Организация по безопасности и сотрудничеству в Европе (ОБСЕ / OSCE) · brochure

Выявление торговли людьми в условиях гуманитарного кризиса, вызванного войной против Украины - Краткая информация для субъектов первичного реагирования

9 января 2024 г. ОБСЕ

Полный текст размещён на сайте публикующей организации. lawenc.com индексирует метаданные и ведёт на официальный источник.

Полный текст

Úřad zvláštního zástupce a koordinátora pro boj proti obchodování s lidmi

Identifikace případů obchodování s lidmi v souvislosti s humanitární krizí v důsledku války na Ukrajině Stručný přehled pro první respondenty

1 Co je to obchodování s lidmi?

Obchodování s lidmi je komplexní trestný čin, který poru- šuje základní lidská práva, zejména ta, která se týkají svo- body a osobní integrity. Zahrnuje vykořisťování jiné lidské bytosti, obvykle za účelem zisku. Existuje mnoho forem vykořisťování, kterým mohou být oběti vystaveny, včetně sexuálního vykořisťování (např. prostituce nebo pornogra- fie), pracovního vykořisťování, odebírání orgánů, nucených sňatků nebo páchání jiných trestných činů (např. krádeže, obchodování s drogami, podvody na internetu, pašování migrantů a dokonce i nábor dalších obětí do ob- chodu s lidmi). Obchodování s lidmi nevyžaduje překročení hranic a každý, kdo se na vykořisťování podílí, ať už přepra- vou, ukrýváním, náborem nebo vykořisťováním, je trestný čin odpovědný. Obchodování s lidmi se v naší společnosti vyskytuje všude, prakticky ve všech odvětvích hospodářství a sférách živo- ta. Může se jednat o osobu zavřenou v továrně nebo na staveništi, neplaceného zemědělského pracovníka, osobu vykořisťovanou k prostituci nebo nucenou k páchání trestné činnosti, dítě žebrající na ulici, vykořisťovaného pracovníka v domácnosti a další. Obětí obchodování s lidmi se může stát kdokoli: Ob- chodníci s lidmi mohou „využívat“ osoby různého věku, po- hlaví, etnického, kulturního nebo jiného původu k dosažení nezákonného zisku. Oběti jsou chyceny do pasti podvo- dem, včetně podvodu spočívajícího v povaze požadova- ných služeb nebo příslibu, že jim bude jednoho dne vypla- cena mzda, násilím, výhrůžkami, a to i vůči jejich dluhovým otroctvím nebo jinými formami kontroly. Proto je pro ně velmi obtížné požádat o pomoc. Je třeba mít na pa- měti, že ačkoli oběti mohou zpočátku souhlasit s poskyto- váním určitých služeb nebo práce, nesouhlasí s tím, aby byly vykořisťovány, aby páchaly trestnou činnost nebo pracovaly za nízkou nebo žádnou mzdu v náročných, často 1 https://www.osce.org/files/f/documents/6/6/101002.pdf 2 Které osoby jsou v souvislosti s válkou zranitelné a ohrožené obchodováním s lidmi? nelidských podmínkách. Prvky podvodu, nátlaku nebo ji- ných prostředků kontroly se objevují v obchodování s lidmi, a proto je jakákoli forma souhlasu, kterou oběť původně po- skytla, irelevantní. Děti jsou navíc považovány za apriori zra- nitelné vzhledem ke svému věku, nedostatku životních zku- šeností a citové nezralosti, a proto se nikdy nebere v úvahu jejich „souhlas“ se zapojením do obchodování s lidmi. kapesní Je velmi důležité poznamenat, že státy by neměly stíhat oběti obchodování s lidmi, a tedy ani ukládat tresty (včet- ně pokut nebo vězení) obchodovaným osobám za trestné činy, které spáchaly v souvislosti s obchodováním s lidmi.1 za tento K náboru osoby do obchodování s lidmi může do- jít různými způsoby. V mnoha případech se tak děje pro- střednictvím přátel, známých, rodinných příslušníků nebo osoby, s níž má oběť intimní vztah a především jí důvěřuje. Ve skutečnosti je běžné, že se k ovlivňování využívají citové vazby na oběť. Existují případy, kdy si tito lidé ani neuvědo- mují, že například šířením zpráv o pracovních příležitostech nebo jiných nabídkách ohrožují své blízké. Potenciální oběti, zejména ze zranitelných skupin, mohou být také osloveny cizími lidmi, kteří se je snaží zaujmout nabídkami práce a bydlení „příliš dobrými na to, aby to byla pravda“, neofici- álním zaměstnáním, výměnným obchodem se zbožím a službami, žádostmi o seznámení, schůzkami nebo jinými vztahy, přičemž se často snaží navázat bližší vztah a navr- hují „řešení“ náročné situace, ve které se daná osoba může nacházet. blízkým, Obchodníci s lidmi stále častěji využívají internet k získávání a náboru potenciálních obětí, například prostřed- nictvím kanálů sociálních médií, webových stránek, chatů a chatovacích místností, portálů pro hledání zaměstnání, her- ních nebo seznamovacích stránek a dalších online fór nebo aplikací. Šifrované (důvěrné) aplikace (včetně Telegramu, Viberu nebo WhatsAppu) jsou preferovaným prostředkem komunikace z důvodu důvěrnosti. strana 1 na Ukrajině

Odhaduje se, že od 24. února 2022 utrpělo na Ukrajině pří- I přes bezprecedentní ochranná a pomocná opatření, kte- mý nebo nepřímý dopad války 32 milionů lidí.2 Od začátku rá státy zavedly v reakci na humanitární krizi, přetrvávají ve války přišla více než polovina Ukrajinců o příjem3, více než většině přijímajících zemí různé problémy s integrací, jako šest milionů lidí z Ukrajiny hledalo dočasnou ochranu v je nedostatek ubytovacích zařízení, jazykové bariéry, ne- zahraničí4 a více než pět milionů bylo vysídleno z Ukrajiny5. dostatečné možnosti péče o děti a vzdělávání, problémy s přístupem k výdělečnému zaměstnání, potíže s ověřová- Přibližně 90 % lidí prchajících před válkou tvoří ženy a ním odborné a vzdělávací kvalifikace a další. Kromě toho děti6 – tedy populace, která je obzvláště ohrožena obcho- se s pokračující válkou projevily problémy v dlouhodobé dováním s lidmi. Riziko obchodování s lidmi je vyšší také u integraci a/nebo ekonomické potíže (vyčerpané úspory, některých dalších skupin: děti bez doprovodu, odloučené nedostatek příjmů nebo pracovních příležitostí), které mo- děti a děti cestující s dospělými, jejichž vztah k dětem ne- hou způsobit další pohyb v rámci EU a ve světě, včetně lze ověřit; lidé, kteří byli v minulosti vysídleni v rámci Ukra- návratu na Ukrajinu. jiny; lidé, kteří nemají přístup k dočasné ochraně, protože na ni nemají nárok, nebo kvůli nedostatku informací či ne- Tyto a další faktory vedou k nárůstu rizik možného zne- správným informacím; neukrajinští občané, včetně lidí bez užívání a vykořisťování jak na samotné Ukrajině, tak v dokladů a bez státní příslušnosti; ukrajinští Romové; pří- sousedních a cílových zemích8. Jak navíc ukázaly dřívější slušníci komunity LGBTQI+; starší lidé; a lidé s mentálním migrační krize, zločinecké skupiny nebo jednotlivci využí- a fyzickým postižením.7 vají velkých toků lidí k vykořisťování nejzranitelnějších osob v zemích původu, tranzitních i cílových zemích. Proto by měla na prvním místě stát včasná identifikace potenci- álních a předpokládaných případů obchodování s lidmi, aby se zajistila cílená prevence i záchrana obětí a pomoc obětem.

Přibližně 90 % lidí prchajících před válkou tvoří ženy a děti – tedy populace, která je obzvláště ohrožena obchodováním s lidmi.“

2 https://ukraine.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1861/files/documents/Survey%20results_ENG_web.pdf 3 https://ukraine.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1861/files/documents/Survey%20results_ENG_web.pdf 4 https://data.unhcr.org/en/situations/ukraine 5 https://dtm.iom.int/ukraine 6 https://data.unhcr.org/en/documents/details/96447 7 https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/tip/Conflict_Ukraine_TIP_2022.pdf 8 https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/tip/Conflict_Ukraine_TIP_2022.pdf; http://www.antislaverycommissioner.co.uk/media/1801/ucl-iasc-2022-roundtable-report-the-war-in- ukraine-human-trafficking-and-exploitation.pdf; https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23322705.2022.2128242

strana 2 3 Známky obchodování s lidmi, které mohou pozorovat první respondenti

První respondenti patří mezi první zúčastněné strany, které Je třeba poznamenat, že tento seznam není vyčerpávající mohou přijít do kontaktu s obětí obchodování s lidmi nebo a první respondenti mohou narazit na další znaky obcho- zpozorovat podezřelou situaci. Existují určité ukazatele dování s lidmi. Celkově se doporučuje, aby první respon- nebo znaky, které mohou pomoci identifikovat potenciální denti reagovali na situace, jakmile se objeví sebemenší nebo domnělé oběti a případy obchodování s lidmi. náznak obchodování s lidmi, protože to může být zásadní pro včasné zabránění trestnému činu nebo pomoc jeho Níže jsou uvedeny některé „výstražné znaky“, obětem. které mohou poukazovat na obchodování s lidmi nebo vykořisťování při kontaktu se zvláště zranitelnými osobami nebo při poskytování služeb těmto osobám9:

Potenciální situace obchodování s lidmi, kdy je Předpokládaná situace obchodování s lidmi, kdy je riziko, že k obchodování s lidmi dojde, vysoké pravděpodobné, že k obchodování s lidmi již do- chází R Lidé prchající před válkou jsou nevyžádaným způso- bem oslovováni cizími lidmi s nabídkou zaměstnání, R Osoba prchající před válkou byla převezena z místa bydlení, dopravy nebo jiné pomoci. na místo a/nebo z jedné země do druhé.

R V blízkosti útulků, dočasných ubytovacích nebo jiných R Lidé jsou nuceni k práci, službám nebo sexu bez sou- zařízení pro pomoc nebo dopravních uzlů jsou pozo- hlasu a/nebo jsou vystaveni psychickému nátlaku a rovány cizí osoby, které se snaží setkat s osobami pr- manipulaci, aby poskytli souhlas (například jsou žádá- chajícími před válkou v soukromí. ni o domácí práce nebo sexuální služby, „aby vyjádřili vděčnost domácímu“ nebo aby mohli zůstat v domě). R Osoby prchající před válkou jsou požádány o zapla- cení zprostředkovatelských služeb na pomoc při hle- R Doklady totožnosti nebo cestovní doklady (a/nebo dání práce nebo zaměstnání. jiné osobní doklady) jsou zadržovány jinou osobou.

R Osobě prchající před válkou je nabídnuta práce s ne- R Svoboda pohybu nebo projevu je omezena nebo reálně vysokým platem, dohoda, která vypadá příliš kontrolována jinou osobou a oběť nemůže svobodně dobře na to, aby byla pravdivá, neoficiální zaměstná- kontaktovat přátele a rodinu. ní, nebo jí nejsou poskytnuty úplné informace o pra- covních podmínkách (například nabídka práce řidiče R Pracovní podmínky jsou v rozporu se stanovenými bez zvláštních požadavků a s vysokým platem může právními předpisy, včetně pracovní doby, práv a vý- představovat zapojení do trestné činnosti – pašování hod zaměstnanců, norem sociálního zabezpečení, migrantů). nebo zaměstnavatel nedodržuje dohodnuté pracovní podmínky či finanční ujednání. R Osoba je pobízena nebo je na ni vyvíjen nátlak, aby přijela do země/místa určení. R Osoba pobírá malou nebo žádnou mzdu nebo nemá přístup k finančním prostředkům, včetně sociálních R Osoba/skupina osob prchající před válkou náhle zmizí dávek. z ubytovacích zařízení nebo se nedostaví na plánova- né schůzky s poskytovateli pomoci. R Osoba vykazuje známky fyzického, sexuálního a/nebo emocionálního násilí.

R Osoba je nucena splácet půjčky a dluhy (obchodníkovi s lidmi).

R Osoba se bojí mluvit, protože si myslí, že je sledována.

9 For more specific indicators related to child victims of trafficking, please, consult https://www.unicef.org/eca/reports/practical-guide-identification-victims-and-persons-risk-trafficking-human-beings

strana 3 4 Úvahy a tipy pro interakci týkající se obchodování s lidmi

Ačkoli není úkolem pracovníků, kteří reagují v první linii, aby s obětmi obchodování s lidmi vedli rozhovor nebo je oficiálně identifikovali, i počáteční interakce v těchto přípa- dech vyžaduje určitou rozvahu.

Níže jsou uvedeny základní pokyny týkající se prvotního kontaktu a interakce s předpokládanou obětí obchodování s lidmi10

Zajistit bezpečné prostředí pro konverzaci Poskytnout informace o obchodování s lidmi, po- Potenciální oběť lze oddělit (zejména pokud se nachází stupech identifikace, specifických právech obětí ve větší skupině lidí, například v autobuse) do bezpeč- obchodování s lidmi a možnostech pomoci ného prostoru, kde je zajištěn určitý osobní prostor pro Pokud je to možné, poskytněte je v písemné podobě a v následný rozhovor. jazyce, kterému domnělá oběť rozumí. Takovéto příručky by měly být připraveny předem ve spolupráci s vnitro- Vytvořit příležitost k jasné komunikaci státním orgánem pro boj proti obchodování s lidmi, aby Je-li údajnou obětí cizinec určitého etnického původu, je byla zajištěna přesnost informací, včetně kontaktních nezbytné najít tlumočníka a/nebo kulturního mediátora, údajů. Připomínáme, že video nebo tištěné materiály o nejlépe stejného pohlaví jako potenciální oběť. obchodování s lidmi, které se nachází například v čekár- nách, by také mohly pomoci zahájit konverzaci. Vyžádat si souhlas osoby se zahájením rozhovoru Oběti obchodování s lidmi mohou být méně nebo více Identifikovat příslušný orgán pro boj proti obcho- náchylné ke sdílení informací o své situaci, proto je třeba dování s lidmi a kontaktovat jej vždy požádat o souhlas. S předchozím souhlasem domnělé oběti neprodleně informujte místního koordinátora pro boj proti obcho- Zeptat se, co potřebují11 dování s lidmi nebo příslušný orgán, který se postará Je důležité věnovat pozornost naléhavým základním po- o následný proces identifikace a předání domnělé oběti třebám a včas je řešit. Lidé prchající před válkou, ze- obchodování s lidmi za účelem podpory a ochrany. V jména pokud se stali obětí obchodování s lidmi, mohou případě, že příslušný orgán patří mezi orgány činné v trpět četnými traumatickými zážitky, a proto se u nich trestním řízení a předpokládaná oběť si nepřeje spolu- mohou projevit náhlé emocionální a jiné reakce, na které pracovat, je velmi důležité, aby tato osoba měla mož- by měli být připraveni reagovat první respondenti. nost promluvit si s vyškoleným odborníkem na boj proti obchodování s lidmi (např. nevládní organizace, zákon- Posoudit, zda je obětí dítě né/veřejné sociální služby). V případě nezletilé osoby (dítěte) musí být informovány příslušné odbory ochrany dětí (a/nebo jiné příslušné or- Zajistit specifické postupy gány podle vnitrostátních právních předpisů a standard- Je velmi důležité, aby každá organizace pracující s lidmi ních operačních postupů), aby mohl být v případě po- prchajícími před válkou a dalšími zranitelnými skupinami třeby jmenován opatrovník a aby byl zachován nejlepší zavedla jasné postupy, kterými se budou její zaměstnan- zájem nezletilého. ci a dobrovolníci řídit v případě podezření na domnělou oběť nebo případ obchodování s lidmi. Je také nezbytné, aby všechny postupy vůči domnělé oběti obchodování s lidmi zohledňovaly její pohlaví, věk a kulturní specifika.

10 https://www.osce.org/cthb/413123 11 https://www.osce.org/odihr/549793

strana 4 Následující otázky mohou být užitečné pro odha- lení příznaků obchodování s lidmi během úvodního rozhovoru:

R Zaplatil vám někdo / slíbil vám někdo zisk / peníze / R Bylo po vás požadováno, abyste poskytoval/a „služ- lepší budoucnost, aby vás přiměl k cestě? Vyhrožoval by“ (např. vykonával/a domácí práce nebo poskyto- vám někdo, abyste se vydal/a na cestu? val/a sexuální služby) jako poděkování pronajímateli nebo jako podmínku pro setrvání v ubytování? R Zadlužil/a jste se kvůli cestě, a pokud ano, vyvíjí na vás někdo nátlak, abyste tento dluh splatil/a? R Myslíte si, že jste byl/a na cestě do této země nebo po příjezdu do ní vystaven/a fyzickému, psychickému R Byla vám slíbena práce a ubytování, ale ukázalo se, nebo sexuálnímu násilí či zneužívání? že podmínky jsou úplně jiné? R Byl/a jste nucen/a krást, žebrat, prostituovat nebo na- R Odebral vám někdo doklady (např. pas, cestovní do- hrávat pornografický materiál/webcamming? klady, povolení k pobytu) a zadržuje je? R Ohrožuje někdo vás nebo vaši rodinu? R Obdržel/a jste a podepsal/a jste pracovní smlouvu? Připadají vám podmínky stanovené ve smlouvě „spra- R Jste nucen/a lhát úřadům, rodině nebo jiným lidem? vedlivé“ (např. je stanovena mzda a je pracovní doba přiměřená?) Pokud již pracujete, odpovídají skutečné R Navrhl vám někdo, abyste použil/a falešnou totožnost podmínky těm slíbeným nebo těm, které jsou uvede- nebo jiné doklady? ny v pracovní smlouvě? R Máte přístup ke svému sociálnímu zabezpečení a/nebo výplatám a můžete s penězi volně hospodařit?

