правоохранительных мер. Стратегия стала единой платформой, объединяющей все антикоррупционные мероприятия в определенной логике и последовательности, что способствует повышению эффективности антикоррупционных мероприятий. Разрабатываемые меры направлены на эффективное и действенное предупреждение, выявление и пресечение коррупции, организацию эффективной борьбы с нею. Стратегия предусматривает также активное международное сотрудничество и координацию борьбы с коррупцией с международными организациями. К Стратегии разработан План действий по ее реализации, в котором определены конкретные мероприятия, последовательность их осуществления, индикаторы исполнения, ответственные структуры и их партнеры. Для того, чтобы предпринимаемые усилия были последовательными и систематическими, мероприятия разработаны как краткосрочные (до конца 2005 года) и среднесрочные (2005-2007 годы), так и долгосрочные (2008 год и далее). Что касается направлений, то превентивные меры и общественная поддержка являются безусловными приоритетами, как наиболее действенные.

1 Закон КР «О борьбе с коррупцией» от 6 марта 2003 года №51 2 Указ Президента КР от 12 февраля 2004 года № 54 3 УП № 251 5  Впервые в данном документе дано определение коррупции не как уголовно-наказуемого деяния, а как социального явления, требующего постоянного и системного подхода в работе. В частности, в Стратегии дано следующее определение: коррупция – это социальное явление, которое часто выражается в виде конкретного правонарушения, но в целом не может быть полностью охвачено определениями уголовного права. Поэтому Стратегия рассматривает коррупцию в самом широком смысле как любое использование властных полномочий или служебного положения в личных целях. Данная формулировка совпадает с рабочим определением, предложенным междисциплинарной группой по коррупции Совета Европы: «коррупция представляет собой взяточничество или любое другое поведение лиц, которым поручено выполнение определенных обязанностей в государственном или частном секторе, которое ведет к нарушению обязанностей, возложенных на них в рамках должности, и имеет целью получение любых незаконных выгод для себя и других». Стратегией борьбы с коррупцией в КР определены следующие основные подходы в борьбе с коррупцией: предупреждение коррупции, преследование коррупции, механизм ограничений, антикоррупционный орган и общественная поддержка, в соответствии с этим поставлены ее главные задачи: - определить единую, последовательную и долгосрочную программу борьбы с коррупцией; - обозначить приоритетные направления борьбы с коррупцией; - определить мероприятия и ресурсы для достижения приоритетов, а также ответственные структуры и сроки исполнения; - установить систему отслеживания реализации антикоррупционных мероприятий; - провести оценку осуществлявшихся ранее антикоррупционных мер; - создать механизмы координации антикоррупционных усилий государственных органов и институтов; - выработать критерии оценки состояния коррупции в стране; Следует особо отметить, что Стратегия является постоянно обновляемым документом, когда ее содержание изменяется и дополняется в зависимости от приоритетов, стоящих перед страной, и новых данных о состоянии коррупции. Так, в 2009 году была принята обновленная стратегия, или точнее - утвержден новый план действий 4 по борьбе с коррупцией. В то же время, для успешной реализации Стратегии критически важно разработать и внедрить систему мониторинга и оценки. Следует отметить, что к разработанным в Стратегии мероприятиям подобраны индикаторы для отслеживания результатов, которые должны стать органической частью Стратегии. Предполагается, что органом мониторинга и оценки выступит Национальное агентство по предупреждению коррупции, одновременно в целях соблюдения объективности и беспристрастности к мониторингу и оценке могут привлекаться неправительственные организации и независимые институты.

2. Подходы в борьбе с коррупцией а) Предупреждение коррупции Меры профилактики коррупции считаются самым эффективным средством борьбы, поскольку они воздействуют на причины и условия возникновения коррупционных действий. В первую очередь меры профилактики включают повышение открытости и прозрачности государственного управления. Практические мероприятия должны быть направлены на расширение доступа граждан к информации, особенно касающейся их прав и свобод. Важным направлением деятельности в осуществлении превентивных антикоррупционных мероприятий является сокращение разрешительных и распорядительных функций органов государственного управления. Начало процессу реформирования нормативной правовой базы в сфере разрешительной регулятивной политики положил Указ Президента КР «О некоторых мерах по оптимизации разрешительно-регулятивной системы в КР» 5 , согласно которому определено, что важнейшей задачей госорганов на ближайший период является устранение любых не оправдывающих себя регистрационных, разрешительных, фискальных, контрольных, надзорных и иных избыточных государственных функций, содержащихся в законодательных и иных нормативных правовых актах, а также в актах министерств, ведомств, глав местных госадминистраций и органов местного самоуправления, создающих препятствия или трудности для осуществления предпринимательской деятельности в КР. Также одним из результативных примеров в борьбе с коррупционными проявлениями в системе высшего образования стало введение общереспубликанского тестирования при поступлении в вузы. Следует отметить, что КР одним из первых в СНГ внедрил у себя этот современный метод, позволяющий обеспечить равный доступ к высшему образованию и зависящий только от уровня знаний абитуриента.

4 Указ Президента КР «О Национальной стратегии борьбы с коррупцией в КР» от 11 марта 2009 года № 15 5 Указ Президента КР от 23 июля 2007 года № 344 6  б) Преследование коррупции Преследование коррупционных действий должно иметь вспомогательный характер, что, в свою очередь, не умаляет важности карательных мер против коррупции. Самым важным в преследовании коррупции является условие соблюдения прав и свобод граждан и недопущение чрезвычайных мер, которые, как правило, могут дать кратковременный эффект, но не будут влиять на корни коррупции. В настоящее время преследование коррупции идет по пути унификации национальных законодательств с международными требованиями, в частности, с положениями Конвенции ООН против коррупции. Учитывая интернациональный характер коррупции, в преследовании коррупции важно сокращение возможностей для коррупционеров укрыть незаконно нажитое имущество и ценности за пределами своей страны.

в) Механизмы ограничений В борьбе с коррупцией существует особое направление – установление особых требований и стандартов поведения для тех групп, которые работают «в зоне коррупционного риска», например, государственным служащим, работникам социальной сферы. Эти требования касаются в первую очередь контроля над их имуществом, которое должно иметь законное происхождение. В 2004 году в КР был принят Закон «О декларировании и публикации сведений о доходах, обязательствах и имуществе лиц, замещающих политические и иные специальные государственные должности, а также их близких родственников» 6 . Разработан ряд подзаконных актов, регламентирующих процедуры декларирования. С момента принятия закона о декларировании доходов высокопоставленными чиновниками с 2005 года сдаются сведения о доходах и принадлежащем им и их ближайшим родственникам имуществе. Вместе с тем, эти процессы идут достаточно непросто. Некоторые чиновники проигнорировали требования законодательства о декларировании доходов. До сих пор еще нет четкого законодательного механизма привлечения к ответственности за отказ от представления деклараций. Что касается стандартов поведения, то к ним относится этический кодекс государственной службы и профессиональные кодексы, которых должны придерживаться служащие государственных организаций.

г) Антикоррупционный орган В условиях, когда обычные государственные институты и система правосудия не справляются с проблемой коррупции, во многих странах создаются специализированные антикоррупционные структуры – агентства, комиссии, службы по борьбе с коррупцией. В октябре 2005 года в соответствии с Указом Президента КР 7 образован антикоррупционный орган и в КР – Национальное агентство КР по предупреждению коррупции и его наблюдательный орган - Национальный совет КР по борьбе с коррупцией. Более подробно цели и задачи этого органа описаны ниже в отдельном разделе.

д) Общественная поддержка Успех антикоррупционной борьбы во многом обуславливается широкой и систематической общественной поддержкой. Она достигается целенаправленной и постоянной работой с общественностью, прежде всего через информирование граждан, обучение и просвещение. Основной целью таких мероприятий должно быть создание нетерпимого отношения к коррупции как общественно опасному явлению, потому что во многом коррупция процветает благодаря равнодушию и потворству граждан. Коррупция должна восприниматься не как «умение жить», но как неправильное, аморальное поведение. И так как основы поведения человека закладываются в самом юном возрасте, антикоррупционное обучение должно начинаться в дошкольных и школьных учреждениях и продолжаться далее для всех возрастов.

3. Статистические данные о некоторых преступлениях, связанных с коррупцией Коррупция и связанные с ней преступные проявления в сферах экономики, финансов, государственного управления, предоставления услуг и других сферах продолжают наносить государству невосполнимый материальный и нравственный ущерб. Более того, из-за противоправных действий множества должностных лиц органов государственного управления не могут в полной мере реализовываться принятые национальные и государственные программы.

6 Закон КР «О декларировании и публикации сведений о доходах, обязательствах и имуществе лиц, замещающих политические и иные специальные государственные должности, а также их близких родственников» 7 августа 2004 года №108 7 Указ Президента КР «О безотлагательных мерах по борьбе с коррупцией» от 21 октября 2005 года № 476 7  В ниже приведенной таблице представлены статистические данные о состоянии экономической, должностной и коррупционной преступности 8 . Таблица №1

2005 2006 2007 2008 Выявлено экономических и должностных преступлений 2971 3119 2916 2139 в том числе: хищения 914 870 736 310 Взяточничество 200 243 211 146 Злоупотребление должностным 603 608 550 508 положением Халатность, служебный подлог 222 170 181 79 Материальный ущерб по уголовным делам, возбужденным по 496 млн. 133 718 млн. 649 млн. 908 834 млн. экономическим и должностным тыс. сомов 117 тыс. тыс. сомов 898 тыс. преступлениям сомов сомов 302 млн. 217 267 млн. 400 млн. 107 370 млн. Возмещено тыс. сомов 134 тыс. тыс. сомов 778 тыс. сомов сомов Материальный ущерб по должностным 147 млн. 917 79 млн. 61 84 млн. 872 тыс. 472 млн. преступлениям тыс. сомов тыс. сомов сомов 609 тыс. сомов 104 млн. 896 34 млн. 700 33 млн. 362 тыс. 103 млн. Возмещено тыс. сомов тыс. сомов сомов 928 тыс. сомов

Приведенные выше данные показывают ухудшение работы правоохранительных органов в борьбе с экономическими и коррупционными преступлениями. В то же время они отражают динамику совершаемых в республике должностных преступлений, являющихся одним из элементов коррупционной преступности. При этом значительная часть данных коррупционных преступлений выявлена в среднем звене руководителей органов государственной власти и управления, а представители высших эшелонов остаются вне поля зрения. Анализ причин и условий, способствующих совершению коррупционных преступлений, показывает, что большинство из них совершаются либо при умышленном попустительстве со стороны ответственных руководителей всех уровней, либо непосредственно самими руководителями. В связи с этим одной из основных причин распространения коррупции в различных сферах общественной и государственной жизни остаются серьезные недостатки при подборе и расстановке кадров государственных органов. Жульничество и махинации в финансово-кредитной и банковской системе, на рынке ценных бумаг, лжебанкротства и другие ухищрения приводят к потерям денежных сумм в сотни миллионов сомов. Не менее серьезная проблема обозначилась в сфере государственных закупок услуг и товаров, реализуемых органами исполнительной власти и управления, государственными предприятиями, организациями. Зачастую руководители, преследуя свои меркантильные интересы, заключают заведомо невыгодные для государства контракты, которые впоследствии наносят большой экономический ущерб республике. Активизация инвестиционной деятельности в КР также становится привлекательной сферой для коррумпированных государственных чиновников. В последнее время, несмотря на каждодневные призывы бороться с контрабандой, растет экономический ущерб, причиняемый от незаконного перемещения через государственную границу товаров, пользующихся повышенным спросом, ГСМ, незаконного экспорта сырья и материалов. Формы и объемы контрабанды в республике не снижаются, а лишь видоизменяются, приобретая все более изощренные схемы и виды. Наряду со специфической проблемой контрабанды одной из острых проблем настоящего времени является нанесение государству значительного ущерба от недоплаты таможенных пошлин. Продолжают иметь место факты, когда должностные лица различных органов управления умышленно избегают решения возникших вопросов и проблем на месте, создают волокиту. Тем самым они дискредитируют проводимые в республике демократические реформы и порождают справедливые жалобы граждан, нанося невосполнимый ущерб экономике и имиджу республики, и в совокупности

8 Статистическая отчетность о состоянии преступности в Кыргызской Республике за 2005-2008 г.г. //Данные Информационно- аналитического центра МВД Кыргызской Республики. 8 создавая материальную почву для реальной угрозы национальной безопасности государства. Растет количество нарушений, связанных с выделением земельных участков под индивидуальное строительство и, как следствие, участившимися случаями различного рода мошеннических действий на уровне органов местного самоуправления при осуществлении сделок с земельными участками. Бороться с коррупцией только средствами и методами правоохранительных органов – означает бороться только с ее последствиями, но не с условиями и причинами, детерминирующими это социальное явление. Необходимо еще раз пересмотреть организацию работы по предупреждению и борьбе с коррупцией, объективно привлечь к юридической ответственности виновных лиц за сложившуюся в республике обстановку. Кроме этого, следует ужесточить контроль над деятельностью государственных служащих и их подотчетностью.

4. Восприятие проблемы коррупции в Кыргызской Республике Работа по разработке и дальнейшему применению стратегии в области борьбы с коррупцией строится на основе результатов анализа основных проблем в системе государственного управления, а также исследований, проведенных международными организациями и НПО. В настоящее время не существует единой и универсальной методики оценки состояния коррупции. Для оценки состояния коррупции в КР необходимо использовать несколько видов исследования: 1. Экспертные оценки. 2. Интегральные индексы, состоящие из нескольких экспертных оценок. 3. Опросы общественного мнения. Оценка должна проводиться регулярно уполномоченным антикоррупционным государственным органом с привлечением государственных и неправительственных структур, а также некоммерческих исследовательских организаций. Что касается международных оценок, согласно известному Индексу восприятия коррупции Трансперенси Интернэшнл (ТИ), Кыргызстан занимал 142-е место в мире в 2006 году (среди 163 стран мира), 150-е место в 2007 году (среди 180 стран) и 166 –е место в 2008 году (среди 180 стран) и находился в группе стран с высоким уровнем коррупции (см. таблицу 2).

Таблица №2 Индекс восприятия коррупции (ИВК) 9 в 2006-2008 гг.

Страна Рейтинг страны ИВК 2006 2007 2008 2006 2007 2008 Армения 93 99 109 2,9 3,0 2,9 Азербайджан 130 150 158 2,4 2,1 1,9 Беларусь 151 150 151 2,1 2,1 2,0 Грузия 99 79 67 2,8 3,4 3,9 Молдова 79 111 109 3.2 2,8 2,9 Казахстан 111 150 145 2,6 2,1 2,2 Кыргызстан 142 150 166 2,2 2,1 1,8 Россия 121 143 147 2,5 2,3 2,1 Таджикистан 142 150 151 2,2 2,1 2,0 Туркменистан 142 162 166 2.2 2.0 1,8 Украина 99 118 134 2,8 2,7 2,5 Узбекистан 151 175 166 2,1 1,7 1,8 Всего стран 163 180 180

Балл ИВК страны или территории отражает восприятие уровня коррумпированности государственного сектора предпринимателями и экспертами по данной стране и оценивает его по шкале от 10 (коррупция практически отсутствует) до 0 (очень высокий уровень коррупции). Что такое Индекс восприятия коррупции (ИВК)? ИВК, составляемый ТИ, ранжирует страны по оценкам степени распространенности коррупции среди государственных служащих и политиков. Это комплексный индекс, основанный на данных экспертных опросов и исследований в отношении коррупции, проводимых различными представительными организациями. Индекс отражает мнения предпринимателей и аналитиков из различных стран мира, в том числе экспертов, проживающих в стране, в отношении которой проводилось исследование. Для целей ИВК, каково определение коррупции? ИВК фокусирует внимание на коррупции в государственном секторе и определяет коррупцию как злоупотребление служебным положением в целях личной выгоды. Исследования, используемые ТИ при составлении ИВК, в основном содержат вопросы, связанные с злоупотреблением властью, имеющим отношение к извлечению личной выгоды,

9 Источник: отчеты "Транспаренси интернейшнл" за 2006-2008 гг. 9 направленное, например, на подкуп государственных должностных лиц при осуществлении государственных заказов. Источники информации не разделяют административную и политическую коррупцию, а также низовую и верхушечную коррупцию. Почему ИВК основано только на восприятии коррупции? Очень трудно провести сравнительный анализ уровня коррупции по различным странам на основе фактических материалов, например, числа уголовных дел или судебных приговоров. Такие данные по различным странам не отражают реального уровня коррупции, они скорее являются показателем качества работы правоохранительных органов, судов и/или средств массовой информации по выявлению коррупции. Единственным методом сбора сравнительных данных является опора на опыт и мнения тех, кто непосредственно сталкивается с реальной коррупцией. Является ли ИВК надежной оценкой представлений об уровне коррупции в стране? В отношении восприятия коррупции ИВК является надежным инструментом измерения. Однако достоверность измерения не для всех стран одинакова. Страны, уровень коррупции в которых оценивается на основе небольшого числа источников данных и большим разбросом в оценках, предоставленных этими источниками (показателем чего является высокое стандартное отклонение), имеют менее достоверные показатели баллов и рангов. Является ли ИВК надежной оценкой для оказания поддержки в борьбе с коррупцией? Некоторые правительства выказывают интерес, целесообразно ли оказывать поддержку странам, воспринимаемым как высоко коррумпированные, и определять на основе баллов, какие страны получают помощь, а какие – нет. ТИ не поощряет использование ИВК для этих целей. Страны, которые воспринимаются как высоко коррумпированные, не должны наказываться за то, что они начинают восстановление с высокого уровня коррупции. Такие страны особенно нуждаются в безотлагательной помощи в борьбе с бедностью, вызванной коррупцией. Если страна оценивается как коррумпированная, но проявляет видимое желание проводить реформы, это должно послужить сигналом донорам, что страна нуждается в системных капиталовложениях, направленных на борьбу с коррупцией. И если доноры намерены поддерживать развитие проектов в таких странах, им следует обращать особое внимание на «предупреждающие знаки» коррупции – ситуации и сферы, наиболее ей подверженные, а также вводить дополнительный контроль над процессом выполнения программ для ограничения взяточничества. Какие источники использовались для ИВК? ИВК основано на данных 18 различных опросов и исследований, проведенных 12 независимыми организациями. ТИ прилагает все усилия к тому, чтобы гарантировать высокое качество источников первичной информации, используемых для составления ИВК, и целостность итоговых результатов исследования. Для этого данные должны быть хорошо обоснованы и достаточны для создания представлений об их надежности и достоверности. Данные для ИВК были предоставлены ТИ бесплатно, на условиях неразглашения информации. Для составления ИВК в основном предоставляют свои данные следующие организации и институты: Колумбийский Университет (Columbia University), Экономист Интеллидженс Юнит (Economist Intelligence Unit), Фридом Хаус (Freedom House), Информэйшн Интернэшнл (Information International), Международный институт управления развитием (International Institute for Management Development), Банк многостороннего развития (Multinational development bank), Мерчант Интернэшнл Груп (Merchant International Group), Агентство по оценке экономического и политического риска (Political and Economic Risk Consultancy), Трансперенси Интернэшнл/ /Гэллап Интернэшнл (Transparency International/Gallup International), Всемирный Банк/Европейский банк реконструкции и развития (World Bank/European Bank for Reconstruction and Development), Всемирный экономический форум (World Economic Forum) и Исследовательский центр мировых рынков (World Markets Research Centre).Вследствие того, что фундаментальные изменения уровня коррупции происходят достаточно медленно, ТИ основывает ИВК на усредненных данных, собранных за три последних года. На чьих оценках основаны исследования? Исследования проводятся среди представителей бизнеса и национальных аналитиков, включая исследования среди жителей страны. Важно заметить, что мнение граждан страны об уровне коррупции высоко коррелирует с точкой зрения иностранных граждан. Почему используются экспертные оценки, а не опросы общественного мнения? В прошлом в ИВК включались результаты опросов общественного мнения. Когда эти данные выбыли из источников информации, т.к. были проведены более чем три года назад, ТИ было решено сфокусировать ИВК исключительно на экспертных оценках. Основная причина этого заключалась в том, что, несмотря на то, что сами исследования не разделяют коррупцию на отдельные типы ее проявления, эксперты из среды бизнеса гораздо более, нежели простые граждане, осведомлены о верхушечной коррупции. Большинство же граждан имеет представление о случаях (или их отсутствии) низовой коррупции в стране. ТИ заинтересован в общественной оценке уровня коррупции – особенно как способа эффективной борьбы с взяточничеством. В этой связи ТИ разрабатывает собственный 10 инструментарий - Барометр мировой коррупции (Global Corruption Barometer), оценивая общественное мнение и коррупционный опыт граждан. Как ведется обобщающий подсчет и составление самого Индекса? ТИ приложил значительные усилия по созданию методологии для эффективного и высококачественного анализа первичных данных. Детальное описание основной методологии доступно на сайтах http://www.transparency.org/surveys/index.html#cpi или на www.ICGG.org.

II. Институциональная поддержка по борьбе с коррупцией В условиях, когда обычные государственные институты и система правосудия не справляются с проблемой коррупции, во многих странах создаются специализированные антикоррупционные структуры – агентства, комиссии, службы по борьбе с коррупцией. В этой связи, Указом Президента КР 10 образован антикоррупционный орган и в Кыргызской Республике – Национальное агентство КР по предупреждению коррупции и его наблюдательный орган - Национальный совет КР по борьбе с коррупцией. Национальный совет КР по борьбе с коррупцией призван объединить усилия государственных и общественных институтов в борьбе с коррупцией. Совет должен стать формой участия гражданского общества в принятии общих решений по вопросам, направленным против коррупции, в мониторинге мероприятий, реализуемых в данном направлении. Совет сформируется на паритетных началах как из представителей всех ветвей власти, так и представителей гражданского общества, так как эффективность борьбы с коррупционными проявлениями во многом будет зависеть от взаимодействия и солидарной ответственности всех ветвей власти и общественности за процесс оздоровления государства и общества. Решению создания в КР единого антикоррупционного органа предшествовало, во-первых, широкое распространение коррупции в стране, во-вторых, объединение антикоррупционных усилий государства, гражданского общества, бизнес-сообщества и международных организаций, в-третьих, анализ работы правоохранительных органов в сфере борьбы с коррупцией. Этому антикоррупционному органу придавалась особая роль стать единственным государственным уполномоченным органом по предотвращению коррупции, координации и контроля за исполнением антикоррупционных мер, стратегий и планов действий, расширения и распространения знаний по вопросам предупреждения коррупции. Опыт предыдущих лет показал, что борьбе с коррупцией не хватило системности, последовательности, которые был призван обеспечить единый государственный антикоррупционный орган. Относительно целей и задач – предпологалось сосредоточение антикоррупционного агентства на мерах по предупреждению коррупции, в частности, в разработке антикоррупционной политики, контроле над исполнением антикоррупционных мероприятий, экспертизе действующего законодательства и законопроектов на предмет коррупционных рисков, а также антикоррупционном просвещении. Следует отметить, что наличие органа или органов по предупреждению и противодействию коррупции и наличие органа или органов, противодействующих коррупции с помощью правоохранительных мер, закреплено среди обязательств стран-участниц в статьях 6 и 36 Конвенции ООН против коррупции, которую КР ратифицировала в августе 2005 года. Кроме того, подобные рекомендации были высказаны международными экспертами таких авторитетных организаций, как ОЭСР, ПРООН, ОБСЕ, ЮСАИД и многими другими. Исследование возможности создания единого антикоррупционного органа в КР было инициировано Секретариатом КСДУ в 2004 году. Для всестороннего обсуждения результатов проводимого исследования была сформирована рабочая группа из числа представителей государственных органов, НПО, СМИ, предпринимателей и специалистов международных организаций. Разработчики сошлись во мнении, что коррупция в нашей республике давно приобрела масштабы серьезной проблемы, став барьером на пути социально-экономического развития и угрозой национальной безопасности страны.

1. Национальное агентство Кыргызской Республики по предупреждению коррупции Национальное агентство КР по предупреждению коррупции (далее - Агентство) является государственным исполнительным органом, не входящим в состав Правительства, проводящим единую государственную политику в области предупреждения коррупции и уполномоченным на осуществление деятельности по выявлению, устранению и предупреждению возникновения условий, способствующих появлению коррупции. Целью деятельности Агентства является снижение уровня коррупции в стране посредством

10 О безотлагательных мерах по борьбе с коррупцией» УП № 476 от 21 октября 2005 года 11 разработки, мониторинга и реализации мер, направленных против коррупции. Основными задачами Агентства являются: разработка государственной политики по борьбе с коррупцией в соответствии с приоритетными направлениями, определенными Национальным советом КР по борьбе с коррупцией, а также форм и методов борьбы с коррупцией; осуществление координации, мониторинга и оценки реализации государственной политики по борьбе с коррупцией; разработка и реализация мероприятий, направленных на ликвидацию и предупреждение условий, порождающих, провоцирующих и поддерживающих коррупцию; формирование в обществе нетерпимости к коррупционным проявлениям и самоорганизации в борьбе с коррупцией. Агентство осуществляет следующие функции: организует разработку целевых программ в области борьбы с коррупцией, осуществляет мониторинг их реализации; разрабатывает предложения по совершенствованию государственной политики в области борьбы с коррупцией; проводит оценку эффективности применяемых мер по борьбе коррупцией и вырабатывает новые методы антикоррупционной борьбы; проводит регулярную оценку состояния коррупции в стране; разрабатывает проекты законов, других нормативных правовых актов в области борьбы с коррупцией; проводит независимую экспертизу проектов законов и нормативных правовых актов, затрагивающих вопросы борьбы с коррупцией; осуществляет в пределах своей компетенции антикоррупционные исследования в отношении юридических лиц, осуществляющих публичные функции, и публичных должностных лиц с целью выявления фактов коррупции, установления причин возникновения таких фактов и принятия мер по их предотвращению в будущем; вырабатывает рекомендации по устранению условий, способствующих проявлению и росту коррупции; проводит пропагандистские, просветительские и образовательные компании по вопросам борьбы с коррупцией; сотрудничает с различными организациями, занимающимися вопросами борьбы с коррупцией, включая организации иностранных государств, международные организации и общественные объединения; ведет прием граждан и представителей организаций по заявлениям, жалобам и предложениям, связанным с проявлениями коррупции, регистрирует их и направляет в соответствующие органы управления, а также осуществляет дальнейший контроль за их выполнением. Агентство вправе: истребовать от юридических лиц, осуществляющих публичные функции, и публичных должностных лиц акты, приказы, другие документы, пояснения, необходимые для проведения анализа их деятельности. С документами, имеющими режим секретности либо конфиденциальности, разрешается работать сотрудникам Агентства, имеющим соответствующий допуск к работе с секретными документами и давшим соответствующие обязательства о неразглашении сведений, полученных в ходе исследования; давать юридическим лицам, осуществляющим публичные функции, и публичным должностным лицам обязательные для исполнения рекомендации по изменению процедур управления, проведению структурных и институциональных преобразований, внесению изменений и дополнений в нормативные правовые акты, регулирующие их деятельность, включая их внутренние акты в целях пресечения и предотвращения коррупции; по результатам проводимых антикоррупционных исследований вносить в установленном порядке на рассмотрение Президента, Жогорку Кенеша, Правительства предложения о внесении изменений и дополнений в нормативные правовые акты; проводить антикоррупционную экспертизу и давать заключения на проекты законов, других нормативных правовых актов; обращаться к Президенту, в Жогорку Кенеш, Правительство, к Генеральному прокурору, другим руководителям государственных и муниципальных органов с предложениями об увольнении назначенных ими должностных лиц, не исполняющих требования законодательства КР в области борьбы с коррупцией, настоящего Положения и норм профессиональной этики; формировать комиссии по исследованию действий должностных лиц, не исполняющих требования законодательства КР в области борьбы с коррупцией, настоящего Положения, норм профессиональной этики, а также за совершение других неправомерных действий; оценивать эффективность антикоррупционных мер, проводимых государственными органами; проводить исследования, осуществлять сбор и обработку информации с целью мониторинга уровня коррупции в стране и изучения общественного мнения; ходатайствовать перед компетентными органами о возбуждении уголовного разбирательства или выполнения других мер в отношении лиц, нарушающих положения законодательства в области борьбы с коррупцией и настоящего Положения; опубликовывать свои заключения о результатах проводимых антикоррупционных исследований и выполнении рекомендаций Агентства, включая информацию о действиях Президента , Жогорку Кенеша, Правительства по предложениям Агентства; сохранять анонимность лиц, сотрудничающих с Агентством, и источников информации; сотрудничать с другими органами, в том числе международными, осуществляющими деятельность в области борьбы с коррупцией; привлекать независимых специалистов для выполнения отдельных задач; принимать собственные внутренние акты, регулирующие деятельность Агентства; создавать представительства; выступать в суде в качестве истца и ответчика. Агентство возглавляется комиссаром, назначаемым Президентом, по согласованию с 12 Национальным советом КР по борьбе с коррупцией. Независимость Агентства обеспечивается: недопустимостью, под угрозой ответственности, вмешательства или воздействия в любой форме на деятельность Агентства и/или на сотрудников Агентства при решении вопросов, отнесенных к ведению Агентства. Лица, неправомерно пытающиеся вмешиваться или воздействовать на деятельность Агентства и/или на сотрудников Агентства при решении вопросов, отнесенных к ведению Агентства, подлежат ответственности в соответствии с законодательством КР; установленным порядком назначения и прекращения полномочий комиссара; своевременным и надлежащим финансированием деятельности Агентства. Во время исполнения своих функций и в течение двух лет после их окончания комиссар не может быть привлечен к уголовной и административной ответственности, налагаемой в судебном порядке, задержан, арестован, подвергнут обыску или личному досмотру, за исключением задержания на месте преступления. В случае задержания комиссара на месте преступления должностное лицо, произведшее задержание, немедленно уведомляет об этом председателя Национального совета КР по борьбе с коррупцией и Генерального прокурора КР. Национальный совет КР по борьбе с коррупцией в течение 24 часов должен принять решение о даче согласия на привлечение к ответственности комиссара. При неполучении согласия Национального совета КР по борьбе с коррупцией на задержание комиссар должен быть немедленно освобожден. Уголовное дело в отношении комиссара может быть возбуждено только Генеральным прокурором КР. Если сотрудник Агентства считает, что у него или любого другого сотрудника Агентства существует конфликт интересов, или другие обстоятельства, могущие повлиять на беспристрастность и объективность принимаемых решений, он обязан незамедлительно сообщить об этом комиссару, который должен принять меры по предотвращению негативных последствий конфликта интересов:временно отстранить сотрудника Агентства от выполнения обязанностей, в ходе выполнения которых возникает конфликт интересов; либо усилить контроль над выполнением сотрудником Агентства обязанностей, в ходе выполнения которых возникает конфликт интересов. О наличии конфликта интересов у комиссара последний обязан информировать Национальный совет КР по борьбе с коррупцией, который определяет другого сотрудника Агентства, уполномоченного выполнить действие, в ходе которого у комиссара возникает конфликт интересов. Порядок определения конфликта интересов определяется Законом КР «О государственной службе» и другими нормативными правовыми актами КР. Комиссар и сотрудники Агентства, а также члены их семей имеют право на персональную охрану в случае, если их жизни угрожает опасность, связанная с исполнением ими своих служебных обязанностей.

2. Национальный совет КР по борьбе с коррупцией Национальный совет КР по борьбе с коррупцией (далее – Совет) создан в целях обеспечения государственно-общественного контроля над реализацией мер по борьбе с коррупцией. Задачами Совета являются: определение приоритетных направлений деятельности Национального агентства КР по предупреждению коррупции (далее – Агентство) в соответствии с единой государственной политикой в области борьбы с коррупцией; осуществление государственно- общественного контроля над деятельностью Агентства; мониторинг соблюдения гарантий независимости Агентства, установленных Положением об Агентстве; мониторинг кадровой политики Агентства; предоставление консультаций комиссару Агентства по разным аспектам проблемы коррупции. В компетенцию Совета входит: дача согласия на назначение (утверждение) комиссара; утверждение годового плана работы Агентства; утверждение стратегии и перспективных планов развития Агентства; рассмотрение и утверждение отчетов комиссара; изучение общественного мнения, замечаний и предложений от государственных органов и организаций гражданского общества по поводу деятельности Агентства и рекомендация комиссару практических мер по итогам изученной информации. В состав Совета входят одиннадцать членов, представляющих государственные органы и организации гражданского общества: представитель Президента КР; представитель Правительства КР; представитель Жогорку Кенеша КР; представитель Верховного суда КР; комиссар Национального агентства КР по предупреждению коррупции; шесть представителей от гражданского общества (средства массовой информации, ассоциации предпринимателей, профессиональные союзы, академические круги, общественные объединения, творческие союзы). Члены Совета, представляющие гражданское общество, делегируются организациями гражданского общества, созданными в соответствии с законодательством КР (средства массовой информации, ассоциации предпринимателей, профессиональные союзы, академические круги, общественные объединения, творческие союзы).

13  Решение о направлении представителей гражданского общества в Совет должно быть принято уполномоченными органами направляющих организаций. Организации, представляющие интересы различных групп объединений гражданского общества и сформированные по профессиональным, региональным, политическим или другим признакам, могут выдвигать единых кандидатов. Заседания Совета проводятся не реже одного раза в три месяца. Внеочередные заседания Совета могут созываться по инициативе председателя Совета или комиссара, или шестерых членов Совета. Повестка дня заседаний Совета формируется в соответствии с планом работы на текущий год. В случае необходимости любые три члена Совета могут предлагать дополнительные вопросы в повестку дня.

III. Укрепление принципов подотчетности и прозрачности 1. Подотчетность и прозрачность государственных органов. В соответствии с Конституцией КР государственная и муниципальная службы КР открыты для граждан КР. a) Основные законодательные акты, регулирующие деятельность государственной службы. Основными законодательными актами, регулирующими деятельность государственной службы являются Конституция КР, законы КР «О государственной службе», «О Правительстве КР». «О Верховном суде КР и местных судах», «О статусе судей КР », Закон «О статусе депутата Жогорку Кенеша КР », «О Прокуратуре КР», «О Счетной палате КР», «О прохождении службы в таможенных органах КР», «О государственной налоговой службе КР», «О службе государственной охраны», «О пограничной службе», «О дипломатической службе КР», «О статусе военнослужащих», «Об органах внутренних дел КР», «О Центральной комиссии по выборам и проведению референдумов КР», «О борьбе с коррупцией» и другие. Согласно Закону «О государственной службе» государственные должности государственной службы (гражданской службы) подразделяются на политические государственные должности и административные государственные должности. Нужно учесть при этом, что действие Закона КР «О государственной службе» распространяется только на государственных служащих, занимающих административные государственные должности 11 . Политическая государственная должность – это государственная должность, назначение (избрание) и освобождение от которой производится Президентом, Жогорку Кенешем, Премьер- министром в установленном законодательством порядке, предусмотренная реестром политических и специальных государственных должностей КР и с определением круга полномочий, установленных для них Конституцией, законами КР, указами Президента, постановлениями Правительства КР; Административная государственная должность – это должность в аппарате государственного органа законодательной, исполнительной и судебной ветвей государственной власти, а также в Администрации Президента КР, с установленным для нее объемом полномочий и ответственности по осуществлению задач и функций государственного органа, установленных Конституцией и иными нормативными правовыми актами КР. В отношении государственных служащих аппаратов: судов, Омбудсмена (Акыйкатчы) КР, органов юстиции, прокуратуры, а также лиц, имеющих статус сотрудников правоохранительных органов, действие Закона «О государственной службе» распространяется в той мере, в которой их профессиональная деятельность не урегулирована специальными законами. Необходимо особо отметить, что несмотря на особенности государственной службы трудовые отношения в системе государственных органов по-прежнему регулируются Трудовым кодексом КР. Кроме того, в соответствии с Законом КР «О государственной службе» в состав законодательной базы о государственной службе входят также нормативные правовые акты Президента КР, Правительства КР и Агентства КР по делам государственной службы. Действие Закона «О государственной службе» не распространяется: на лиц, занимающих государственные политические должности, если иное не установлено настоящим Законом; на советников, консультантов и помощников лиц, занимающих государственные политические должности, в части назначения, продвижения, освобождения; на военнослужащих; на муниципальных служащих; на служащих, занятых в органах, учреждениях, предприятиях и организациях, находящихся в ведении государственных органов, осуществляющих научно-исследовательскую, творческую, преподавательскую, лечебно-оздоровительную и иную деятельность по обслуживанию населения, не связанную с исполнительно-распорядительными функциями государства, включая руководителей данных учреждений и организаций; на лиц технического и обслуживающего персонала, работающих в государственных органах.

11 Согласно статье 3 Закона Кыргызской Республики «О государственной службе». 14  б) Институциональная структура для управления государственной службой Законом КР «О государственной службе» предусмотрено функционирование Агентства КР по делам государственной службы (далее - Агентство), которое является постоянно действующим государственным органом. Агентство возглавляет директор, назначаемый на должность Президентом с согласия Жогорку Кенеша. Структура и штатная численность Агентства утверждаются Президентом. Положение, регулирующее порядок осуществления деятельности Агентства в части, не урегулированной Законом «О государственной службе», утверждается Советом по государственной службе. Законом «О государственной службе» установлено, что Агентство также является рабочим органом Совета по делам государственной службы (далее – Совет). Совет заслушивает отчеты, доклады и другую информацию директора Агентства, связанную с деятельностью Агентства. В состав Совета входят: директор Агентства – председатель Совета; представитель Президента; два представителя Жогорку Кенеша. Один из них – заместитель председателя Совета; два представителя Правительства; представитель Верховного суда. Совет определяет стратегию развития государственной службы и в этой сфере вырабатывает механизмы для согласованного функционирования и взаимодействия органов государственной власти и управления; определяет приоритеты формирования нормативной правовой базы по вопросам государственного управления и государственной службы; вырабатывает политику повышения эффективности деятельности государственных органов и кадрового потенциала государства; принимает решения о представлении кандидатур на должность статс-секретаря государственных органов, дает согласие или отказывает в даче согласия на увольнение статс-секретаря государственных органов; вырабатывает основные принципы реформирования государственного управления и государственной службы, предусматривающие, в том числе вопросы, связанные с прозрачностью и добросовестностью деятельности государственных органов и государственных служащих, реализацией антикоррупционной политики, решает иные вопросы, вытекающие из настоящего Закона. Агентство выполняет следующие функции: разрабатывает и реализует единую государственную политику в сфере государственной службы; разрабатывает и принимает нормативные акты и единые правила, которые являются обязательными для государственных органов при конкурсном отборе кандидатов на вакантные административные государственные должности, а также при оценке и межведомственной ротации государственных служащих; отбирает на конкурсной основе в соответствии со статьей 14 Закона «О государственной службе» кандидатов на должность статс-секретарей государственных органов; разрабатывает предложения, касающиеся этики государственного служащего, и вносит их на рассмотрение Совета; устанавливает формат и процедуру заполнения, подачи, регистрации и хранения деклараций о доходах и имуществе государственных служащих; принимает и рассматривает декларации лиц, занимающих политические и административные государственные должности; разрабатывает процедуры и правила с целью предотвращения ситуаций конфликта интересов, которые должны реализовываться во всех государственных органах, и предоставляет консультации государственным служащим и их руководителям по вопросам, связанным с конфликтом интересов и способов их устранения 12 ; осуществляет рассмотрение жалоб государственных служащих на решения государственных органов, принятые по итогам служебного расследования; вносит проекты нормативных правовых актов по вопросам государственной службы на рассмотрение Президента КР, Правительства КР; является единым координирующим органом по вопросам формирования и размещения государственного заказа по государственным программам подготовки, переподготовки, повышения квалификации и стажировок государственных служащих, в том числе за рубежом; осуществляет мониторинг соблюдения законодательства КР о государственной службе и вносит предложение Правительству, Жогорку Кенешу и соответствующим государственным органам по улучшению соблюдения законодательства; анализирует статус и эффективность государственной службы в государственных органах и дает рекомендации по улучшению; разрабатывает предложения по совершенствованию системы оплаты труда, социально-правового обеспечения государственных служащих по консультации с Правительством КР; разрабатывает и ведет Реестр административных государственных должностей; вносит предложения о внесении изменений в Реестр административных государственных должностей. Агентство также выполняет иные функции, вытекающие из Закона «О государственной службе».

в) Институт статс-секретарей Статс-секретарь является государственным служащим, занимающим высшую административную государственную должность в министерствах, государственных комитетах и административных ведомствах КР. Должность статс-секретаря может быть учреждена и в других органах

См. ж) Конфликт интересов и декларирование активов государственных служащих. 12

15 исполнительной, судебной власти. В иных государственных органах, не вошедших в перечень, исполнение положений Закона «О государственной службе» возлагается на руководителей аппаратов этих органов, назначаемых руководителями соответствующих государственных органов. Должность статс-секретаря является постоянной, не сменяемой в связи с отставкой или освобождением от должности руководителя государственного органа. Должность статс-секретаря по правовому статусу приравнивается к первому заместителю руководителя государственного органа. Статс-секретарь в государственном органе: реализует единую государственную политику в сфере государственной службы; реализует выработанную руководителем государственного органа политику по вопросам, относящимся к компетенции данного государственного органа; готовит представления на назначение, перемещение, ротацию и освобождение от должности государственных служащих, занимающих административные государственные должности; подотчетен и ответственен перед руководителем государственного органа в части финансового менеджмента и использования государственных средств в сфере государственной службы. Отбор на замещение вакантной должности статс-секретаря осуществляется Советом на конкурсной основе. Кандидаты рассматриваются и рекомендуются Советом с учетом их профессиональных и личностных качеств, наличия соответствующего стажа и навыков управленческой деятельности с согласия руководителя государственного органа. Статс-секретарь в органах исполнительной власти назначается и освобождается Премьер - министром по рекомендации Совета и согласия руководителя государственного органа. При учреждении должности статс-секретаря в иных органах исполнительной и судебной власти порядок назначения статс- секретаря устанавливается Советом. Статс-секретарь может быть освобожден от занимаемой должности по основаниям, предусмотренным Законом «О государственной службе» 13 .

г) Порядок поступления и продвижение по службе, ротация и увольнение Порядок поступления на государственную службу описан в статьях 24 и 25 Закона КР «О государственной службе». В соответствии с ней поступление на государственную службу осуществляется путем участия в конкурсе. Агентство координирует работу государственных органов по отбору кандидатов на государственную службу и оказывает методическую помощь. Агентство распространяет информацию о вакансиях на административные государственные должности и проведении национального конкурса путем размещения информации о проведении конкурса в официальных средствах массовой информации, а также на Портале государственных служб КР не позднее одного месяца до начала конкурсного отбора. Допускается поступление на государственную службу на контрактной основе в случаях и порядке, предусмотренных Президентом КР. Вне конкурсного отбора замещать административные должности государственной службы, при соответствии квалификационным требованиям, имеют право: государственные служащие внутри одной категории должностей в том же государственном органе; советники, помощники и консультанты политических государственных служащих; прекратившие свои полномочия политические государственные служащие. Государственные служащие, занимающие политические, а также главные и старшие административные должности государственной службы, освобожденные от занимаемой должности в связи с дискредитацией звания государственного служащего, не могут восстанавливаться на прежней должности и повторно занимать равноценную государственную должность.В случае возникновения вакантной административной государственной должности статс-секретарь государственного органа уведомляет об этом Агентство в письменной форме в течение трех рабочих дней. Конкурс объявляется государственным органом при наличии вакантной административной государственной должности. Конкурс на замещение вакантной административной государственной должности (далее - конкурс) должен обеспечить равный доступ граждан КР к государственной службе. В первую очередь проводится конкурс среди лиц, числящихся во внутреннем резерве. Если конкурс не состоялся в результате отказа от участия в нем лиц, числящихся во внутреннем резерве, либо лицо, прошедшее конкурс, не было назначено на должность, то объявляется конкурс среди лиц, числящихся в национальном резерве кадров 14 . Граждане, представившие документы и сведения, не отвечающие установленным требованиям, к участию в конкурсе не допускаются. Результаты открытого конкурса сообщаются участникам в течение месяца со дня его завершения. Статс-секретарь не позднее трех дней обязан внести руководителю государственного органа представление о назначении лица, успешно прошедшего конкурс на вакантную должность. В целях

13 Статьи 31 - 34 Закона «О государственной службе». 14 См. далее подробнее о Национальном резерве кадров. 16 формирования резерва кадров на младшие государственные должности Агентством может проводиться национальный конкурс среди выпускников высших учебных заведений. Вступая в должность впервые, государственный служащий приносит в письменном виде присягу. Для приобретения необходимого опыта и проверки профессиональных качеств специалиста, поступающего на государственную службу впервые и не имеющего стажа работы, руководитель соответствующего государственного органа может назначить его на государственную должность с испытательным сроком до 3-х месяцев, с выплатой заработной платы по занимаемой государственной должности. Если по истечении испытательного срока результат испытания будет признан неудовлетворительным, то государственный служащий может быть назначен на другую нижестоящую государственную должность либо уволен с государственной службы с согласия Агентства. Ротация (перемещение) государственных служащих, занимающих отдельные категории государственных должностей, проводится в целях эффективного использования потенциала государственных служащих с учетом потребностей государства, создания необходимых условий для их служебного и профессионального роста, обеспечения равных возможностей для служебной карьеры и закрепления кадров на государственной службе, а также снижения риска коррупции. Внутренняя и межведомственная ротация государственных служащих проводится не чаще одного раза в пять лет. Основаниями для прекращения работы на государственной службе являются: увольнение по собственному желанию; увольнение по инициативе администрации государственного органа; по обстоятельствам, не зависящим от воли сторон. Увольнение государственного служащего по инициативе администрации государственного органа осуществляется руководителем государственного органа с согласия статс-секретаря после выполнения надлежащих процедур в соответствии с Законом «О государственной службе». В случае если статс-секретарь не согласен с увольнением государственного служащего, руководитель государственного органа вправе уволить государственного служащего, статс- секретарь вправе обжаловать это решение в Совете. Решение Совета является окончательным. Смена в государственных органах лиц, занимающих политическую государственную должность, не является основанием для увольнения, понижения в должности, ротации и проведения аттестации государственных служащих, занимающих административные государственные должности. По инициативе государственного органа государственный служащий может быть освобожден от занимаемой должности в случаях: а) реорганизации или ликвидации государственного органа; б) сокращения занимаемой административной государственной должности; в) избрания или назначения государственного служащего на должность, не совместимую с государственной службой; г) несоответствия государственного служащего занимаемой должности вследствие недостаточной квалификации, подтвержденной результатами аттестации или квалификационного экзамена, а также непрохождением испытательного срока; д) грубого нарушения государственным служащим трудовой дисциплины: е) вступления в законную силу обвинительного приговора суда в отношении государственного служащего; ж) установления факта несоблюдения предусмотренных статьями 10, 11 Закона «О государственной службе» ограничений; з) представления государственным служащим подложных документов или заведомо ложных сведений при поступлении на государственную службу; и) прекращения допуска к государственной тайне, если выполняемая работа требует допуска к государственной тайне; к) отказа от перевода в порядке ротации; л) утраты гражданства КР; м) достижения пенсионного возраста; н) непредставления декларации об имуществе и доходах, предусмотренных настоящим Законом, или умышленного сокрытия имущества и доходов от декларирования либо умышленного предоставления сведений, не соответствующих действительности. Не допускается увольнение государственного служащего по инициативе государственного органа (за исключением увольнения по основаниям реорганизации или ликвидации государственного органа либо сокращения штата работников государственного органа) в период его временной нетрудоспособности и в период пребывания в отпуске. В случае прекращения деятельности подведомственного или иного обособленного структурного подразделения государственного органа, расположенного в другой местности, увольнение государственных служащих этого структурного подразделения производится по правилам, предусмотренным для случаев ликвидации государственного органа. д) Профессиональное обучение государственных служащих В качестве учебной и организационно-методической базы государственной службы в КР для обеспечения органов государственной власти высококвалифицированными кадрами существует Академия управления при Президенте КР, на которую возложены функции учебно-методического, научного и информационно-аналитического центра по проблемам государственного управления в КР, а также функции руководства системой подготовки, переподготовки и повышения квалификации

17 государственных служащих. При Академии управления при Президенте КР работают два учебных центра в городах Бишкек и Ош. Указом Президента КР «О мерах по дальнейшему совершенствованию кадровой политики и системы мониторинга исполнения законодательства КР о государственной службе» в Агентстве КР по делам государственной службы образован Центр тестирования 15 . Согласно данному Указу тестирование кандидатов на замещение административных государственных должностей проводится в Агентстве КР по делам государственной службы и его территориальных представительствах. Кроме того, имеется ряд специализированных учебных центров по повышению квалификации государственных служащих (в Генеральной прокуратуре, Министерстве финансов, Министерстве экономического развития и торговли, Министерстве труда и социального развития, Министерстве образования и науки, Государственном комитете по управлению государственным имуществом и других). В соответствии с Законом «О государственной службе» обучение государственного служащего проводится в целях повышения его квалификации, развития потенциала соответствующего государственного органа, проведения реформ с внедрением новых правил, процедур и систем, улучшения эффективности и действенности государственной службы, а также на основании результатов аттестации государственного служащего, в случае изменения должностных обязанностей по данной штатной должности. Государственный служащий, находившийся в отпуске по беременности и родам или по уходу за ребенком, имеет приоритетное право на обучение. Агентство в качестве единого заказчика осуществляет отбор обучающих программ и образовательных учреждений на основе конкурса. Для проведения обучения государственных служащих выделяются финансовые средства из бюджета из расчета не менее одного процента средств, предусмотренных для финансирования деятельности государственных органов. Обучение может проводиться также за счет других средств, не запрещенных законодательством КР. Особое значение в последнее время придается подготовке резерва государственной службы. Приказом Агентства КР по делам государственной службы утверждено Положение «О порядке формирования и функционирования национального резерва кадров государственной службы КР». Национальный резерв кадров формируется для: создания и привлечения на государственную службу высококвалифицированного и подготовленного к управлению состава государственных служащих; совершенствования и рационального использования кадрового потенциала государственных органов на основе отбора, подготовки и выдвижения кадров, способных профессионально и эффективно реализовывать задачи и функции государственных органов государственной службы; дальнейшего развития профессиональных и личностных качеств лиц, зачисленных в резерв; продвижения резервистов на вышестоящие вакантные административные государственные должности государственной службы с учетом уровня и профиля профессионального образования, стажа и опыта работы по специальности и соответствующих профессиональных навыков; обеспечения преемственности, независимости и стабильности профессиональной государственной службы. Список зачисленных в национальный резерв кадров публикуется на Интернет сайте Агентства КР по государственной службе.

е) Кодексы поведения на государственной службе Указом Президента КР «Об этике государственных служащих» утверждено Положение об основах этики государственных служащих КР 16 . На основе этого документа органами государственного управления разработаны собственные системы норм этики государственных служащих, а также образованы внутренние комиссии по этике. Кроме того, в соответствии со статьей 10 Закона «О государственной службе» установлено, что этика государственного служащего - это система норм, устанавливающих и регулирующих правила поведения государственного служащего. Соблюдение этики является обязанностью каждого государственного служащего. Государственный служащий должен соблюдать следующие основные принципы этики: всегда вести себя так, чтобы формировать, сохранять и укреплять веру граждан в честность, беспристрастность и эффективность деятельности государственных органов, органов местного самоуправления; быть вежливым, корректным, терпеливым, принципиальным, стремиться глубоко разобраться в существе вопроса, уметь выслушать собеседника и понять его позицию, а также взвешивать и аргументировать принимаемые решения; на высокопрофессиональном уровне выполнять возложенные на него обязанности, повышать свой общеобразовательный и профессиональный уровень;

15 Указ Президента от 28 февраля 2007 года УП №77. 16 Указ Президента КР от 9 января 2001 года №11. 18 принимать меры, предусмотренные Кодексом этики государственного служащего, в случае обнаружения фактов нарушения норм этики со стороны других государственных служащих; не принуждать своего подчиненного принимать неправомерные решения или совершать незаконные действия; не допускать конфликта интересов в своей деятельности; уважительно относиться к обычаям и традициям народов; не допускать незаконного влияния или воздействия со стороны кого-либо, в том числе иных должностных лиц, независимо от занимаемой ими должности и положения, в свою служебную деятельность. Другие принципы и нормы этики государственного служащего устанавливаются специальным законом. Руководитель государственного органа обязан принимать все меры к предотвращению и пресечению нарушений этики со стороны подчиненных государственных служащих. Статс-секретарь государственного органа несет ответственность за создание в коллективе рабочей атмосферы, исключающей нарушения этики со стороны подчиненных государственных служащих,

ж) Конфликт интересов и декларирование активов государственных служащих В соответствии со статьей 9 Закона КР «О государственной службе» определено, что конфликт интересов возникает в ситуации, когда решения должностных лиц могут быть подвержены влиянию их личной заинтересованности путем использования преимуществ своих должностных полномочий в продвижении личных интересов. Конфликт интересов приводит к тому, что должностные лица принимают решения, которые не обязательно совпадают с более широкими интересами государства. Государственный служащий, которому известно о конфликте интересов, должен принимать меры, чтобы не допустить возникновения реального или потенциального конфликта интересов и . обязан незамедлительно сообщить об этом непосредственному руководителю, которыйдолжен принять меры по предотвращению негативных последствий конфликта интересов: временно отстранить государственного служащего от выполнения обязанностей (реализации функций), в ходе выполнения которых возникает конфликт интересов, либо; усилить контроль за выполнением государственным служащим обязанностей, в ходе выполнения которых возникает конфликт интересов. Также в соответствии с Законом КР «О государственной службе» государственные служащие КР представляют декларацию, содержащую сведения об имуществе и доходах (далее - декларация), принадлежащих им и ближайшим членам их семей. В декларации должно быть указано все недвижомое и движимое имущество, находящееся в КР и за ее пределами и принадлежащее государственным служащим и ближайшим членам их семей на праве собственности 17 . Государственный служащий, представляющий декларацию, указывает все доходы, фактически полученные им и ближайшими членами его семьи за прошедший период в КР и за ее пределами, а также источники их поступления. Доходами лица, представляющего декларацию, будут считаться вещи и суммы, полученные в национальной и иностранной валюте В соответствии с Законом «О государственной службе» ближайшими членами семьи государственного служащего считаются супруг (супруга), родители, дети, братья и сестры, находящиеся на его иждивении 18 . Исполнение обязанности по представлению декларации об имуществе и доходах не освобождает государственного служащего, а также членов его семьи от обязанности представлять декларации, предусмотренные налоговым законодательством КР. Декларации лиц, занимающих высшие административные государственные должности, определенные Реестром административных должностей, подлежат опубликованию в средствах массовой информации в порядке, установленном законодательством КР. Государственный служащий представляет декларацию: в случае назначения на административную государственную должность в течение тридцати дней со дня замещения должности - за отчетный год, предшествующий году поступления на государственную службу, и за период текущего года; в период нахождения на административной государственной должности, включая время перехода с одной должности на другую должность, в том числе в порядке ротации, - ежегодно до 1 марта за период с 1 января до 31 декабря включительно; в случае прекращения работы на государственной службе в течение тридцати дней со дня освобождения от должности - за период с 1 января текущего года до 1 - го числа месяца, в котором государственный служащий освобождается от занимаемой должности. Декларации представляются по месту поступления или работы на государственной службе для последующего направления государственным органом в Агентство. Государственный орган, в котором работает государственный служащий, до 1 июня года, следующего за отчетным, представляет

17 Сведения, указанные в пунктах "д - з" и "л", подлежат декларированию, если их размер (стоимость) превышает 100-кратный размер минимальной заработной платы, установленный законодательством Кыргызской Республики. 18 Ближайшими членами семьи, находящимися на иждивении государственного служащего, признаются лица, которые финансово зависят от государственного служащего в части покрытия своих расходов на проживание, образование, здравоохранение и других необходимых расходов.