Je třeba poznamenat, že mnoho obětí obchodování s lid- dostanou strach z interakce s vládními orgány a nema- mi se samo takto neidentifikuje, protože se mohou nachá- jí důvěru v instituce kvůli špatným zkušenostem s těmito zet ve fázi přemístění nebo obecně ve fázi před skutečným úředníky v jejich regionu nebo zemi původu. V některých vykořisťováním. Jiní mohou normalizovat to, co se děje případech může mít oběť k obchodníkovi s lidmi vztah a (vzhledem ke své kultuře nebo předchozím zkušenostem), cítí se citově nucena ho nenahlásit. Jiní se mohou obá- nebo se obávat odvety ze strany obchodníků s lidmi. Ně- vat stigmatizace, zejména pokud zažili sexuální a intimní které oběti, zejména migranti bez dokladů nebo ti, kteří zneužívání. Proto je pro prevenci trestného činu nebo pře- jsou obchodníky s lidmi nuceni k páchání trestné činnos- rušení koloběhu obchodování s lidmi co nejdříve rozhodu- ti, se mohou vyhýbat identifikaci před úřady ze strachu z jící proaktivní prověření znaků obchodování s lidmi, jakož trestu ze strany úřadů (např. ze strachu z deportace nebo i správné postoupení případů a hlášení ze strany prvních trestu za svůj nelegální status). Existují také jedinci, kteří respondentů v terénu.

strana 5 5 Postoupení případů: Koho je třeba kontaktovat, jsou k dispozici horké linky a koordinátoři pro boj proti obchodování s lidmi?

Je důležité mít na paměti, že domnělou oběť obchodo- Níže uvádíme užitečné odkazy, kde naleznete pří- vání s lidmi nelze nahlásit policii nebo jiným orgánům bez slušné vnitrostátní kontakty v zemi, kde působíte: předchozího souhlasu této osoby. Osoba by měla být informována o postupu úředního hlášení a měly by jí být Be Safe – čísla, na která se můžete obrátit poskytnuty příslušné kontaktní údaje, jak je uvedeno výše. za účelem získání oficiálních informací První respondenti by měli rovněž dodržovat stanovený a pomoci v případě podezření nebo přímo postup12 pro sdílení informací o případu s vnitrostát- v situaci obchodování s lidmi ními orgány, aniž by došlo k prozrazení totožnosti a osob- https://www.helpforukrainians.info/contact-info/ ních údajů oběti. Pokud osoba požádá prvního respon- denta o podporu při kontaktu s úřady, měla by mu být tato Přehled vnitrostátních opatření proti podpora poskytnuta okamžitě. obchodování s lidmi a důležité kontaktní údaje v členských státech EU Aby bylo zajištěno bezproblémové postoupení přípa- https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/internal- du a komunikace s vnitrostátními agenturami, důrazně security/organised-crime-and-human-trafficking/ se doporučuje znát vnitrostátní a místní/komunitní together-against-trafficking-human-beings/eu- mechanismy a agentury pro boj proti obchodování countries_en s lidmi, navázat pracovní kontakty a předem se do- hodnout na postupech. Tyto kontaktní osoby by také Vnitrostátní horké linky v EU mohly informovat první respondenty o stávajících právních https://ec.europa.eu/home-affairs/policies/internal- předpisech a rámcích pro boj proti obchodování s lidmi security/organised-crime-and-human-trafficking/ v zemi, což by bylo užitečné pro zasazení jejich úsilí do together-against-trafficking-human-beings/national- národního kontextu. hotlines_en

Publikace vznikla v rámci mimorozpočtového projektu „Preventing and responding to trafficking in human beings amid the humanitarian crisis related to the war in Ukraine“ (prevence a reakce na obchodování s lidmi v podmínkách human- itární krize související s válkou na Ukrajině), který byl realizován za finanční podpory vlád Finska, Francie, Německa, Maďarska, Japonska, Lichtenštejnska, Polska, Španělska, Švýcarska, Velké Británie a USA.

12 https://www.osce.org/cthb/413123

strana 6

Office of the Special Representative and Co-ordinator for Combating Trafficking in Human Beings

Identification of Trafficking in Human Beings Related to the Humanitarian Crisis Stemming from the War against Ukraine Brief for first line responders

1 What is human trafficking?

Trafficking in human beings is a complex crime that vi- present in trafficking situations and thus make any form of olates basic human rights, especially those related to free- consent initially provided by the victim irrelevant. Further- dom and personal integrity. It involves the exploitation of an- more, children are considered as a priori vulnerable due to other human being, usually for profit. There are many forms their age, lack of life experience and emotional immaturity, of exploitation that victims may be subjected to, including thus their “consent” to be involved in trafficking schemes sexual exploitation (like prostitution or pornography), labour is never taken into account. exploitation, organ removal, forced marriage, or committing other crimes (such as pickpocketing, drug dealing, online It is very important to note that States should not prosecute fraud, smuggling of migrants and even recruiting other vic- victims of trafficking, and thus not impose penalties (includ- tims into human trafficking). Human trafficking does not re- ing fines or incarceration) on trafficked persons for crimes quire border crossing, and anyone who contributes to the committed by them in connection with their trafficking.1 exploitation, whether by transporting, harbouring, recruiting or exploiting a person, is accountable for the crime. Recruiting a person into a trafficking situation can occur in various ways. In many cases, this happens Human trafficking can be found everywhere in our societies, through friends, acquaintances, family members or a per- in virtually every sector of economy and sphere of life. It son with whom the victim has an intimate relationship and, might involve a person confined to a factory or a construc- above all, whom he/she trusts. It is in fact common that tion site, an unpaid agricultural worker, a person exploited emotional connections with a victim are used to exercise in prostitution or forced to commit a crime, child begging influence. There are instances where such people are not on the street, an exploited domestic worker, among others. even aware that, for example by disseminating messages about employment opportunities or other offers, they are Anybody can be a victim of human trafficking: traf- endangering their close ones. Potential victims, particular- fickers can “use” persons of different age, gender, ethnic, ly from vulnerable groups, could be also approached by cultural or other background to make illicit profit. Victims strangers who try to attract them by “too good to be true” are trapped through deceit, including about the nature of job and housing offers, unofficial employment, bartering services required or by promise of their salaries being paid of goods and services, requests for acquaintance, dating one day, violence, threats, also against their close ones, or other relationships, often seeking to establish a closer debt bondage or other forms of control. This makes it ex- connection and suggesting a “solution” to a challenging tremely difficult for them to reach out for help. It should situation a person might face. be kept in mind that while victims might initially agree to provide certain services or labour, they do not consent Increasingly, traffickers use the Internet to attract and to being exploited, to commit a crime or to work with recruit potential victims, for example through social media little or no pay in challenging, often inhuman conditions. channels, websites, chats and chat rooms, job searching Elements of deceit, coercion or other means of control are portals, gaming or dating sites, and other online forums or applications. Encrypted (confidential) applications (includ- ing Telegram, Viber or WhatsApp) are the preferred means 1 https://www.osce.org/files/f/documents/6/6/101002.pdf of communication due to confidentiality.

page 1 2 What individuals are vulnerable to human trafficking and at greater risk in the context of the war against Ukraine?

Since 24 February 2022, an estimated 32 million people Despite the unprecedented protection and assistance in Ukraine suffered directly or indirectly from the impact of measures put in place by States to respond to the human- the war.2 Since the beginning of the war, more than half of itarian crisis, various integration challenges persist in most Ukrainians have lost their income3, over six million people of the receiving countries, such as: shortage of accom- from Ukraine have sought temporary protection abroad4, modation facilities, language barriers, insufficient childcare and over five million have been displaced internally5. and education opportunities, challenges to access gainful employment, difficulties in validating professional and edu- About 90% of people fleeing the war are women and cational qualifications, among others. Furthermore, as the children6 – a population that is at particular risk of human war continues, challenges in long-term integration and/or trafficking. The risks of trafficking are also higher for cer- economic difficulties (spent savings, lack of income or re- tain other groups: unaccompanied and separated children alistic job opportunities) became apparent and may cause and children travelling with adults whose relationship with additional movements within the EU and worldwide, in- the children cannot be verified; people who were previ- cluding returns to Ukraine. ously internally displaced within Ukraine; people who are unable to access temporary protection, because they are These and other factors lead to the increase of the risks not eligible, or due to lack of information or incorrect in- of potential abuse and situations of exploitation in Ukraine formation; non-Ukrainians, including undocumented and itself, as well as in bordering and destination countries8. stateless people; Ukrainian Roma people; LGBTQI+ peo- Moreover, as earlier migration crises have demonstrated, ple; elderly people; and people with mental and physical criminal groups or individuals will take advantage of large disabilities.7 flows of people to exploit the most vulnerable in origin, transit and destination countries. This is why early identi- fication of potential and presumed human trafficking situ- ations should be prioritized to ensure both targeted pre- vention as well as rescue of and assistance to the victims.

About 90% of people fleeing the war are women and children – a population that is at particular risk of human trafficking.”

page 2 3 Signs of human trafficking that can be observed by first line responders

First line responders are among the first stakeholders that It should be noted that this list is not exhaustive and first might come in contact with a victim of human trafficking line responders might come across other signs of human or observe a suspicious situation. There are certain indica- trafficking. Overall, the first line responders are encouraged tors or signs that can help identify potential or presumed to react to the situations as soon as the slightest indica- victims and cases of trafficking. tion of human trafficking appears, as it might be crucial to prevent the crime or assist its victims in a timely manner. Here are some of the “red flags” that can point to a situation of trafficking or exploitation when interacting with or providing services to particularly vulnerable individuals9:

Potential situation of trafficking in human beings, Presumed situation of trafficking in human beings where the risks that human trafficking is about to where there is a probability that human trafficking happen are high is already happening

R People fleeing the war are approached by strangers R A person fleeing the war was transported from a in an unsolicited way to offer employment, housing, place to another and/or from one country to another; transportation or other assistance; R People are forced to perform work, services or sex R Strangers are observed in the vicinity of the shelters, without consent and/or are subjected to psychologi- temporary accommodation or other assistance facil- cal pressure and manipulations to gain their consent ities or transportation hubs seeking to meet persons (for example, requested to perform domestic work or fleeing the war in privacy; provide sexual services “to express their gratitude to the landlord” or to be able to stay in the house); R People fleeing the war are asked to pay for intermedi- ary services to assist with job search or employment; R Identity or travel documents (and/or other personal documents) are withheld by another person; R A person fleeing the war is offered a job with an un- realistically high salary, an arrangement that looks R Freedom of movement or expression has been re- too good to be true, an unofficial employment or is stricted or controlled by another person and an indi- not provided with full information about the working vidual cannot freely contact friends and family; conditions (for example, a job offer for drivers with no particular requirement and high payment might be a R The working conditions contradict the established la- recruitment into criminal activity – smuggling of mi- bour legislation, including working hours, employee grants); rights and benefits, social security standards, or an employer does not respect the agreed working con- R A person is enticed or pressured to come to a coun- ditions or financial arrangements; try/place of destination; R A person receives little or no pay or does not have R A person/group of persons fleeing the war abruptly access to funds, incl. social welfare payments; disappears from accommodation facilities or fails to show at scheduled meetings with assistance provid- R The person displays signs of physical, sexual and/or ers. emotional violence;

R The person is pressured to repay loans and debts (to the trafficker);

R The person is afraid to talk because they think they are being watched.

page 3 4 Considerations and tips for interacting about human trafficking

While it is not the role of the first line responders to inter- view victims of trafficking or officially identify them, even the initial interaction in such cases requires certain con- siderations.

The following provides essential guidelines regarding the initial contact and interactions with a presumed victim of trafficking10

Provide a safe and secure environment Provide information on human trafficking, identi- for conversation fication procedures and the specific rights of vic- The potential victim can be separated (especially if they tims of human trafficking and assistance options are in a larger group of people, for example on a bus) to If possible, provide those in written format and in a lan- a safe area where some personal space for follow-up guage understood by the presumed victim. Such hand- conversation is organized. outs should be prepared beforehand in co-operation with the national anti-trafficking authority to ensure the Create an opportunity for clear communication accuracy of information, including contact details. Note When the alleged victim is a foreigner of a certain ethnicity, that video or printed materials on human trafficking dis- it is essential to find an interpreter and/or cultural media- played, for example, in waiting areas could also help tor, preferably of the same gender as the potential victim. launch the conversation.

Seek the person’s consent to start Identify and reach out to the competent the conversation anti-trafficking authority Victims of trafficking may be less or more prone to share With the prior consent of the presumed victim, imme- information about their situation, so consent needs to be diately inform the local anti-trafficking co-ordinator or sought at all times. competent authority, who will handle the subsequent process of identification and referral of the alleged victim Enquire about what they need11 of trafficking to support and protection. In the event that It is important to pay attention to and address urgent, the competent authority belongs to the law enforcement basic needs in a timely manner. People fleeing the war, and the presumed victim does not wish to co-operate, it especially if they are subjected to human trafficking, is of great importance that the person be given the op- could suffer from multiple traumatic experiences and, portunity to speak with a trained anti-trafficking special- thus, display sudden emotional and other reactions, ist instead (e.g. NGOs, statutory/public social services). which first line responders should be ready to address. Ensure tailored procedures Assess whether the victim is a child It is crucial that any organization working with people In the case of a minor (child), the relevant child protec- fleeing the war and other vulnerable groups establish tion departments (and/or other competent authorities, clear procedures for its staff and volunteers to follow according to national legislation and Standard Operating when a presumed victim or case of human trafficking Procedures) must be notified, in order for a guardian to is suspected. It is also essential that all procedures to- be appointed if needed, and so that their best interest wards the presumed victim of trafficking are sensitive to is upheld. the gender, age and cultural specificities of the person.

10 https://www.osce.org/cthb/413123 11 https://www.osce.org/odihr/549793

page 4 The following questions might be helpful to reveal the signs of human trafficking during the initial conversation:

R Did someone pay/make promises of profit/money/ R Were you requested to provide any “favors” (e.g. per- better future to encourage you to undertake the trip? form domestic work or provide sexual services) as a Did someone threaten you to undertake the trip? gratitude to your landlord or as a condition to remain in your accommodation? R Did you enter into debt to undertake the trip and, if so, does somebody exercise pressure for you to pay R Do you think you have been subjected to physical, back such debt? mental, sexual violence or abuse on your way or after arriving to this country? R Were you promised a job and a home, but the condi- tions turned out to be quite different? R Were you compelled to steal, beg, prostitute or re- cord pornographic material/webcamming? R Have your documents (e.g. passport, travel docu- ments, residence permit) been taken away and are R Is someone threatening you or your family? withheld by someone else? R Are you compelled to lie to the authorities, your family R Have you received and signed an employment con- or other people? tract? Do the conditions laid out in the contract look “fair” to you (e.g. is a pay foreseen and are working R Did anyone suggest you to use false identity or other hours reasonable?) If you are already working, do documents? the actual conditions correspond to the promised ones or those specified in the employment contract? R Do you have access to your social security and/or sal- ary payments and can manage the money yourself?

It should be noted that many victims of trafficking do not worried from interaction with governmental authorities and recognize themselves as such (i.e., do not self-identify), as lack confidence in institutions due to bad experiences with they may be in the transfer phase or generally in a phase such officials in their region or country of origin. In some before their actual exploitation. Others may normalize what cases, the victim may have a relationship with the traf- is happening (given their culture or previous experience) or ficker and feel emotionally compelled not to report them. fear reprisal from their traffickers. Some victims, particu- Others may fear stigmatization, especially if they have suf- larly undocumented migrants or those who are forced by fered sexual and intimate abuse. That is why the proac- their traffickers to commit criminal acts, may avoid iden- tive screening for the signs of trafficking as well as proper tifying themselves to authorities for fear of punishment by referral and reporting by field level first line responders is the authorities (e.g. fear of deportation or punishment for decisive to prevent the crime or break the cycle of ex- their irregular status). There may be individuals who get ploitation as early as possible.

page 5 5 Referrals: Who shall be contacted, available hotlines and anti-trafficking co-ordinators?