19 заверенную копию деклараций об имуществе и доходах государственных служащих и ближайших членов их семей в Агентство. Агентство изучает сведения, указанные в декларации, информацию, поступившую от государственных органов, относящуюся к доходам, обязательствам и имуществу лиц, подпадающих под действие настоящего Закона, в случае необходимости уточняет совместно с декларантами сведения, указанные в декларации. Агентство обеспечивает доступ общественности и уполномоченным государственным органам к сведениям, содержащимся в декларации об имуществе и доходах государственных служащих, в порядке, определяемом Агентством. Отказ в предоставлении государственным органом требуемой информации может быть обжалован в административном или судебном порядке. В соответствии с Законом «О борьбе с коррупцией» борьбу с коррупцией в пределах своей компетенции обязаны осуществлять все государственные органы и государственные служащие 19 . Руководители государственных органов и учреждений в пределах своих полномочий обеспечивают исполнение требований вышеуказанного Закона и применение предусмотренных им мер. Руководители министерств, государственных комитетов, административных ведомств, органов местного самоуправления и юридических лиц независимо от их форм собственности, а также граждане оказывают содействие и необходимую помощь уполномоченным органам в борьбе с коррупцией. Выявление, предупреждение и пресечение коррупционных правонарушений и привлечение лиц, виновных в их совершении, к ответственности в пределах своей компетенции осуществляются правоохранительными органами. В соответствии со статьей 12 Закона КР «О борьбе с коррупцией» предусмотрено, что государственным служащим запрещается: заниматься другой оплачиваемой деятельностью, кроме педагогической, научной и иной творческой; заниматься лично предпринимательской деятельностью, а также использовать свое служебное положение для содействия физическим и юридическим лицам в осуществлении ими предпринимательской деятельности с получением за это вознаграждения в любой форме; быть представителем по делам третьих лиц в государственном органе, в котором они состоят на службе либо который им непосредственно подчинен или подконтролен; использовать в неслужебных целях средства материально-технического, финансового и информационного обеспечения, служебные автотранспортные средства, другое государственное имущество и служебную информацию; получать от физических и юридических лиц вознаграждения в виде подарков, денег и услуг за осуществление действий или бездействие, связанных с исполнением служебных полномочий; участвовать в забастовках, манифестациях и иными действиями препятствовать функционированию государственных органов и выполнению государственными служащими должностных полномочий; участвовать в деятельности политических партий в связи со служебной деятельностью; находиться на государственной должности в государственных органах, в которых их служба связана с непосредственной подчиненностью или подконтрольностью лицам, находящимся с ними в близких родственных отношениях (родители, супруг(а), братья, сестры и дети). Государственный служащий, имеющий долю в уставном капитале коммерческих организаций либо иное имущество, используемое в целях получения дохода, в течение месяца после вступления в государственную должность обязан на время нахождения его на государственной службе передать эти долю и имущество в установленном законодательством порядке в доверительное управление. Государственные служащие, занимающиеся деятельностью, запрещенной настоящим Законом и законодательством о государственной службе, несут ответственность и подлежат освобождению от занимаемой должности в порядке, установленном законодательством КР. Кроме того, аналогичные ограничения предусмотрены в соответствии со статьей 11 Закона КР «О государственной службе». Также государственный служащий после прекращения государственной службы в течение года не может: в интересах третьих лиц обращаться по месту своей прежней работы по вопросам, которые входили в его компетенцию; действовать от имени какого бы то ни было физического или юридического лица по делам, находящимся в его ведении в период его нахождения на государственной службе, что дало бы дополнительные преимущества этому физическому или юридическому лицу. Лицу, занимающему административную или политическую государственную должность, запрещается занимать должность руководителя предприятия независимо от формы собственности, а также состоять в органах управления других субъектов предпринимательской деятельности, в которых государство владеет долей (акциями) более 30 процентов.

з) Правонарушения, создающие условия для коррупции, коррупционные правонарушения и ответственность за них Законом «О борьбе с коррупцией» установлено, что правонарушениями, создающими условия для коррупции, являются следующие действия или

19 Статья 7 Закона «О борьбе с коррупцией». 20 бездействие государственных служащих: неправомерное вмешательство в деятельность других государственных органов и юридических лиц; использование своих полномочий при решении вопросов, затрагивающих их личные интересы, интересы близких родственников или свойственников; предоставление непредусмотренных законом преимуществ лицу при поступлении и продвижении его в государственной службе; оказание неправомерного предпочтения физическим и юридическим лицам при подготовке и принятии решений; участие в качестве поверенных физических и юридических лиц по делам государственных органов, государственных предприятий и учреждений, в которых они состоят на службе или которые им подчинены, подконтрольны или подотчетны; использование в личных или групповых интересах информации, не подлежащей официальному распространению и полученной при выполнении государственных функций; необоснованный отказ физическим и юридическим лицам в информации, предоставление которой предусмотрено нормативными и правовыми актами, несвоевременное ее предоставление или передача недостоверной либо неполной информации; требование от физических или юридических лиц информации, предоставление которой не предусмотрено законом; передача государственных или коммунальных финансовых и иных материальных ресурсов в избирательные фонды кандидатов и общественных организаций, а также неправомерная передача их другим гражданам и юридическим лицам; нарушение установленного законом порядка рассмотрения обращений физических и юридических лиц и решения вопросов, входящих в их компетенцию; дарение подарков, предоставление материальных и иных благ, оказание внеслужебных услуг вышестоящим официальным лицам, за исключением символических знаков внимания и символических сувениров при проведении протокольных и других официальных мероприятий; создание препятствий физическим и юридическим лицам в реализации их прав и законных интересов; участие в азартных играх денежного или иного имущественного характера с вышестоящими или нижестоящими либо находящимися в иной зависимости по службе или работе должностными лицами; делегирование полномочий на государственное регулирование предпринимательской деятельности физическим и юридическим лицам, осуществляющим такую деятельность, а также контроль за ней, если иное не предусмотрено законодательством КР. Совершение государственными служащими какого-либо из указанных выше правонарушений, если оно не содержит признаков уголовно наказуемого деяния, влечет наложение дисциплинарного взыскания, включая освобождение от занимаемой должности с последующим увольнением с государственной службы. Согласно вышеназванному закону коррупционными правонарушениями признаются следующие деяния: а) принятие за исполнение своих функциональных обязанностей в интересах других физических и юридических лиц любого вознаграждения в виде денег, услуг от организаций, в которых лицо не выполняет соответствующие функции, а также от граждан, если иное не предусмотрено законодательством КР; б) принятие подарков в связи с исполнением своих функциональных обязанностей либо принятие их от лиц, зависимых по службе, за исключением символических сувениров в соответствии с общепринятыми нормами вежливости или при проведении протокольных и иных официальных мероприятий; в) принятие приглашений на внутригосударственные и в зарубежные туристические, лечебно-оздоровительные и иные поездки за счет иностранных физических и юридических лиц, физических и юридических лиц КР, за исключением поездок: по приглашению близких родственников за их счет; по приглашению иных физических лиц, если отношения с ними не затрагивают вопросов служебной деятельности приглашаемых; осуществляемых в соответствии с международными договорами КР или на взаимной основе по договоренности между государственными органами КР и иностранными государственными органами за счет средств соответствующих государственных органов и (или) международных организаций; осуществляемых с согласия вышестоящего должностного лица либо коллегиального органа управления для участия в международных научных, спортивных, творческих, профессиональных, гуманитарных мероприятиях, осуществляемых в рамках уставной деятельности общественных объединений по приглашениям и за счет партнеров; г) использование в личных, групповых и иных внеслужебных интересах предоставляемых им для осуществления своих функциональных обязанностей средств транспорта и связи, электронно-вычислительной техники, денежных средств, недвижимого и иного имущества. Совершение государственными служащими какого-либо из вышеуказанных коррупционных правонарушений, если оно не содержит признаков уголовно наказуемого деяния, влечет наложение дисциплинарного взыскания, включая освобождение от занимаемой должности с последующим увольнением со службы. Законом предусматривается, что денежные средства, поступившие на счет коррупционного правонарушителя, а также средства, принятые за исполнение своих функциональных обязанностей в интересах других физических и юридических лиц в виде денег и услуг, подлежат перечислению в течение десяти дней после их обнаружения в бюджет государства с предоставлением объяснения об обстоятельствах поступления таких средств.

21  Подарки, поступившие без ведома государственного служащего, а также подарки, полученные им в связи с выполнением функциональных обязанностей, либо принятие их от лиц, зависимых по службе, за исключением символических сувениров в соответствии с общепринятыми нормами вежливости или при проведении протокольных и иных официальных мероприятий, подлежат в десятидневный срок сдаче в специальный государственный фонд либо в эти сроки перечисляется в государственный бюджет сумма, равная рыночной стоимости подарков. Незаконно полученные подарки и денежные средства подлежат обращению в доход государства по решению суда. Стоимость незаконно полученных услуг взыскивается с виновного лица по решению суда и перечисляется в государственный бюджет.

и) Система дисциплинарных расследований Вопросы применения дисциплинарных взысканий и проведения служебных расследований регламентированы в Законе «О государственной службе», а также в Трудовом кодексе КР 20 . Так в соответствии с данным законодательством к государственному служащему, допустившему правонарушение, может быть применена дисциплинарная, административная, материальная и уголовная мера ответственности. Под дисциплинарной ответственностью государственного служащего понимается применение руководителем государственного органа (нанимателем) к государственному служащему мер дисциплинарного воздействия (взыскания) за виновное, противоправное неисполнение или ненадлежащее исполнение своих служебных обязанностей (совершение дисциплинарного проступка). Для установления или подтверждения факта совершения государственным служащим дисциплинарного проступка может быть проведено служебное расследование, назначаемое руководителем государственного органа по собственной инициативе, по представлению комиссии по этике или самого государственного служащего. Служебное расследование также может быть проведено на основании обращений граждан и юридических лиц, в случаях публикации в средствах массовой информации сообщения о совершении государственным служащим должностного (дисциплинарного) проступка. Служебное расследование проводится государственным органом, в котором государственный служащий работает, с участием представителей комиссии по этике государственного органа в порядке апелляции. Служебное расследование прекращается либо не проводится в случаях: чистосердечного признания государственным служащим своей вины в совершенном проступке - в случае соответствия фактов с действительностью; истечения сроков привлечения к дисциплинарной ответственности; если в совершенном проступке обнаруживаются признаки состава уголовного преступления или административного проступка с передачей материалов соответствующему компетентному органу. За неисполнение или ненадлежащее исполнение государственным служащим возложенных на него обязанностей на государственного служащего могут налагаться следующие дисциплинарные взыскания: замечание; выговор; строгий выговор; предупреждение о неполном служебном соответствии; понижение в классном чине или понижение в должности; лишение классного чина; удержание надбавок к заработной плате на определенный срок в установленном порядке; освобождение от занимаемой должности. Дисциплинарные взыскания применяются непосредственно за обнаружением проступка, но не позднее шести месяцев со дня его обнаружения. За каждое нарушение трудовой дисциплины может быть наложено только одно дисциплинарное взыскание. Решение, принятое по итогам служебного расследования, проведенного в отношении государственного служащего, может быть обжаловано им в Агентстве, а в случае несогласия с решением Агентства - в суде в течение одного месяца со дня ознакомления с решением. Заверенная копия решения государственного органа выдается государственному служащему в день его принятия. Услуги адвоката, нанятого государственным служащим, в отношении которого проводится служебное расследование, оплачиваются самим государственным служащим. В случае принятия решения о невиновности государственного служащего или снятия обвинений против него, расходы государственного служащего по найму адвоката возмещаются государственным органом, инициировавшим и проводившим служебное расследование. Услуги экспертов, привлеченных к служебному расследованию, оплачиваются государственным органом, которым проводится такое расследование. Материальная ответственность государственного служащего за причиненный ущерб наступает в результате его виновного противоправного поведения (действия или бездействия). Ущерб, причиненный третьим лицам в результате незаконных действий (бездействия) государственных служащих при исполнении ими должностных полномочий, подлежит возмещению государственным органом, в котором они состоят на службе.

20 Трудовой кодекс в соответствии со статьей 2 Закона «О государственной службе» является составной частью законодательства о государственной службе. 22  Государственный орган, возместивший ущерб, имеет право обратного требования (регресса) к государственному служащему, которым непосредственно совершены неправомерные действия. Возмещение ущерба государственным служащим производится независимо от привлечения государственного служащего к дисциплинарной, административной или уголовной ответственности за действия (бездействие), которыми причинен ущерб государственному органу. Государственный служащий временно отстраняется от занимаемой должности в случаях: 1) вынесения следственными органами КР в соответствии с законодательством постановления об отстранении от должности - до вынесения окончательного решения по делу; 2) проведения служебного расследования (кроме случаев назначения расследования по требованию самого государственного служащего) - на весь период проведения расследования. Все трудовые споры, связанные с прохождением государственной службы, могут быть рассмотрены Агентством, а также судами в соответствии с Законом «О государственной службе» и трудовым законодательством КР.

к) Требования о сообщении информации о неверном поведении, нарушениях и коррупции Как уже было отмечено выше, борьбу с коррупцией в пределах своей компетенции обязаны осуществлять все государственные органы и государственные служащие. Руководители государственных органов и учреждений в пределах своих полномочий обеспечивают исполнение требований Закона «О борьбе с коррупцией» и применение предусмотренных им мер. Руководители министерств, государственных комитетов, административных ведомств, органов местного самоуправления и юридических лиц независимо от их форм собственности, а также граждане оказывают содействие и необходимую помощь уполномоченным органам в борьбе с коррупцией. Также в соответствии с пунктом 9 статьи 7 Закона КР «О государственной службе» обязанностью государственного служащего является незамедлительное информирование руководства и соответствующих государственных органов о ставших ему известными фактах нарушения законодательства КР. Выявление, предупреждение и пресечение коррупционных правонарушений и привлечение лиц, виновных в их совершении, к ответственности в пределах своей компетенции осуществляется правоохранительными органами в соответствии с требованиями законов «О прокуратуре», «Об органах внутренних дел», «Об органах национальной безопасности». За нарушение возложенных законом обязанностей сотрудник того или иного правоохранительного органа несет дисциплинарную ответственность. Помимо этого, средства массовой информации в соответствии с законодательством КР формируют гражданскую позицию, направленную на предупреждение и профилактику коррупции, создание обстановки нравственной чистоты и правовой культуры в системах государственной и муниципальной служб. Государственные органы через средства массовой информации информируют общественность по обнародованным сведениям о фактах проявления коррупции. Данная информация публикуется в тех же средствах массовой информации, где она была первоначально обнародована. Сведения, предоставляемые средствам массовой информации, должны носить подтверждающий или опровергающий характер факта проявления коррупции. Что касается системы защиты лиц, «добровольно сигнализирующих о правонарушениях», включая и через средства массовой информации, то необходимо отметить, что лицо, сообщившее о факте коррупции или каким-либо иным образом оказывающее содействие в борьбе с коррупцией, обеспечивается государственной защитой 21 . Информация о лице, оказывающем содействие в борьбе с коррупцией, является государственной тайной и представляется только по письменным запросам государственных органов, уполномоченных вести борьбу с коррупцией, или суда в порядке, установленном законодательством КР. Лицо, сообщившее заведомо ложные сведения о фактах проявления коррупции, несет ответственность в порядке, установленном законодательством КР. Кроме того, уголовно-процессуальным законодательством предусмотрено, что при наличии достаточных данных о том, что потерпевшему, свидетелю или другим участвующим в деле лицам, а также членам их семей или близким родственникам угрожают насилием, уничтожением или повреждением имущества либо иными опасными противоправными действиями, суд, прокурор, следователь орган дознания обязаны в пределах своей компетенции принять предусмотренные законом меры к охране жизни, здоровья, чести, достоинства и имущества этих лиц 22 .

2. Государственные закупки

21 Согласно статье 9 Закона «О борьбе с коррупцией». 22 Статья 12 УПК КР. 23  Закон КР «О государственных закупках» 23 устанавливает основные функции 24 уполномоченного государственного органа, где одной из ее функций является обеспечение открытости и гласности процедур закупок. Статья 17 «Методы государственных закупок» устанавливает, что государственные закупки осуществляются следующими методами: торги с неограниченным участием; торги с ограниченным участием; двухэтапные торги; запрос котировок; закупки из одного источника. Основным методом государственных закупок являются торги с неограниченным участием. При проведении торгов на сумму, равную или свыше максимальной пороговой суммы, выбор иного (чем торги с неограниченным участием) метода закупок осуществляется только по согласованию с Государственным органом. При закупке товаров, работ, услуг и консультационных услуг, стоимость которых ниже максимальной пороговой суммы, выбор метода закупок (кроме метода из одного источника) осуществляется закупающей организацией без согласования с государственным органом. Выбор метода закупок из одного источника, стоимость которых равна или выше минимальной пороговой суммы, осуществляется закупающей организацией только по согласованию с государственным органом. При проведении закупок на сумму, равную или выше максимальной пороговой, объявление о торгах публикуется в средствах массовой информации и в Бюллетене государственных закупок, а при закупках на сумму ниже максимальной пороговой - в Бюллетене государственных закупок. При закупках ниже минимальной пороговой суммы объявление не публикуется. В свою очередь, постановление Правительства КР от 13.06.2008 года № 302 «О внесении изменений в постановление Правительства КР от 16.09.2005 года № 440 «Об утверждении пороговых сумм при осуществлении закупок товаров, работ и услуг» определяет следующие размеры пороговых сумм для: бюджетных организаций, организаций, созданных за счет государственных средств, а также государственных предприятий и акционерных обществ, в которых государство владеет не менее 51 процентом акций, где уставный капитал составляет до 100,0 млн. сомов, направляемых: а) на закупку товаров и услуг: минимальная пороговая сумма - 500 000 сомов; максимальная пороговая сумма- 1 500 000 сомов; б) на закупку работ: минимальная пороговая сумма - 500 000 сомов; максимальная пороговая сумма - 2 000 000 сомов. государственных предприятий и акционерных обществ, в которых государство владеет не менее 51 процентом акций, где уставный капитал составляет свыше 100,0 млн. сомов, направляемых: в) на закупку товаров, работ и услуг: минимальная пороговая сумма - 2 000 000 сомов; максимальная пороговая сумма - 10 000 000 сомов. Государственные закупки – это один из путей осуществления государственной политики. В сфере государственных закупок заняты все уровни государственной власти - от органов местного самоуправления до региональных (район, области) и центральных органов государственного управления, а в системе государственных закупок заняты финансовые структуры, телекоммуникационные, строительные, фармацевтические и многие другие компании, организации. Насколько система государственных закупок отвечает интересам государства, настолько она ведет к повышению уровня конкурентоспособности государства. В то же время, злоупотребление государственными ресурсами является причиной коррупции, ведущей к нецелевому расходованию ресурсов, пренебрежению основным потребностям и ускорению бедности, а массовая неэффективность может привести к разрушению усилий государства, направленных на развитие своего общества. «По оценкам экспертов 25 , во всем мире на государственные закупки уходит около 70% всех расходов из государственного бюджета. А риск коррупции существует еще до того, как контракт на приобретение был заключен».

3. Финансовый контроль и государственный аудит Конституцией КР предусмотрено, что порядок формирования, принятия и исполнения республиканского и местных бюджетов, а также аудит их исполнения определяются законом. В соответствии с Законом КР «Об основных принципах бюджетного права в КР»: республиканский бюджет и местные бюджеты составляются и утверждаются сроком на три года - очередной бюджетный год и два последующих прогнозируемых года. Республиканский бюджет составляется и исполняется Правительством, местные бюджеты - исполнительно-распорядительными органами местного самоуправления. Республиканский бюджет рассматривается и утверждается Жогорку Кенешем, местные бюджеты - аильными, поселковыми, городскими и районными кенешами. Порядок составления, рассмотрения, утверждения и исполнения республиканского бюджета определяется вышеуказанным Законом, а местных бюджетов – также указанным Законом, Законом КР «О финансово-экономических основах местного самоуправления», другими законами КР и решениями 23 От 24 мая 2004 года N 69 24 Статья 14, пункт 3 25 Транспаренси Казахстан/ www.transparencykazakhstan.org/content/64.html 24 аильных, поселковых, городских и районных кенешей в рамках законодательства КР; рассмотрение и утверждение республиканского и местных бюджетов производится Жогорку Кенешем, аильными, поселковыми, городскими и районными кенешами гласно и публично, за исключением рассмотрения вопросов, отнесенных законодательством КР к категории государственных тайн, разглашение которых может нанести ущерб государственным интересам, суверенитету, экономической и государственной безопасности. Постановления Жогорку Кенеша по отчету об исполнении республиканского бюджета, аильных, поселковых, городских и районных кенешей - об исполнении местных бюджетов, закон о республиканском бюджете и решения аильных, поселковых, городских и районных кенешей о местных бюджетах на очередной бюджетный год и два последующих прогнозируемых года подлежат публикации в средствах массовой информации. Первоочередные превентивные меры включают: опубликование отчетов об исполнении бюджетов всех уровней, а также материалов проверок Счетной палаты; внедрение мер поощрения для добросовестных налогоплательщиков; регулярное проведение общественных слушаний бюджетов всех уровней. Основным интересом граждан и общества в целом является прозрачность бюджетного процесса и расходования бюджетных средств. Отсутствие прозрачности порождает недоверие к институтам власти А также постоянно действующей практики контроля со стороны общественности за формированием и исполнением бюджета, распределения средств из резервных и непредвиденных фондов на всех уровнях управления. Следует отметить, что согласно статье 29 Конституции КР граждане Кыргызстана имеют право участвовать в формировании республиканского и местных бюджетов, а также быть информированными о фактически расходуемых средствах из бюджета. Порядок их участия определяется законом. Счетная палата является аудитором всех государственных и муниципальных предприятий, организаций и учреждений КР. Закон 26 КР «О Счетной палате КР» определяет статус Счетной палаты и ее территориальных подразделений как независимого высшего органа государственного аудита. Порядок назначения аудиторов Счетной палаты определен Конституцией республики, в соответствии с которой председатель Счетной палаты и ее 3 аудиторов избираются Жогорку Кенешем и Президентом КР. Счетная палата - коллегиальный орган и ее решения принимаются большинством голосов ее членов. Основной целью деятельности Счетной палаты является аудит и аудит эффективности: оценка исполнения республиканского бюджета, внебюджетных и специальных средств, использования государственной и муниципальной собственности, обеспечение реализации стандартов, разработка методологий по международным стандартам финансовой отчетности и международным стандартам бухгалтерской отчетности, а также продвижение реформирования финансового менеджмента в государственных, муниципальных предприятиях, организациях и учреждениях. По поручению Жогорку Кенеша, профильного комитета Жогорку Кенеша или Президента Счетная палата может осуществлять аудит эффективности предприятий и организаций с долей государственного участия от 33 и более процентов. Взаимодействие Счетной палаты КР с другими государственными органами (Генеральной прокуратурой, Службой национальной безопасности, Министерством внутренних дел, Национальным банком КР) предусмотрено Законом "О Счетной палате КР". Счетная палата проводит аудиты эффективности Национального банка КР, готовит отчет в отношении обслуживания республиканского бюджета и использования золото-валютных резервов. Главной задачей планирования деятельности Счетной палаты является создание эффективной системы организации и осуществления контроля за исполнением республиканского и местных бюджетов, а также внебюджетных фондов, эффективным и целесообразным расходованием государственных средств и использованием государственной собственности. Счетной палатой представляются отчеты об аудите и прочие отчеты по исполнению республиканского местного бюджета, по состоянию государственного внутреннего и внешнего долга и использованию кредитных ресурсов, по расходам представительств и организаций, работающих за границей, по государственной инвестиционной деятельности, по внебюджетным средствам, по счетам специальных средств, по поступлениям в республиканский и местные бюджеты от распоряжения государственной и муниципальной собственности, по предприятиям и организациям с большей долей государственного или муниципального участия, об аудите эффективности и прочие отчеты мероприятий, предприятий и организаций с частной и иной формой собственности, которые получают средства из республиканского и местного бюджетов.

26 От 13 августа 2004 года № 117, статья 3

25  Счетная палата осуществляет свою деятельность на основе принципов 27 : 1) верховенства Конституции и законов КР; 2) строгого соблюдения законности; 3) охраны интересов государства, прав и свобод граждан; 4) объективности, достоверности и честности; 5) гласности и открытости в той мере, в какой это не противоречит требованиям законодательства об охране прав и свобод личности, и с учетом режима секретности и иных охраняемых законодательством КРсведений; 6) конфиденциальности; 7) финансовой, функциональной и организационной независимости; 8) профессиональной компетентности и должной тщательности; 9) коллегиальности; 10) следования профессиональным стандартам; 11) строгого соблюдения профессиональной этики и этики государственных служащих. Закон 28 «О Счетной Палате КР» устанавливает, что отчеты должны быть опубликованы в течение месяца (если иное не будет установлено Жогорку Кенешем). Счетная палата имеет право публиковать информацию для общественности, если публикуемая информация не нарушает конфиденциальности объекта аудита. При этом закон устанавливает, что в случае наличия свидетельств, указывающих на совершение преступления со стороны должностных лиц объекта аудита, такая информация не будет защищена от публикации на основании конфиденциальности. Закон предусматривает норму о том, что Счетная палата регулярно должна представлять средствам массовой информации информацию о своей деятельности, подлежащую обязательному опубликованию.

4. Администрирование налогов и таможенных платежей Конституция КР 29 устанавливает, что на территории КР действует единая налоговая система; право установления налогов принадлежит ЖК КР (статья 11), что органы местного самоуправления самостоятельно формируют, утверждают и исполняют местный бюджет и вводят местные налоги и сборы (статья 93). Местные кенеши в соответствии с законом утверждают местные бюджеты, контролируют их исполнение и вводят местные налоги и сборы (статья 95). Закон КР «О государственной налоговой службе КР» 30 устанавливает, что органы государственной налоговой службы Кыргызской Респбулики создаются в целях обеспечения полноты и своевременности поступлений в государственный бюджет налогов, сборов и других платежей. А также осуществления контроля за соблюдением налогового законодательства и оказания содействия налогоплательщикам по исполнению налоговых обязательств. Налоговый кодекс КР основывается на следующих принципах 31 : 1) законности налогообложения; 2) обязательности налогообложения; 3) единства налоговой системы; 4) гласности налогового законодательства; 5) справедливости налогообложения; 6) презумпции добросовестности налогоплательщика; 7) презумпции правомерности; 8) определенности налогообложения Принцип гласности 32 налогового законодательства устанавливает, что нормативные правовые акты, регулирующие налоговые правоотношения, подлежат обязательному опубликованию в порядке, предусмотренном законодательством КР. Текущая практика показывает, что информированность общества по вопросам налогового законодательства и исполнения налоговых обязательств все еще недостаточна и требует взаимодействия с обществом на регулярной основе посредством СМИ и другие механизмы (круглые столы, тренинги, буклеты, радио-передачи и т.п.). Главной задачей является достижение осознания налогоплательщиками практики самоначисления налогов и внедрения электронной системы подготовки, отправки, приема форм налоговой отчетности (электронный документ). Внедрение таког механизма приведет к сокращению контакта между налогоплательщиками и налоговыми службами и будет способствовать уменьшению возможностей для коррупционной практики. Другим фискальным органом является таможенная служба, созданная Указом Президента КР «Об образовании Государственной таможенной инспекции Республики КР» от 31 декабря 1991 года,. В основе Таможенного кодекса 33 КР преобладают экономические методы управления. Он освобожден от норм административного и уголовного права и содержит такие современные международные нормы, как: - контроль на основе применения методов аудита: использование методов выборочной проверки; проведение таможенного оформления на объектах лиц, перемещающих товары; введение упрощенных процедур таможенного оформления; проведение таможенных операций с использованием информационных систем и информационных технологий. Принятие Таможенного кодекса было основано на рекомендациях Всемирной таможенной организации, которая в свою очередь, основывается на положениях обновленной редакции Киотской конвенции – Международной конвенции об упрощении и гармонизации таможенных процедур. Нормы и 27 Статья 6 Принципы организации деятельности счетной палаты 28 Статья 62 Публикации 29 Закон КР от 23 октября 2007 года № 157 "О новой редакции Конституции КР" 30 Закон КР от 23 января 2009 года № 24«О государственной налоговой службе КР» 31 Налоговый кодекс от 17 октября 2008 года № 231, статья 5 32 Налоговый кодекс, статья 9 33 Утвержден ЗС ЖК КР от 13 апреля 2004 года 26 положения действующего Таможенного кодекса являются надлежащей правовой основой для качественного улучшения таможенного администрирования. Текущая практика, показывает, о том что, внутриведомственный контроль за деятельностью сотрудников должен носить более действенный упреждающий характер и протвостоять таким коррупционным проявлениям как взяточничество, злоупотребление служебным положением, превышение должностных полномочий, участие должностных лиц в предпринимательской деятельности, содействие коммерческим структурам при исполнении служебных обязанностей для извлечения личной выгоды, способствование уклонению от уплаты таможенных платежей, контрабандному перемещению грузов. Основными факторами, порождающими коррупционные явления в предпринимательской среде являются: административные препятствия при регистрации и закрытии предприятия, коллизии и пробелы в существующих нормативных правовых актах, вмешательство государственных структур в рыночные механизмы, неэффективное налоговое администрирование с чрезмерной административной зарегулированностью, безответственность государственных служащих при выполнении ими своих прямых обязанностей. В целях создания благоприятных условий для субъектов предпринимательства, исключения необоснованных проверок, искоренения коррупционных проявлений в налоговых органах, приняты Закон КР «О порядке проведения проверок субъектов предпринимательства» и постановление Правительства КР «О порядке проведения проверок субъектов предпринимательства и определении перечня уполномоченных органов, имеющих право на проведение проверок субъектов предпринимательства». Требуется принятие мер, которые позволят повысить эффективность и прозрачность администрирования таможенных сборов: осуществление пересмотра в сторону упрощения процедур таможенных проверок на границе; обеспечение полной автоматизации прохождения таможенного оформления и контроля, других процессов обмена информацией, ее сбора и анализа. Автоматизация или компьютеризация таможенных функций может повысить действенность и эффективность и устранить многие возможности для коррупции; обеспечение прозрачности деятельности таможенной службы путем предоставления доступа всех заинтересованных лиц ко всей необходимой им информации; развитие партнерского сотрудничества таможни и бизнес – сообщества, а также обеспечение беспрепятственного и быстрого обмена информацией между таможенными службами и ее основными торговыми партнерами. Любая фискальная проверка таит в себе огромные возможности для злоупотребления и коррупции, для искоренения которых необходимо разработать меры по ограничению числа прямых контактов налоговых органов с налогоплательщиками. Консолидация усилий государственных органов, а также бизнес-сообщества по устранению коррупционных явлений позволит добиться позитивных результатов в этом направлении.

5. Нормы корпоративного бухгалтерского учета и аудита Закон КР "О Государственной службе по регулированию и надзору за финансовым рынком КР 34 " устанавливает, что Государственная служба является уполномоченным государственным органом КР, проводящим единую государственную политику по развитию небанковского финансового рынка, аудита, системы бухгалтерского учета, финансовой отчетности и осуществляющим регулирование и надзор за деятельностью регулируемых субъектов. Служба надзора и регулирования финансового рынка КР преобразована в Государственную службу по регулированию и надзору за финансовым рынком КР. Ранее Государственное агентство 35 по финансовому надзору и отчетности при Правительстве КР было преобразовано в Службу надзора и регулирования финансового рынка КР на базе Государственной комиссии при Правительстве КР по рынку ценных бумаг, Государственной комиссии при Правительстве КР по стандартам финансовой отчетности и аудиту и Агентства по развитию небанковского финансового сектора 36 Министерства финансов КР на основании Указа Президента КР.

Постановлением 37 Правительства КР "О Международных стандартах аудита в КР", в целях дальнейшего развития и совершенствования аудита в КР в соответствии с Международными стандартами аудита, утверждены в качестве стандартов аудита в КР Международные стандарты аудита, издаваемые Комитетом по международной аудиторской практике международной федерации бухгалтеров, города Нью-Йорк. 34 от 24 июля 2009 года №249 35 Указ Президента Кыргызской Республики № 419 от 30 сентября 2005 года 36 Указ Президента Кыргызской Республики от 16 марта 2007 года № 96 «Об организационных мерах по реализации положений Закона Кыргызской Республики, «О структуре Правительства Кыргызской Республики»

37 от 26 августа 2008 года N 470, Премьер-министр Кыргызской Республики

27  Ранее, постановлением Правительства КР «О Международных стандартах аудита в КР» от 22 апреля 2003 года №235 в качестве стандартов аудита в КР были утверждены Международные стандарты аудита 2001 года издания (МСА). И в целях реализации данного постановления Госкомиссией был разработан план мероприятий по контролю качества работы аудиторов и по проверке соответствия их работы МСА (утвержденный постановлением коллегии Госкомиссии от 30 декабря 2003 года №23) по которому предусматривались мероприятия, направленные на создание инвестиционной привлекательности экономики республики, усиления роли финансовой отчетности для инвесторов и соответственно обеспечивающие дополнительные условия для борьбы с коррупцией в сфере бухгалтерского учета и отчетности, такие как: анализ информации об аудиторских организациях или индивидуальных аудиторах (финансовое состояние, штатная численность, техническая оснащенность); рассмотрение претензий клиентов к аудиторским организациям или индивидуальным аудиторам; организация конкурса между аудиторскими организациями с целью разработки методик по порядку и процедурам общего контроля качества внутри аудиторской организации; проверка на соблюдение аудиторскими организациями или индивидуальными аудиторами требований законодательства КР об аудиторской деятельности; оказание содействия аудиторским организациям и индивидуальным аудиторам в применении Международных стандартов аудита (МСА), посредством организации обучающих семинаров и конференций. Принятие законов «О бухгалтерском учете" и "Об аудиторской деятельности» стали одними из системообразующих актов законодательства. В них установлены подходы к организации и ведению бухгалтерского учета и определен правовой механизм регулирования учета. Законом обеспечиваются гарантии участникам гражданского оборота на получение достоверной и надежной финансовой информации. Проводимая реформа в этой области внесла свою определяющую роль в предотвращении развала единой системы бухгалтерского учета и отчетности в республике. Так, закон КР «О бухгалтерском учете» устанавливает основные требования к составлению финансовой отчетности, порядок и сроки ее представления, правила составления сводной финансовой отчетности, порядок хранения документов бухгалтерского учета, порядок публикации финансовой отчетности. Аудиторское заключение включается в состав публикуемой финансовой отчетности. Госкомиссией разработана и утверждена инструкция о представлении годовой финансовой отчетности в соответствии с МСФО. В состав финансовой отчетности включаются: Бухгалтерский баланс; Отчет о результатах финансово-хозяйственной деятельности; Отчет о движении денежных средств; Отчет о движении капитала; Пояснительная записка к финансовой отчетности. В случае уклонения ведения бухгалтерского учета и составления финансовой отчетности в соответствии с Законом КР «О бухгалтерском учете», искажения финансовой информации, несоблюдения сроков ее представления, публикации руководители субъектов привлекаются к ответственности согласно законодательству КР (статьи 187, 216 УК КР, а также в соответствии с Кодексом КР об административной ответственности). Деятельность Финнадзора связана с созданием условий для устойчивого экономического роста государства, поэтому одной из ее задач является обеспечение поэтапного перехода реального сектора экономики на международные стандарты финансовой отчетности (МСФО), что позволит не только повысить уровень транспарентности, а также будет способствовать увеличению притока иностранных инвестиций в республику. В свою очередь, международные стандарты призваны обеспечивать регулирование бухгалтерского учета, и они должны быть применимы в любом секторе экономики; должны устанавливать принципы, требования к определенным областям бухгалтерского учета и в то же время оставлять хозяйствующим субъектам достаточный простор для реализации собственной учетной политики. В текущей практике, продвижение реформы тормозится затягиванием перехода всех хозяйствующих субъектов на Международные стандарты. Так, по информации Финнадзора 38 по результатам мониторинга, несмотря на ранее принятое постановление Правительства КР от 28 сентября 2001 г. № 593 «О международных стандартах финансовой отчетности», обязывающее переход всех юридических лиц КР на Международные стандарты финансовой отчетности, отдельные акционерные общества в регионах до сих пор не перешли на МСФО. Следует отметить, что развитие бухгалтерии происходит в тесной связи с изменениями общей экономической ситуации в стране и в мире в целом, поэтому для общения, понимания, взаимодействия с развитыми демократическими странами требуется необходимость единого языка, который традиционно

38 Финнадзор (http://www.fsa.kg)

28 называют бухгалтерским учетом. Финансовая отчетность компаний разных стран имеющая различия, обусловленные социальными, экономическими и политическими факторами, которые значительно усложняли анализ информации и принятия управленческих решений. Поэтому, для обеспечения гармонизации финансовой отчетности, на основе соглашения профессиональных организаций бухгалтеров Австралии, Великобритании, Ирландии, Канады, Нидерландов, Германии, Мексики, США, Франции и Японии 29 июня 1973 года был создан Комитет по международным стандартам бухгалтерского учета (КМСБУ), позже СМСБУ. Стандарты — это один из принципиальных моментов в мировой экономической системе. Они способствуют упрощению и прозрачности взаимоотношений между различными сферами бизнеса, а также между предпринимательством и регулирующими органами. Бухгалтерский учет способствует искоренению коррупции.

6. Доступ к информации Открытость и подотчетность деятельности государственных органов и органов местного самоуправления гарантируется рядом законодательных актов КР. Закон КР «О доступе к информации, находящейся в ведении государственных органов и органов местного самоуправления» от 28 декабря 2006 года N 213 гарантирует, что информация о деятельности государственных органов и органов местного самоуправления является общедоступной. Всякое ограничение доступа к информации, находящейся в ведении государственных органов и органов местного самоуправления, запрещено, кроме случаев, указанных в статье 5 настоящего Закона. Основными принципами свободы доступа к информации являются общедоступность, объективность, своевременность, открытость и достоверность информации. Ограничения в доступе и распространении информации устанавливаются только законом. Указанные ограничения распространяются: на отношения, возникающие при обращении граждан с предложениями, заявлениями и жалобами в государственные органы или органы местного самоуправления; на отношения, связанные с доступом государственных органов или органов местного самоуправления к информации, находящейся в ведении других государственных органов или органов местного самоуправления;на отношения, связанные с предоставлением информации, доступ к которой ограничен в соответствии с законодательством КР. Примечательно, что Закон дает возможность использовать электронные сообщения. В статье 14 указано, что в случае если запрос получен по электронной почте, ответ на запрос направляется на обратный адрес электронной почты запрашивающего информацию лица. Если запрашиваемых документов не существует в электронном варианте, то информация предоставляется в иных формах и другими способами получения информации в соответствии с положениями настоящего Закона. К ответу на запрос могут прилагаться файлы с запрашиваемыми документами либо могут указываться конкретные ссылки на электронные версии доступных в глобальных сетях документов и материалов. В целях правового регулирование отношений, связанных с реализацией права каждого на обращение в государственные органы и органы местного самоуправления, закрепленного Конституцией КР, а также порядка рассмотрения обращений граждан государственными органами, органами местного самоуправления и должностными лицами 4 мая 2007 года принят Закон КР «О порядке рассмотрения обращений граждан» 39 . Действие настоящего Закона распространяется на все обращения граждан, за исключением: 1) обращений, связанных с изобретениями, открытиями, рационализаторскими предложениями, порядок которых регламентируется законодательством КР; 2) обращений, которые рассматриваются в порядке уголовного и гражданского судопроизводства, производства по делам об административных правонарушениях; 3) обращений, вытекающих из отношений, складывающихся внутри коллективов коммерческих организаций и общественных объединений, регулируемых нормами законодательства КР, их уставами и положениями; 4) обращений, для которых предусмотрен иной порядок рассмотрения, установленный законами КР. Письменное обращение, поступившее в государственный орган, орган местного самоуправления или должностному лицу в соответствии с их компетенцией, рассматривается в течение 30 дней со дня регистрации письменного обращения. Обращения граждан рассматриваются руководителем государственного органа или органа местного самоуправления лично. Порядок их последующего рассмотрения устанавливается руководителем. Письменные обращения считаются разрешенными в случае, если они рассмотрены, по поставленным в них вопросам приняты необходимые меры и гражданам письменно даны ответы в отведенные Законом сроки. Также в Законе оговорены

39 В редакции Законов КР от 26 февраля 2008 года N 16, 15 июля 2009 года N 214.

29 права и ответственность гражданина при рассмотрении обращения, порядок контроля за соблюдением порядка рассмотрения обращений и ответственность за нарушение законодательства об обращениях граждан.

7. Подотчетность и прозрачность в негосударственном секторе а) Корпоративное управление и конфликт интересов в частном секторе. Подотчетность и прозрачность в коммерческих организациях регулируются в КР только в корпоративном секторе. Так Закон КР «О хозяйственных товариществах и обществах» не предусматривает аспекты прозрачности перед общественностью в частных компаниях 40 . Понятие конфликта интересов и нормы прозрачного корпоративного управления закрепляется в Законе КР от 27 марта 2003 года N 64 «Об акционерных обществах» 41 . Закон определяет порядок создания и правовое положение акционерных обществ, права и обязанности их акционеров, а также обеспечивает защиту прав и интересов акционеров. Глава IX данного Закона полностью посвящена заинтересованности в совершении обществом сделки. Лицами, заинтересованными в совершении обществом сделки, признаются должностные лица общества, акционер (акционеры), владеющий совместно со своим аффилированным лицом (лицами) 20 или более процентами голосующих акций общества, если они и (или) их близкие родственники и (или) их аффилированные лица. Последние изменения в Законе «Об акционерных обществах» касались именно усиления прозрачного корпоративного управления в КР. 2 июня 2008 года в Закон внесены дополнения, предусматривающие дополнительные неимущественные права акционера: акционер имеет право предъявлять иски к должностным лицам общества, а также к лицам, которые являются заинтересованными в совершении обществом сделки в соответствии со статьей 75; обращаться в суд в защиту интересов акционеров и самого общества по сделкам, в совершении которых имеется заинтересованность лиц, указанных в статье 75. Также внесены дополнения в обязанности аудитора, которые предусматривают дачу предварительного заключения по сделкам, в совершении которых имеется заинтересованность лиц, указанных в статье 75 настоящего Закона. Должностные лица общества согласно внесенным изменениям теперь несут ответственность и перед акционерами за ущерб, причиненный не только обществу, но и причиненный ущерб акционерам. Согласно внесенным изменениям акционеры дополнительно получили доступ к материалам, касающимся существенных фактов в финансово-хозяйственной деятельности общества, в том числе о крупных сделках и сделках, в совершении которых имеется заинтересованность лиц, указанных в статье 75. 11 мая 2009 года приняты изменения в Закон, согласно которым: Правительство и органы местного самоуправления могут учреждать или выступать в качестве соучредителей общества или приобретать акции и быть акционерами общества; государственные служащие могут быть членами совета директоров Фонда развития КР и общества, образованного в рамках государственно-частного партнерства. И, наконец, изменениями в Закон от 24 июля 2009 года установлено, что право акционера на участие в собрании акционеров и голосование принадлежащими ему акциями по любым вопросам по его усмотрению не может быть ограничено какими-либо лицами, государственными органами или судом. Также установлено, что информация об акционерах, владеющих менее пятью процентами выпущенных акций общества, является конфиденциальной и может быть получена третьими лицами, государственными органами и их должностными лицами, в том числе правоохранительными и надзорными органами, только на основании вступившего в законную силу судебного акта. Закон «Об акционерных обществах» также определяет, какого рода информация о заинтересованности в совершении обществом сделки должна быть предоставлена совету директоров общества, ревизионной комиссии (ревизора) общества и аудитора общества (статья 76), и а также требования к порядку заключения сделки, в совершении которой имеется заинтересованность (статья 77). «Особенности правового положения закрытого акционерного общества «Фонд развития КР» определяются Законом КР «О фонде развития КР». Специфика корпоративного управления в банковской сфере определяется Законом КР от 29 июля 1997 года N 60 «О банках и банковской деятельности в КР» 42 . В статье 27. данного Закона представлено понятие конфликта интересов в банке, оговорены ограничения для членов Совета директоров банка. А именно, они обязаны: 1) при исполнении своих обязанностей хранить верность банку и прилагать все усилия к защите, в первую очередь, исключительно интересов банка, проведению

40 В редакции Законов КР от 2 декабря 1998 года N 148, 27 ноября 1999 года N 131, 21 января 2002 года N 9, 17 февраля 2003 года N 38, 27 марта 2003 года N 64, 24 декабря 2003 года N 238, 27 января 2006 года N 25 41 В редакции Законов КР от 13 августа 2004 года N 128, 9 декабря 2004 года N 189, 27 января 2006 года N 15, 31 июля 2006 года N 145, 6 августа 2007 года N 132, 23 мая 2008 года N 95, 2 июня 2008 года N 110, 28 июля 2008 года N 181, 19 января 2009 года N 7, 11 мая 2009 года N 152, 24 июля 2009 года N 245. 42 В редакции Законов КР от 26 марта 2003 года N 63, 18 декабря 2003 года N 235, 15 декабря 2004 года N 192, 10 марта 2005 года N 46, 1 декабря 2005 года N 158, 27 января 2006 года N 22, 30 мая 2007 года N 75, 16 мая 2008 года N 88, 17 октября 2008 года N 217, 20 ноября 2008 года N 243, 28 марта 2009 года N 93, 27 апреля 2009 года N 136, 26 мая 2009 года N 167, 26 мая 2009 года N 172. 30 и обеспечению разумной и здоровой банковской практики; 2) не участвовать в качестве члена правления или руководящих должностных лиц в другой конкурирующей кредитно-финансовой организации; 3) не состоять должностными лицами органов государственной власти, кроме членов Совета директоров государственных банков. Указанные законы, тем не менее, не дают четкого понятия об этичном ведении бизнеса, хотя элементы этики в них присутствуют.

б) Этический кодекс и конфликт интересов в некоммерческом секторе. Подотчетность гражданами – это форма неэкономического партнерства и сотрудничества между государственными органами и организованными гражданами, которая заключается не в предоставлении социальных услуг, а в обмене информацией с целью учета интересов последних. Организованность граждан, то есть наличие группы людей, объединенных в какую-то формальную или неформальную структуру, является непременным условием возможности консультации, поскольку индивидуально граждане могут только выразить свое личное мнение или гражданскую позицию, но как таковая коммуникация в виде обмена мнениями между конкретным гражданином и государством невозможна. Некоммерческие организации КР являются основными структурами, через которые граждане добиваются подотчетности и открытости от государства и участвуют в принятии решений. Ранее организации гражданского общества называли обобщенно неправительственными организациями (НПО). В настоящее время официально их следует называть некоммерческие организации, согласно законодательству, однако общераспространенным является сокращение НПО. Сектор неправительственных организаций развивается в КР в значительной степени благодаря адекватному национальному законодательству и поддержке международных организаций. Закон КР «О некоммерческих организациях» дал понятие некоммерческой организации, а также ее видов – общественного объединения, фонда, учреждения, их ассоциаций, правовое положение, принципы и порядок их создания и деятельности. Запрещено вмешательство государственных органов или должностных лиц в деятельность некоммерческих организаций, равно и обратное, кроме случаев, предусмотренных законом. Важными являются положение относительно возможности создания и деятельности некоммерческих организаций без образования юридического лица, расширяющее доступ граждан к участию в различных общественных организациях, и положение о государственной поддержке некоммерческих организаций, которая может предоставляться в форме целевого финансирования общественно полезных программ, выполняемых некоммерческими организациями, а также в других формах, не запрещенных законодательством. При помощи многих международных организаций, особенно ПРООН, Фонда Сорос-КР, Всемирного банка и других, был усилен потенциал национальных НПО, продвигалось институциональное развитие этого сектора. Правовое положение некоммерческих организаций и порядок их создания, деятельности, реорганизация и ликвидация основываются на Конституции КР и регулируются Гражданским кодексом КР, Законами «О некоммерческих организациях», «О государственной регистрации юридических лиц, филиалов (представительств)» (от 20 февраля 2009 года №57) 43 . Основные изменения: законодательно закреплено, что регистрация осуществляется по принципу «единого окна». Принцип "единого окна" включает в себя: осуществление государственной регистрации (перерегистрации) регистрирующим органом с одновременной регистрацией и постановкой на учет в налоговом органе, органе статистики и Социальном фонде; - выдачу регистрирующим органом свидетельства о государственной регистрации (перерегистрации) с присвоенным регистрационным номером, идентификационным налоговым номером (далее - ИНН) и кодом общереспубликанского классификатора предприятий и организаций (далее - ОКПО). После прохождения государственной регистрации (перерегистрации) по принципу "единого окна" дополнительной регистрации и постановки на учет в налоговых органах, органах статистики и Социального фонда не требуется. Законодательно закреплены сроки регистрации: регистрация юридического лица, филиала (представительства) осуществляется в течение 3 рабочих дней со дня представления в регистрирующий орган необходимого перечня документов (ранее было 10 дней), за исключением регистрации политической партии, религиозной организации и другой некоммерческой организации, срок регистрации которым установлен в течение 10 календарных дней со дня представления в регистрирующий орган необходимого перечня документов). Все некоммерческие организации создаются и действуют на основе добровольности, самоуправления, законности, гласности и открытости. Участие или неучастие гражданина в деятельности некоммерческой организации не может служить основанием для ограничения его прав и свобод.

43 Вступил в силу с 1 апреля 2009 года. 31 Государство гарантирует некоммерческим организациям условия для выполнения ими уставных задач. Государственные органы и должностные лица обеспечивают соблюдение прав и законных интересов некоммерческих организаций в соответствии с Конституцией и законодательством КР и оказывают поддержку их деятельности. Некоммерческие организации приобретают права юридического лица с даты их государственной регистрации. Регистрация некоммерческих организаций осуществляется в соответствии с Законом КР «О государственной регистрации юридических лиц, филиалов (представительств)». Согласно статье 2 данного Закона КР, уполномоченный государственный орган, осуществляющий регистрацию юридических лиц, определяется Правительством. Для регистрации некоммерческой организации в соответствующий регистрирующий орган подается заявление по форме, установленной уполномоченным государственным органом (ранее было конкретно указано Министерство юстиции КР), с приложением решения учредителя (учредителей) о создании юридического лица и иных документов, предусмотренных Законом. Согласно статье 11 названного Закона КР, с момента получения необходимого пакета документов регистрирующий орган обязан: проверить наличие перечня и отсутствие неточностей либо несоответствий в информации, содержащейся в документах, необходимых для государственной регистрации юридического лица; проверить содержание представленных документов на соответствие законодательству (для политических партий, религиозных организаций и других некоммерческих организаций); издать соответствующий приказ и известить налоговые органы, органы статистики и Социального фонда, внести в государственный реестр сведения о государственной регистрации; выдать свидетельство о государственной регистрации с указанием полного наименования на государственном и официальном языках, регистрационного номера, ИНН, кода ОКПО, даты государственной регистрации и юридического адреса; оформить регистрационное дело юридического лица, содержащее по одному экземпляру предоставленных регистрационных документов, и передать его в архив регистрирующего органа.

б) Подотчетность НКО и конфликт интересов. В КР сведения о структуре поступлений в некоммерческую организацию и информация о размере и составе имущества организации представляются в государственные органы 44 . Специальные статьи регулируют возможные конфликты интересов. В частности, в статье 13 «Конфликт интересов» предполагается наличие конфликта интересов в сделках между некоммерческой организацией и заинтересованными лицами, связанного с распоряжением имуществом организации. Заинтересованными лицами являются должностные лица, члены руководящих органов некоммерческой организации, а также лица, которые в силу своих отношений с организацией могут влиять на распоряжение организацией своим имуществом, заключающие сделки со своей организацией лично или через представителя. Конфликт интересов также предполагается, если некоммерческая организация заключать сделки с родственниками заинтересованных лиц, а также их кредиторами. Разрешение конфликта предлагается стандартное. В статье 14 «Разрешение конфликта интересов» указывается, что «сделка, в которой предполагается конфликт интересов, должна быть утверждена уполномоченным органом некоммерческой организации. Заинтересованное лицо должно проинформировать уполномоченный орган организации о заключении такой сделки до ее заключения». Кроме того, заинтересованное лицо должно нести ответственность по возмещению всех убытков, понесенных некоммерческой организацией в результате сделки, заключенной при наличии конфликта интересов, если сделка не была утверждена уполномоченным органом. Помимо возмещения убытков, такое заинтересованное лицо должно также вернуть некоммерческой организации весь доход, полученный этим лицом в результате заключения такой сделки. В статье 14 также оговорено, что если убытки возникли в результате действий нескольких заинтересованных лиц, они должны нести солидарную ответственность перед некоммерческой организацией.