It is important to bear in mind that a presumed victim of Below you can find helpful links to identify trafficking cannot be reported to the police or other au- the relevant national contacts in the country thorities, without the prior consent of the person. The you operate: person should be informed about the procedure of official reporting and provided respective contact information as mentioned above. The first line responders should also fol- Be Safe – numbers to contact to receive official low the established procedure12 to share the informa- information and assistance in case of suspicion tion about the case with the national authorities without or when in a trafficking situation disclosing the victim’s identity and personal data. Should https://www.helpforukrainians.info/contact-info/ the person request support from the first line responder in contacting the authorities, such support should be provid- Overview of the national anti-trafficking ed immediately. response and important contacts in the EU Member States To make sure the referral and communication with national https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/internal- agencies work smoothly, it is highly recommended to security/organised-crime-and-human-trafficking/ know national and local/community-based anti-traf- together-against-trafficking-human-beings/eu- ficking mechanisms and agencies, establish work- countries_en ing contacts and agree on procedures beforehand. These contacts might also enlighten first line responders National hotlines in the EU on existing anti-trafficking legislation and frameworks in https://ec.europa.eu/home-affairs/policies/internal- the country, which would be helpful for putting their efforts security/organised-crime-and-human-trafficking/ in the national context. together-against-trafficking-human-beings/national- hotlines_en

The publication is developed in the framework of an Extra-Budgetary Project “Preventing and responding to trafficking in human beings amid the humanitarian crisis related to the war in Ukraine” implemented with the financial support from the Governments of France, Germany, Hungary, Japan, Liechtenstein, Poland, Spain, Switzerland, UK and US.

12 https://www.osce.org/cthb/413123

page 6

Bureau de la Représentante spéciale et Coordinatrice pour la lutte contre la traite des êtres humains

Identification de la traite des êtres humains dans le contexte de la crise humanitaire liée à la guerre en Ukraine Note pour les acteurs de première ligne

Des éléments de tromperie, de contrainte ou d’autres moyens Qu’est-ce que la traite 1 des êtres humains ? de contrôle sont présents dans les situations de traite et rendent donc toute forme de consentement initialement fourni par la vic- time indifférente. En outre, les enfants sont considérés comme La traite des êtres humains est un crime complexe qui viole les a priori vulnérables en raison de leur âge, de leur manque d’expé- droits humains fondamentaux, notamment ceux liés à la liberté rience de la vie et de leur immaturité émotionnelle, de sorte que et à l’intégrité individuelle. Elle implique l’exploitation d’un autre leur “consentement” à être impliqués dans des réseaux de traite être humain, généralement à des fins lucratives. Il existe de nom- n’est jamais pris en compte. breuses formes d’exploitation dont les victimes peuvent faire l’ob- jet, notamment l’exploitation sexuelle (comme la prostitution ou Il est très important de noter que les États ne doivent pas pour- la pornographie), l’exploitation par le travail, le prélèvement d’or- suivre les victimes de la traite, et ne doivent donc pas imposer de ganes, le mariage forcé ou la perpétration d’autres crimes (tels sanctions (y compris des amendes ou des peines d’emprisonne- que le pickpocket, le trafic de drogue, la fraude en ligne, le tra- ment) aux victimes de la traite pour les crimes qu’elles ont commis fic de migrants et même le recrutement d’autres victimes pour la dans le cadre de leur exploitation.1 traite des êtres humains). La traite des êtres humains ne nécessite pas le franchissement d’une frontière, et quiconque qui contribue Le recrutement d’une personne dans une situation de traite à l’exploitation, que ce soit en transportant, hébergeant, recrutant peut se faire de différentes manières. Dans de nombreux cas, ou en exploitant une personne, est responsable de ce crime. cela se produit par l’intermédiaire d’amis, de connaissances, de membres de la famille ou d’une personne avec laquelle la victime a La traite des êtres humains est omniprésente dans nos sociétés, une relation intime et, surtout, en qui elle a confiance. Il est en effet dans pratiquement tous les secteurs de l’économie et toutes les courant que les liens émotionnels avec une victime soient utili- sphères de la vie. Il peut s’agir d’une personne confinée dans une sés pour exercer une influence. Dans certains cas, ces personnes usine ou sur un chantier de construction, d’un travailleur agricole ne sont même pas conscientes que, par exemple, en diffusant non rémunéré, d’une personne exploitée dans la prostitution ou des messages sur des offres d’emploi ou d’autres opportunités, forcée à commettre un crime, d’un enfant qui mendie dans la rue, elles mettent en danger leurs proches. Les victimes potentielles, d’un travailleur domestique exploité, entre autres. en particulier celles qui appartiennent à des groupes vulnérables, peuvent également être approchées par des inconnus qui tentent Tout le monde peut être victime de la traite des êtres hu- de les attirer par des offres d’emploi et de logement “trop belles mains : les trafiquants peuvent “utiliser” des personnes de dif- pour être vraies”, des emplois non déclarés, l’échange de biens férents âges, genres, et origines ethniques, culturelles ou autres, et de services, des invitations à connecter, des demandes de ren- pour réaliser des profits illicites. Les victimes sont piégées par la contres ou d’autres relations, cherchant souvent à établir un lien tromperie, notamment sur la nature des services requis ou en leur plus étroit et suggérant une “solution” à une situation difficile à promettant que leur salaire sera payé un jour, par la violence, les laquelle une personne peut être confrontée. menaces, y compris à l’encontre de leurs proches, la servitude pour dettes ou d’autres formes de contrôle. Dans ces conditions, De plus en plus, les trafiquants utilisent Internet pour attirer il leur est extrêmement difficile de demander de l’aide. Il faut gar- et recruter des victimes potentielles, par exemple par le biais de der à l’esprit que si les victimes peuvent initialement accepter de réseaux sociaux, des sites web, des chats et des salons de dis- fournir certains services ou du travail, elles ne consentent pas cussion, des portails de recherche d’emploi, des sites de jeux ou à être exploitées, à commettre un crime ou à travailler avec peu de rencontres, et d’autres forums ou applications en ligne. Les ou pas de rémunération dans des conditions souvent inhumaines. applications cryptées (confidentielles), y compris Telegram, Viber ou WhatsApp, sont les moyens de communication préférés en 1 https://www.osce.org/files/f/documents/6/6/101002.pdf raison de leur confidentialité. page 1 2 Quelles sont les personnes vulnérables à la traite des êtres humains et plus à risque dans le contexte de la guerre en Ukraine ?

Depuis le 24 février 2022, on estime à 32 millions le nombre Malgré les mesures de protection et d’assistance sans de personnes en Ukraine ayant souffert directement ou in- précédent mises en place par les États pour répondre à directement de l’impact de la guerre.2 Depuis le début de la crise humanitaire, divers problèmes d’intégration per- la guerre, plus de la moitié des Ukrainiens ont perdu leurs sistent dans la plupart des pays d’accueil, tels que le revenus3, plus de six millions de personnes d’Ukraine ont manque d’infrastructures d’hébergement, les barrières demandé une protection temporaire à l’étranger4, et plus linguistiques, l’insuffisance des possibilités de garde d’en- de cinq millions ont été déplacés à l’intérieur du pays5. fants et d’éducation, les difficultés d’accès à un emploi rémunéré, les difficultés à valider les qualifications profes- Environ 90 % des personnes fuyant la guerre sont des sionnelles et éducatives, entre autres. En outre, à mesure femmes et des enfants6 – une population particulièrement que la guerre se poursuit, les défis liés à l’intégration à exposée aux risques de traite des êtres humains. Les long terme et/ou les difficultés économiques (économies risques de traite sont également plus élevés pour certains épuisées, manque de revenus ou d’opportunités d’emploi autres groupes : les enfants non accompagnés et séparés tangibles) deviennent une évidence et peuvent causer des de leur famille et les enfants voyageant avec des adultes mouvements supplémentaires au sein de l’Union Euro- dont la relation avec les enfants ne peut être vérifiée; les péenne (UE) et dans le monde, y compris des retours vers personnes qui ont été déplacées à l’intérieur de l’Ukraine; l’Ukraine. les personnes qui n’ont pas accès à une protection tem- poraire, parce qu’elles n’y ont pas droit, ou en raison d’un Ces facteurs et d’autres conduisent à l’augmentation des manque d’informations ou d’informations incorrectes; les risques d’abus potentiels et de situations d’exploitation en non-Ukrainiens, y compris les sans-papiers et les apa- Ukraine, ainsi que dans les pays frontaliers et de destina- trides; les Roms ukrainiens; les personnes LGBTQI+; les tion8. En outre, comme l’ont montré les crises migratoires personnes âgées et les personnes souffrant de handicaps précédentes, des groupes criminels ou des individus pro- mentaux et physiques.7 fiteront des flux massifs de populations pour exploiter les plus vulnérables dans les pays d’origine, de transit et de destination. C’est pourquoi l’identification précoce des si- tuations potentielles et présumées de traite des êtres hu- mains doit être une priorité pour assurer une prévention ciblée ainsi que le secours et l’assistance aux victimes.

Environ 90 % des personnes fuyant la guerre sont des femmes et des enfants - une population qui est particulièrement exposée aux risques de traite des êtres humains.”

2 https://ukraine.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1861/files/documents/Survey%20results_ENG_web.pdf 3 https://ukraine.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1861/files/documents/Survey%20results_ENG_web.pdf 4 https://data.unhcr.org/en/situations/ukraine 5 https://dtm.iom.int/ukraine 6 https://data.unhcr.org/en/documents/details/96447 7 https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/tip/Conflict_Ukraine_TIP_2022.pdf 8 https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/tip/Conflict_Ukraine_TIP_2022.pdf; https://respect.international/wp-content/uploads/2022/06/The-war-in-Ukraine-and-associated-risks-of- human-trafficking-and-exploitation-Insights-from-an-evidence-gathering-roundtable-.pdf; https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23322705.2022.2128242

page 2 3 Signes de traite des êtres humains pouvant être observés par les acteurs de première ligne

Les acteurs de première ligne font partie des premiers Il convient de noter que cette liste n’est pas exhaustive et intervenants susceptibles d’entrer en contact avec une que les acteurs de première ligne peuvent être confrontés victime de la traite des êtres humains ou d’observer une à d’autres signes de traite des êtres humains. Dans l’en- situation suspecte. Certains indicateurs ou signes peuvent semble, les acteurs de première ligne sont encouragés à aider à identifier les victimes potentielles ou présumées et réagir aux situations dès l’apparition du moindre signe de les cas de traite. traite, car il peut être crucial de prévenir le crime ou d’aider ses victimes en temps opportun. Voici quelques “signaux d’alerte” qui peuvent indi- quer une situation de traite ou d’exploitation lors des interactions avec les personnes particulière- ment vulnérables9 :

Situation potentielle de traite des êtres humains, Situation présumée de traite des êtres humains, où les risques de traite sont élevés où il est probable que la traite soit déjà en cours

R Les personnes fuyant la guerre sont approchées par R Une personne fuyant la guerre a été transportée d’un des étrangers de manière non sollicitée pour leur pro- lieu à un autre et/ou d’un pays à un autre ; poser un emploi, un logement, un moyen de transport R Les personnes sont forcées d’effectuer un travail, des ou une autre forme d’assistance ; services ou des actes sexuels sans consentement et/ R Des inconnus observés à proximité des abris, hé- ou sont soumises à des pressions psychologiques et bergements temporaires ou autres installations d’as- à des manipulations pour obtenir leur consentement sistance, ou des centres de transport, cherchent à (par exemple, on leur demande d’effectuer des tra- rencontrer en toute discrétion des personnes fuyant vaux domestiques ou de fournir des services sexuels la guerre ; “pour exprimer leur gratitude envers le propriétaire” ou pour pouvoir rester dans la maison) ; R Les personnes fuyant la guerre sont invitées à payer R Les documents d’identité ou de voyage (et/ou des services d’intermédiation pour les aider dans leur d’autres documents personnels) sont en la posses- recherche de travail et leurs démarches liées au travail ; sion d’une tierce personne ; R Une personne fuyant la guerre se voit proposer un R La liberté de mouvement ou d’expression est res- emploi dont le salaire est exagérément élevé, un ar- treinte ou contrôlée par une autre personne et un in- rangement qui semble trop beau pour être vrai, un dividu ne peut pas librement contacter ses amis et sa emploi non déclaré, ou la personne n’est pas pleine- famille ; ment informée des conditions de travail (par exemple, une offre d’emploi de chauffeur sans exigence parti- R Les conditions de travail sont contraires à la législa- culière et avec un salaire élevé peut être une forme de tion du travail établie, y compris les heures de travail, recrutement dans une activité criminelle telle que le les droits et avantages des employés, les normes de trafic de migrants) ; sécurité sociale, ou un employeur ne respecte pas les conditions de travail ou les arrangements financiers R Une personne est incitée ou poussée à se rendre convenus au préalable ; dans un pays/lieu de destination ; R Une personne reçoit peu ou pas de salaire ou n’a pas R Une personne ou un groupe de personnes fuyant la accès aux fonds, y compris les prestations sociales ; guerre disparaît brusquement des structures d’hé- R La personne présente des signes de violence phy- bergement ou ne se présente pas aux réunions pré- sique, sexuelle et/ou psychologique ; vues avec les prestataires d’assistance. R La personne est soumise à une pression pour rem- bourser des prêts et des dettes (au trafiquant) ; R La personne a peur de parler parce qu’elle pense être surveillée.

9 Pour des indicateurs plus spécifiques concernant les enfants victimes de la traite, veuillez consulter le site suivant https://www.unicef.org/eca/reports/practical-guide-identification-victims-and-persons-risk-trafficking-human-beings

page 3 4 Considérations et conseils pour échanger au sujet de la traite des êtres humains

Bien que ce ne soit pas le rôle des acteurs de première ligne d’interroger les victimes de la traite ou de les identi- fier officiellement, certaines précautions sont à prendre en considération dès la première interaction.

Voici des directives essentielles concernant le contact initial et les interactions avec une victime présumée de la traite10

Garantir un environnement sûr et sécurisé Fournir des informations sur la traite des pour la conversation êtres humains, les procédures d’identification, La victime potentielle peut être mise à l’écart (surtout si les droits spécifiques des victimes de la traite elle se trouve dans un groupe plus large, par exemple et les possibilités d’assistance dans un bus) et placée en sécurité lui garantissant un Si possible, fournissez ces informations par écrit et dans espace privé pour poursuivre la conversation. une langue comprise par la victime présumée. Ces do- cuments devraient être préparés à l’avance en coopé- Créer les conditions pour une ration avec l’autorité nationale de lutte contre la traite communication claire pour garantir l’exactitude des informations, y compris Lorsque la victime présumée est un étranger d’une cer- les coordonnées. Notez que des supports vidéo ou taine ethnie, il est essentiel de trouver un interprète et/ou imprimés sur la traite des êtres humains, diffusés par un médiateur culturel, de préférence du même sexe que exemple dans les salles d’attente, peuvent également la victime potentielle. aider à entamer une conversation.

Demander le consentement de la personne Identifier et contacter l’autorité compétente pour commencer la conversation de lutte contre la traite Les victimes de la traite peuvent être plus ou moins en- Avec le consentement préalable de la victime présumée, clines à partager des informations sur leur situation, il informez immédiatement le coordinateur local de lutte est donc nécessaire de demander leur consentement à contre la traite ou l’autorité compétente, qui se char- tout moment. gera du processus d’identification et d’orientation de la victime présumée vers un soutien et une protection S’enquérir de leurs besoins11 adaptés. Dans le cas où l’autorité compétente est repré- Il est important de prêter attention et de répondre aux sentée par les forces de l’ordre et que la victime présu- besoins urgents et essentiels en temps opportun. Les mée ne souhaite pas coopérer, il est très important que personnes fuyant la guerre, surtout si elles sont victimes la personne ait par ailleurs l’opportunité de parler avec de traite des êtres humains, peuvent avoir vécu plusieurs un spécialiste formé en matière de lutte contre la traite expériences traumatisantes et, par conséquent, présen- (par exemple, des ONG, des services sociaux publics/ ter des réactions émotionnelles soudaines et d’autres étatiques). réactions que les acteurs de première ligne doivent être prêts à gérer. Garantir des procédures adaptées Il est crucial que toute organisation travaillant avec des Évaluer si la victime est un enfant personnes fuyant la guerre et d’autres groupes vulné- Dans le cas d’un mineur (enfant), les départements de rables établisse des procédures claires à suivre pour son protection de l’enfance concernés (et/ou d’autres auto- personnel et ses bénévoles lorsqu’une victime présumée rités compétentes, conformément à la législation natio- ou un cas de traite des êtres humains est suspecté. Il est nale et aux procédures standards d’opérations) doivent également essentiel que toutes les procédures à l’égard être informés, afin qu’un tuteur soit nommé si néces- de la victime présumée de la traite soient sensibles aux saire, et que l’intérêt supérieur de l’enfant soit préservé. spécificités de genre, d’âge et de culture de la personne.

10 https://www.osce.org/cthb/413123 11 https://www.osce.org/odihr/549793

page 4 Les questions suivantes peuvent être utiles pour révéler les signes de la traite des êtres humains lors de la conversation initiale :

R Quelqu’un vous a-t-il payé/fait des promesses de R Vous a-t-on demandé de fournir des “faveurs” (par gains/d’argent/d’un avenir meilleur pour vous en- exemple, effectuer des travaux domestiques ou four- courager à entreprendre votre voyage ? Quelqu’un nir des services sexuels) en guise de gratitude envers vous a-t-il menacé pour vous forcer à entreprendre votre propriétaire ou comme condition pour rester le voyage ? dans votre logement ?