в). Этический кодекс и конфликт интересов в системе политических партий. Политические партии создают в предусмотренном законодательством порядке предприятия и организации, обладающие правами юридического лица, лишь в целях выполнения их уставных задач. Политические партии должны функционировать в соответствии с нормами Закона КР «О политических партиях», принятого Законодательным собранием Жогорку Кенеша 25 мая 1999 года и подписанного Президентом КР 12 июня 1999 года. Список политических партий, прошедших государственную регистрацию в Министерстве юстиции КР в соответствии с Законом КР «О политических партиях», на день назначения последних выборов депутатов местного кенеша в нашей стране составлял 105 партий 45 .

44 Статья 17 Закона КР «о некоммерческих организациях». 45 По данным Центральной комиссии по выборам и проведению референдумов. 32  Политическая партия должна иметь устав, открытый для всеобщего сведения. В уставе отражаются: название политической партии, ее местонахождение; структура политической партии, порядок формирования, компетенция и сроки полномочия ее руководящих органов; сроки созыва конференций, съездов; условия и порядок приема в члены политической партии и выхода из нее; права и обязанности членов политической партии; порядок принятия решений, их осуществления и формы контроля; источники образования средств и иного имущества политической партии; порядок внесения изменений и дополнений в устав политической партии; порядок прекращения деятельности политической партии и судьба ее имущества. Однако наиболее закрытой для общественности является информация об источниках финансирования политических партий. В КР не существует специальной системы регулирования финансирования мероприятий в рамках текущей деятельности партий, с одной стороны, и финансирования избирательных кампаний, с другой. Текущая деятельность партий регулируется в рамках Закона КР «О политических партиях», а также внутренними уставными целями и задачами партий. В КР государство не финансирует политические партии. Деятельность политических партий финансируется за счет средств этих партий без выделения ассигнований из государственного бюджета, за исключением финансирования избирательных компаний в соответствии с законом о выборах депутатов. Финансовые средства политических партий образуются за счет членских взносов, добровольных пожертвований, кредитов, доходов от имущества, от мероприятий, распространения печатных изданий и публикаций, а также других поступлений, не запрещенных законом (статья 17 Закона КР «О политических партиях»). Политические партии и их организации могут иметь в собственности движимое и недвижимое имущество, оборудование, инвентарь, издательства, типографии, а также иное имущество, необходимое для выполнения уставных задач. Партии вправе пользоваться зданиями и иным имуществом в соответствии с договором о ссуде или аренде, заключенным с юридическими или физическими лицами. Доходы от деятельности этих предприятий и организаций не могут распределяться между членами партии и используются лишь для достижения уставных задач. Однако допускается использование доходов на благотворительные цели и для актов милосердия вне зависимости от требований устава (статья 19 Закона КР «О политических партиях»). Согласно Закону КР «О политических партиях» оказание финансовой помощи политическим партиям физическими и юридическими лицами не ограничивается, кроме запрета на финансирование деятельности партий иностранными государствами, зарубежными партиями, а также юридическими и физическими лицами иностранных государств. Кодексом «О выборах в КР» предусматривается участие в избирательных кампаниях политических партий КР 46 . Избирательная кампания проводится той или иной политической партией также в рамках собственных источников финансирования и добровольных пожертвований физических и юридических лиц. В рамках избирательного процесса прозрачным является только сам избирательный фонд, но не фонды партии, выдвинувшей кандидатов. Граждане, выдвинутые политическими партиями, избирательными блоками, собраниями избирателей, путем самовыдвижения в кандидаты на выборные должности органов государственной власти и местного самоуправления КР, создают собственные избирательные фонды для финансирования своей предвыборной кампании. Кандидаты в депутаты местных кенешей, главы местного самоуправления вправе не создавать избирательный фонд, в случае если при проведении агитации ими не будут использоваться телевидение, радио, периодические печатные издания на платной основе и выпускаться агитационные печатные материалы. Избирательные фонды кандидатов могут создаваться за счет следующих средств: • собственных средств кандидата; • средств, выделенных кандидату политической партией, избирательным блоком; • добровольных пожертвований граждан и юридических лиц, за исключением пожертвований: иностранных государств, иностранных государственных органов, учреждений и предприятий, других иностранных юридических лиц, их филиалов и представительств, иностранных граждан, международных организаций, зарегистрированных в КР юридических лиц, участниками которых являются иностранные граждане и юридические лица; лиц без гражданства; органов государственной власти и органов местного самоуправления; государственных и муниципальных учреждений и предприятий; юридических лиц, имеющих государственную или муниципальную долю в уставном капитале, а также пользующихся льготами по уплате налогов, сборов и других обязательных платежей; воинских частей; правоохранительных органов, судов; благотворительных организаций; религиозных организаций; анонимные пожертвования.

46 В новой редакции в соответствии с Законом КР от 23 октября 2007 года N 158. 33  Не допускается внесение в избирательный фонд кандидата, политической партии денежных средств юридическими лицами, физическими лицами, осуществляющими предпринимательскую деятельность без образования юридических лиц, имеющими задолженность перед бюджетом или Социальным фондом КР. Кандидат, политическая партия не несут ответственности в случае перечисления указанными юридическими, физическими лицами денежных средств в избирательный фонд. В случае поступления в избирательный фонд кандидата, политической партии денежных средств от вышеуказанных физических и юридических лиц по письменному указанию избирательной комиссии банковское или иное учреждение обязано перечислить эти средства в специальный фонд Центральной избирательной комиссии. (статья 51 Кодекса о выборах в КР). Законом устанавливаются предельные размеры перечисляемых в избирательные фонды собственных средств кандидата, средств, выделенных кандидату политической партией, избирательным блоком, добровольных пожертвований граждан и юридических лиц, а также предельные размеры расходования средств избирательных фондов.Избирательные фонды могут формироваться за счет денежных средств, а также материалов агитационно-информационного характера, которые учитываются Центральной избирательной комиссией КР. Не допускается финансирование выборов, в какой бы то ни было форме иностранными государствами, иностранными государственными органами, учреждениями и предприятиями, другими иностранными юридическими лицами, их филиалами и представительствами, иностранными гражданами, международными организациями, зарегистрированными в КР юридическими лицами, участниками которых являются иностранные граждане и юридические лица, - за исключением финансирования программ совершенствования избирательного законодательства, информационных, образовательных, научно-исследовательских программ, технической подготовки выборов, повышения правовой культуры избирателей 47 . Согласно Закону КР «О политических партиях» финансовая отчетность политических партий ведется в соответствии с законодательством КР(статья 20 Закона КР «О политических партиях»). Материальные и финансовые средства политической партии, решением съезда (конференции) объявившей о самороспуске, направляются только на цели, предусмотренные её уставом. Имущество политической партии, распущенной решением суда, обращается безвозмездно в пользу государства и направляется на цели, предусмотренные в статье 14 Закона КР «О политических партиях» (статья 21 Закона КР «О политических партиях»). Согласно законодательству КР политическая партия ежегодно сдает соответствующие финансовые отчеты о своей деятельности в Социальный фонд КР, налоговую службу КР и другие структуры. Данные отчеты до сведения общественности не доводятся. То есть политические партии функционируют как обычные хозяйствующие субъекты, имеющие право на сохранение коммерческой тайны. В случае нарушений порядка финансирования политические партии несут ответственность в соответствии с законодательством КР.

IV. Коррупционные преступления и правоприменительная практика Анализ деятельности государственных органов в КР, в том числе функциональный анализ, проводимый в рамках административной реформы, мероприятия по дерегулированию экономики свидетельствуют о том, что коррупция стала составной частью механизма государственного управления. Большинство органов государственного управления и государственных учреждений выполняют свои функции исключительно в обмен на законные (утвержденные Правительством) и незаконные платежи от населения и хозяйствующих субъектов. Государственная служба стала источником незаконных доходов, а не деятельностью на благо общества. Очевидно, что чрезмерное и плохо регламентированное вмешательство государства в деятельность хозяйствующих субъектов создает широкие возможности для чиновников, регулирующих и контролирующих органов злоупотреблять своими полномочиями. Низкая (даже ниже прожиточного минимума) заработная плата государственных служащих стала для них дополнительным стимулом поиска побочных заработков в виде взяток, подарков за исполнение или неисполнение своих должностных обязанностей.

1. Законодательное регулирование коррупционных преступлений В данной главе рассматриваются статьи УК КР предусматривающие ответственность за коррупционные преступления; описываются составы наиболее распространенных из них; дается характеристика лиц, подпадающих под уголовную ответственность за совершение коррупционных преступлений. Кроме того, дана краткая характеристика особенностей данной категории дел

47 Статья 50 Кодекса О выборах в Кыргызской Республике. 34 правоохранительным органам, осуществляющим выявление, раскрытие и расследование коррупционных преступлений. Основным законодательным актом, предусматривающим ответственность за коррупционные преступления, является Уголовный кодекс КР 48 . В нижеприведенной таблице перечислены статьи Уголовного кодекса КР, предусматривающие ответственность за совершение коррупционных преступлений либо преступлений, непосредственно связанных с коррупцией.

Преступления, напрямую связанные с коррупцией Статья 140. Подкуп голосов избирателей Статья 141. Фальсификация избирательных документов, документов референдума или неправильный подсчет голосов Статья 152. Использование денежных средств, предназначенных для выплаты заработной платы, пенсий, пособий и иных социальных выплат Статья 178. Воспрепятствование законной предпринимательской деятельности Статья 179. Регистрация незаконных сделок с землей Статья 180. Незаконное предпринимательство Статья 181. Незаконная банковская деятельность Статья 182. Лжепредпринимательство Статья 183. Легализация (отмывание) доходов, полученных преступным путем Статья 184. Незаконная выдача и получение кредита Статья 185. Нецелевое использование государственного кредита Статья 215. Незаконное предоставление или получение финансовых льгот Статья 216. Неправомерные действия при банкротстве Статья 217. Преднамеренное банкротство Статья 218. Ложное банкротство Статья 220. Подкуп участников и организаторов спортивных соревнований и зрелищных конкурсов Статья 221. Злоупотребление полномочиями служащими коммерческих или иных организаций Статья 222. Злоупотребление полномочиями частными нотариусами и аудиторами Статья 223. Превышение полномочий служащими частных детективных служб Статья 224. Коммерческий подкуп Статья 225. Незаконное получение вознаграждения служащим Статья 303. Коррупция Статья 304. Злоупотребление должностным положением Статья 304-1.Проведение незаконных проверок должностным лицом государственного контролирующего органа Статья 305. Превышение должностных полномочий Статья 305-2. Нарушение земельного законодательства КР Статья 306. Заключение контракта, осуществление государственной закупки вопреки интересам КР Статья 307. Незаконное использование служебного положения при осуществлении приватизации, налоговой, таможенной или лицензионно-разрешительной деятельности Статья 308. Незаконное использование бюджетных средств Статья 309. Незаконное участие в предпринимательской деятельности Статья 310. Взятка-вознаграждение Статья 311. Взятка-подкуп Статья 312. Получение взятки за предоставление должности Статья 313. Вымогательство взятки Статья 314. Дача взятки Статья 315. Служебный подлог Статья 327. Провокация взятки либо коммерческого подкупа Статья 332. Подкуп или принуждение к даче показаний или уклонению от дачи показаний либо к неправильному переводу

Преступления, косвенно связанные с коррупцией Статья 138. Отказ в предоставлении гражданину информации

48 Уголовный кодекс Кыргызской Республики от 1 октября 1997 года. 35 Статья 139. Воспрепятствование осуществлению избирательных прав или работе избирательных комиссий Статья 148. Воспрепятствование проведению собрания, митинга, демонстрации, шествия, пикета или участию в них Статья 151. Воспрепятствование законной профессиональной деятельности журналистов Статья 192. Заведомо ложная реклама Статья 192-1. Нарушение правил рекламирования пива, алкогольной и табачной продукции, а также игорного бизнеса Статья 193. Незаконное получение информации, составляющей коммерческую или банковскую тайну Статья 194. Разглашение коммерческой, банковской или иной тайны, а также тайны сведений налогоплательщика Статья 199. Изготовление, хранение, сбыт и использование поддельных акцизных марок Статья 200. Производство, хранение, импорт и реализация продукции, подлежащей обязательному акцизному обложению без акцизных марок Статья 201. Производство, сбыт спирта и спиртосодержащих напитков без лицензии Статья 204-2. Неоднократное нарушение правил привлечения и использования в КР иностранной рабочей силы Статья 214. Неисполнение законных требований налоговых служб, органов Социального фонда и противодействие им Статья 324. Незаконное задержание или заключение под стражу Статья 325. Принуждение к даче показаний Статья 326. Фальсификация доказательств Статья 334. Разглашение сведений о мерах безопасности, применяемых в отношении судьи и участников уголовного процесса

Иные коррупционные преступления, совершенные с использованием служебного положения или гражданином/представителем частной компании Статья 166. Мошенничество Статья 171. Присвоение или растрата вверенного имущества Статья 189. Злостное нарушение порядка проведения публичных торгов, аукционов или тендеров Статья 204. Контрабанда Статья 204-1. Организация незаконной миграции Статья 210. Уклонение от уплаты таможенных платежей Статья 211. Уклонение гражданина от уплаты налога Статья 212. Уклонение частного предпринимателя от уплаты налогов и обязательных страховых взносов Статья 213. Уклонение от уплаты налогов и обязательных страховых взносов должностных лиц хозяйствующих субъектов Статья 253. Незаконная выдача либо подделка рецептов или иных документов, дающих право на получение наркотических средств или психотропных веществ Статья 276. Незаконная добыча рыбы и водных животных Статья 276-1. Вывоз, перевозка, приобретение с целью сбыта, реализация незаконно добытой рыбы Статья 278. Незаконная охота Статья 279. Незаконная порубка деревьев и кустарников Статья 279-1. Незаконная рубка особо ценных древесных пород Статья 317. Воспрепятствование осуществлению правосудия Статья 318. Воспрепятствование производству предварительного расследования Статья 318-1. Воспрепятствование профессиональной деятельности защитника Статья 321-1. Незаконное возбуждение уголовного дела Статья 322. Привлечение заведомо невиновного к уголовной ответственности Статья 323. Незаконный отказ в возбуждении уголовного дела Статья 328. Вынесение заведомо неправосудного приговора, решения или иного судебного постановления Статья 333. Разглашение данных предварительного расследования Статья 335. Незаконные действия в отношении имущества, подвергнутого описи или аресту либо подлежащего конфискации Статья 338. Неисполнение приговора суда, решения суда или иного судебного акта Статья 343. Самовольное присвоение звания или власти должностного лица Статья 344. Разглашение сведений о мерах безопасности, применяемых в отношении должностного 36  лица правоохранительного или контролирующего органа Статья 350. Подделка, изготовление, сбыт или использование поддельных документов, государственных наград, штампов, печатей, бланков

2. Понятие коррупции как уголовно наказуемого деяния (понятие субъекта коррупционных преступлений) В настоящее время, рассматривая понятие коррупции, последнюю можно определить - как социальное явление, когда государственные (не государственные) служащие и иные лица, уполномоченные на выполнение государственных функций, используют свое служебное положение, статус и авторитет занимаемой должности в корыстных целях для личного обогащения или в групповых интересах. Коррупционная преступность - это преступления лиц, официально привлеченных к управлению (государственных и муниципальных служащих и иных лиц, уполномоченных на выполнение публичных функций), использующих различным образом имеющиеся у них по статусу возможности для незаконного извлечения личной выгоды. Говоря о коррупции как об общественно-вредном явлении необходимо отметить также, что коррупционные проявления влекут за собой целый ряд негативных последствий. К числу последних можно отнести вред, причиняемый социально-экономической сфере жизнедеятельности государства и общества (расширение области теневой экономики, уменьшение налоговых поступлений, обострение социальных проблем в обществе). Коррупция в обществе проявляется, прежде всего, в особом образе поведения людей. Суть коррупции лежит в социально-психологических особенностях личности конкретного человека и общества в целом. Мотивационная сфера в данном случае имеет преобладающее значение в выборе особого вида поведения людей: наиболее распространенный мотив - компенсация за ощущаемый чиновниками ущерб, связанный с прохождением ими государственной службы. Важной особенностью социально- психологического климата в обществе, способствующей процветанию коррупции, является двойной моральный стандарт. С одной стороны, коррупция, особенно верхушечная, считается общественно - неприемлемой. С другой стороны, коррупция, в большей мере низовая, является приемлемой “по умолчанию” частью быта. Коррупция, являясь, несомненно, отрицательным социальным явлением, нашла свое отражение и в правовой системе государства. Правовые нормы призваны урегулировать собой общественные отношения, характеризующиеся как коррупционные, отличительной чертой которых является их большое общественное значение, и вред причиняемый нормальному функционированию общества и государства в целом. Такие общественные проявления коррупции, с точки зрения права, принято называть коррупционной преступностью. Отличительным признаком коррупции является ее огромная латентность. И в значительной мере это связано с тем, что она проявляется именно как двусторонняя “конфиденциальная сделка”, в разоблачении которой не заинтересована ни одна из сторон. С понятием коррупции связано понятие коррумпированности. Коррумпированность – это вовлеченность должностного лица в незаконное обогащение путем использования должностных полномочий, зараженность стремлением к незаконному обогащению посредством использования возможностей занимаемого служебного положения. Реализация этой возможности зависит от нравственных устоев человека, честности, уважения к самому себе, обществу и государству, от отношения к своему долгу. Коррупция всегда связана с государственной властью и в силу этой зависимости неизбежно оказывает в большей или меньшей степени воздействие на характер и содержание власти, ее репутацию в обществе. Коррупция как злоупотребление властью может осуществляться для получения выгоды не только в целях личного, но и корпоративного, кланового интереса. Уголовный кодекс КР предусматривает отдельную статью 303, в которой под коррупцией понимаются умышленные деяния, состоящие в создании противоправной устойчивой связи одного или нескольких должностных лиц, обладающих властными полномочиями с отдельными лицами или группировками в целях незаконного получения материальных, любых иных благ и преимуществ, а также предоставление ими этих благ и преимуществ физическим и юридическим лицам, создающее угрозу интересам общества или государства. Необходимо отметить, что данная статья 303 УК КР не соответствует нормам международного права и противоречит критериям борьбы с коррупцией. Эксперты высказывают мнение о необходимости исключения этой статьи из УК КР. С момента принятия закона, данная статья практически не применялась. Родовой объект данного состава преступления можно определить как совокупность общественных отношений, обеспечивающих нормальную и законную деятельность органов власти. Непосредственный объект посягательства - общественные отношения, обеспечивающие авторитет государственной службы, 37 уважение и доверие к ней со стороны населения, законную деятельность государственного и общественного аппарата. Объективная сторона коррупции состоит из двух составов: создание противоправной устойчивой связи одного или нескольких должностных лиц с отдельными лицами или группировками; предоставление ими благ и преимуществ физическим и юридическим лицам. Особенность коррупции выражается в двух специфических признаках: совершается с использованием властных полномочий; благодаря занимаемому виновным служебному положению и во- преки (во вред) интересам службы. Суть первого из них состоит в том, что лицо использует, употребляет «во зло», то есть преступным образом, тот объем прав и полномочий, которыми оно наделено в силу занимаемой должности, вследствие наличия у него функций представителя власти или иного должностного лица. Признак этот может заключаться также и в том, что возможность совершить (или не совершить) определенные действия по службе предоставляется благодаря занимаемому служебному положению. Суть второго признака (совершение деяния вопреки интересам службы) надо понимать как действия (бездействие) представителя власти или иного должностного лица, которые противоречат как в целом интересам нормальной деятельности органов власти, государственной службе и службе в органах местного самоуправления, так и задачам и функциям, возложенным на отдельные структурные звенья органов власти и управления, включая администрацию (аппарат управления) организаций, предприятий и учреждений, нарушают их деятельность, причиняют или могут реально причинить им существенный вред, ущемить законные свободы, права и интересы граждан, нанести серьезный имущественный ущерб, привести к остановке производства, к сбоям в работе и т.п. Под устойчивой связью понимается стабильная, тесная взаимосвязь между должностным лицом и отдельными лицами, согласованность их действий, постоянство форм и методов преступной деятельности, длительность и неоднократность преступных деяний. Субъективная сторона коррупции характеризуется только умышленной виной. Мотивом выступает корысть. Обязательным признаком субъективной стороны является цель совершения преступления - незаконное получение должностным лицом материальных, любых иных благ и преимуществ. Из приведенного положения следует, что неустановление в конкретном случае указанной цели со стороны должностного лица, даже если его действиями и причинен вред правоохранительным интересам, состав коррупции отсутствует. Квалифицированный вид коррупции будет налицо, если деяние, предусмотренное частью первой, совершено в интересах организованной группы, преступного сообщества или повлекло иные тяжкие пос- ледствия (ч. 2 ст. 303 УК). Об организованных группах отмечено ниже. Тяжкие последствия являются категорией оценочной. Признание данного квалифицируемого признака зависит от обстоятельств конкретного уголовного дела и является вопросом факта. Вместе с тем, практика к тяжким последствиям относит такие виды вреда, как крупные аварии, длительную остановку транспорта или производственного процесса, дезорганизацию работы учреждения, предприятия, срыв выполнения заданий, нанесение государству материального ущерба в особо крупных размерах, причинение смерти или тяжкого вреда здоровью хотя бы одного человека и т.п Субъектом коррупции и других коррупционных преступлений может быть должностное лицо, постоянно, временно или по специальному полномочию осуществляющее функции представителя власти либо выполняющее организационно-распорядительные, административно-хозяйственные, контрольно- ревизионные функции в государственных органах, органах местного самоуправления, государственных и муниципальных учреждениях, а также в Вооруженных Силах КР и иных воинских формированиях и получившее или получающее от других лиц заведомо незаконное материальное вознаграждение за свое служебное поведение или в связи с занимаемой должностью. К лицам, осуществляющим функции представителя власти, относятся работники государственных органов, которые наделены правом в пределах своей компетенции предъявлять требования, а также принимать решения, обязательные для исполнения как гражданами, так и организациями, учреждениями и предприятиями независимо от их ведомственной подчиненности и принадлежности. К числу представителей власти принадлежат не только те работники, которые непосредственно представляют орган власти (Жогорку Кенеш, суд, прокуратуру), но и работники исполнительных органов, наделенные властными полномочиями (в системе МВД, ГКНБ, таможни, финансовой полиции и т.п.). Представителями власти будут, например, оперативно-следственные работники служб и структур органов внутренних дел, национальной безопасности и др. Следовательно, представителям власти присуще: 1) наделение их властными полномочиями, 2) несвязанность их действий и решений ведомственными рамками (в том смысле, что их полномочия распространяются на юридических и физических лиц, не находящихся у них в ведомственной или служебной зависимости), 3) право совершать действия и принимать решения, обязательные для граждан и организаций. Под организационно-распорядительными функциями (то есть полномочиями и обязанностями) понимаются такие, которые заключаются в руководстве коллективом, участком работы, служебной или 38 производственной деятельностью других работников. Функции эти конкретно могут состоять в подборе и расстановке кадров, в планировании работы, организации труда подчиненных, поддержании трудовой дисциплины и т.д. К числу таких работников относятся, например, руководители министерств и ведомств, государственных предприятий, учреждений и организаций, руководители структурных подразделений (начальники цехов, заведующие отделами, лабораториями, кафедрами, их заместители и др.), а также руководители участков работы (мастера, прорабы, бригадиры, начальники смен). Практически значимым показателем принадлежности к этой категории субъектов является наличие у данного лица в подчинении других работников либо ответственность за самостоятельный участок работы. Под административно-хозяйственными понимаются функции (то есть полномочия и обязанности), состоящие в управлении или распоряжении государственным имуществом (в том числе функции по определению порядка его хранения, переработки, реализации, обеспечению контроля за этими операциями, организация обслуживания граждан и т.д.). К числу лиц, выполняющих указанные функции, относятся, в частности, начальники планово-хозяйственных, снабженческих, финансовых отделов и служб и их заместители, заведующие складами, государственными магазинами, ателье, мастерскими, ведомственные ревизоры и контролеры и т.д. Такие функции могут выполняться также и руководителями государственных предприятий питания (рестораны, столовые, кафе, буфеты), их заместителями, главными и старшими бухгалтерами, экономистами. Контрольно-ревизионные функции заключаются в проведении различного рода проверок, контрольных закупок, ревизий хозяйствующих субъектов. Как правило, это субъекты, выполняющие строго определенные функции (Счетная палата, государственный санитарный надзор, государственная пожарная охрана и др.). Уголовный кодекс устанавливает, что функции представителя власти, организационно- распорядительные или административно-хозяйственные могут выполняться как постоянно, так и временно. Закон также выделяет в самостоятельную категорию лиц, выполняющих указанные функции по специальному полномочию. Особенность этой разновидности субъектов состоит в том, что для выполнения этих функций, во-первых, не требуется замещения должности. Во-вторых, нужны спе- циальные полномочия, то есть имеющий юридическую силу акт (закон, приказ, положение, доверенность), регламентирующий круг специальных полномочий. В-третьих, специальные полномочия, как правило, носят разовый или краткосрочный характер. К числу лиц, наделенных такими полномочиями, к примеру, относятся присяжные заседатели, уполномоченные государственными органами общественные контролеры и ревизоры. Вместе с тем одно лишь фактическое выполнение указанных функций должностных лиц при отсутствии специального полномочия исключает уголовную ответственность за преступления, где субъектом может быть лишь представитель власти или иное долж- ностное лицо. Отдельные работники государственных организаций, учреждений и предприятий (наиболее часто - педагоги, врачи, воспитатели, некоторые представители сферы обслуживания, коммунального хозяйства, общественного питания и др.) могут выполнять либо профессионально-производственные, либо должностные функции. В одних случаях они наделяются организационно-распорядительными либо административно-хозяйственными функциями, то есть выполняют функции должностных лиц: педагог является членом экзаменационной, квалификационной или выпускной комиссии (и от его, в частности, решения зависит прием в учебное заведение, присвоение квалификации, выдача диплома об окончании учебного заведения, то есть совершаются действия организационно-распорядительного характера). Врач определяет нетрудоспособность пациента, выдает документ (больничный лист), освобождающий его от работы, является членом комиссии, определяющей инвалидность, наличие заболеваний, освобождающих от службы в вооруженных силах, выдачу документов на управление транспортными средствами и т.п. С другой стороны, эти же лица могут выполнять чисто производственно-профессиональные функции: врач ставит диагноз больным, назначает и проводит курс лечения, осуществляет операции и т.п.; работники сферы торговли или сферы обслуживания населения непосредственно отпускают товары или иные ценности покупателям (потребителям), в качестве специалистов оказывают услуги по обслуживанию населения (ремонт и реставрация одежды и обуви, химическая чистка одежды, прокат предметов домаш- него быта и т.п.). Другую категорию субъектов рассматриваемых преступлений составляют лица, занимающие государственные должности КР. Эти должности устанавливаются Конституцией КР, конституционными законами и законами для непосредственного исполнения полномочий государственных органов. К этой категории относятся, в частности, должности Премьер-министра, депутатов Жогорку Кенеша. Следующую категорию субъектов рассматриваемых преступлений, составляют государственные служащие и служащие органов местного самоуправления, не относящиеся к числу должностных лиц. Для наличия такого исключения (поскольку первые две категории субъектов вне зависимости от их рангов и служебного положения наделены полномочиями должностных лиц) закон указывает два признака: а) лицо должно находиться на государственной службе либо на службе в органах местного самоуправления, то 39 есть заниматься профессиональной деятельностью по обеспечению исполнения полномочий государ- ственных органов и б) не обладать полномочиями должностного лица. Закон называет четыре варианта поведения должностного лица, за которое или в связи с которым оно лично или через посредника может получить взятку: 1) за действия (бездействие) в пользу взяткодателя или представляемых им лиц, входящие в служебные полномочия должностного лица; 2) за действия (бездействие) в пользу взяткодателя или представляемых им лиц, которые не входят в служебные полномочия должностного лица, но в силу своего должностного положения данное лицо может способствовать таким действиям (бездействию); 3) за общее покровительство или попустительство по службе должностным лицом взяткодателю или представляемым им лицам; 4) за незаконные действия (бездействие) должностного лица в пользу взяткодателя или представляемых им лиц. Однако при определении конкретных деяний в качестве проявления взяточничества далеко не все так просто. В частности, уголовное законодательство не определило минимального размера взятки. Также нет в законе многих существующих видов коррупционных действий, которые в мировой практике считаются преступными. Например, в УК КР не нашли своего отражения нормы ответственности за такие широко практикуемые действия, как коррупционный лоббизм, фаворитизм, протекционизм, тайные финансовые взносы на политические цели, взносы на выборы с последующей расплатой государственными должностями, предоставление налоговых и таможенных льгот, закрепление за государственными должностными лицами руководящих должностей в поддерживаемых ими банках и корпорациях до их от- ставки с государственной службы и т.п.

3. Иные коррупционные преступления (организованная преступность, отмывание денег, конфискация средств, нажитых преступным путем и др.) К публичным коррупционным преступлениям во всех случаях могут быть отнесены: коррупция (ст. 303); злоупотребление должностным положением (ст. 304 УК); незаконное участие в предпринимательской деятельности (ст. 309 УК); взятка-вознаграждение (ст. 310 УК); взятка-подкуп (ст.311 УК); получение взятки за предоставление должности (ст.312 УК); дача взятки (ст. 314 УК); служебный подлог (ст. 315 УК); провокация взятки (ст.327 УК); подкуп свидетеля, потерпевшего, эксперта, специалиста или переводчика (ч. 1 ст. 332 УК), а также воспрепятствование осуществлению избирательных прав или работе избирательных комиссий, соединенное с подкупом (п. 1 ч. 2 ст. 139 УК). К публичным коррупционным преступлениям также может быть отнесена организация преступного сообщества (преступной организации), предусмотренная ст. 231 УК, при наличии цели совершения любого из тяжких или особо тяжких публичных коррупционных преступлений. К непубличным коррупционным преступлениям во всех случаях могут быть отнесены: подкуп участников и организаторов спортивных соревнований и зрелищных конкурсов (ст. 220 УК); злоупотребление полномочиями служащими коммерческих или иных организаций (ст. 221 УК); злоупотребление полномочиями частными нотариусами и аудиторами (ст. 222 УК); коммерческий подкуп (ст. 224 УК); провокация коммерческого подкупа (ст. 327 УК). Необходимо иметь в виду, что, помимо Уголовного кодекса, еще ряд законов и нормативных актов прямо или косвенно закрепляют меры антикоррупционной направленности. Прежде всего, это законы «О государственной службе» от 11 августа 2004 года 49 и «О муниципальной службе» от 21 августа 2004 года 50 . Их нормы содержат ряд обязанностей и существенных ограничений для государственных и муниципальных служащих, которые в случае их неисполнения должны влечь за собой определенные правовые последствия. Например, государственным служащим возбраняется получать от физических и юридических лиц вознаграждения (подарки, денежное вознаграждение, ссуды, услуги, оплату развлечений, отдыха, транспортных расходов и иные вознаграждения), связанные с исполнением должностных обязанностей, в том числе и после выхода на пенсию. Однако отсутствие механизмов реализации и контроля за соблюдением соответствующих норм привело к тому, что почти все содержащиеся в них антикоррупционные запреты и ограничения трудно реализуемы на практике. Возвращаясь к анализу криминальных коррупционных проявлений, можно отметить, что наиболее основательно в Уголовном кодексе проработаны вопросы ответственности за взяточничество. Это связано с тем, что взяточничество является самым распространенным преступлением коррупционной направленности Получение (в виде вознаграждения или подкупа) и дача взятки В статьях 310 и 311 УК получением взятки признается «получение должностным лицом лично или через посредника не обусловленной /вознаграждение/ либо обусловленной /подкуп/ заранее взятки в виде денег, ценных бумаг, иного имущества или выгод имущественного характера за действие

49 Закон Кыргызской Республики «О государственной службе» от 11 августа 2004 года № 114. Газета «Эркин Тоо» от 24 августа 2004 года № 71-72. 50 Закон Кыргызской Республики «О государственной службе» от 21 августа 2004 года № 165. Газета «Эркин Тоо» от 31 августа 2004 года № 75. 40 (бездействие) в пользу взяткодателя или представляемых им лиц, если такое действие (бездействие) входит в служебные полномочия должностного лица либо оно в силу должностного положения может способствовать такому действию (бездействию), а равно за общее покровительство, попустительство по службе». Квалифицирующим признаком данного вида преступления является получение должностным лицом взятки за незаконные действия (бездействие), совершенные группой лиц по предварительному сговору; организованной преступной группой; должностным лицом, занимающим ответственное положение, либо в крупном размере. При этом крупным размером взятки признается сумма денег, стоимость ценных бумаг, иного имущества или выгод имущественного характера, в одну тысячу раз превышающая расчетный показатель, установленный законодательством КР на момент совершения преступления. Уголовно наказуема и дача взятки лично или через посредника (ст. 314 УК). При этом в качестве квалифицирующего признака этого состава является дача должностному лицу взятки в крупном размере либо в интересах организованной преступной группы, а равно дача взятки за совершение заведомо незаконного действия (бездействия). По действующему уголовному закону лицо, являющееся посредником-пособником в получении или даче взятки другому лицу, освобождается от уголовной ответственности, если оно добровольно сообщило об этом органу, имеющему право возбуждения уголовных дел. Лицо, давшее взятку, освобождается от уголовной ответственности, если имело место вымогательство взятки со стороны должностного лица или если лицо добровольно сообщило органу, имеющему право возбудить уголовное дело, о предстоящей даче взятки. Из анализа статей 310,311 и 314 УК видно, что в качестве предмета получения и дачи взятки могут выступать деньги, ценные бумаги, любое другое имущество, а также выгоды имущественного характера. Организованная преступность и коррупция. Преступным сообществом признается устойчивое, сплоченное объединение двух и более лиц или групп, предварительно сорганизовавшихся для систематического совершения тяжких и особо тяжких преступлений (ч. 5 ст. 31 УК). Из определения преступного сообщества вытекают четыре характеризующие признака: сплоченность, организованность, наличие специальной цели – совершение тяжких или особо тяжких преступлений, объединение организованных групп. Под сплоченностью следует понимать наличие у членов организации общих целей, намерений, превращающих преступное сообщество в единое целое. О сплоченности может свидетельствовать наличие устоявшихся связей, организационно-управленческих структур, финансовой базы, единой кассы из взносов от преступной деятельности, конспирации, иерархии подчинения. Признаки организованности – четкое распределение функций между соучастниками, тщательное планирование преступной деятельности, наличие внутренней жесткой дисциплины. В уголовном законодательстве организация преступного сообщества регламентируется ст. 231 УК. Одним из признаков участия в преступном сообществе является установление контактов с должностными лицами, имеющими возможности с использованием своего служебного положения содействовать деятельности сообщества, совершению им преступлений, уклонению организаторов, руководителей и участников сообщества от уголовной ответственности.51 В связи с этим в законы, регламентирующие деятельность государственных служащих были внесены положения, предусматривающие запреты: заниматься предпринимательской деятельностью, в том числе через посредников; оказывать содействие физическим и юридическим лицам в осуществлении предпринимательской деятельности и получать за это различные вознаграждения; совмещать государственную службу с другой оплачиваемой работой (кроме научно-педагогической и творческой); Коррупция и связанная с ней организованная преступность представляют в настоящее время опасность для международных сообществ и благосостояния как развитых, так и развивающихся стран. Привлекают внимание, в том числе и политико-экономические последствия роста международной коррупции. Обретают свои черты координационные меры, касающиеся и организованной преступности. Однако, в КР еще нет достаточно выработаны меры, направленные на устранение негативных последствий этих двух взаимосвязанных факторов. Международная преступность и коррупция все более приобретают неразделимый и международный характер: а) доходы организованной преступности от торговли наркотиками или людьми могут перемещаться в законный бизнес, например, строительную индустрию. Международные строительные фирмы могут получать ссуды от международных финансовых организаций на различные проекты. Для получения соответствующих контрактов возможен подкуп местных официальных лиц и запугивание осуществляющих надзор представителей международных кредитных организаций; б) существует возможность присваивания предоставляемых международными кредитными организациями средств в рамках коррупции. Неудачи с введением необходимых контрольных мер и пробелы в законодательстве

51 Комментарий к Уголовному кодексу Российской Федерации. // Под. ред. В.Д. Иванова. – Ростов н / Д: Феникс, 2002. Серия «Закон и общество». – 512 с. 41 относительно занятия госслужащими постов в частном секторе будут значить, что деньги с готовностью разворуют. Потом они покинут страну через каналы специальных компаний или будут легализированы через другие заведения, зачастую содержащиеся организованной преступностью. Международная экспертиза в поддержку стран особо пораженных коррупцией имеет важное значение, но она должна осуществляться в партнерстве с заинтересованными сторонами в самих этих странах. Международные организации должны работать с коллегами, представляющими широкий спектр политических взглядов. Это требуется для поддержки деятельности по мобилизации населения и его воли взяться по настоящему за коррупцию и организованную преступность. Отмывание денег. В КР запрещено использование денежных средств и других доходов, полученных в результате любой незаконной организованной деятельности, которая наносит ущерб легальной экономической деятельности. В частности, Уголовный кодекс КР предусматривает ответственность за легализацию (отмывание) доходов, полученных преступным путем (статья 183 УК). При этом под доходами - денежными средствами или иным имуществом, заведомо приобретенным преступным путем, понимаются денежные средства или иное имущество, полученные в результате совершения преступлений, порождающих преступные доходы. Лицо, совершившее преступление, предусмотренное статьей 183 УК, освобождается от уголовной ответственности, если оно способствовало его раскрытию и (или) добровольно выдало денежные средства или иное имущество, приобретенные преступным путем, и если в его действиях не содержится состава иного преступления. Конфискация имущества. Уголовное наказание, даже в виде лишения свободы, не оказывает на состоятельного преступника серьезного воздействия. Эффективной превентивной мерой является конфискация части или всего преступным путем нажитого имущества. Конфискация имущества осужденного является одной из наиболее действенных мер, позволяющих: реально воздействовать на уровень преступности; нанести ощутимый удар по преступной группировке, занимающейся данной противоправной деятельностью; сыграть роль устрашения для подсудимых и связанных с ними лиц; наказать виновных в совершении противозаконных действий; лишить преступников возможности обогащаться незаконным образом.

4. Роль правоохранительных и иных госорганов в борьбе с коррупцией (расследование коррупционных правонарушений) Производство по уголовным делам, включающее расследование или следствие, регулируется Конституцией КР, Уголовно-процессуальным кодексом и другими соответствующими законами КР. Следует отметить, что в законодательстве КР не используются судебные прецеденты, и расследование уголовных дел проводится в соответствии с действующими законами. Уголовно-процессуальный кодекс 52 (далее - УПК) и иные нормативные правовые акты КР не предусматривают специальной процедуры (следствия) для уголовных дел, возбужденных по фактам коррупции и иным коррупционным преступлениям. Процедуры уголовного производства, установленные УПК, обязательны для суда, прокуратуры и следователей при проведении расследования всех видов преступлений, включая преступления в сфере коррупции. Согласно статье 156 УПК следователь или прокурор обязаны в каждом случае получения заявления или сообщения о готовящемся или совершенном преступлении, или при непосредственном обнаружении преступления, после соответствующей проверки возбудить уголовное дело или отказать в его возбуждении. Если рассмотрение таких заявлений или сообщений относится к подведомственности других органов, они могут быть направлены к ним. Решение о возбуждении уголовного дела или об отказе в его возбуждении должно быть принято в трехдневный срок, а в исключительных случаях - в срок не более десяти дней. При возбуждении уголовного дела или в его отказе выносится мотивированное постановление. Прокурор отвечает за надзор за законностью и обоснованностью принятого решения. После принятия уголовного дела к производству следователь приступает к расследованию. Он вправе принимать необходимые решения, осуществлять следственные и другие процессуальные действия, необходимые для его всестороннего, полного и объективного расследования, поручать органу дознания обязательные для него письменные поручения о выполнении оперативно-розыскных мероприятий, о проведении определенных следственных и процессуальных действий. Прокурор в рамках своих полномочий осуществляет уголовное преследование. Согласно Конституции КР прокуратура осуществляет надзор за законностью дознания и следствия и поддерживает обвинение в суде. Прокурор имеет право вносить представления на незаконные решения суда в вышестоящий суд. Прокурор при осуществлении своих полномочий при производстве по уголовному делу независим и подчиняется только закону. Прокурор обязан также предъявлять гражданские иски в

52 Уголовно-процессуальный кодекс Кыргызской Республики от 30 июня 1999 года. 42 защиту имущественных интересов государства. Действия прокурора и следователя могут быть обжалованы в суде. Производство следствия является обязательным по всем делам. Следствие по уголовным делам проводят следователи прокуратуры, органов внутренних дел, национальной безопасности, Службы финансовой полиции, Государственного таможенного комитета, Агентства по контролю наркотиков и Главного управления исполнения наказаний Министерства юстиции. УПК устанавливает подследственность дел, то есть определяет, какие органы следствия должны проводить расследование преступлений, предусмотренных различными статьями Уголовного кодекса. Статьи 28, 29 и 225 УПК четко определяют основания для прекращения производства по уголовному делу и уголовного преследования. Полномочия по прекращению преследования возлагаются на прокурора, следователя. Осуществляя надзор за законностью следствия, прокурор, однако вправе отменить решение следователя о прекращении уголовного преследования. В случае прекращения уголовного преследования потерпевший не может самостоятельно продолжать преследование, но вправе обжаловать решение органа, следователя или прокурора в вышестоящую прокуратуру или в суд. Закон не предусматривает специальных приемов выявления и расследования преступлений в сфере коррупции, однако сотрудники правоохранительных органов проходят соответствующую подготовку по проведению расследовании разных типов уголовных дел. Согласно статье 10 Закона КР «О банковской тайне» 53 сведения, составляющие банковскую тайну, предоставляются банками на основании процессуального, вынесенного в соответствии с уголовно-процессуальным законодательством КР. Выемка банковских документов, при наличии на то оснований производится только по возбужденным уголовным делам, по мотивированному постановлению следователя с санкции прокурора. Что касается системы защиты свидетелей, то часть 4 ст.12 УПК КР предусматривает, что при наличии достаточных данных о том, что потерпевшему, свидетелю или другим участвующим в деле лицам, а также членам их семей или близким родственникам угрожают насилием, уничтожением или повреждением имущества либо иными опасными противоправными действиями, суд, прокурор, следователь, орган дознания обязаны в пределах своей компетенции принять предусмотренные законом меры к охране жизни, здоровья, чести, достоинства и имущества этих лиц. Кроме того, в 2006 году принят Закон КР «О защите прав свидетелей, потерпевших и иных участников уголовного судопроизводства» 54 . Однако, в силу финансовых и иных затруднений, на сегодняшний день система защиты свидетелей пока не используется судебными и правоохранительными органами в рамках расследования уголовных дел, связанных с коррупцией и организованной преступностью. УПК не предусматривает процедур сотрудничества с подозреваемыми, однако статья 54 УК устанавливает, что обстоятельством, смягчающим ответственность и наказание, является явка с повинной, содействие раскрытию преступления, изобличение других участников преступления. Кроме того, примечание к статье 314 УК устанавливает, что взяткодатель освобождается от уголовной ответственности, если имело место вымогательство взятки либо если это лицо добровольно сообщило о даче взятки правоохранительным органам. Сообщение юридического лица по делу может приниматься в качестве доказательства только в том случае, если оно оформлено в соответствии с законом. Доказательствами по уголовному делу являются любые фактические данные, на основе которых в определенном законом порядке следователь, прокурор, суд устанавливают наличие или отсутствие деяния, предусмотренного Уголовным кодексом, совершение или не совершение этого деяния подозреваемым, обвиняемым, подсудимым, и виновность или невиновность подсудимого, а также иные обстоятельства, имеющие значение для правильного расследования дела, за исключением доказательств, полученных с нарушением требований УПК, которые являются недопустимыми. Недопустимость разглашения данных предварительного следствия устанавливается статьей 173 УПК. В частности, эта статья устанавливает, что данные расследования подлежат оглашению только с разрешения органа, осуществляющего производство по делу.

Прокуратура. Прокуратура КР – это центральный орган государственной власти, осуществляющий надзор за точным и единообразным исполнением законов и иных нормативных правовых актов КР 55 . Прокуратура КР осуществляет уголовное преследование и участвует в судебном разбирательстве дел в случаях и порядке, предусмотренных законом.

53 Закон Кыргызской Республики «О банковской тайне» от 23 июля 2002 года № 122. Газета «Эркин Тоо» от 2 августа 2002 года № 58. 54 Закон Кыргызской Республики «О защите прав свидетелей, потерпевших и иных участников уголовного судопроизводства» от 16 августа 2006 года № 170. Газета «Эркин Тоо» от 8 сентября 2006 года № 67. 55 Закон Кыргызской Республики «О прокуратуре Кыргызской Республики» от 17 июля 2009 года № 224. Газета «Эркин Тоо» от 24 июля 2009 года № 62 43  Органы прокуратуры проводят расследование по делам о должностных и коррупционных преступлениях, отнесенных Уголовно-процессуальным кодексом к их компетенции. Прокурор вправе принять к своему производству, поручить следователю, группе следователей, подчиненному прокурору расследование уголовного дела, возбужденного по факту коррупции в соответствии с Уголовно- процессуальным кодексом КР.

Министерство внутренних дел Министерство внутренних дел (МВД), является государственным органом исполнительной власти, осуществляющим в пределах своих полномочий государственное управление в сфере защиты прав и свобод человека, охраны правопорядка, обеспечения общественной безопасности и непосредственно реализующим основные направления деятельности органов внутренних дел и внутренних войск МВД 56 . Министерство внутренних дел осуществляет борьбу с преступностью, в том числе с коррупционными преступлениями. Так, к функциям МВД относится осуществление мер по выявлению, предупреждению и пресечению должностных и связанных с ними преступлений в органах государственной власти, органах местного самоуправления, в государственном секторе экономики КР, а также по борьбе с организованной преступностью 57 . В систему органов внутренних дел входит Управление по борьбе с коррупцией и его территориальные подразделения, на которые возложены задачи по выявлению, пресечению коррупционных преступлений, а также задержание лиц, их совершивших.

Финансовая полиция Служба финансовой полиции является иным органом исполнительной власти, обладающим статусом правоохранительного органа, не входящим в структуру Правительства КР, деятельность которого направлена на выявление, предупреждение, пресечение, раскрытие и расследование экономических, должностных и коррупционных преступлений 58 . Финансовая полиция является единственным правоохранительным органом, осуществляющим выявление, предупреждение, пресечение, раскрытие и расследование преступлений в сфере экономической деятельности. Вмешательство органов государственной власти в решение вопросов, отнесенных к ведению Финансовой полиции, не допускается, кроме случаев, предусмотренных законодательством КР. В своей деятельности Финансовая полиция, прежде всего, подотчетна Президенту КР, а также законодательной и исполнительной власти КР 59 . В систему органов финансовой полиции входит Управление по борьбе с экономическими и должностными преступлениями и его территориальные подразделения, на которые возложены задачи по выявлению, пресечению коррупционных преступлений. Основными задачами Финансовой полиции являются: обеспечение законных прав и интересов граждан, субъектов предпринимательской деятельности, общества, государства; осуществление оперативно-розыскной и оперативно-поисковой деятельности, направленной на выявление, предупреждение, пресечение, раскрытие и расследование экономических, должностных и коррупционных преступлений; разработка и осуществление мер по предупреждению, выявлению и пресечению фактов незаконного вмешательства в экономическую деятельность или воспрепятствования предпринимательской деятельности должностными лицами с использованием своего служебного положения; разработка и принятие мер по борьбе с фактами легализации (отмывания) денежных средств, полученных преступным путем.

Служба финансовой разведки Служба финансовой разведки КР (Служба) является государственным органом, уполномоченным принимать меры по противодействию финансированию терроризма и по борьбе с "отмыванием" доходов, полученных преступным путем (далее - ПФТ/БОД), реализующим государственную политику в области ПФТ/БОД, координирующим деятельность государственных органов и осуществляющим регулирование в данной сфере. Служба в своей деятельности подотчетна Президенту КР 60 .

56 Указ Президента Кыргызской Республики «Вопросы Министерства внутренних дел Кыргызской Республики» от 19 июня 2008 года № 224 57 Указ Президента Кыргызской Республики «Вопросы Министерства внутренних дел Кыргызской Республики» от 19 июня 2008 года № 224 58 Указ Президента Кыргызской Республики «О Службе финансовой полиции Кыргызской Республики» от 10 июня 2008 года № 200. Постановление Правительства Кыргызской Республики «Вопросы Службы финансовой полиции Кыргызской Республики» от 14 июля 2008 года № 376 59 Указ Президента Кыргызской Республики «О Службе финансовой полиции Кыргызской Республики» от 10 июня 2008 года № 200. Постановление Правительства Кыргызской Республики «Вопросы Службы финансовой полиции Кыргызской Республики» от 14 июля 2008 года № 376 60 Указ Президента Кыргызской Республики «О вопросах Службы финансовой разведки Кыргызской Республики» от 29 декабря 2005 года № 655 44  Целью деятельности Службы является осуществление мер по борьбе с финансированием терроризма и "отмыванием" доходов, полученных преступным путем, обеспечение защиты прав и законных интересов граждан, общества и государства, а также целостности, устойчивости финансовой системы КР. В соответствии с целью деятельности Службы, основными задачами Службы являются: сбор, обработка и анализ в установленном порядке информации, документов, сведений и иных материалов (далее - информация) об операциях с денежными средствами или иным имуществом, подлежащими обязательному контролю в соответствии с законодательством КР о ПФТ/БОД; создание единой информационной системы и ведение базы данных в сфере ПФТ/БОД; направление соответствующей информации в правоохранительные органы в соответствии с их компетенцией при наличии достаточных оснований, свидетельствующих, что операция с денежными средствами или иным имуществом связана с финансированием терроризма и "отмыванием" доходов, полученных преступным путем; осуществление в соответствии с международными соглашениями КР взаимодействия и информационного обмена с соответствующими подразделениями национальных органов иностранных государств в сфере ПФТ/БОД, а также представление КР в международных организациях по вопросам ПФТ/БОД.

V. Антикоррупционные меры в судебной системе 1. Институт независимости судебной власти. Подбор судей, продвижение, управление, обеспечение и соблюдение норм и правил. Основные принципы независимости судебных органов были приняты VII Конгрессом ООН 61 по предупреждению преступности и обращению с правонарушителями. В главе, посвященной независимости судебных органов, в частности, отмечено, что «независимость судебных органов гарантируется государством и закрепляется в Конституции или законодательстве страны. Обязанностью всех государственных и иных учреждений является уважение и соблюдение независимости судебных органов». Конституция КР 62 содержит отдельную специальную главу, которая регулирует важнейшие вопросы судебной власти. Гарантии независимости судьи закреплены в статье 83: судьи независимы и подчиняются только Конституции и законам; судья обладает правом неприкосновенности и не может быть задержан или арестован, подвергнут обыску или личному досмотру, кроме случаев, когда он был застигнут на месте совершения преступления. Неприкосновенность судьи распространяется также на его жилище, служебное помещение, используемые им транспорт и средства связи, корреспонденцию, принадлежащие ему имущество и документы;. никто не вправе требовать от судьи отчета по конкретному судебному делу; судья обеспечивается соответственно его статусу социальными, материальными и иными гарантиями его независимости. Статус судей КР 63 определяется специальным конституционным Законом. Конституционный Закон «О статусе судей КР» занимает второе место (после Конституции) в установленной иерархии законов. Глава 2 этого Закона устанавливает следующие гарантии независимости судей: независимость судьи; недопустимость вмешательства в деятельность судьи; несменяемость судьи; неприкосновенность судьи. Указанные выше гарантии возлагают на судей большую ответственность, поэтому механизм отбора и назначения судей является важным моментом в реформировании судебной системы.

а) Национальный совет по делам правосудия Кыргызской Республики. В августе 2007 года принят Закон «О Национальном совете по делам правосудия КР» 64 , обеспечивающий создание и функционирование - Национального совета по делам правосудия КР (далее - Национальный совет). Национальный совет является независимым коллегиальным органом, созданным в соответствии с Конституцией КР. Национальный совет: 1) проводит конкурсный отбор на вакантные должности судей местных судов КР, Верховного суда КР и принимает решения о представлении кандидатур на назначение на вакантную должность судьи местного суда КР, Верховного суда КР;

61 VII Конгресс ООН по предупреждению преступности и обращению с правонарушителями, Милан, 1985 62 Конституция Кыргызской Республики принятая на двенадцатой сессии Верховного Совета Республики КР двенадцатого созыва 5 мая 1993года, изложенная в Законе Кыргызской Республики «О новой редакции Конституции Кыргызской Республики» от 23 октября 2007 года № 157 (извлечение) 63 Конституционный закон Кыргызской Респулики «О статусе судей Кыргызской Республики» от 9 июля 2008 года N 141 64 Закон Кыргызской Республики «О Национальном совете по делам правосудия Кыргызской Республики» от 20 августа 2007 года № 155 (в редакции Закона КР от 23 июня 2008 года № 130) 45  2) вносит Президенту КР: представление о назначении кандидата на вакантную должность судьи местного суда КР, Верховного суда КР; представление о назначении председателя, заместителя председателя местного суда КР из числа судей местных судов; предложения о досрочном освобождении судьи местного суда от должности на основании соответствующего заключения Совета судей; соответствующие предложения о переводе (ротации) судей местных судов; в случаях, предусмотренных конституционным законом о статусе судей, предложения об отстранении судьи местного суда от должности либо о его восстановлении; 3) дает согласие на привлечение судей всех судов КР к уголовной и административной ответственности, налагаемой в судебном порядке. Национальный совет также обладает другими полномочиями, установленными конституционным Законом о статусе судей и законом «О Национальном совете по делам правосудия КР». Например, Национальный совет для осуществления своих полномочий вправе запрашивать необходимую информацию от всех государственных органов и должностных лиц, приглашать на свои заседания государственных должностных лиц и граждан. Национальный совет состоит из 16 членов: четырех представителей судебной власти КР; четырех представителей законодательной власти КР; четырех представителей исполнительной власти КР; четырех представителей общественных объединений. Представители судебной власти избираются Советом судей КР. Представители законодательной власти назначаются парламентом - Жогорку Кенешем КР из числа депутатов парламента. Представители исполнительной власти определяются Правительством КР. Кандидатуры представителей общественных объединений избираются собраниями общественных объединений. Полный состав Национального совета утверждается указом Президента 65 КР. Следует отметить, что в состав Национального совета не могут входить председатели Конституционного суда КР, Верховного суда КР и их заместители, а также судьи, входящие в состав Совета судей. Члены Национального совета осуществляют свою деятельность на общественных началах. На время работы Национального совета члены Национального совета освобождаются от выполнения своих служебных обязанностей и за ними сохраняется заработная плата по основному месту работы. Помимо указанных выше вопросов Закон «О Национальном совете по делам правосудия КР» 66 регулирует другие аспекты деятельности Национального совета. Например, устанавливает требования, предъявляемые к кандидатам в члены Национального совета от общественных объединений, срок полномочий членов Национального совета, основания для досрочного прекращения полномочий члена, полномочия председателя и члена Национального совета, порядок проведения заседаний Национального совета и принятия его решений.