R Avez-vous contracté une dette pour entreprendre le R Pensez-vous avoir été soumis à de la violence ou des voyage et, si oui, quelqu’un exerce-t-il une pression abus physiques, mentaux ou sexuels pendant votre pour que vous remboursiez cette dette ? voyage ou après votre arrivée dans ce pays ?

R Vous a-t-on promis un emploi et un logement, mais R Avez-vous été contraint de voler, mendier, vous pros- les conditions se sont avérées assez différentes ? tituer ou filmer du matériel pornographique/webcam- ming ? R Vos documents (par exemple, passeport, documents de voyage, permis de séjour) ont-ils été confisqués et R Quelqu’un vous menace-t-il, ou votre famille ? sont-ils en la possession de quelqu’un d’autre ? R Êtes-vous obligé de mentir aux autorités, à votre R Avez-vous reçu et signé un contrat de travail ? Les famille ou à d’autres personnes ? conditions énoncées dans le contrat vous semblent- elles “justes” (par exemple, un salaire est-il prévu R Quelqu’un vous a-t-il suggéré d’utiliser une fausse et les heures de travail sont-elles raisonnables) ? Si identité ou d’autres documents falsifiés ? vous travaillez déjà, les conditions réelles corres- pondent-elles à celles promises ou spécifiées dans le R Avez-vous accès à votre sécurité sociale et/ou à vos contrat de travail ? paiements de salaire et pouvez-vous gérer l’argent vous-même ?

Il convient de noter que de nombreuses victimes de la dividus peuvent redouter les interactions avec les autori- traite ne se reconnaissent pas comme telles (c’est-à-dire tés gouvernementales et manquent de confiance envers qu’elles ne s’auto-identifient pas), car elles peuvent être les institutions en raison de mauvaises expériences avec en phase de transfert ou généralement dans une phase de tels fonctionnaires dans leur région ou pays d’origine. antérieure à leur exploitation réelle. D’autres peuvent nor- Dans certains cas, la victime peut avoir une relation avec maliser ce qui leur arrive (en raison de leur culture ou de le trafiquant et se sentir émotionnellement obligée de ne leurs expériences passées) ou craindre des représailles de pas le dénoncer. D’autres peuvent craindre la stigmatisa- la part de leurs trafiquants. Certaines victimes, en particu- tion, surtout si elles ont subi des abus sexuels et intimes. lier les migrants sans papiers ou ceux qui sont forcés par C’est pourquoi le dépistage proactif des signes de traite, leurs trafiquants à commettre des actes criminels, peuvent ainsi que l’orientation et le signalement appropriés par les éviter de s’identifier aux autorités par crainte d’être punis acteurs de première ligne sur le terrain, sont décisifs pour par celles-ci (par exemple, peur de l’expulsion ou d’une prévenir le crime ou briser le cycle d’exploitation le plus sanction en raison de leur statut irrégulier). Certains in- tôt possible.

page 5 5 Orientations : Qui contacter, hotlines disponibles et coordinateurs de lutte contre la traite ?

Il est important de garder à l’esprit qu’une victime pré- Vous trouverez ci-dessous des liens utiles pour sumée de la traite ne peut être signalée à la police ou identifier les contacts nationaux pertinents dans à d’autres autorités sans son consentement préalable. le pays où vous opérez : La victime doit être informée de la procédure de signale- ment officiel et recevoir les informations de contact cor- Be Safe – numéros à contacter pour recevoir respondantes, comme mentionné ci-dessus. Les acteurs des informations officielles et de l’aide en cas de première ligne doivent également suivre la procédure de suspicion ou en situation de traite établie12 pour partager les informations sur le cas https://www.helpforukrainians.info/contact-info/ avec les autorités nationales sans divulguer l’identité et les données personnelles de la victime. Si la personne Aperçu de la réponse nationale à la traite et demande l’assistance de l’acteur de première ligne pour contacts importants dans les États membres contacter les autorités, cet appui doit être fourni immédia- de l’UE tement. https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/internal- security/organised-crime-and-human-trafficking/ Pour s’assurer que les mécanismes d’orientation et de together-against-trafficking-human-beings/eu- communication avec les agences nationales se déroulent countries_en sans heurts, il est fortement recommandé de se fami- liariser avec les mécanismes et agences nationales Hotlines nationales dans l’UE et locales/communautaires de lutte contre la traite, https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/internal- d’établir des contacts de travail et de convenir des security/organised-crime-and-human-trafficking/ procédures à l’avance. Ces contacts peuvent égale- together-against-trafficking-human-beings/national- ment éclairer les acteurs de première ligne sur la légis- hotlines_en lation et les cadres existants en matière de lutte contre la traite dans le pays, ce qui est utile pour inscrire leurs efforts dans le contexte national.

Cette publication a été élaborée dans le cadre d’un projet extrabudgétaire intitulé “Prévenir et combattre la traite des êtres humains dans le contexte de la crise humanitaire liée à la guerre en Ukraine”, mis en œuvre avec le soutien financier des gouvernements de l’Allemagne, de l’Espagne, des États-Unis, de la France, de la Hongrie, du Japon, du Liechtenstein, de la Pologne, du Royaume-Uni et de la Suisse.

12 https://www.osce.org/cthb/413123

page 6

Büro der Sonderbeauftragten und Koordinatorin für die Bekämpfung des Menschenhandels

Erkennung von Menschenhandel im Zusammenhang mit der humanitären Krise infolge des Krieges gegen die Ukraine Einführung für Ersthelferinnen und Ersthelfer

1 Was ist Menschenhandel?

Menschenhandel ist ein komplexes Verbrechen, das gegen situation sind Elemente von Täuschung, Nötigung oder anderen grundlegende Menschenrechte verstößt, insbesondere gegen Mitteln der Kontrolle gegeben und machen damit jede Form der das Recht auf Freiheit und persönliche Integrität. Es beinhaltet Zustimmung, die das Opfer ursprünglich gegeben hat, irrelevant. die Ausbeutung eines anderen Menschen, in der Regel zu Ge- Darüber hinaus gelten Kinder aufgrund ihres Alters, ihrer man- winnzwecken. Es gibt viele Formen der Ausbeutung, denen die gelnden Lebenserfahrung und ihrer emotionalen Unreife von Opfer ausgesetzt sein können, darunter sexuelle Ausbeutung vornherein als gefährdet, so dass nie von ihrer „Zustimmung“ zur (z. B. Prostitution oder Pornografie), Ausbeutung der Arbeits- Beteiligung an Menschenhandelssystemen ausgegangen wird. kraft, Organentnahme, Zwangsheirat oder Begehung anderer Straftaten (z. B. Taschendiebstahl, Drogenhandel, Online-Betrug, Es ist sehr wichtig, darauf hinzuweisen, dass Staaten Opfer des Schleusung von Migrantinnen und Migranten und sogar Anwer- Menschenhandels nicht strafrechtlich verfolgen und somit keine bung anderer Opfer für den Menschenhandel). Menschenhan- Strafen (einschließlich Geld- oder Haftstrafen) gegen die Opfer del erfordert keinen Grenzübertritt, und jede/jeder, die/der zur des Menschenhandels für Straftaten verhängen sollten, die sie Ausbeutung beiträgt, sei es durch Beförderung, Beherbergung, im Zusammenhang mit dem Menschenhandel begangen haben.1 Anwerbung oder Ausbeutung einer Person, kann für das Verbre- chen zur Verantwortung gezogen werden. Die Anwerbung einer Person für den Menschenhandel kann auf verschiedene Weise erfolgen. In vielen Fällen geschieht Menschenhandel ist überall in unserer Gesellschaft anzutreffen, dies durch Freunde, Bekannte, Familienmitglieder oder eine Per- in praktisch jedem Wirtschaftssektor und Lebensbereich. Dabei son, zu der das Opfer ein enges Verhältnis hat und der es vor kann es sich um eine Person handeln, die in einer Fabrik oder allem vertraut. Es ist in der Tat üblich, dass emotionale Verbin- auf einer Baustelle festgehalten wird, einen unbezahlten Land- dungen zu einem Opfer genutzt werden, um Einfluss auszuüben. arbeiter, eine Person, die in der Prostitution ausgebeutet oder Es gibt Fälle, in denen sich diese Personen nicht einmal bewusst zu einer Straftat gezwungen wird, ein bettelndes Kind auf der sind, dass sie z. B. durch die Verbreitung von Nachrichten über Straße, eine ausgebeutete Hausangestellte und vieles mehr. Beschäftigungsmöglichkeiten oder andere Angebote ihre Ange- hörigen in Gefahr bringen. Potenzielle Opfer, insbesondere aus Jeder kann Opfer von Menschenhandel sein: Menschen- gefährdeten Gruppen, können auch von Fremden angesprochen händler können Personen unterschiedlichen Alters, Geschlechts, werden, die versuchen, sie durch Arbeits- und Wohnungsange- ethnischen, kulturellen oder sonstigen Hintergrunds „benutzen“, bote, die „zu gut sind, um wahr zu sein“, inoffizielle Beschäfti- um illegale Gewinne zu erzielen. Die Opfer werden in die Falle ge- gung, den Tausch von Waren und Dienstleistungen und Anfra- lockt durch Täuschung, auch über die Art der geforderten Dienst- gen, Bekanntschaft zu schließen, Verabredungen oder andere leistungen oder durch das Versprechen, dass ihr Lohn eines Ta- Beziehungen einzugehen, anzulocken, wobei sie oft versuchen, ges ausgezahlt wird, durch Gewalt, Drohungen, auch gegen ihre eine engere Verbindung herzustellen und eine „Lösung“ für eine Angehörigen, durch Schuldknechtschaft oder andere Formen schwierige Situation vorzuschlagen, in der sich die Person mög- der Kontrolle. Das macht es für sie äußerst schwierig, Hilfe in licherweise befindet. Anspruch zu nehmen. Es ist zu bedenken, dass auch wenn die Opfer sich zunächst bereit erklären, bestimmte Dienstleistungen Menschenhändler nutzen zunehmend das Internet, um po- oder ihre Arbeitskraft zur Verfügung zu stellen, sie damit nicht tenzielle Opfer anzulocken und anzuwerben, z. B. über Social- einwilligen, ausgebeutet zu werden, eine Straftat zu bege- Media-Kanäle, Websites, Chats und Chatrooms, Portale für die hen oder für wenig oder gar keinen Lohn unter schwierigen, oft Arbeitssuche, Spiele- oder Dating-Seiten und andere Online-Fo- unmenschlichen Bedingungen zu arbeiten. In Menschelhandels- ren oder Apps. Verschlüsselte (vertrauliche) Apps (wie Telegram, Viber oder WhatsApp) sind aufgrund der Vertraulichkeit das be- 1 https://www.osce.org/files/f/documents/6/6/101002.pdf vorzugte Kommunikationsmittel. Seite 1 2 Welche Personen sind gefährdet, Menschenhandel ausgesetzt zu werden, und tragen im Zusammenhang mit dem Krieg gegen die Ukraine ein höheres Risiko?

Seit dem 24. Februar 2022 wurden schätzungsweise 32 Millio- Trotz der beispiellosen Schutz- und Hilfsmaßnahmen, die von nen Menschen in der Ukraine direkt oder indirekt von den Aus- den Staaten zur Bewältigung der humanitären Krise ergriffen wirkungen des Krieges in Mitleidenschaft gezogen.2 Seit Beginn wurden, bestehen in den meisten Aufnahmeländern nach wie des Krieges hat mehr als die Hälfte der Ukrainerinnen und Uk- vor verschiedene Integrationsprobleme, wie z. B. ein Mangel an rainer ihr Einkommen verloren3, mehr als sechs Millionen Men- Unterbringungsmöglichkeiten, Sprachbarrieren, unzureichende schen aus der Ukraine haben vorübergehend Schutz im Ausland Kinderbetreuungs- und Bildungsmöglichkeiten, Herausforde- gesucht4 und mehr als fünf Millionen wurden zu Binnenvertrie- rungen beim Zugang zu einer Erwerbstätigkeit, Schwierigkeiten benen5. bei der Anerkennung von Berufs- und Bildungsabschlüssen und vieles mehr. Darüber hinaus wurden mit Fortdauer des Krieges Etwa 90 % der Menschen, die vor dem Krieg fliehen, sind Frauen Herausforderungen bei der langfristigen Integration und/oder und Kinder6 – eine Bevölkerungsgruppe, die besonders stark von wirtschaftliche Schwierigkeiten (aufgebrauchte Ersparnisse, Menschenhandel bedroht ist. Das Risiko des Menschenhandels fehlendes Einkommen oder mangelnde realistische Beschäfti- ist auch für bestimmte andere Gruppen höher: unbegleitete und gungsmöglichkeiten) deutlich, die zu zusätzlichen Migrations- von ihren Eltern getrennte Kinder und Kinder, die mit Erwach- bewegungen innerhalb der EU und weltweit, einschließlich der senen reisen, deren Beziehung zu den Kindern nicht überprüft Rückkehr in die Ukraine, führen können. werden kann; Menschen, die zuvor innerhalb der Ukraine vertrie- ben wurden; Menschen, die keinen Zugang zu vorübergehen- Diese und andere Faktoren führen dazu, dass das Risiko mög- dem Schutz haben, weil sie nicht förderfähig sind oder aufgrund licher Rechtsverletzungen und von Ausbeutungsfällen in der von mangelnder oder falscher Informationen; Nicht-Ukrainerin- Ukraine selbst sowie in den Grenz- und Zielländern steigt8. Wie nen und Nicht-Ukrainer, einschließlich Menschen ohne Papiere frühere Migrationskrisen gezeigt haben, nutzen kriminelle Grup- und Staatenlose; ukrainische Roma; LGBTQI+-Personen; ältere pen oder Einzelpersonen große Menschenströme aus, um die Menschen und Menschen mit geistigen und körperlichen Behin- am meisten schutzbedürftigen Personen in den Herkunfts-,Tran- derungen.7 sit- und Zielländern auszubeuten. Aus diesem Grund sollte die frühzeitige Erkennung potenzieller und mutmaßlicher Fälle von Menschenhandel Priorität haben, um sowohl eine gezielte Prä- vention als auch die Rettung und Unterstützung der Opfer zu gewährleisten.

Etwa 90% der Menschen, die vor dem Krieg fliehen, sind Frauen und Kinder – eine Bevölkerungsgruppe, die besonders stark von Menschen- handel bedroht ist.

Seite 2 3 Anzeichen für Menschenhandel, die von Ersthelferinnen und Ersthelfern erkannt werden können

Ersthelferinnen und Ersthelfer gehören zu den ersten Akteuren, Es sei erwähnt, dass diese Liste nicht erschöpfend ist und Erst- die mit einem Opfer des Menschenhandels in Kontakt kommen helferinnen und Ersthelfer auf weitere Anzeichen für Menschen- oder eine verdächtige Situation beobachten können. Es gibt be- handel stoßen können. Insgesamt werden die Ersthelferinnen stimmte Hinweise oder Anzeichen, die helfen können, potenziel- und Ersthelfer dazu angehalten, bei den geringsten Anzeichen le oder mutmaßliche Opfer und Fälle von Menschenhandel zu für Menschenhandel sofort zu reagieren, da es entscheidend identifizieren. sein kann, das Verbrechen zu verhindern oder den Opfern recht- zeitig zu helfen. Dies sind einige der „Warnsignale“, die bei der Interak- tion mit besonders gefährdeten Personen oder bei der Erbringung von Dienstleistungen für diese auf Fälle von Menschenhandel oder Ausbeutung hinweisen können9:

Potenzielle Menschenhandelssituation, Mutmaßliche Menschenhandelssituation, in der das Risiko, dass es zu Menschenhandel wenn die Wahrscheinlichkeit besteht, dass bereits kommt, hoch ist: Menschenhandel im Gange ist:

R Menschen, die vor dem Krieg fliehen, werden unaufgefor- R Eine Person, die vor dem Krieg flieht, wird von einem Ort dert von Fremden angesprochen, die ihnen Arbeit, Unter- zu einem anderen und/oder von einem Land in ein anderes kunft, Beförderung oder andere Hilfe anbieten; befördert; R In der Nähe von Unterkünften, Notunterkünften oder ande- R Menschen werden ohne ihre Zustimmung zu Arbeit, Dienst- ren Hilfseinrichtungen oder Verkehrsknotenpunkten werden leistungen oder Sex gezwungen und/oder sind psycho- Fremde gesehen, die versuchen, sich mit Kriegsflüchtlingen logischem Druck und Manipulationen ausgesetzt, um ihre unbeobachtet zu unterhalten; Zustimmung zu erlangen (z. B. werden sie aufgefordert, R Menschen, die vor dem Krieg fliehen, werden aufgefordert, Hausarbeit zu leisten oder sexuelle Dienstleistungen zu er- für Vermittlungsdienste zur Unterstützung bei der Arbeits- bringen, „um ihre Dankbarkeit gegenüber dem Vermieter suche oder Beschäftigung zu zahlen; auszudrücken“ oder um im Haus bleiben zu können); R Eine Person, die vor dem Krieg flieht, erhält ein Jobangebot R Identitäts- oder Reisedokumente (und/oder andere persön- mit einem unrealistisch hohen Gehalt, ein Angebot, das zu liche Dokumente) werden von einer anderen Person einbe- gut aussieht, um wahr zu sein, oder eine inoffizielle Anstel- halten; lung oder wird nicht vollständig über die Arbeitsbedingun- R Die Bewegungs- oder Meinungsfreiheit wird von einer ande- gen informiert (z. B. könnte ein Jobangebot als Fahrer ohne ren Person eingeschränkt oder kontrolliert, und die Person besondere Anforderungen und mit hoher Bezahlung eine kann nicht frei mit Freunden und Familie in Kontakt treten; Anwerbung für eine kriminelle Tätigkeit sein – den Schmug- R Die Arbeitsbedingungen widersprechen dem geltenden gel von Migrantinnen und Migranten); Arbeitsrecht, einschließlich der Arbeitszeiten, der Arbeit- R Eine Person wird animiert oder unter Druck gesetzt, in ein nehmerrechte und -leistungen sowie der Sozialversiche- bestimmtes Land/an einen bestimmten Ort zu kommen; rungsstandards, oder der Arbeitgeber hält sich nicht an die R Eine Person/Gruppe von Kriegsflüchtlingen verschwindet vereinbarten Arbeitsbedingungen oder finanziellen Verein- plötzlich aus den Unterkünften oder erscheint nicht zu den barungen; geplanten Treffen mit den Hilfsorganisationen. R Eine Person erhält keinen oder nur einen geringen Lohn oder hat keinen Zugang zu finanziellen Mitteln, einschließ- lich Sozialhilfeleistungen; R Die Person zeigt Anzeichen von körperlicher, sexueller und/ oder emotionaler Gewalt; R Die Person wird unter Druck gesetzt, Darlehen und Schul- den (an den Menschenhändler) zurückzuzahlen; R Die Person hat Angst zu sprechen, weil sie glaubt, dass sie beobachtet wird.