б) Отбор кандидатов на замещение вакантной должности судьи. Согласно статье 18 конституционного Закона «О статусе судей КР» 67 установлена процедура отбора кандидатов на замещение вакантной должности судьи, которая осуществляется Национальным советом на конкурсной основе. Конкурсный отбор на замещение вакантной должности судьи местного суда осуществляется в два тура путем проведения квалификационного экзамена и собеседования. Кроме того, в настоящее время изучается предложение об установлении обязательного порядка прохождения учебы в Учебном центре при Совете судей для всех кандидатов, не являвшихся ранее судьями. Объявление о проведении конкурса размещается в государственном печатном органе, а также на интернет-сайте Национального совета. Указанные выше положения не применяются, если до объявления конкурса в Национальный совет поступят заявления судей, сроки полномочий которых истекают о назначении на эту же должность судьи. В этом случае Национальный совет применяет другие процедуры.

в) Квалификационный экзамен. Квалификационный экзамен (далее - экзамен) проводится Национальным советом с целью определения профессиональной подготовки и знаний претендента в области отраслей права. Экзамен проходят претенденты, не являющиеся судьями и не имеющие судейский стаж работы, а также не имеющие сертификат, подтверждающий прохождение экзамена. Экзамен назначается председателем Национального совета. Экзамен проводится в форме прохождения претендентами компьютерного тестирования с вопросами по различным отраслям права и решения задач из судебной практики. Результаты тестирования и решения задач оцениваются по общему количеству баллов, набранных

65 Указ Президента Кыргызской Республики от 6 октября 2008 года УП № 356 66 Закон Кыргызской Республики «О Национальном совете по делам правосудия Кыргызской Республики» от 20 августа 2007 года № 155 (в редакции Закона КР от 23 июня 2008 года № 130) 67 Конституционный закон Кыргызской Республики «О статусе судей Кыргызской Республики» от 9 июля 2008 года № 141 46 претендентами. Тестовые задания и задачи из судебной практики, проходной балл и порядок проведения квалификационного экзамена ежегодно определяются Национальным советом. Претендент считается прошедшим первый тур, если сумма баллов, набранных по результатам тестирования и решения задач, будет равна или превышать установленный проходной балл. Претенденту, прошедшему первый тур конкурса, выдается сертификат установленного Национальным советом образца. Сертификат является действительным в течение трех лет. Претендент, не набравший проходной пороговый балл, считается не сдавшим квалификационный экзамен и может участвовать в конкурсе на замещение вакантной должности судьи местного суда не ранее чем через два года.

г) Собеседование. Претенденты, прошедшие первый тур, вправе участвовать во втором туре конкурса - собеседовании. Собеседование проводится Национальным советом после завершения первого тура конкурса. Действующие судьи, подавшие заявления на участие в конкурсе, лица, имеющие не менее пяти лет судейского стажа работы и подавшие заявления, а также лица, имеющие ранее выданные сертификаты о прохождении экзамена, срок действия которых не истек, допускаются к собеседованию без прохождения экзамена. Собеседование с каждым кандидатом проводится в устном порядке. По результатам собеседования Национальный совет проводит голосование по каждой кандидатуре и принимает решение о рекомендации кандидатов на должность судьи. Решение Национального совета приобщается к личному делу кандидата. Личные дела кандидатов, участвовавших в конкурсе, не возвращаются и хранятся в установленном порядке.

д) Порядок назначения кандидатов на должности судей местных судов. Судьи местных судов назначаются Президентом из числа лиц, прошедших конкурсный отбор и рекомендованных Национальным советом. Представление на кандидатуру на назначение судьей местного суда вносится Президенту после окончания второго тура конкурса. В случае отклонения Президентом представленной кандидатуры Национальный совет вносит другую кандидатуру. В случае отсутствия такой кандидатуры Национальный совет объявляет новый конкурс. Назначение судей местных судов осуществляется Указом Президента на срок, предусмотренный Конституцией. Назначенный судья местного суда Указом Президента направляется в конкретный местный суд для осуществления полномочий судьи местного суда.

2. Прозрачность судебной власти Правосудие или судебная власть - один из обязательных атрибутов государства, а судьи - единственные носители судебной власти, непосредственно обеспечивающие и суверенитет демократического государства, и суверенитет его граждан. Функционирование судебной власти в наибольшей степени должно быть открыто для всеобщего обозрения. Статья 88 Конституции КР предусматривает открытое разбирательство дел во всех судах как общий принцип судопроизводства: «Разбирательство дел во всех судах открытое. Слушание дела в закрытом заседании допускается лишь в случаях, предусмотренных законом. Решение суда объявляется публично. В ст.6 Закона «О конституционном судопроизводстве КР» 68 установлено, что разбирательство дел в Конституционном суде происходит открыто, за исключением случаев, когда это противоречит интересам охраны государственной тайны, обеспечения безопасности граждан, тайны их личной жизни и защиты общественной нравственности. Заседания проводятся в зале судебного заседания, доступном для публики и представителей средств массовой информации. При этом присутствующие лица вправе делать письменные заметки, вести стенограмму и звукозапись с занимаемого ими места. С разрешения Конституционного суда во время заседания могут быть допущены трансляция по радио и телевидению, киносъемка, фотосъемка и видеозапись. Конституционный суд после предупреждения может удалить публику из зала заседания, если ею допущено вмешательство в нормальный ход заседания путем выражения одобрения или неодобрения происходящего. Для обеспечения гласности Конституционный суд извещает участников о времени и месте своих заседаний письмом и оповещает общественность объявлением, вывешиваемым в занимаемом им помещении - в специально отведенных местах, доступных для граждан, а также через средства массовой информации. Решения Конституционного суда во всех случаях провозглашаются публично.

68 Закон Кыргызской Республики «О конституционном судопроизводстве Кыргызской Республики»68 от 20 июля 2009 года N 235 47  В статье 6 Закона «О Верховном суде КР и местных судах» 69 содержится аналогичный принцип гласности: «разбирательство дел во всех судах открытое. Слушание дел в закрытом заседании допускается только в случаях, предусмотренных законом». Указанный принцип содержится в законах, регулирующих гражданское, уголовное и административное судопроизводство. Например, в ст. 12 Гражданского процессуального кодекса 70 , в ст. 22 Уголовно-процессуального кодекса 71 . Отдельно следует отметить положение, содержащееся в ст. 551 Кодекса об административной ответственности 72 : «дело об административном правонарушении рассматривается открыто. В целях повышения воспитательной и предупредительной роли производства по делам об административных правонарушениях дела могут рассматриваться непосредственно по месту работы, учебы или жительства нарушителя». О суде присяжных. Это такая форма организации суда, когда рассмотрение и разрешение одного уголовного дела осуществляется двумя раздельными судебными составами. Во-первых, коллегией, состоящей из 9 присяжных заседателей, и, во-вторых, профессиональным судьей, причем первые разрешают вопрос о виновности подсудимого, а вторые - о применении к данному случаю норм права на основе решения (вердикта) присяжных. С этой целью был принят закон «О присяжных заседателях в судах КР», 73 . а также соответствующие поправки в Уголовно-процессуальный кодекс, Уголовный кодекс, Гражданский процессуальный кодекс и Кодекс об административной ответственности. Организация, компетенция и порядок деятельности Конституционного суда, Верховного суда и местных судов определяется Конституцией и другими специальными законами. Кроме того, по внутренним вопросам своей деятельности, не урегулированным законодательством КР, суды вправе принять соответствующие Регламенты, не противоречащие законодательству. Регламенты также призваны обеспечить гласность внутренней деятельности судов. В частности, решением Конституционного суда утвержден «Регламент Конституционного суда КР» 74 . Постановлением Пленума Верховного суда утвержден «Регламент Верховного суда КР» 75 . Определенную роль в прозрачности деятельности судов играет установленная система делопроизводства. Например, в Верховном суде и местных судах делопроизводство осуществляется в соответствии с Инструкцией 76 , утверждаемой Председателем Верховного суда (п.1.2. Регламента Верховного суда). На основании утвержденных правил в судах ведется учет и информационно-справочная работа. В судах также ведется статистическая отчетность по утвержденным формам. Статистические сведения основываются на первичном учете, который заключается в ведении учетно-статистической карточки на каждое судебное дело, заявление и жалобу. Законами КР регулируется порядок протоколирования судебных заседаний. Они также призваны обеспечить прозрачность судебного процесса. В отдельных случаях могут применяться стенография и другие научно-технические средства. Например, в ст. 40 Регламента Конституционного суда установлено, что в каждом судебном заседании Конституционного суда обязательно ведется протокол и звукозапись, для полноты протокола допускается применение стенографии и других научно- технических средств, о чем указывается в протоколе и записи приобщаются к делу. Другим инструментом в обеспечении прозрачности судебной власти являются разъяснения по вопросам судебной практики. В КР Пленум Верховного суда рассматривает материалы изучения и обобщения судебной практики и дает разъяснения по вопросам судебной практики. Постановления Пленума Верховного суда регистрируются в журнале регистрации постановлений Пленума. На самих постановлениях Пленума Верховного суда проставляется дата подписания и порядковый номер, и затем они передаются в аппарат Верховного суда для рассылки. Кроме того, постановления Пленума Верховного суда подлежат опубликованию на государственном и официальном языках в журнале "Бюллетень Верховного суда КР ".

69 Закон Кыргызской Республики «О Верзовном суде Кыргызской Республики и местных судах от 18 июля 2003 года» № 153(в редакции законов КР от 10 июля 2004 года № 85, 7 июля 2006 года № 105, 7 мая 2007 года № 69, 1 июня 2007 года № 76, 25 июня 2007 года № 91, 23 июня 2008 года № 134) 70 Гражданский процессуальный кодекс от 9 декабря 1999 года N 146 71 Уголовно-процессуальный кодекс Кыргысзкой Республики от 30 июня 1999 года № 62 // Ведомости Жогорку Кенеша КР № (1092) от 9 декабря 1999 года N 146 72 Кодекс об административной ответственности 4 августа 1998 года N 114 73 Закон Кыргызской Республики «О присяжных заседателях в судах Кыргызской Республики»73 от 15 июля 2009 года N 215 74 Регламент Конституционного суда Кыргызской Республики утвержден решением Конституционного суда Кыргызской Республики от 4 августа 1995 года N 1 75 Регламент Верховного суда Кыргызской Республики утвержден постановлением пленума Веховного суда Кыргызской Республики от 22 октября 2004 г. № 9 76 Инструкция по делопроизводству утвержден Председателем Верховного суда Кыргызской Республики 28 сентября 2006 года № 48 48  В ст.39 нового Закона «О конституционном судопроизводстве КР» 77 установлено, что акт Конституционного суда направляется сторонам, государственным органам и должностным лицам, чьи нормативные правовые акты были предметом рассмотрения, и публикуется в журнале "Вестник Конституционного суда КР " и официальных изданиях. Прозрачность судебной власти и правосудия - необходимое условия осуществление за ними эффективного гражданского контроля. Наряду с гласностью процедуры судопроизводства это и информированность общества о механизме функционирования судебной власти, о принимаемых ею решениях, о назначениях и личных качествах ее представителей, а также предание гласности и открытое обсуждение всех этих вопросов. Для этой цели в КР созданы и функционируют веб-страница Конституционного суда (www.ks.kg), веб-портал судебной системы (www.sudsystem.kg).

3. Профессиональная этика судей Профессия судьи налагает на лиц, занимающих эту должность, дополнительные морально- этические обязательства. В «Основных принципах независимости судебных органов», принятых VII Конгрессом ООН в целях предупреждения преступности и обращения с правонарущителями (Милан, 1985 г.), записано, что «лица, отобранные на судебные должности, должны иметь высокие моральные качества и способности». Международное судебное сообщество разработало и приняло Бангалорские принципы честности и неподкупности судебных органов. Этот важный документ, одобренный ООН в 2003 году, служит руководством для судей и основой для разработки правил поведения членов судебного сообщества. Эффективнее всего честность и неподкупность судей обеспечивается самими судебными органами. Эта цель достигается посредством принятия четких, публичных и строго соблюдаемых кодексов поведения. а) Кодекс чести судьи. На V съезде судей КР (июль 2006 года) был принят Кодекс чести судьи 78 КР. Кодекс чести дополняет требования к личности судьи, изложенные в конституционном Законе «О статусе судей в КР». Кодекс чести регулирует также общие и специальные требования, предъявляемые к судье, и нормы этических принципов поведения судьи: обязанности судьи при осуществлении профессиональной деятельности; правила поведения судьи при осуществлении иных служебных обязанностей; правила поведения судьи во взаимоотношениях с представителями средств массовой информации; правила поведения судьи во внеслужебной деятельности; особенности поведения судьи при реализации права на объединение, свободу мысли и слова. б) Ответственность судьи за нарушение требований Кодекса чести. За совершение служебного или порочащего проступка, а также за нарушение законности при рассмотрении судебных дел судья несет дисциплинарную ответственность. Проступок судьи - позорящее честь и достоинство судьи действие или бездействие, которое, хотя и не является преступным, но по своему характеру несовместимо с высоким званием судьи, а также неправосудные приговоры, определения и решения. Проступок судьи влечет за собой наложение дисциплинарного взыскания в виде замечания или выговора либо возбуждение вопроса об отстранении судьи от должности. При решении вопроса о мере дисциплинарной ответственности судьи учитываются все обстоятельства совершенного проступка, его тяжесть и ущерб, причиненный авторитету судебной власти и званию судьи. Может быть обжаловано любое действие или бездействие судьи, не подпадающее под понятие безупречности поведения судей и противоречащее стандартам поведения судьи, закрепленным в конституционном Законе “О статусе судей КР ” и Кодексе чести судьи. Жалобы на действия судей обжалуются в Совет судей. Можно написать письмо или принести его лично по установленному адресу. Любое лицо, участник процесса вправе подавать жалобу. К ним могут быть отнесены стороны, адвокаты, прокурор. Гражданам не обязательно быть представленным адвокатом, чтобы подавать жалобу на судью. Дисциплинарное производство может быть возбуждено также и по представлениям государственных органов, органов местного самоуправления, председателей судов, обвиняющих судью в совершении дисциплинарного проступка.Жалобы могут быть поданы в любое время, как во время судебного процесса, так и после вынесения судебного акта судом. Судья может быть подвергнут дисциплинарному взысканию не позднее шести месяцев со дня обнаружения проступка. в) Дисциплинарная комиссия. Орган судейского самоуправления - Совет судей КР утвердил Положение «О дисциплинарной комиссии» 79 (июнь 2008 г.). Это Положение определяет организацию деятельности

77 Закон Кыргызской Республики «О конституционном судопроизводстве Кыргызской Республики» от 18 декабря 1993 года № 1337-XII\\ «Ведомости Жогорку Кенеша Кыргызской Республики»1994.№2. 78 Кодекс чести судьи Кыргызской Республики, принят на V съезде судей Кыргызской Республики 8 июля 2006 года 79 Положение «О дисциплинарной комиссии судей» утвержден Советом судей Кыргызской Республики 6 июня 2008 год 49 дисциплинарной комиссии Совета судей (далее - дисциплинарная комиссия) при рассмотрении вопросов о дисциплинарной ответственности судей. Дисциплинарная комиссия является постоянно действующим рабочим органом Совета судей и подотчетна ему. Члены дисциплинарной комиссии осуществляют свои полномочия без отрыва от основной деятельности. Член дисциплинарной комиссии на период участия в заседаниях и мероприятиях комиссии освобождается от выполнения своих служебных обязанностей с сохранением заработной платы и иных выплат. Для рассмотрения вопроса о дисциплинарной ответственности судьи назначается служебная проверка. Член Совета судей, проводивший служебную проверку, представляет материалы в дисциплинарную комиссию не позднее 7 дней до начала заседания комиссии. Судья, в отношении которого решается вопрос, имеет право ознакомиться со всеми собранными материалами и представить свои возражения и замечания не позднее 7 дней до рассмотрения Дисциплинарной комиссии. По итогам рассмотрения комиссия составляет справку, в которой указывается дата и место проведения рассмотрения материала, показания опрошенных лиц, их письменные объяснения, другие доказательства, выводы о наличии или отсутствии нарушений со стороны судьи. Справка о результатах служебного расследования подписывается членами комиссии и представляется в Совет судей. Член комиссии, не согласный со справкой о результатах рассмотрения, вправе представить особое мнение, прилагаемое к справке комиссии. Каждому лицу, подававшему жалобу, направляется письменное уведомление после того, как Советом судей будет принято окончательное решение, касающееся жалобы. Так, по состоянию на 1 июня 2009 года в Совете судей значатся зарегистрированными 604 жалобы. Из них рассмотрены и даны официальные письменные ответы: всего на 347, включая 301 жалобу неподведомственную Совету судей. Остаток составляет 257 жалоб. Они находятся на различных стадиях рассмотрения. Были применены взыскания в виде - «досрочного освобождения от занимаемой должности судьи» в отношении 11 судей; в виде «выговора» - в отношении 16 судей; в виде «замечания» - в отношении 23 судей.

4. Доcтуп к справедливому правосудию Национальная судебная система должна обеспечивать доступность правосудия для любого гражданина и юридического лица. Каждый, чьи права и свободы нарушены, имеет право на получение эффективной, по возможности быстрой и надежной защиты в суде на основе закона. Доступность к справедливому правосудию возможна лишь при наличии следующих принципов: Принцип законности. Законностью принято считать неуклонное исполнение законов и соответствующих им иных нормативных актов всеми организациями, независимо от форм собственности, должностными лицами и гражданами. Она является универсальным общеправовым принципом, в соответствии с которым органы законодательной, исполнительной и судебной власти осуществляют свои полномочия в установленных Конституцией пределах и в соответствии с законами КР. Более конкретно оно сформулировано в п. 2 ст. 1 Закона «О Верховном суде КР и местных судах»: «правосудие осуществляется от имени КР и имеет своим назначением защиту прав, свобод и законных интересов граждан, человека и юридических лиц, обеспечение исполнения Конституции, законов, иных нормативных правовых актов и международных договоров КР». Принцип осуществления правосудия только судом. В соответствии с п.1 ст. 82 Конституции КР правосудие в КР осуществляется только судами. Делегирование функций судов, а также присвоение этих функций иными органами либо должностными лицами не допускается. Принцип осуществления правосудия только судом закреплен и в ст. 7 УПК КР, которая гласит: «правосудие по уголовным делам осуществляется только судом. Никто не может быть признан виновным в совершении преступления, а также подвергнут уголовному наказанию иначе как по приговору суда». Таким образом, закон ограждает гражданина от возможности применения к нему уголовного наказания каким либо иным государственным органом, кроме суда. Применение мер уголовного наказания возможно только в результате рассмотрения дела судом и только в случае признания гражданина виновным в совершении преступления постановлением судом обвинительного приговора. Принцип отправления правосудия только судом гарантирует неприкосновенность личности, охрану политических, трудовых, жилищных и имущественных прав граждан. Строжайшее соблюдение и проведение в жизнь этого принципа является одной из важнейших гарантий законности. Равенство всех участников судебного процесса перед законом и судом. В соответствии с п.3 ст.13 Конституции КР: «в КР все люди равны перед законом и судом». Правосудие в КР осуществляется на началах равенства граждан перед законом и судом, независимо от происхождения, социального и имущественного положения, расовой и национальной принадлежности, пола, образования, языка, отношения к религии, рода и характера занятий, места жительства и других обстоятельств. Состязательность сторон. В соответствии с п. 3 ст. 88 Конституции КР «судопроизводство осуществляется на основе состязательности и равноправия сторон». Состязательность в гражданских 50 делах обеспечивается ст. 10 ГПК: «правосудие по гражданским делам осуществляется на основе состязательности и равноправия сторон». Состязательность в гражданских делах обеспечивается ст. 18 УПК: «уголовное судопроизводство осуществляется на основе состязательности и равноправия сторон обвинения и защиты». Другими словами, правосудие является состязательным тогда, когда участники рассмотрения судебного дела могут активно и на равных спорить, доказывать свою правоту, излагать свои доводы, давать свое толкование фактов и событий, доказательств, связанных с рассматриваемым делом, и тем самым способствовать поиску истины, справедливости, обеспечивать законность и обоснованность акта правосудия. При этом суду принадлежит роль органа, который активно способствует поиску истины и сам участвует в нем, контролирует правомерность действий сторон, обеспечивает неуклонное соблюдение всех правил судебного разбирательства, установленных законом. Обеспечение права на защиту. В ст. 15 Конституции КР, сформулирован принцип обеспечения права на защиту: «каждому гарантируется судебная защита его свобод и прав». Каждому задержанному должно быть безотлагательно сообщено о мотивах задержания, разъяснены его права и предоставлена возможность с момента задержания защищать себя лично и пользоваться правовой помощью адвоката. Обвиняемый по уголовному делу не обязан доказывать свою невиновность. Любые сомнения в виновности толкуются в пользу обвиняемого. Возможность обжалования решений суда. В соответствии с п. 5 ст. 88 Конституции КР «участники судебного процесса, имееют право на обжалование решений, приговоров и других судебных актов». Формы обжалования предусмотрены в ГПК и УПК КР. Обжалование судебных решений в КР возможны в апеляционном порядке (обжалование судебных решений, не вступивших в законную силу), в кассационном порядке (обжалование судебных решений вступивших в законную силу), в надзорном порядке (пересмотр Верховным судом в порядке надзора вступивших в законную силу актов местных судов).

5. Судебное самоуправление и финансирование судебной власти а) Судебное самоуправление В деле обеспечения нормального функционирования судебной системы и законного статуса судей важную роль играет судейское сообщество, которое составляют все судьи КР, наделенные в конституционном порядке полномочиями по осуществлению правосудия, в том числе и судьи, пребывающие в отставке. Принадлежность судьи к судейскому сообществу порождается самим фактом наделения его полномочиями судьи и не требует какого-либо дополнительного подтверждения или документального оформления. В соответствии со ст. 91 Конституции КР для решения вопросов внутренней деятельности судов действует судейское самоуправление. Органами судейского самоуправления в КР являются съезд судей и Совет судей. Организация и деятельность органов судейского самоуправления определяются специальным законом. В марте 2008 года был принят Закон «Об органах судейского самоуправления» 80 . б) Съезд судей. Закон «Об органах судейского самоуправления» устанавливает, что съезд судей КР (далее - съезд судей) является высшим органом судейского самоуправления. Съезд судей созывается один раз в три года по решению Совета судей, который устанавливает дату, время и место проведения съезда. Внеочередной съезд судей созывается по решению Совета судей или по инициативе не менее одной трети всех судей КР. съезда судей может быть созван также Президентом КР. Закон «Об органах судейского самоуправления» устанавливает перечень основных полномочий Съезд судей. Например, определение основных направлений политики судебной ветви власти и задач Совета судей, направленных на обеспечение независимости судов, а также защиту прав, законных интересов судей. Особенностью съезда судей является то, что этот орган не может вмешиваться в вопросы отправления правосудия. Решения съезда судей имеют обязательный характер для членов судейского сообщества. в) Совет судей. Совет судей является выборным органом судейского самоуправления, и действует в период между съездами судей, проводит политику высшего органа судейского самоуправления. Совет судей подотчетен съезду судей. Совет судей избирается съездом судей большинством голосов от числа судей, присутствующих на съезде, и созывается по мере необходимости, но не реже чем четыре раза в год. Совет судей формируется в составе пятнадцати членов, избираемых из числа членов судейского сообщества сроком на три года. Руководство Советом судей осуществляет председатель, а в его отсутствие - заместитель председателя.

80 Закон Кыргызской Республики «Об органах судейского самоуправления » от 20 марта 2008 года № 35 51  Закон «Об органах судейского самоуправления» устанавливает перечень основных полномочий Совета судей. Например, рассмотрение вопросов о привлечении судей к дисциплинарной ответственности. Или осуществление общественной экспертизы проектов законов, иных нормативных и ненормативных актов, касающихся деятельности судов и судей. г) Финансирование судебной власти. Статья 87 Конституции КР устанавливает, что государство обеспечивает финансирование и надлежащие условия для функционирования судов и деятельности судей. Финансирование судов производится за счет средств республиканского бюджета и должно обеспечивать возможность полного и независимого осуществления правосудия. Бюджет судебной системы формируется самостоятельно судебной властью и по согласованию с исполнительной и законодательной властями включается в республиканский бюджет. Для практической реализации указанных положений в мае 2009 года в Закон "Об основных принципах бюджетного права в КР" 81 были внесены следующие поправки. Установлено, что бюджет судебной власти формируется самостоятельно судебной властью и по согласованию с исполнительной и законодательной властью включается в республиканский бюджет и является его составной частью. Секвестеризация бюджетных средств (сокращение в установленных пропорциях статей расходов республиканского бюджета), предусмотренных законом на финансирование судебной системы в текущем финансовом году, допускается только с согласия Совета судей. Совет судей рассматривает проекты бюджетов Конституционного суда КР, Верховного суда КР, Судебного департамента КР (включая бюджеты местных судов), Учебного центра судей при Верховном суде КР на очередной бюджетный год и два последующих планируемых года, обобщает их и в качестве единого проекта бюджета судов направляет для согласования в Правительство КР не позднее чем за 8 месяцев до начала следующего финансового года. При наличии разногласий Правительство КР образует Специальную комиссию для согласования единого проекта бюджета судов. Представители Совета судей КР и Специальной комиссии Правительства КР обязаны не позднее чем за 6 месяцев до начала следующего финансового года провести и завершить процедуру согласования. В случае наличия разногласий Правительство КР включает в проект республиканского бюджета, подлежащий направлению в Жогорку Кенеш КР, предложения Совета судей КР без изменений и прилагает свое заключение. При формировании бюджета на соответствующий год объем расходной части бюджета судебной системы может быть ниже утвержденных показателей предыдущего года только с согласия Совета судей. Контроль за формированием и исполнением бюджета судов осуществляет Совет судей, а также и другие органы в соответствии с законодательством КР.