9 Spezifischere Indikatoren für Kinder, die Opfer von Menschenhandel sind, finden Sie unter https://www.unicef.org/eca/reports/practical-guide-identification-victims-and-persons-risk-trafficking-human-beings

Seite 3 4 Überlegungen und Tipps für den Umgang mit dem Thema Menschenhandel im Gespräch

Es ist zwar nicht die Aufgabe der Ersthelferinnen und Ersthelfer, die Opfer des Menschenhandels zu befragen oder sie offiziell zu identifizieren, doch selbst die erste Interaktion in solchen Fällen erfordert bestimmte Überlegungen.

Im Folgenden werden wesentliche Leitlinien für den Erstkontakt und die Interaktion mit einem mutmaß- lichen Opfer des Menschenhandels aufgeführt10

Stellen Sie eine sichere Umgebung Stellen Sie Informationen über Menschenhandel, für das Gespräch bereit Identifizierungsverfahren und die besonderen Rechte Das potenzielle Opfer kann (vor allem, wenn es sich in einer von Opfern des Menschenhandels sowie größeren Gruppe befindet, z. B. in einem Bus) in einen siche- Hilfsmöglichkeiten zur Verfügung ren Bereich gebracht werden, in dem ein gewisser persönli- Stellen Sie diese Informationen möglichst in schriftlicher Form cher Freiraum für ein weiteres Gespräch geschaffen wird. und in einer Sprache bereit, die das mutmaßliche Opfer ver- steht. Solche Handouts sollten im Vorfeld in Zusammenarbeit Schaffen Sie die Grundlagen für mit der nationalen Behörde zur Bekämpfung des Menschen- eine gute Kommunikation handels erstellt werden, um die Richtigkeit der Informationen, Wenn es sich bei dem mutmaßlichen Opfer um eine Auslän- einschließlich der Kontaktdaten, zu gewährleisten. Beachten derin/einen Ausländer mit einer bestimmten ethnischen Zu- Sie, dass Videomaterial oder Druckerzeugnisse über Men- gehörigkeit handelt, ist es wichtig, eine Dolmetscherin/einen schenhandel, das z. B. in Wartebereichen gezeigt oder aus- Dolmetscher und/oder Kulturvermittlerin/Kulturvermittler zu gelegt wird, ebenfalls dazu beitragen kann, das Gespräch in finden, der vorzugsweise das gleiche Geschlecht wie das po- Gang zu setzen. tenzielle Opfer hat. Machen Sie die zuständige Behörde zur Bekämpfung Holen Sie die Zustimmung der Person ein, des Menschenhandels ausfindig und nehmen um das Gespräch zu beginnen Sie Kontakt mit ihr auf Opfer von Menschenhandel sind möglicherweise nicht immer Informieren Sie mit vorheriger Zustimmung des mutmaßlichen bereit, Informationen über ihre Situation weiterzugeben, so Opfers unverzüglich die örtliche Koordinatorin/den örtlichen dass stets um Zustimmung gebeten werden muss. Koordinator für die Bekämpfung des Menschenhandels oder die zuständige Behörde, die das anschließende Verfahren zur Erkundigen Sie sich, was die Person braucht11 Identifizierung des mutmaßlichen Opfers von Menschenhandel Es ist wichtig, dringende Grundbedürfnisse rechtzeitig zu er- und zur Gewährleistung von Unterstützung und Schutz abwi- kennen und zu erfüllen. Menschen, die vor dem Krieg fliehen, ckeln wird. Für den Fall, dass die zuständige Behörde zu den insbesondere wenn sie Opfer von Menschenhandel geworden Strafverfolgungsbehörden gehört und das mutmaßliche Opfer sind, können unter multiplen traumatischen Erfahrungen lei- nicht kooperieren möchte, ist es wichtig, dass der Person die den und daher plötzliche emotionale und andere Reaktionen Möglichkeit gegeben wird, stattdessen mit einer geschulten zeigen, auf die die Ersthelferinnen und Ersthelfer vorbereitet Spezialistin/einem geschulten Spezialisten für die Bekämpfung sein sollten. des Menschenhandels zu sprechen (z. B. NGO, gesetzliche/ öffentliche Sozialdienste). Eruieren Sie, ob das Opfer ein Kind ist Handelt es sich um eine Minderjährige/einen Minderjährigen Gewährleisten Sie fein abgestimmte Abläufe (ein Kind), müssen die zuständigen Kinderschutzbehörden Es ist von entscheidender Bedeutung, dass jede Organisation, (und/oder je nach nationalen Rechtsvorschriften und Stan- die mit Kriegsflüchtlingen und anderen gefährdeten Gruppen dardarbeitsverfahren andere zuständige Behörden) benach- arbeitet, klare Verfahren für ihre Mitarbeiterinnen und Mitarbei- richtigt werden, damit bei Bedarf ein Vormund bestellt werden ter und Freiwilligen festlegt, die zu befolgen sind, wenn ver- kann und das Wohl des Kindes gewahrt bleibt. mutet wird, dass man es mit einem Opfer oder einem Fall von Menschenhandel zu tun hat. Darüber hinaus ist es auch von entscheidender Bedeutung, dass bei allen Verfahren, die das mutmaßliche Opfer des Menschenhandels betreffen, die ge- schlechts-, alters- und kulturspezifischen Besonderheiten der Person berücksichtigt werden.

10 https://www.osce.org/cthb/413123 11 https://www.osce.org/odihr/549793

Seite 4 Die folgenden Fragen können hilfreich sein, um im Zuge des Erstgesprächs Anzeichen für Menschenhandel zu erkennen:

R Hat jemand bezahlt/einen Gewinn/Geld/eine bessere Zu- R Wurden Sie aufgefordert, „Gefälligkeiten“ (z. B. Hausarbeit kunft versprochen, um Sie zu der Reise zu bewegen? Hat oder sexuelle Dienstleistungen) als Dankeschön für Ihren Ihnen jemand gedroht, damit sie die Reise unternehmen? Vermieter oder als Bedingung für den Verbleib in Ihrer Un- terkunft zu erbringen? R Haben Sie sich verschuldet, um die Reise zu unternehmen, und wenn ja, übt jemand Druck auf Sie aus, diese Schulden R Glauben Sie, dass Sie auf dem Weg in dieses Land oder zurückzuzahlen? nach Ihrer Ankunft körperliche, psychische oder sexuelle Gewalt oder Missbrauch erfahren haben? R Wurde Ihnen ein Job und eine Wohnung versprochen, aber die Bedingungen stellten sich dann als ganz anders her- R Wurden Sie gezwungen, zu stehlen, zu betteln, sich zu aus? prostituieren oder pornografisches Material aufzunehmen/ vor der Webcam zu posieren? R Sind Ihnen Ihre Dokumente (z. B. Reisepass, Reisedoku- mente, Aufenthaltsgenehmigung) weggenommen worden R Bedroht jemand Sie oder Ihre Familie? und werden von jemand anderem einbehalten? R Sind Sie gezwungen, die Behörden, Ihre Familie oder ande- R Haben Sie einen Arbeitsvertrag erhalten und unterschrie- re Menschen anzulügen? ben? Erscheinen Ihnen die im Vertrag festgelegten Be- dingungen „fair“ (ist z. B. eine Vergütung vorgesehen, und R Hat Ihnen jemand vorgeschlagen, eine falsche Identität sind die Arbeitszeiten angemessen)? Wenn Sie bereits oder andere Dokumente zu verwenden? arbeiten, entsprechen die tatsächlichen Bedingungen den versprochenen bzw. den im Arbeitsvertrag festgelegten? R Haben Sie Zugriff auf Ihre Sozialversicherungs- und/oder Ge- haltszahlungen und können Sie das Geld selbst verwalten?

Es sei darauf hingewiesen, dass viele Opfer des Menschenhan- kann Personen geben, die Angst vor dem Umgang mit staat- dels sich nicht als solche wahrnehmen (d. h. sich nicht selbst lichen Behörden und mangelndes Vertrauen in Institutionen auf- als Opfer bezeichnen würden), da sie sich möglicherweise noch grund schlechter Erfahrungen mit Beamten in ihrer Region oder in der Verbringungsphase oder generell in einer Phase vor ihrer ihrem Herkunftsland haben. In einigen Fällen hat das Opfer viel- eigentlichen Ausbeutung befinden. Andere wiederum halten das leicht eine Beziehung zu dem Menschenhändler und fühlt sich Geschehen für normal (aufgrund ihrer Kultur oder früherer Er- emotional gezwungen, ihn nicht anzuzeigen. Andere fürchten fahrungen) oder fürchten Repressalien seitens der Menschen- sich unter Umständen vor Stigmatisierung, insbesondere wenn händler. Einige Opfer, insbesondere Migrantinnen und Migran- sie sexuellen Missbrauch erlitten haben. Deshalb ist die proakti- ten ohne Papiere oder solche, die von ihren Menschenhändlern ve Untersuchung auf Anzeichen von Menschenhandel sowie die zu kriminellen Handlungen gezwungen werden, vermeiden es ordnungsgemäße Weiterleitung und Meldung durch die Ersthel- möglicherweise, sich bei den Behörden zu melden, weil sie eine ferinnen und Ersthelfer vor Ort entscheidend, um das Verbre- Bestrafung durch die Behörden befürchten (z. B. Angst vor Ab- chen zu verhindern oder den Kreislauf der Ausbeutung so früh schiebung oder Bestrafung wegen ihres irregulären Status). Es wie möglich zu durchbrechen.

Seite 5 5 Anlaufstellen: Wer soll kontaktiert werden, gibt es Hotlines und Koordinatorinnen/Koordinatoren für die Bekämpfung des Menschenhandels?

Es ist wichtig zu bedenken, dass ein mutmaßliches Opfer des Nachstehend finden Sie nützliche Links, Menschenhandels ohne die vorherige Zustimmung der be- um die zuständigen nationalen Ansprechpartner troffenen Person nicht bei der Polizei oder anderen Behörden in Ihrem Land zu ermitteln: gemeldet werden kann. Die Person sollte über das Verfahren der amtlichen Meldung informiert werden und, wie oben erwähnt, die entsprechenden Kontaktinformationen erhalten. Die Ersthel- Hotline-Nummern, an die man sich wenden kann, ferinnen und Ersthelfer sollten auch das festgelegte Verfah- um offizielle Informationen und Unterstützung ren12 für die Weitergabe von Informationen über den Fall im Falle eines Verdachts oder einer Situation, in an die nationalen Behörden einhalten, ohne die Identität und die der Menschenhandel vorliegt, zu erhalten persönlichen Daten des Opfers preiszugeben. Bittet die Person https://www.helpforukrainians.info/contact-info/ die Ersthelferin/den Ersthelfer um Unterstützung bei der Kontakt- aufnahme mit den Behörden, so sollte diese Unterstützung so- Überblick über die nationalen Maßnahmen zur fort geleistet werden. Bekämpfung des Menschenhandels und wichtige Kontakte in den EU-Mitgliedstaaten Um sicherzustellen, dass die Kontaktaufnahme und die Kommu- https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/internal- nikation mit den nationalen Behörden reibungslos funktionieren, security/organised-crime-and-human-trafficking/ ist es höchst ratsam, die nationalen und lokalen/gemein- together-against-trafficking-human-beings/eu- denahen Mechanismen und Behörden zur Bekämpfung countries_en des Menschenhandels zu kennen, Arbeitskontakte zu knüpfen und die Verfahren im Voraus zu vereinbaren. Diese National hotlines in der EU Kontakte könnten den Ersthelferinnen und Ersthelfern auch Auf- https://ec.europa.eu/home-affairs/policies/internal- schluss über die bestehenden Gesetze und Rahmenregelungen security/organised-crime-and-human-trafficking/ zur Bekämpfung des Menschenhandels im Land geben, was für together-against-trafficking-human-beings/national- die Einordnung ihrer Bemühungen in den nationalen Kontext hilf- hotlines_en reich wäre.

Die Publikation wurde im Rahmen des außerbudgetären Projekts „Preventing and responding to trafficking in human beings amid the humanitarian crisis related to the war in Ukraine“ entwickelt, das mit finanzieller Unterstützung der Regierungen Deutschlands, Finn- lands, Frankreichs, Japans, Liechtensteins, Polens, Spaniens, der Schweiz, Ungarns, des Vereinigten Königreichs und der Vereinigten Staaten durchgeführt wird.

12 https://www.osce.org/cthb/413123

Seite 6

Az emberkereskedelem elleni küzdelem különleges képviselőjének és koordinátorának hivatala

Az Ukrajna elleni háborúból eredő humanitárius válsághoz kapcsolódó emberkereskedelem azonosítása Tájékoztató az elsődleges reagálók számára

1 Mi az emberkereskedelem? Az emberkereskedelem olyan összetett bűncselekmény, közei, így az áldozat által eredetileg adott beleegyezés bár- amely alapvető emberi jogokat sért, különösen a szabadság- milyen formája irreleváns. Továbbá a gyermekeket koruk, hoz és a személyi sérthetetlenséghez fűződő jogokat. Más élettapasztalatuk és érzelmi éretlenségük miatt eleve kiszol- ember kizsákmányolását jelenti, általában haszonszerzés gáltatottnak tekintik, így soha nem veszik figyelembe, hogy céljából. Az áldozatok kizsákmányolásának számos formája „beleegyezésüket” adják az emberkereskedelembe való be- létezik, beleértve a szexuális kizsákmányolást (például pros- vonásukhoz. titúció vagy pornográfia), a munkaerő-kizsákmányolást, a szerveltávolítást, a kényszerházasságot, vagy más bűncse- Nagyon fontos megjegyezni, hogy az egyes államoknak nem lekmények elkövetését (például zsebtolvajlás, kábítószer-ke- szabad az emberkereskedelem áldozatait büntetőeljárás alá reskedelem, online csalás, migránsok csempészése, vagy vonniuk, és így nem szabad büntetéseket (beleértve a pénz- akár más áldozatok toborzása az emberkereskedelembe). bírságot vagy a börtönbüntetést) kiszabniuk az emberkeres- Az emberkereskedelemhez nem szükséges a határátlépés, kedelem áldozataira az általuk az emberkereskedelemmel és bárki, aki hozzájárul a kizsákmányoláshoz, akár egy sze- összefüggésben elkövetett bűncselekményekért.1 mély szállítása, rejtegetése, toborzása vagy kizsákmányolása révén, felelősségre vonható a bűncselekményért. Egy személyt többféleképpen is beszervezhetnek em- berkereskedelembe. Sok esetben ez barátokon, isme- Az emberkereskedelem mindenhol jelen van társadalmaink- rősökön, családtagokon vagy olyan személyen keresztül ban, gyakorlatilag a gazdaság és az élet minden területén. történik, akivel az áldozat intim kapcsolatban áll, és akiben Ez érinthet gyárba vagy építkezésre zárt személyt, kifizetetlen mindenekfelett megbízik. Igen gyakori, hogy az áldozathoz mezőgazdasági munkást, prostitúcióban kizsákmányolt vagy fűződő érzelmi kapcsolatot befolyásolásra használják. Van- bűncselekmény elkövetésére kényszerített személyt, utcán kol- nak olyan esetek is, amikor az ilyen emberek nincsenek is duló gyermeket, kizsákmányolt háztartási alkalmazottat, stb. tudatában annak, hogy például munkalehetőségekről vagy egyéb ajánlatokról szóló üzenetek terjesztésével veszélyez- Bárki válhat emberkereskedelem áldozatává: az em- tetik a hozzájuk közel állókat. A potenciális áldozatokat, kü- berkereskedők különböző korú, nemű, etnikai, kulturális lönösen a kiszolgáltatott csoportokhoz tartozókat idegenek vagy egyéb hátterű személyeket „használhatnak fel” illegális is megkereshetik, akik „túl szép, hogy igaz legyen” állás- és haszonszerzésre. Az áldozatokat megtévesztéssel, többek lakásajánlatokkal, nem hivatalos munkalehetőségekkel, áruk között az igényelt szolgáltatások jellegével kapcsolatban, és szolgáltatások cseréjével, ismerkedési, randevú- vagy vagy a fizetésük egy későbbi napon történő kifizetésének egyéb kapcsolatokra irányuló kérésekkel próbálják maguk- ígéretével, erőszakkal, fenyegetéssel (akár a hozzátartozóik hoz vonzani őket, gyakran szorosabb kapcsolat kialakítására ellen is), adósságrabszolgasággal vagy az irányítás egyéb törekedve, és „megoldást” javasolva egy adott személyt eset- formáival ejtik csapdába. Ez rendkívül megnehezíti számuk- leg érintő kihívást jelentő helyzetre. ra, hogy segítségért forduljanak. Tudatában kell lenni annak, hogy bár az áldozatok kezdetben beleegyezhetnek bizonyos Az emberkereskedők egyre gyakrabban használják az szolgáltatások vagy munka elvégzésébe, nem egyeznek internetet a potenciális áldozatok bevonzására és toborzá- bele abba, hogy kizsákmányolják őket, hogy bűncselek- sára, például közösségi média csatornákon, weboldalakon, ményt kövessenek el, vagy hogy kevés fizetésért vagy fizetés chat- és csevegőszobákban, álláskereső portálokon, játék- nélkül, kihívásokkal teli, gyakran embertelen körülmények kö- vagy társkereső oldalakon, valamint egyéb online fórumokon zött dolgozzanak. Az emberkereskedelemben jelen vannak vagy alkalmazásokon keresztül. A titkosított (bizalmas) alkal- a megtévesztés, a kényszerítés vagy az irányítás egyéb esz- mazások (beleértve a Telegramot, a Vibert vagy a WhatsAppot) a bizalmas jellegük miatt a kommunikáció kedvelt eszközei. 1 https://www.osce.org/files/f/documents/6/6/101002.pdf 1 oldal 2 Kik azok, akik az Ukrajna elleni háborúval összefüggésben kiszolgáltatottak az ember- kereskedelemnek és nagyobb kockázatnak vannak kitéve?

2022. február 24. óta Ukrajnában becslések szerint 32 mil- Az egyes államok által a humanitárius válságra válaszul lió ember szenvedett közvetlenül vagy közvetve a háború hozott, példátlan védelmi és segítségnyújtási intézkedé- hatásaitól.2 A háború kezdete óta az ukránok több mint sek ellenére a legtöbb befogadó országban továbbra is fele elvesztette jövedelmét,3 Ukrajnából több mint hatmil- számos integrációs kihívás áll fenn, mint például egyebek lió ember keresett ideiglenes védelmet külföldön,4 és több mellett a szálláshelyek hiánya, nyelvi akadályok, elégtelen mint ötmillióan kényszerültek lakóhelyük elhagyására.5 gyermekgondozási és oktatási lehetőségek, a jövedelem- szerző munkához való hozzáférés nehézségei, a szakmai A háború elől menekülők mintegy 90%-a nő és gyermek6 – és oktatási képesítések elismerésének nehézségei. Továb- ez a populáció különösen ki van téve az emberkereske- bá a háború elhúzódásával nyilvánvalóvá váltak a hosszú delem veszélyének. Az emberkereskedelem kockázata távú beilleszkedés kihívásai, illetve a gazdasági nehézsé- egyes egyéb csoportok esetében is nagyobb: ilyenek a gek (megtakarítások, jövedelem vagy reális munkalehető- kísérő nélküli és elszakított gyermekek, valamint az olyan ségek hiánya), és ezek további mozgáshoz vezethetnek felnőttekkel együtt utazó gyermekek, akiknek a gyerme- az EU-n belül és világszerte, beleértve az Ukrajnába való kekkel való kapcsolata nem ellenőrizhető; a korábban Uk- visszatérést is. rajnán belül lakóhelyüket elhagyni kényszerült személyek; azok, akik nem jutnak átmeneti védelemhez, mert nem jo- Ezek és más tényezők a lehetséges visszaélések és ki- gosultak rá, vagy mert nem rendelkeznek megfelelő infor- zsákmányolási helyzetek kockázatának növekedéséhez mációval, illetve téves tájékoztatást kaptak; a nem ukrán vezetnek Ukrajnában, valamint a szomszédos és célor- állampolgárok, beleértve az okmányok nélküli és hontalan szágokban.8 Ráadásul, amint azt a korábbi migrációs vál- személyeket; az ukrajnai romák; az LMBTQI+ személyek; ságok is megmutatták, bűnözői csoportok vagy egyének az idősek; valamint az értelmi és testi fogyatékkal élők.7 kihasználják a nagy emberáradatot, hogy a származási, tranzit- és célországokban kizsákmányolják a legkiszolgál- tatottabbakat. Ezért a potenciális és feltételezett emberke- reskedelemmel kapcsolatos helyzetek korai felismerését prioritásként kell kezelni a célzott megelőzés, valamint az áldozatok megmentése és segítése érdekében.

A háború elől menekülők mintegy 90%-a nő és gyermek – ez a populáció különösen ki van téve az emberkereskedelem veszélyének.”

2 oldal 3 Az emberkereskedelem elsődleges reagálók által észlelhető jelei

Az elsődleges reagálók az első érintettek, akik kapcsolat- Meg kell jegyezni, hogy a lista nem teljes, és az elsődleges ba kerülhetnek az emberkereskedelem áldozatával, vagy reagálók az emberkereskedelem más jeleit is észlelhetik. gyanús helyzetet észlelhetnek. Vannak bizonyos indiká- Összességében az elsődleges reagálókat arra bátorítjuk, torok vagy jelek, amelyek segíthetnek a potenciális vagy hogy amint az emberkereskedelem leghalványabb jele is feltételezett áldozatok és az emberkereskedelmi esetek felmerül, azonnal reagáljanak a helyzetre, mivel ez kulcs- azonosításában. fontosságú lehet a bűncselekmény megelőzése vagy az áldozatok időben történő segítése szempontjából. Íme néhány figyelmeztető jel, amely emberk- ereskedelemre vagy kizsákmányolásra utalhat, különösen kiszolgáltatott személyekkel való érint- kezés vagy nekik nyújtott szolgáltatások esetén:9

Az emberkereskedelem potenciális Emberkereskedelem feltételezett helyzete, helyzete, ahol nagy a kockázata annak, ha valószínűsíthető, hogy az emberkereskedelem hogy emberkereskedelemre kerül sor már folyamatban van

R A háború elől menekülő embereket idegenek keresik R A háború elől menekülő személyt egyik helyről a má- fel kéretlenül, hogy munkát, lakhatást, szállítást vagy sikra és/vagy egyik országból a másikba szállították; egyéb segítséget ajánljanak fel nekik; R Az embereket arra kényszerítik, hogy beleegyezé- R Idegeneket észlelnek a menedékhelyek, átmeneti sük nélkül munkát, szolgáltatásokat vagy szexuá- szállások vagy más segélyintézmények, illetve közle- lis szolgáltatást végezzenek, és/vagy pszichológiai kedési csomópontok közelében, akik titokban próbál- nyomásnak és manipulációnak vetik alá őket, hogy nak találkozni a háború elől menekülő személyekkel; megkapják beleegyezésüket (például arra kérik őket, R A háború elől menekülő embereket arra kérik, hogy hogy végezzenek háztartási munkát vagy nyújtsanak fizessenek a munkakeresést vagy foglalkoztatást se- szexuális szolgáltatásokat, hogy „kifejezzék hálájukat gítő közvetítő szolgáltatásokért; a háziúrnak”, illetve hogy a házban maradhassanak);

R A háború elől menekülő személynek irreálisan ma- R Egy másik személy visszatartja a személyazonosító gas fizetést, túlzottan jónak tűnő megállapodást, vagy úti okmányokat (és/vagy más személyes okmá- nem hivatalos állást ajánlanak, vagy nem adnak teljes nyokat); körű tájékoztatást a munkakörülményekről (például R A mozgás vagy a véleménynyilvánítás szabadságát sofőröknek szóló, különösebb követelményeket nem egy másik személy korlátozza vagy ellenőrzi, és az támasztó és magas fizetést tartalmazó állásajánlat le- érintett személy nem tud szabadon kapcsolatba lépni het, hogy bűnözői tevékenységre – migránsok csem- barátaival és családtagjaival; pészésére – való toborzás); R A munkafeltételek ellentmondanak a hatályos mun- R Egy személyt elcsábítanak vagy nyomást gyakorolnak kajogi szabályozásnak, beleértve a munkaidőt, a rá, hogy jöjjön el egy országba, illetve helyre; munkavállalói jogokat és juttatásokat, a társadalom- R A háború elől menekülő személy/személyek egy cso- biztosítási normákat, illetve a munkáltató nem tartja portja hirtelen eltűnik a szálláshelyről, vagy nem jelenik tiszteletben a megállapított munkafeltételeket vagy meg a segítségnyújtókkal megbeszélt találkozókon. pénzügyi megállapodásokat; R Az adott személy kevés vagy semmilyen fizetést sem kap, vagy nem jut forrásokhoz, ideértve a szociális segélyeket is; R Az érintett személy fizikai, szexuális és/vagy érzelmi erőszak jeleit mutatja; R Az érintett személyt arra kényszerítik, hogy törlesszen kölcsönöket és adósságokat (az emberkereskedőnek); R Az adott személy fél megszólalni, mert azt hiszi, hogy megfigyelik.

3 oldal 4 Megfontolások és tippek az emberkereskedelemmel kapcsolatos interakciókra vonatkozóan

Bár nem az elsődleges reagálók feladata az emberkeres- kedelem áldozatainak kihallgatása vagy hivatalos azonosí- tása, az ilyen esetekben már a kezdeti interakció is meg- követel bizonyos megfontolásokat.

Az alábbiakban az emberkereskedelem feltétele- zett áldozatával való első kapcsolatfelvételre és interakciókra vonatkozó alapvető iránymutatásokat ismertetjük.10

Biztosítson biztonságos és védett környezetet Nyújtson tájékoztatást az emberkereskedelemről, a beszélgetéshez az azonosítási eljárásokról, az emberkereskede- A potenciális áldozatot el lehet különíteni (különösen, ha lem áldozatainak különleges jogairól és a nagyobb embercsoportban van, például egy buszon) segítségnyújtási lehetőségekről biztonságos helyre, ahol némi személyes teret lehet biz- Amennyiben lehetséges, ezeket írásban és a feltétele- tosítani a további beszélgetéshez. zett áldozat által ismert nyelven bocsássa rendelkezés- re. Az ilyen tájékoztatókat előzetesen kell elkészíteni az Teremtsen lehetőséget az egyértelmű emberkereskedelem elleni nemzeti hatósággal együtt- kommunikációra működésben, az információk pontossága érdekében, Ha a vélt áldozat egy bizonyos etnikumhoz tartozó kül- beleértve az elérhetőségeket is. Fontos megjegyezni, földi, elengedhetetlen, hogy lehetőleg vele azonos nemű hogy a váróhelyiségekben lejátszott, illetve elhelyezett, tolmácsot és/vagy kulturális közvetítőt biztosítsanak. az emberkereskedelemről szóló videók vagy nyomtatott kiadványok szintén elősegíthetik a beszélgetést. Kérje a személy beleegyezését a beszélgetés megkezdéséhez Azonosítsa az emberkereskedelem elleni illetékes Az emberkereskedelem áldozatai változó mértékben hatóságot, és vegye fel vele a kapcsolatot hajlamosak arra, hogy információt osszanak meg a hely- A feltételezett áldozat előzetes beleegyezésével ha- zetükről, ezért mindig a beleegyezésüket kell kérni. ladéktalanul tájékoztassa a helyi emberkereskedelem elleni koordinátort vagy az illetékes hatóságot, aki a Érdeklődjön arról, hogy mire van szüksége11 későbbiekben gondoskodik az emberkereskedelem le- Fontos, hogy a sürgős, alapvető szükségletekre időben hetséges áldozatának azonosításáról és támogatásra, odafigyeljünk és foglalkozzunk azokkal. A háború elől illetve védelemre való átirányításáról. Abban az esetben, menekülő emberek, különösen, ha emberkereskedelem ha az illetékes hatóság a bűnüldöző szervekhez tartozik, áldozatai, több traumatikus élményt is átélhettek, és így és a vélhető áldozat nem kíván együttműködni, rendkívül hirtelen érzelmi és egyéb reakciókat mutathatnak, ame- fontos, hogy az érintett személynek lehetőséget kell adni lyek kezelésére az elsődleges reagálóknak készen kell arra, hogy inkább képzett emberkereskedelem elleni állniuk. szakemberrel beszéljen (pl. civil szervezetek, törvényes/ állami szociális szolgálatok). Állapítsa meg, hogy az áldozat gyermek-e Kiskorú (gyermek) esetében értesíteni kell az illetékes Biztosítson személyre szabott eljárásokat gyermekvédelmi szerveket (és/vagy a nemzeti jogsza- Kulcsfontosságú, hogy a háború elől menekülő embe- bályoknak és szabványos műveleti eljárásoknak megfe- rekkel és más kiszolgáltatott csoportokkal foglalkozó lelően, az egyéb illetékes hatóságokat) annak érdeké- szervezetek világos eljárásokat alakítsanak ki a munka- ben, hogy szükség esetén gyámot rendelhessenek ki, társaik és önkénteseik számára, amelyeket követniük és hogy a gyermek érdekeit érvényesíteni lehessen. kell, ha feltételezett áldozat kerül látótérbe vagy ember- kereskedelem gyanúja merül fel. Az is elengedhetetlen, hogy az emberkereskedelem feltételezett áldozatával kapcsolatos valamennyi eljárás figyelembe vegye az érintett személy nemét, korát és kulturális sajátosságait.

10 https://www.osce.org/cthb/413123 11 https://www.osce.org/odihr/549793

4 oldal A következő kérdések segíthetnek az emberkereskedelem jeleinek feltárásában az első beszélgetés során:

R Fizetett/ígért valaki nyereséget/pénzt/jobb jövőt, hogy R Kérték-e Öntől, hogy „szívességet” tegyen (pl. ház- arra ösztönözze, hogy vállalja az utazást? Megfenye- tartási munkát végezzen vagy szexuális szolgáltatást gette valaki, hogy vállalja az utazást? nyújtson) hálából a bérbeadójának, vagy a lakásában való maradás feltételeként? R Adósságot vállalt az utazás miatt, és ha igen, gyako- rol-e valaki nyomást Önre, hogy fizesse vissza ezt az R Kitették-e Önt fizikai, lelki, szexuális erőszaknak vagy adósságot? bántalmazásnak útközben vagy az országba való megérkezése után? R Munkát és otthont ígértek Önnek, ám a körülmények egészen másként alakultak? R Kényszerítették-e lopásra, koldulásra, prostitúcióra vagy hogy pornográf anyagokat, illetve webkamerás R Elvették az okmányait (pl. útlevelét, úti okmányait, tar- videókat rögzítsen? tózkodási engedélyét), és valaki visszatartja azokat? R Fenyegeti-e bárki Önt vagy a családját? R Megkapta és aláírta a munkavállalói szerződését? A szerződésben meghatározott feltételek „tisztessé- R Kényszerítik-e arra, hogy hazudjon a hatóságoknak, a gesnek” tűnnek az Ön számára (pl. van-e előirányzott családjának vagy más embereknek? fizetés és ésszerű-e a munkaidő)? Ha már dolgo- zik, a tényleges feltételek megfelelnek az ígérteknek R Javasolta-e Önnek bárki, hogy hamis személyazo- vagy a munkaszerződésben meghatározottaknak? nosságot vagy egyéb hamis okmányokat használjon?

R Van hozzáférése társadalombiztosításhoz és/vagy a fizetéséhez, és saját maga tudja kezelni a pénzt?