VI. Международные аспекты 1. Международно-правовые договоры по борьбе с коррупцией Жогорку Кенеш ратифицировал и 6 августа 2005 года исполняющий обязанности Президента КР подписал Закон КР «О ратификации Конвенции ООН против коррупции, что позволило более целенаправленно вести работу по приведению национального законодательства в сфере борьбы с коррупцией в соответствие с лучшей международной практикой. Конвенция ООН против коррупции является универсальным международно-правовым актом, содержащим всеобъемлющий пакет мероприятий и правил, которые все страны могут применять для укрепления своих правовых норм и системы государственного регулирования в области борьбы с коррупцией. Следует отметить, что ратификация Конвенции ООН против коррупции является одним из первых мероприятий Плана действий по реализации Государственной стратегии борьбы с коррупцией в КР. КР присоединился к Инициативе повышения прозрачности деятельности добывающих отраслей (ИППДДО), которая была выдвинута на Всемирном саммите по устойчивому развитию в сентябре 2002 года, и ее основной целью является повышение прозрачности платежей предприятий добывающих отраслей государству. Согласно принципам ИППДДО Правительство совместно с добывающими компаниями и организациями гражданского общества публикует регулярные отчеты о платежах и доходах получаемых от добывающих компаний на полугодовой основе. КР заключил в 2008 году Соглашение с Правительством США об оказании технической и финансовой помощи, направленной на борьбу с коррупцией. В частности, согласно статье 1 Соглашения о содействии в рамках Пороговой программы счета "Вызов тысячелетия" между КР и

81 Закон Кыргызской Республики «Об основных принципах бюджетного права в Кыргызской Республики» от 11 июня 1998 года (в редакции 13 июля 1999 № 69, 9 августа 2002 г.№ 138, 12 июля 2003 г.№ 125, 25 сентября 2003 г. № 126, 20 июля 2004 г. № 93, 17 сентября 2004 г. № 169, 15 июля 2006 г.№110, 14 февраля 2008 г. № 14) 52 Соединенными Штатами Америки по программе упрочения верховенства закона и сдерживания коррупции, подписанный 14 марта 2008 года, обе стороны устанавливают взаимоотношения в достижении следующей цели - упрочение верховенства закона и сдерживание коррупции с фокусом на сокращении коррупции и повышении профессионализма в судебных и правоохранительных органах, а также в системе уголовного судопроизводства. В соответствии с Уставом СНГ, принятым 22 января 1993 года, государства члены СНГ, в том числе и КР, договорились осуществлять совместную деятельность по борьбе с организованной преступностью. В дальнейшем 12 апреля 1996 года 12 государствами СНГ было подписано Соглашение о сотрудничестве в борьбе с преступлениями в сфере экономики. В частности, Стороны договорились осуществлять сотрудничество в целях выработки согласованной стратегии и укрепления взаимодействия правоохранительных и контрольных органов в борьбе с преступлениями в сфере экономики, прежде всего в банковской и кредитно-финансовых системах, в области внешнеэкономической деятельности и отмывании (легализации) доходов, полученных преступным путем. В соответствии со статьей 2 указанного Соглашения Стороны приняли обязательство стремиться к приведению законодательств своих государств в соответствие с нормами международного права, в том числе регламентирующими: а) отнесение деяний, связанных с легализацией средств, полученных в результате преступной деятельности, к разряду уголовных преступлений; б) вопросы конфискации и передачи другим Сторонам активов, полученных в результате преступной деятельности; в) условия предоставления другим Сторонам банковских, кредитно-финансовых документов в целях предупреждения, выявления и пресечения преступлений в сфере экономики. В рамках СНГ 25 ноября 1998 года было подписано Соглашение о сотрудничестве государств-участников СНГ в борьбе с преступностью.В рамках данного Соглашения Стороны сотрудничают в предупреждении, пресечении, выявлении, раскрытии и расследовании преступлений, в особенности преступлений в сфере экономической деятельности, в том числе в области налогообложения, легализации (отмывании) доходов от преступной деятельности, контрабанды, фальшивомонетничества и подделки ценных бумаг. В целях реализации вышеуказанной нормы компетентные органы должны обмениваться информацией о юридических лицах и объектах собственности, используемых для легализации (отмывания) доходов от преступной деятельности, а также исполнять запросы о проведении оперативно-розыскных мероприятий и следственных действий. Стороны также могут обмениваться опытом, проводить совместные исследования и обмениваться соответствующей информацией. В данном Соглашении также детально изложена процедура исполнения запросов одной стороны компетентными органами другой стороны. 16 сентября 2004 года в городе Алматы, Республики Казахстан была принята Межгосударственная программа совместных мер борьбы с преступностью на территории государств- участников СНГ на период 2005-2007 годы, которая в дальнейшем была продлена до 2010 года. Кроме того, КР заключил более 11 соглашений о технической помощи, которые содержат антикоррупционные нормы, с такими государствами, как Швейцария, Япония, Швеция, Финляндия, а также с международными финансовыми организациями (в частности МАР и Азиатский банк развития). КР заключила более 30 двусторонних и многосторонних договоров о правовой помощи по гражданским, семейным и уголовным делам, а также о выдаче преступников. В частности были подписаны многосторонние договоры в рамках СНГ, а также двусторонние договоры с Ираном, КНР, Латвией, Монголией и другими государствами: - Договор между Российской Федерацией и КР о правовой помощи по гражданским, и уголовным делам (Бишкек, 14 сентября 1992 года); -Соглашение о правовой помощи и сотрудничестве между органами прокуратуры (Алма-Ата, 8 октября 1992 года); - Конвенция СНГ о правовой помощи и правовых отношениях по гражданским, семейным, и уголовным делам (Минск, 22 января 1993 года); - Договор между КР и Китайской Народной Республикой о правовой помощи по гражданским, и уголовным делам (Бишкек, 4 июля 1996 года); - Договор между КР и Республикой Казахстан об оказании взаимной правовой помощи по гражданским, семейным и уголовным делам (Алматы, 26 августа 1996 года); - Договор между КР и Республикой Узбекистан об оказании взаимной правовой помощи по гражданским, семейным и уголовным делам (Ташкент, 24 декабря 1996 года); - Договор между КР и Республикой Казахстан о выдаче лиц, совершивших преступления и осуществлении уголовного преследования (Алматы, 8 апреля 1997 года); - Договор между КР и Латвийской Республикой о правовой помощи и правовых отношениях по гражданским, семейным и уголовным делам (Бишкек, 10 апреля 1997 года); 53  - Договор между КР и Азербайджанской Республикой о правовой помощи и правовых отношениях по гражданским, семейным и уголовным делам (Баку, 5 августа 1997 года); - Договор о выдаче между КР и Азербайджанской Республикой (Баку, 5 августа 1997 года); - Договор между КР и Китайской Народной Республикой о выдаче (Пекин, 27 апреля 1998 года); - Соглашение между Правительством Республики Таджикистан и Правительством КР о сотрудничестве правоохранительных и специальных органов приграничных районов (Душанбе, 6 мая 1998 года); - Соглашение между Правительством КР и Правительством Республики Узбекистан о сотрудничестве в борьбе с преступностью (Бишкек, 9 июля 1999 года); - Соглашение между Правительством Российской Федерации и Правительством КР о сотрудничестве и обмене информацией в области борьбы с нарушениями налогового законодательства (Москва, 26 августа 1999 года); - Договор между КР и Монголией о правовой помощи и правовых отношениях по уголовным делам (Бишкек, 4 декабря 1999 года); - Конвенция СНГ о правовой помощи и правовых отношениях по гражданским, семейным и уголовным делам (Кишинев, 7 октября 2002 года); - Соглашение между КР и Исламской Республикой Иран о выдаче преступников (Тегеран, 24 июня 2003 года); - Договор между КР и Исламской Республикой Иран о правовой помощи по гражданским, и уголовным делам (Тегеран, 21 декабря 2003 года); - Решение государств-участников СНГ об Отчете о работе Бюро по координации борьбы с организованной преступностью и иными опасными видами преступлений на территории государств– участников Содружества Независимых Государств (Астана, 15 сентября 2004 года); - Решение о дальнейшем развитии сотрудничества государств-участников СНГ в противодействии международному терроризму, а также иным вызовам и угрозам безопасности и стабильности на современном этапе в свете принятых документов в рамках СНГ, ОБСЕ и ООН (Астана, 16 сентября 2004 года); - Решение государств-участников СНГ о межгосударственной программе совместных мер борьбы с преступностью на 2005-2007 годы (Астана, 16 сентября 2004 года); - Соглашение о сотрудничестве государств–участников СНГ в борьбе с налоговыми преступлениями (Тбилиси, 3 июня 2005 года); - Протокол о взаимодействии между Службой финансовой полиции КРи Агентством Республики Казахстан по борьбе с экономической и коррупционной преступностью (финансовой полиции) по вопросам организации приграничного сотрудничества (Алматы, 4 июля 2006 года); - Соглашение между Генеральной прокуратурой КР и Генеральной прокуратурой Республики Узбекистан о правовой помощи и сотрудничестве (Бишкек, 3 октября 2006 года); - Соглашение государств-участников СНГ о защите участников уголовного судопроизводства (Минск, 28 ноября 2006 года); - Соглашение между Службой финансовой разведки КР и Федеральной службой по финансовому надзору и мониторингу (Российская Федерация) о взаимодействии в сфере противодействия легализации (отмыванию) доходов, полученных преступным путем (Бишкек, 18 декабря 2006 года); - Договор о долгосрочном добрососедстве, дружбе и сотрудничестве государств-членов ШОС (Бишкек, 16 августа 2007 года); - Договор государств-участников СНГ о противодействии легализации (отмыванию) преступных доходов и финансированию терроризма (Минск, 5 октября 2007 года); - Соглашение между Агентством КР по контролю наркотиков и Агентством по контролю за наркотиками при Президенте Республики Таджикистан о сотрудничестве в борьбе с незаконным оборотом наркотических средств, психотропных веществ и их прекурсоров (Бишкек, 21 января 2008 года); - Соглашение о содействии в рамках Пороговой программы счета "Вызов тысячелетия" между КР и Соединенными Штатами Америки по программе упрочения верховенства закона и сдерживания коррупции (Бишкек, 14 марта 2008 года);

2. Зарубежные институты по борьбе с коррупцией. Проведенный обзор мировых специализированных институтов по борьбе с коррупцией позволил выделить следующие основные модели организации антикоррупционных органов: 1. Независимая организация "многоцелевого назначения", которая сочетает полномочия на проведение расследований с деятельностью, направленной на профилактику коррупции и просвещение населения. Такая модель функционирует, например, в Гонконге и Сингапуре.

54  2. Специальные правоохранительные службы и подразделения, предназначенные для того, чтобы расследовать случаи коррупции и преследовать их в уголовном порядке, как, например, в Италии и Испании. 3. Органы по предотвращению коррупции, такие как, например, во Франции. Во многих странах, входящих в Организацию экономического сотрудничества и развития (ОЭСР), вообще не существует специализированных органов по борьбе с коррупцией, а деятельность по борьбе с коррупцией и ее предотвращению осуществляется обычными правоохранительными институтами и органами государственного управления. В странах с переходной экономикой были образованы структуры по борьбе с коррупцией самого разного типа. Зачастую эти институты создавались в качестве реакции на угрозу широкого распространения коррупции. В Латвии и Литве созданы организации "гонконгского типа". Прокуратуры по борьбе с коррупцией организованы в Румынии и Хорватии; в Албании функционируют специальные антикоррупционные подразделения полиции и прокуратуры. В Словении и бывшей Югославской Республике Македония работают институты по предотвращению коррупции. В Казахстане по борьбе с коррупцией занимается Агентства по борьбе с экономической и коррупционной преступностью (финполиция), а в Таджикистане создано Агентство по государственному финансовому контролю и по борьбе с коррупцией. Кроме того, в ряде стран были созданы органы по разработке политики и координации действий в сфере борьбы с коррупцией, имеющие форму специальных советов или комитетов, как, например, в Болгарии. Также существуют специализированные внутренние подразделения в рамках государственных учреждений.

VII. Заключение Тема коррупции находится сейчас на острие общественного интереса в нашей стране. Тем не менее, четкого понимания проблемы и путей ее решения еще нет. Даже среди специалистов нет пока единого мнения, что такое коррупция и как с ней бороться. При определении такого комплексного явления, как коррупция, наметились два принципиально разных подхода. В одном случае сложилось так называемое "узкое" понимание коррупции, которое сводит ее к "продажности" тех лиц, которые вправе принимать решения, связанные с распределением, прежде всего материальных и финансовых ресурсов, либо влиянием на процесс их принятия. Соответственно борьба с коррупцией в рамках "узкого" подхода рассматривается преимущественно в карательном аспекте и предусматривает создание системы дополнительных ограничений и запретов. Она направлена, в основном, на устранение последствий уже совершенных правонарушений и ограничена в КР только сферой государственной службы. Однако злоупотребления широко распространены также в крупных хозяйствующих субъектах, где есть доля государства, например, в сфере энергетики, добывающей отрасли, а также в государственных учреждениях, предоставляющих образовательные, медицинские, социальные и другие услуги населению. По мере децентрализации полномочий государства, коррупция распространяется и среди органов местного самоуправления. Поскольку неформальные платежи взимаются работниками, получающими заработную плату из государственного бюджета и управляющими от имени государства, за те услуги, которые они обязаны предоставлять согласно своим должностным обязанностям, налицо также использование в корыстных целях своего должностного положения. Хотя формально не государственные служащие не обладают властными полномочиями, Поэтому в нашей стране правомерным представляется «широкий» подход к толкованию коррупции как к любому злоупотреблению должностью. Правовая база КР позволяет эффективно осуществлять предупреждение и борьбу с коррупцией и организованной преступностью. В частности, КР присоединился к международным правовым актам в сфере борьбы с организованной преступностью и коррупцией, в результате чего корректируется национальное законодательство. КР подписана Конвенции ООН «Против коррупции», которая ратифицирована Жогорку Кенешем республики. Разработаны внутренние правовые документы концептуального характера. В частности, в 2009 году реорганизована Служба финансовой полиции, которой переданы функции по выявлению и расследованию экономических преступлений. В Уголовный кодекс КР включены статьи, предусматривающие ответственность за легализацию (отмыванию) доходов, полученных преступным путем, коррупцию. Также, в 2006 году принят Закон «О защите прав свидетелей, потерпевших и иных участников уголовного судопроизводства» 82 . Антикоррупционные усилия государства должны носить комплексный характер и опираться на сотрудничество и взаимодействие всех ветвей власти, гражданского общества, бизнеса и

82 Закон Кыргызской Республики «О защите прав свидетелей, потерпевших и иных участников уголовного судопроизводства» от 16 августа 2006 года № 170. Газета «Эркин Тоо» от 8 сентября 2006 года № 67. 55 международного сообщества. Особое внимание при этом необходимо уделить превентивным мерам, которым ранее не придавалось особого значения. В этой связи необходимо предпринять следующие шаги: - устранить сами причины и условия, порождающие и питающие коррупцию в экономической, социальной, судебной, правоохранительной и других сферах - открыть и сделать постоянно доступной для общественности информацию о проводимых инвестиционных тендерах, государственных закупках, использовании иностранных кредитов и грантов. Необходимо безотлагательно расширить информацию, которую государственные органы предоставляют через Интернет. - необходимо разработать и принять меры по устранению административных барьеров (сокращение разрешительных и контрольных функций) и обеспечению условий для легализации «теневой» экономики, привлечению иностранных инвестиций; - пересмотреть систему оплаты труда государственных и муниципальных служащих с тем, чтобы заработная плата была адекватной мерой их трудовых затрат, позволяющей им жить без получения коррупционных выплат - разработать и реализовать образовательные программы, направленные на привлечение общественности к борьбе с коррупцией, создания негативного отношения к коррупции среди граждан; - необходимо усилить государственный и гражданский контроль над распределением средств на социальное и пенсионное обеспечение, введение прозрачных механизмов финансирования образования и здравоохраненияТаким образом, способы борьбы с коррупцией вытекают из ее причин. Это, в первую очередь, совершенствование законодательства; уменьшение количества госчиновников и роли конкретного госчиновника в той или иной ситуации, в частности, ослабление государственного вмешательства в бизнес, соответственно - строгая регламентация действий госчиновников законодательными актами; повышение зарплаты для действительно необходимых госчиновников. Одним из мер активизации борьбы с коррупцией является антикоррупционная активность самих граждан - освещение коррупционных процессов в СМИ, в том числе присутствие на судебных процессах представителей СМИ, общественности; подача обращений в прокуратуру и в другие правоохранительные органы, а также активное вовлечение граждан в процесс принятия решений. К настоящему времени уже накоплен определенный опыт взаимодействия гражданского общества со структурами государственного управления на всех стадиях принятия решений. Однако законодательно партнерство все еще не является необходимым и обязательным элементом процесса принятия решений. Слабый доступ граждан и их организаций к информации, а также недостаточные возможности электронных коммуникаций между гражданами и государством ухудшают возможности для участия граждан в принятии решений. Для повышения прозрачности и подотчетности государственных органов перед гражданами и расширения доступа к информации рекомендуется обеспечение таких законодательных рамок, которые сделают процессы партнерства и сотрудничества составной частью принятия решений, особенно по вопросам государственного регулирования. Но в погоне за прозрачностью и подотчетностью государства перед гражданами деятельность частного и корпоративного секторов осталась вне внимания общественности КР. Отсутствие механизмов регулярных процедур отчетности, закрытость информации о частных компаниях и корпорациях перед обществом серьезно препятствуют открытости и прозрачности негосударственного сектора в КР. Нормы и стандарты прозрачности для негосударственных предприятий внедрялись в нашей стране исключительно с точки зрения менеджмента, чему свидетельство законы КР, регулирующие финансовую отчетность и конфликт интересов, но не обязательства по информированию общественности. Корпоративные этические стандарты вообще не являются предметом какого-либо регулирования. Некоммерческий сектор также оказался более закрытым, чем любое государственное учреждение. Законодательство о некоммерческих организациях практически повторяет законы, регулирующие деятельность коммерческих предприятий в части норм этики, ограничиваясь конфликтом интересов. Наиболее закрытым общественным институтом являются, как ни странно, политические партии. Являясь по своей сущности публичным институтом, по законодательству КР партии функционируют как хозяйствующие субъекты, открытые в своей отчетности только компетентным государственным органам. Общественность не имеет возможности узнать что-нибудь об источниках их финансирования. Анализ соответствующего законодательства показал, что негосударственный сектор нуждается в планомерном внедрении принципов прозрачности и подотчетности. Дальнейшее развитие демократии в КР невозможно без совершенствования прозрачности структур гражданского общества и частного сектора. Вместе с тем, негосударственные структуры, будучи не публичными организациями не могут быть законодательно так же открыты, как органы 56  государственной власти. Поэтому для частного сектора более актуальным является внедрение добровольных корпоративных стандартов, основанных на принципах прозрачности и подотчетности, как, например, Инициативы продвижения прозрачности деятельности добывающих отраслей (ИППДДО). Стратегия взаимодействия государства, гражданского общества и частного сектора в КР должна определить общие принципы прозрачности и подотчетности, а также цели, приоритеты и этапы их внедрения. Усиление борьбы с коррупцией в то же время должно проходить строго в правовом поле и с учетом защиты прав граждан. В этой связи нужно отметить инициативы юридического сообщества, направленные на дальнейшую реформу судебной системы КР. Например, гуманизация уголовного законодательства путем перехода на принципы защитной юстиции; передача от прокуратуры судам полномочий по санкционированию следственных действий, ограничивающих конституционные права граждан; совершенствование административной юстиции, обеспечение защиты прав граждан и юридических лиц в отношениях с властью; обеспечение доступности квалифицированной юридической помощи, в том числе и на бесплатной основе, нуждающимся гражданам. Нормативно-правовая база подотчетности и прозрачности государственных органов в КР находится в постоянном развитии и играет большую роль в борьбе с коррупцией. Однако залогом эффективной системы прозрачности и подотчетности является не только законодательство, неподкупная и беспристрастная судебная система, добросовестное управление в системе государственной службы, но и коренная ломка устоявшихся глубоко порочных убеждений о всесилии денег, осознание того социального, экономического и нравственного вреда, который несет в себе коррупция.

VIII. Список нормативных правовых актов и других источников, использовавшихся при составлении обзора

1. Конституция КР от 5 мая 1993 года, в редакции от 23 октября 2007 г. Кодексы КР 2. Гражданский кодекс КР от 8 мая 1996 года N 15. 3. Уголовный кодекс КР от 1 октября 1997 года N 68. 4. Кодекс об административной ответственности от 4 августа 1998 года N 114. 5. Уголовно-процессуальный кодекс от 30 июня 1999 года N 62. 6. О выборах в КР от 29 мая 1999 года N 39. 7. Трудовой кодекс КР от 4 августа 2004 года N 106. 8. Налоговый кодекс КР от 17 октября 2008 года № 231. 9. Таможенный кодекс КР от 13 апреля 2004 года. 10. Кодекс чести судьи от 8 июля 2006 года. 11. Гражданский процессуальный кодекс от 9 декабря 1999 года N 146.

Законы КР 12. «О борьбе с коррупцией». 13. «О государственной службе». 14. «О декларировании и публикации сведений о доходах, обязательствах и имуществе лиц, замещающих политические и иные специальные государственные должности, а также их близких родственников» 15. «О гарантиях и свободе доступа к информации» 16. «О порядке рассмотрения предложений, заявлений и жалоб граждан». 17. «О государственных закупках» 18. «О бухгалтерском учете» 19. «Об аудиторской деятельности» 20. О Государственной службе по регулированию и надзору за финансовым рынком К Р" 21. «О нормативных правовых актах КР ». 22. «О политических партиях» 23. «О некоммерческих организациях» 24. «О государственной регистрации юридических лиц» 25. «О Правительстве КР» 26. «О Верховном суде КР и местных судах» 27. «О статусе судей» 28. «О Национальном совете по делам правосудия » 29. «О статусе депутата Жогорку Кенеша КР »

57 30. «О Прокуратуре КР » 31. «О Счетной палате КР » 32. «О порядке прохождения службы в таможенных органах» 33. «О службе государственной охраны» 34. «О пограничной службе» 35. «О дипломатической службе КР » 36. «О статусе военнослужащих» 37. «Об органах национальной безопасности» 38. «Об органах внутренних дел КР » 39. Об органах судейского самоуправления » 40. «О Центральной комиссии по выборам и проведению референдумов КР» 41. «О банковской тайне» 42. «О противодействии терроризму» 43. «О материальной ответственности военнослужащих» 44. «О хозяйственных товариществах и обществах» 45. «Об акционерных обществах». 46. «О банках и банковской деятельности в КР» 47. «О государственной налоговой службе КР », 48. «О конституционном судопроизводстве КР » 49. «О присяжных заседателях в судах КР » 50. «Об основных принципах бюджетного права» 51. «Об общественной палате КР». 52. «О ратификации Соглашения о содействии в рамках Пороговой программы счета "Вызов тысячелетия" между КР и Соединенными Штатами Америки по программе упрочения верховенства закона и сдерживания коррупции, 14 марта 2008 года в городе Бишкек»

Указы Президента КР 53. «Об этике государственных служащих» от 9 января 2001 года №11 54. «О мерах по формированию Централизованного банка правовой информатизации КР » от 10 февраля 2001 года № 56 55. «О Национальной программе «Права человека» на период 2002-2010 годы» от 02.01.2002 года N1 56. «О Государственной стратегии борьбы с коррупцией» от 21 июня 2005 года № 251 57. «О мерах по ограничению вмешательства контролирующих, правоохранительных и иных государственных органов в работу субъектов предпринимательской деятельности» от 23 июля 2005 года №284 58. «Об уполномоченном органе по борьбе с финансированием терроризма и "отмыванием" доходов, полученных преступным путем» от 8 сентября 2005 года № 352 59. «О безотлагательных мерах по борьбе с коррупцией» от 21 октября 2005 года № 476 60. «О некоторых вопросах организации государственной службы КР » от 24 октября 2005 года УП N 485. 61. «О вопросах Службы финансовой разведки КР» от 29 декабря 2005 года, № 655 62. «О мерах по дальнейшему совершенствованию кадровой политики и системы мониторинга исполнения законодательства КР о государственной службе» от 28 февраля 2007 года УП N 77 63. «Об упорядочении функций и полномочий государственных органов, осуществляющих борьбу с экономическими видами преступлений» от 11 апреля 2008 года № 131 64. «О Службе финансовой полиции КР» от 10 июня 2008 года № 200 65. «Вопросы Министерства внутренних дел КР», от 19 июня 2008 года № 224 66. «Об усилении защиты прав собственности и ее неприкосновенности в КР» от 9 декабря 2008 года № 434 67. «О совершенствовании государственной политики в области регулирования предпринимательской деятельности» от 9 декабря 2008 года № 435 68. «О Концепции национальной безопасности КР» от 18 февраля 2009 года № 115 69. «О Национальной стратегии борьбы с коррупцией в КР» от 11 марта 2009 года № 155

Постановления Правительства КР 70. «Об утверждении пороговых сумм при осуществлении государственных закупок» от 9 июля 2001 года №327

58 71. «О комплексных мерах по реализации Национальной программы "Права человека" на период 2002- 2010 годы" от 2 августа 2002 года N 513 72. «Положение о порядке направления на стажировку, переподготовку и повышение квалификации государственных служащих КР за рубежом» от 16 июля 2002 года N 476; 73. «О Международных стандартах аудита в КР» от 22 апреля 2003 года №235 74. «Об обеспечении реализации Указа Президента КР «О мерах по реформированию системы бухгалтерской и финансовой отчетности» от 22 апреля 2003 года №236 75. «О вопросах обучения и повышения квалификации государственных и муниципальных служащих КР » от 26 января 2004 года N 35 76. «Об утверждении Концепции сотрудничества между общественными объединениями, общественными фондами (неправительственными организациями) и органами государственной власти КР " от 25 марта 2004 года № 200 77. «О государственной комиссии при Правительстве КР по стандартам финансовой отчетности и аудиту» от 29 апреля 2004 года №316 78. «О Стратегии развития страны на 2007-2010 годы» от 23 марта 2007 года № 84 79. «Вопросы Государственного таможенного комитета КР от 28 марта 2007 года, № 88 80. «О Программе по легализации теневой экономики в КР на 2007-2010 годы» от 6 сентября 2007 года № 395 81. «О ходе выполнения Плана мероприятий по легализации теневой экономики» от 9 апреля 2008 года № 137 82. «Вопросы Службы финансовой полиции КР» от 14 июля 2008 года, № 376 83. «Об одобрении Базового документа по выполнению КР положений международных договоров Организации Объединенных Наций по правам человека» от 11 декабря 2008 года № 685

Другие источники 84. Отчеты международной общественной организации Трансперенси Интернэшнл за 2003-2009 гг. 85. VII Конгресс ООН по предупреждению преступности и обращению с правонарушителями, Милан, 1985 86. Регламент Конституционного суда КР, утвержденный решением Конституционного суда КР от 4 августа 1995 года N 1 87. Регламент Верховного суда КР, утвержденный постановлением пленума Веховного суда КР от 22 октября 2004 г. № 9 88. Инструкция по делопроизводству, утвержденная Председателем Верховного суда КР 28 сентября 2006 года № 48 89. Положение «О дисциплинарной комиссии судей» утвержденное Советом судей КР 6 июня 2008 года

59