Érdemes megjegyezni, hogy az emberkereskedelem szá- Vannak olyan személyek, akiket aggaszt a hatóságokkal mos áldozata nem ismeri fel, hogy ő is az (azaz nem azo- való érintkezés, és akik nem bíznak az intézményekben, nosítja magát áldozatként), mivel lehet, hogy az átadási mivel a származási régiójukban vagy országukban rossz fázisban vagy a tényleges kizsákmányolás előtti szakasz- tapasztalatokat szereztek az ilyen tisztviselőkkel. Egyes ban van. Mások normalizálhatják az eseményeket (kultú- esetekben az áldozat kapcsolatban élhet az embercsem- rájuk vagy korábbi tapasztalataik miatt), vagy félnek az pésszel, és érzelmileg kényszerítve érzi magát arra, hogy emberkereskedők megtorlásától. Egyes áldozatok, külö- ne tegyen a terhére feljelentést. Mások félnek a megbé- nösen az okmányokkal nem rendelkező migránsok vagy lyegzéstől, különösen, ha szexuális vagy intim bántalma- azok, akiket az emberkereskedők bűncselekmények el- zást szenvedtek el. Ezért az emberkereskedelem jeleinek követésére kényszerítenek, a hatóságok általi büntetéstől proaktív szűrése, valamint a megfelelő továbbirányítás és való félelmükben (pl. a kitoloncolástól vagy a szabálytalan bejelentés a helyszíni elsődleges reagálók részéről döntő státuszuk miatti büntetéstől való félelem) nem azonosítják fontosságú a bűncselekmény megelőzése vagy a kizsák- magukat áldozatként a hatóságok előtt. mányolás körforgásának a lehető legkorábbi megtörése érdekében.

5 oldal 5 Átirányítások: Kihez lehet fordulni, melyek a rendelkezésre álló forródrótok és emberkereskedelem elleni koordinátorok?

Fontos szem előtt tartani, hogy az emberkereskedelem Az alábbiakban hasznos linkeket talál feltételezett áldozata nem jelenthető a rendőrségnek vagy a megfelelő nemzeti kapcsolattartók más hatóságoknak az érintett személy előzetes bele- azonosításához a saját országában: egyezése nélkül. Az érintettet tájékoztatni kell a hivatalos bejelentési eljárásról, és a fent említettek szerint meg kell Vigyázzon magára – a hivatalos tájékoztatás és adni a megfelelő elérhetőségeket. Az elsődleges reagá- segítségnyújtás céljából hívható telefonszámok lóknak is követniük kell a meghatározott eljárást12 az gyanú esetén vagy emberkereskedelemmel esetről szóló információknak a nemzeti hatóságokkal kapcsolatos helyzetekben való megosztása érdekében, az áldozat személyazonos- https://www.helpforukrainians.info/contact-info/ ságának és személyes adatainak felfedése nélkül. Amen�- nyiben az érintett az elsődleges reagálóktól kér segítséget Az emberkereskedelem elleni nemzeti a hatóságokkal való kapcsolatfelvételhez, ezt a segítséget válaszlépések áttekintése és fontos haladéktalanul meg kell adni. kapcsolatok az EU-tagállamokban https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/internal- Annak érdekében, hogy az átirányítás és a nemzeti ügy- security/organised-crime-and-human-trafficking/ nökségekkel való kommunikáció zökkenőmentesen ala- together-against-trafficking-human-beings/eu- kuljon, erősen ajánlott a nemzeti és helyi/közösségi countries_en szintű embercsempészet-ellenes mechanizmusok és ügynökségek megismerése, a munkakapcsola- Nemzeti segélyvonalak az EU-ban tok kialakítása és az eljárások előzetes egyeztetése. https://ec.europa.eu/home-affairs/policies/internal- security/organised-crime-and-human-trafficking/ Ezek a kapcsolatok felvilágosítást adhatnak az elsődleges together-against-trafficking-human-beings/national- reagálóknak az országban meglévő, emberkereskedelem hotlines_en elleni jogszabályokról és keretekről, ami segíthet erőfeszí- téseik nemzeti kontextusba helyezésében.

A kiadvány az „Emberkereskedelem megelőzése és az emberkereskedelemre történő reagálás az ukrajnai háborúval kapcsolatos humanitárius válság közepette” című, Franciaország, Finnország, Németország, Magyarország, Japán, Liechtenstein, Lengyelország, Spanyolország, Svájc, az Egyesült Királyság, és az Egyesült Államok kormányának pénz- ügyi támogatásával megvalósuló költségvetésen kívüli projekt keretében készült.

12 https://www.osce.org/cthb/413123

6 oldal

Ufficio del Rappresentante speciale e Coordinatore per la lotta alla tratta di esseri umani

Identificazione della tratta di esseri umani legata alla crisi umanitaria derivante dalla guerra contro l’Ucraina Breve guida per gli operatori di prima linea

nessuna retribuzione in condizioni difficili, spesso disuma- Che cos’è la tratta 1 di esseri umani? ne. Elementi di inganno, coercizione o altri mezzi di con- trollo sono sempre presenti in situazioni di tratta di esseri umani e dunque rendono irrilevante qualsiasi forma di La tratta di esseri umani è un crimine complesso che vio- consenso inizialmente fornito dalla vittima. Inoltre, i bam- la i diritti umani fondamentali, in particolare quelli legati alla bini sono considerati a priori vulnerabili a causa della loro libertà e all’integrità personale. Comporta lo sfruttamento età, mancanza di esperienza di vita e immaturità emotiva, di un altro essere umano, solitamente a scopo di lucro. Ci pertanto il loro “consenso” a essere coinvolti in schemi di sono molte forme di sfruttamento a cui le vittime possono tratta non viene mai preso in considerazione. essere soggette, compreso lo sfruttamento sessuale (come prostituzione o pornografia), lo sfruttamento lavorativo, la È molto importante notare che gli Stati non dovrebbero rimozione di organi, il matrimonio forzato o la commissione perseguire le vittime di tratta, e quindi non imporre loro di altri crimini (come borseggi, spaccio di droga, frode onli- sanzioni (comprese multe o incarcerazione) per reati com- ne, traffico di migranti e persino il reclutamento di altre vitti- messi in condizione di sfruttamento sfruttamento.1 me nella tratta di esseri umani). La tratta di esseri umani non richiede il superamento dei confini, e chiunque contribuisca Il reclutamento di una persona in una situazione di allo sfruttamento, sia trasportando, ospitando, reclutando o tratta può avvenire in vari modi. In molti casi, ciò avviene sfruttando una persona, è responsabile del il crimine. tramite amici, conoscenti, familiari o una persona con cui la vittima ha una relazione intima e, soprattutto, di cui si La tratta di esseri umani può essere trovata ovunque nelle fida. È infatti comune che i legami emotivi con una vittima nostre società, in praticamente ogni settore dell’econo- vengano utilizzati per esercitare influenza. Ci sono casi in mia e sfera della vita. Potrebbe coinvolgere, ad esempio, cui tali persone non sono nemmeno consapevoli che, ad una persona confinata in una fabbrica o in un cantiere, esempio, diffondendo messaggi su opportunità di lavoro un lavoratore agricolo non pagato, una persona sfruttata o altre offerte, stanno mettendo in pericolo i loro cari. Le nella prostituzione o costretta a commettere un crimine, potenziali vittime, in particolare se appartenenti a gruppi un bambino che mendica per strada o un lavoratore do- vulnerabili, potrebbero essere avvicinate anche da estra- mestico sfruttato. nei che cercano di attrarle con offerte di lavoro e allog- gio “troppo belle per essere vere”, impieghi non ufficiali, Chiunque può diventare vittima di tratta: i trafficanti scambi di beni e servizi, richieste di conoscenza, incontri sfruttano persone di qualsiasi età, genere, etnia, cultura o altre relazioni, spesso cercando di stabilire un legame o contesto sociale per generare profitti illeciti. Le vittime piu’ stretto e suggerendo una “soluzione” a una situazione vengono intrappolate attraverso l’inganno, inclusa la fal- difficile che una persona potrebbe star affrontando. sa rappresentazione della natura dei servizi richiesti o la promessa di retribuzione, violenza, minacce, anche con- Sempre più spesso, i trafficanti utilizzano Internet per tro i loro cari, schiavitù da debito o altre forme di control- attrarre e reclutare potenziali vittime, ad esempio tramite ca- lo. Questo rende estremamente difficile per loro chiedere nali di social media, siti web, chat e chat room, portali di ri- aiuto. Bisogna tenere a mente che mentre le vittime po- cerca lavoro, siti di gioco o appuntamenti, e altri forum o ap- trebbero inizialmente acconsentire a fornire certi servizi o plicazioni online. Le applicazioni crittografate (confidenziali) prestazioni lavorative, non acconsentono allo sfrutta- (compresi Telegram, Viber o WhatsApp) sono i mezzi di co- mento, a commettere un crimine o a lavorare con poca o municazione preferiti per via della riservatezza che offrono.

1 https://www.osce.org/files/f/documents/6/6/101002.pdf pagina 1 2 Quali individui sono vulnerabili alla tratta di esseri umani e sono a maggior rischio nel contesto della guerra contro l’Ucraina?

Dal 24 febbraio 2022, si stima che 32 milioni di persone Nonostante le misure di protezione e assistenza messe in in Ucraina abbiano subito direttamente o indirettamente atto dagli Stati per rispondere alla crisi umanitaria, in molti l’impatto della guerra.2 Dall’inizio della guerra, oltre la metà paesi di accoglienza persistono varie sfide di integrazione, degli ucraini ha perso il proprio reddito3, più di sei milioni tra cui: carenza di strutture di accoglienza, barriere lingui- di persone dall’Ucraina hanno cercato protezione tempo- stiche, opportunità insufficienti di assistenza all’infanzia e ranea all’estero4 e oltre cinque milioni sono state sfollate istruzione, difficoltà di accesso ad occupazioni remunera- internamente5. tive, difficoltà nella convalida delle qualifiche professionali ed educative. Inoltre, con il proseguire della guerra, sono Circa il 90% delle persone in fuga dalla guerra sono donne emerse sfide nell’integrazione a lungo termine e/o difficol- e bambini6 – una popolazione particolarmente a rischio di tà economiche (risparmi esauriti, mancanza di reddito o di tratta di esseri umani. I rischi di tratta sono anche più alti opportunità lavorative realistiche) che potrebbero causare per alcuni altri gruppi: bambini non accompagnati e sepa- ulteriori movimenti all’interno dell’UE e a livello globale, in- rati e bambini che viaggiano con adulti la cui relazione con clusi i ritorni in Ucraina. i bambini non può essere verificata, persone che erano precedentemente sfollate all’interno dell’Ucraina, persone Questi e altri fattori portano all’aumento dei rischi di poten- che non possono accedere alla protezione temporanea ziale abuso e situazioni di sfruttamento in Ucraina stessa, perché non idonee, o per mancanza di informazioni o così come nei paesi confinanti e di destinazione.8 Inoltre, informazioni errate, cittadini non ucraini, inclusi persone come dimostrato da precedenti crisi migratorie, gruppi cri- senza documenti e apolidi, persone appartenenti alla co- minali o individui spesso approfittano dei grandi flussi di munità rom ucraina, persone LGBTQI+, anziani, e persone persone per sfruttare i più vulnerabili nei paesi di origine, con disabilità mentali e fisiche.7 transito e destinazione. Ecco perché è fondamentale dare priorità all’identificazione precoce di potenziali e presunti casi di tratta per garantire sia una prevenzione mirata sia il salvataggio e l’assistenza alle vittime.

Circa il 90% delle persone in fuga dalla guerra sono donne e bambini, una popolazione particolarmente a rischio di tratta di esseri umani.”

2 https://ukraine.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1861/files/documents/Survey%20results_ENG_web.pdf 3 https://ukraine.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1861/files/documents/Survey%20results_ENG_web.pdf 4 https://data.unhcr.org/en/situations/ukraine 5 https://dtm.iom.int/ukraine 6 https://data.unhcr.org/en/documents/details/96447 7 https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/tip/Conflict_Ukraine_TIP_2022.pdf 8 https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/tip/Conflict_Ukraine_TIP_2022.pdf; https://respect.international/wp-content/uploads/2022/06/The-war-in-Ukraine-and-associated-risks-of- human-trafficking-and-exploitation-Insights-from-an-evidence-gathering-roundtable-.pdf; https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23322705.2022.2128242

pagina 2 3 Indicatori di tratta di esseri umani che possono essere osservati dagli operatori di prima linea

Gli operatori di prima linea sono tra i primi a poter entrare Si segnala che questa lista non è esaustiva e gli operatori in contatto con una vittima di tratta di esseri umani o os- di prima linea potrebbero imbattersi in altri indicatori. In servare una situazione sospetta. Esistono alcuni indicatori generale, si incoraggia tali operatori a reagire alle situazioni o segni che possono aiutare a identificare potenziali o pre- non appena appare il minimo segnale di tratta di esseri sunte vittime e casi di tratta. umani, poiché potrebbe essere cruciale per prevenire il cri- mine o assistere le vittime in modo tempestivo. Ecco alcuni degli “campanelli di allarme” che pos- sono indicare una situazione di tratta o sfruttamen- to quando si interagisce con o si forniscono servizi a individui particolarmente vulnerabili9:

Potenziale situazione di tratta di esseri umani, in Situazione presunta di tratta di esseri umani dove cui il rischio che la tratta di esseri umani stia per c’è la probabilità che la tratta di esseri umani stia verificarsi è elevato: già accadendo:

R Le persone in fuga dalla guerra vengono avvicinate R La persona in fuga dalla guerra è stata trasportata da da estranei in modo non richiesto per offrire lavoro, un luogo a un altro e/o da un paese a un altro; alloggio, trasporto o altre forme di assistenza; R La persona viene costretta a svolgere lavori, servizi o R Estranei vengono osservati nei pressi dei rifugi, degli atti sessuali senza consenso e/o sottoposta a pres- alloggi temporanei o di altre strutture di assistenza o sioni psicologiche e manipolazioni per ottenere il suo nodi di trasporto cercando di incontrare persone in consenso (per esempio, richiesta di svolgere lavori fuga dalla guerra in privato; domestici o fornire servizi sessuali “per esprimere gra- titudine al proprietario di casa” o per poter rimanere R Alle persone in fuga dalla guerra viene richiesto di pa- in casa); gare per ricevere assistenza nella ricerca di un impiego; R I documenti di identità o di viaggio (e/o altri documenti R A una persona in fuga dalla guerra viene offerto un personali) vengono trattenuti da un’altra persona; lavoro con uno stipendio irrealisticamente alto, un’of- ferta che sembra troppo bella per essere vera, un im- R La libertà di movimento o di espressione viene limitata piego non ufficiale o senza che siano fornite informa- o controllata da un altro individuo e la persona non zioni complete sulle condizioni di lavoro (per esempio, può contattare liberamente amici e familiari; un’offerta di lavoro per autisti senza particolari requi- siti e con alta retribuzione potrebbe essere un recluta- R Le condizioni di lavoro contraddicono le leggi sul lavo- mento in attività criminali come il traffico di migranti); ro stabilite, inclusi gli orari di lavoro, i diritti e i benefici dei dipendenti, gli standard di sicurezza sociale, o un R Una persona viene spinta a raggiungere un paese/ datore di lavoro non rispetta le condizioni di lavoro o luogo di destinazione; gli accordi finanziari pattuiti;

R Una persona/gruppo di persone in fuga dalla guerra R La persona riceve un basso o nessun pagamento o scompare improvvisamente dalle strutture di acco- non ha accesso ai fondi, incluse le indennità sociali; glienza o non si presenta agli incontri programmati con i fornitori di assistenza. R La persona mostra segni di violenza fisica, sessuale e/o emotiva;

R La persona è sotto pressione per ripagare prestiti e debiti (al trafficante);

R La persona ha paura di parlare perché pensa di essere sorvegliata.

9 Per indicatori aggiuntivi più specifici in relazione alla tratta di minori, consultare: https://www.unicef.org/eca/reports/practical-guide-identification-victims-and-persons-risk-trafficking-human-beings

pagina 3 4 Considerazioni e suggerimenti per interagire in un contesto di tratta di esseri umani

Sebbene non sia compito degli operatori di prima linea intervistare le vittime di tratta o identificarle formalmente, anche l’interazione iniziale richiede alcune considerazioni.

Di seguito sono fornite linee guida essenziali riguardanti il contatto iniziale e le interazioni con una presunta vittima di tratta10

Fornire un ambiente sicuro e protetto Fornire informazioni sulla tratta di esseri umani, le per la conversazione procedure di identificazione, i diritti specifici delle La potenziale vittima può essere condotta (soprattutto vittime di tratta e le opzioni di assistenza se si trova in un gruppo più numeroso, ad esempio su Se possibile, fornire queste informazioni in formato scrit- un autobus) in un’area sicura dove sia organizzato uno to e in una lingua comprensibile per la presunta vittima. spazio privato per un colloquio di approfondimento. Tali opuscoli dovrebbero essere preparati in anticipo in collaborazione con l’autorità nazionale anti-tratta per ga- Creare un’opportunità per una rantire l’accuratezza delle informazioni, inclusi i dettagli comunicazione chiara di contatto. Si noti che materiali video o stampati sulla Quando la presunta vittima è straniera di una certa et- tratta di esseri umani ed esposti, ad esempio, nelle aree nia, è essenziale trovare un interprete e/o un mediatore di attesa potrebbero anche aiutare ad avviare la conver- culturale, preferibilmente dello stesso sesso della poten- sazione. ziale vittima. Identificare e contattare l’autorità Chiedere il consenso della persona competente anti-tratta per iniziare la conversazione Con il consenso preliminare della presunta vittima, infor- Le vittime di tratta possono essere più o meno inclini a mare immediatamente il coordinatore locale anti-tratta o condividere informazioni sulla loro situazione, quindi è l’autorità competente, che gestirà il successivo processo sempre necessario ottenere il consenso. di identificazione e segnalazione della presunta vittima di tratta ai servizi di supporto e protezione. Nel caso in cui Informarsi su ciò di cui hanno bisogno11 l’autorità competente appartenga alle forze dell’ordine e È importante prestare attenzione e soddisfare tempe- la presunta vittima non desideri collaborare, è di grande stivamente i bisogni urgenti e fondamentali. Le persone importanza che la persona abbia l’opportunità di parlare in fuga dalla guerra, specialmente se soggette a tratta con uno specialista anti-tratta (ad esempio, ONG, servizi di esseri umani, potrebbero aver subito molteplici espe- sociali statutari/pubblici). rienze traumatiche e, quindi, manifestare reazioni emo- tive improvvise che gli operatori di prima linea devono Garantire procedure personalizzate essere pronti ad affrontare. È cruciale che qualsiasi organizzazione che lavora con persone in fuga dalla guerra e altri gruppi vulnerabili sta- Valutare se la vittima è un bambino bilisca procedure chiare da seguire per il proprio perso- Nel caso di un minore (bambino), i dipartimenti di pro- nale e i volontari quando si sospetta il contatto con una tezione dei minori competenti (e/o altre autorità compe- presunta vittima o un caso di tratta di esseri umani. È tenti, secondo la legislazione nazionale e le Procedure inoltre essenziale che tutte le procedure intraprese sia- Operative Standard) devono essere informati, affinché no sensibili alle specificità di genere, età e culturali della venga nominato un tutore se necessario, e affinché sia persona. garantito il loro migliore interesse.

10 https://www.osce.org/cthb/413123 11 https://www.osce.org/odihr/549793

pagina 4 Le seguenti domande potrebbero essere utili per individuare indicatori di tratta di esseri umani du- rante il colloquio iniziale:

R Qualcuno ti ha pagato/promesso un profitto/denaro/ R Ti è stato richiesto di fornire qualche “favore” (ad un futuro migliore per incoraggiarti a intraprendere il esempio, svolgere lavori domestici o fornire servizi viaggio? Qualcuno ti ha minacciato per farti intrapren- sessuali) come ringraziamento al tuo padrone di casa dere il viaggio? o come condizione per rimanere nel tuo alloggio?

R Hai contratto debiti per intraprendere il viaggio e, se R Pensi di essere stato soggetto a violenza fisica, men- sì, qualcuno esercita pressione su di te per ripagare tale, sessuale o abusi durante il viaggio o dopo essere tali debiti? arrivato in questo paese?

R Ti è stato promesso un lavoro e una casa, ma le con- R Sei stato costretto a rubare, elemosinare, prostituirti dizioni si sono rivelate molto diverse? o a registrare materiale pornografico/webcamming?

R I tuoi documenti (ad esempio, passaporto, documenti R Qualcuno ti sta minacciando o minacciando la tua fa- di viaggio, permesso di soggiorno) sono stati portati miglia? via e trattenuti da qualcun altro? R Sei costretto a mentire alle autorità, alla tua famiglia o R Hai ricevuto e firmato un contratto di lavoro? Le con- ad altre persone? dizioni previste nel contratto ti sembrano “eque” (ad esempio, è previsto un pagamento e gli orari di lavoro R Qualcuno ti ha suggerito di usare un’identità falsa o sono ragionevoli)? Se stai già lavorando, le condizioni altri documenti? reali corrispondono a quelle promesse o a quelle spe- cificate nel contratto di lavoro? R Hai accesso ai tuoi pagamenti della sicurezza sociale e/o al tuo salario e puoi gestire il denaro da solo/a?

È importante notare che molte vittime di tratta non si rico- essere individui preoccupati dall’interazione con le autorità noscono come tali (cioè, non si auto-identificano), poiché e privi di fiducia nelle istituzioni a causa di esperienze ne- potrebbero trovarsi nella fase di trasferimento o in una fase gative con tali funzionari nella loro regione o paese d’origi- precedente al loro effettivo sfruttamento. Altre potrebbero ne. In alcuni casi, la vittima potrebbe avere una relazione normalizzare ciò che sta accadendo (a causa del loro con- con il trafficante e sentirsi emotivamente costretta a non testo culturale o di esperienze pregresse) o temere ritor- denunciarlo. Altre potrebbero temere la stigmatizzazione, sioni da parte dei loro trafficanti. specialmente se hanno subito abusi sessuali e intimi. Per questo motivo, lo screening proattivo per gli indicatori di Alcune vittime, in particolare migranti privi di documenti o tratta e la corretta segnalazione di relativi sospetti da parte persone costrette dai trafficanti a compiere atti criminali, degli operatori di prima linea alle autorità competenti sono potrebbero evitare di identificarsi alle autorità per paura di decisivi per prevenire il crimine o interrompere il ciclo di essere punite (ad esempio, per timore di deportazione o sfruttamento il prima possibile. di sanzioni per la loro condizione irregolare). Ci potrebbero

pagina 5 5 Referral: Chi deve essere contattato, numeri verdi disponibili e coordinatori anti-tratta

È importante tenere presente che una presunta vittima Di seguito puoi trovare link utili per identificare di tratta non può essere segnalata alla polizia o ad altre i contatti nazionali rilevanti nel paese in cui operi: autorità senza il consenso preliminare della persona. La persona dovrebbe essere informata sulla procedura di Be Safe – Numeri da contattare per ricevere segnalazione ufficiale (‘referral’) e ricevere le relative infor- informazioni ufficiali e assistenza in caso di mazioni di contatto come indicato sopra. Gli operatori di presunta situazione di tratta quando ci si trova prima linea dovrebbero anche seguire la procedura sta- in una situazione di tratta: bilita12 per condividere le informazioni sul caso con https://www.helpforukrainians.info/contact-info/ le autorità nazionali senza divulgare l’identità e i dati per- sonali della vittima. Se la persona richiede supporto agli Panoramica della risposta nazionale alla tratta operatori di prima linea per contattare le autorità, tale sup- e contatti importanti negli Stati Membri dell’UE: porto dovrebbe essere fornito immediatamente. https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/internal- security/organised-crime-and-human-trafficking/ Per garantire che il referral e la comunicazione con le together-against-trafficking-human-beings/eu- agenzie nazionali avvengano agevolmente, è altamente countries_en consigliato conoscere i meccanismi e le agenzie an- ti-tratta nazionali e locali/comunitarie, stabilire con- Numeri verdi nazionali nell’UE: tatti lavorativi e concordare le procedure in anticipo. https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/internal- Questi contatti potrebbero anche informare gli operatori security/organised-crime-and-human-trafficking/ di prima linea sulla legislazione e sui quadri normativi esi- together-against-trafficking-human-beings/national- stenti in materia di tratta nel paese, il che sarebbe utile per hotlines_en contestualizzare i loro sforzi a livello nazionale.

La pubblicazione è prodotta nell’ambito del progetto “Prevenire e rispondere alla tratta di esseri umani nel contesto della crisi umanitaria legata alla guerra in Ucraina” implementato con il supporto finanziario dei governi di Francia, Germania, Ungheria, Giappone, Liechtenstein, Polonia, Spagna, Svizzera, Regno Unito e Stati Uniti.

12 https://www.osce.org/cthb/413123

pagina 6

Organisasjonen for sikkerhet Kontoret til OSSEs spesialrepresentant og og samarbeid i Europa koordinator for bekjempelse av menneskehandel

Identifisering av menneskehandel knyttet til den humanitære krisen som følge av krigen mot Ukraina Brief for førstelinjepersonell

1 Hva er menneskehandel?

Menneskehandel er en kompleks forbrytelse som strider menneskehandelssituasjoner og gjør dermed enhver form med grunnleggende menneskerettigheter, særlig knyttet til for samtykke fra offeret i utgangspunktet irrelevant. Videre frihet og personlig integritet. Det innebærer utnyttelse av anses barn i seg selv som sårbare på grunn av sin alder, et annet menneske, vanligvis for å tjene penger. Det finnes manglende livserfaring og følelsesmessige umodenhet, og mange former for utnyttelse som ofre kan utsettes for, blant deres «samtykke» til å bli involvert i menneskehandel tas annet seksuell utnyttelse (som prostitusjon eller pornogra- derfor aldri i betraktning. fi), tvangsarbeid, fjerning av indre organer, tvangsekteskap eller å begå andre forbrytelser (som lommetyveri, narkoti- Det er svært viktig å merke seg at stater ikke bør straffe- kahandel, nettsvindel, smugling av migranter og til og med forfølge ofre for menneskehandel, og dermed ikke ilegge rekruttering av andre ofre til menneskehandel). Menneske- straff (inkludert bøter eller fengselsstraff) til personer som handel krever ikke grensepassering, og alle som bidrar til er utsatt for menneskehandel for forbrytelser begått av utnyttelsen, det være seg ved å transportere, skjule, rekrut- dem i forbindelse med menneskehandelen.1 tere eller utnytte en person, er ansvarlig for forbrytelsen. Rekruttering av en person til en menneskehandels- Menneskehandel finnes overalt i samfunnet vårt, i prak- situasjon kan skje på ulike måter. I mange tilfeller skjer tisk talt alle økonomiske sektorer og samfunnssfærer. Det dette gjennom venner, bekjente, familiemedlemmer eller kan dreie seg om noen som holdes innesperret på en fa- en person som offeret har et intimt forhold til, og som han/ brikk eller en byggeplass, en ulønnet jordbruksarbeider, hun stoler på. Det er faktisk vanlig at emosjonelle bånd til en person som utnyttes til prostitusjon eller tvinges til å offeret brukes til å utøve innflytelse. I noen tilfeller er dis- begå kriminalitet, barn som tigger på gaten, utnyttelse av se personene ikke engang klar over at de utsetter sine en hushjelp, og så videre. nærmeste for fare, for eksempel ved å spre budskap om jobbmuligheter eller andre tilbud. Potensielle ofre, særlig Hvem som helst kan bli offer for menneskehandel: fra sårbare grupper, kan også bli kontaktet av fremmede Menneskehandlere kan «bruke» personer av ulik alder, som prøver å tiltrekke seg dem med «for godt til å være kjønn, etnisk, kulturell eller annen bakgrunn for å oppnå sant»-tilbud om jobb og bolig, uoffisiell ansettelse, bytte- ulovlig profitt. Ofre lures gjennom bedrag, blant annet om handel med varer og tjenester, forespørsler om bekjent- hva slags tjenester som kreves, eller ved løfte om at løn- skap, dating eller andre forhold, ofte med et ønske om å nen deres skal utbetales en dag, vold, trusler mot dem etablere en nærmere forbindelse og foreslå en «løsning» og mot deres nærmeste, gjeldsslaveri eller andre former på en utfordrende situasjon personen befinner seg i. for kontroll. Dette gjør det ekstremt vanskelig for dem å be om hjelp. Det er viktig å huske at selv om ofrene i ut- Menneskehandlere bruker i økende grad Internett til gangspunktet kan gå med på å til å yte visse tjenester å tiltrekke seg og rekruttere potensielle ofre, for eksempel eller utføre arbeid, samtykker de ikke til å bli utnyttet, gjennom sosiale medier, nettsteder, chatter og chatterom, til å begå kriminalitet eller til å jobbe for lav eller ingen lønn jobbsøkerportaler, spill- eller datingsider og andre nettfora under utfordrende og ofte umenneskelige forhold. Innslag eller apper. Krypterte (konfidensielle) apper (inkludert Tele- av bedrag, tvang eller andre kontrollmidler er til stede i gram, Viber og WhatsApp) er det foretrukne kommunika- sjonsmiddelet på grunn av konfidensialitet. 1 https://www.osce.org/files/f/documents/6/6/101002.pdf Side 1 2 Hvilke personer er sårbare for å utsettes for menneskehandel og i større fare i forbindelse med krigen mot Ukraina?

Siden 24. februar 2022 har anslagsvis 32 millioner men- Til tross for beskyttelses- og hjelpetiltak satt i verk av for- nesker i Ukraina blitt utsatt for direkte eller indirekte lidelser skjellige land for å håndtere den humanitære krisen, er det som en konsekvens av krigen.2 Siden krigens begynnelse fortsatt en rekke integreringsutfordringer i de fleste desti- har mer enn halvparten av ukrainere mistet inntekten sin3, nasjonsland, blant annet mangel på bomuligheter, språk- over seks millioner mennesker fra Ukraina har søkt midler- barrierer, utilstrekkelige barnepass- og utdanningsmulig- tidig beskyttelse i utlandet4 og over fem millioner har blitt heter, problemer med å få tilgang til lønnet arbeid og med fordrevet internt.5 å få validert yrkes- og utdanningskvalifikasjoner. Etter hvert som krigen fortsetter vil utfordringer knyttet til langsiktig in- Omtrent 90 % av menneskene som flykter fra krigen, er tegrering og/eller økonomiske vansker (oppbrukte spare- kvinner og barn6 – en gruppe som er særlig utsatt for penger, mangel på inntekt eller realistiske jobbmuligheter) menneskehandel. Risikoen for menneskehandel er også bli tydelige og vil kunne føre til ytterligere forflytninger innad høyere for enkelte andre grupper: enslige barn og barn i EU og resten av verden, inkludert retur til Ukraina. som reiser med voksne som det ikke er mulig å verifise- re relasjonen til, personer som tidligere har vært internt Disse og andre faktorer fører til økt risiko for potensielle fordrevne i Ukraina, personer som ikke har tilgang til mid- overgrep og utnyttelsessituasjoner i Ukraina så vel som lertidig beskyttelse fordi de ikke er er berettiget eller på i nabolandene og i destinasjonslandene8. Som tidligere grunn av manglende eller feilaktig informasjon, ikke-ukrai- migrasjonskriser har vist, vil kriminelle grupper eller enkelt- nere, inkludert papirløse og statsløse, ukrainske romfolk, personer benytte seg av store menneskestrømmer for å LHBTQ+-personer, eldre og personer med psykiske og utnytte de mest sårbare i opphavs-, transitt- og destina- fysiske funksjonsnedsettelser.7 sjonslandene. Derfor bør tidlig identifisering av potensielle og antatte menneskehandelssituasjoner prioriteres for å sikre både målrettet forebygging og redning av og hjelp til ofrene.

Omtrent 90 % av menneskene som flykter fra krigen, er kvinner og barn – en gruppe som er særlig utsatt for menneskehandel.”

2 https://ukraine.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1861/files/documents/Survey%20results_ENG_web.pdf 3 https://ukraine.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1861/files/documents/Survey%20results_ENG_web.pdf 4 https://data.unhcr.org/en/situations/ukraine 5 https://dtm.iom.int/ukraine 6 https://data.unhcr.org/en/documents/details/96447 7 https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/tip/Conflict_Ukraine_TIP_2022.pdf 8 https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/tip/Conflict_Ukraine_TIP_2022.pdf; https://respect.international/wp-content/uploads/2022/06/The-war-in-Ukraine-and-associated-risks-of- human-trafficking-and-exploitation-Insights-from-an-evidence-gathering-roundtable-.pdf; https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23322705.2022.2128242

Side 2 3 Tegn på menneskehandel som kan observeres av førstelinjepersonell

Førstelinjepersonell er blant de første som kan komme i Det bør bemerkes at denne listen ikke er uttømmende, kontakt med et offer for menneskehandel eller observere og at førstelinjepersonell også kan støte på andre tegn en mistenkelig situasjon. Det finnes visse indikatorer eller på menneskehandel. Generelt oppfordres førstelinjetje- tegn som kan bidra til å identifisere potensielle eller antatte nesten til å reagere på situasjoner så snart den minste ofre og tilfeller av menneskehandel. indikasjon på menneskehandel dukker opp, ettersom det kan være avgjørende for å forhindre forbrytelsen eller bi- Her er noen av de faresignalene som kan tyde stå ofrene raskt. på menneskehandel eller utnyttelse når man samhandler med eller yter tjenester til spesielt sårbare personer9:

Potensiell menneskehandelssituasjon Anntatt menneskehandelsituasjon hvor der risikoen for at menneskehandel er i ferd det er sannsynlighet for at menneskehandel med å skje er høy allerede foregår

R Mennesker på flukt fra krigen blir uoppfordret kon- R En person på flukt fra krigen ble transportert fra ett taktet av fremmede som tilbyr arbeid, bolig, transport sted til et annet og/eller fra ett land til et annet; eller annen hjelp; R Personer blir tvunget til å utføre arbeid, tjenester eller R Fremmede blir observert i nærheten av tilfluktsrom, sex uten samtykke og/eller blir utsatt for psykologisk midlertidige innkvarterings- eller andre hjelpetilbud press og manipulasjon for å få samtykke (for eksem- eller transportknutepunkter, der de forsøker å møte pel blir de bedt om å utføre husarbeid eller yte seksu- personer på flukt fra krigen i enerom; elle tjenester «for å uttrykke sin takknemlighet overfor utleier» eller for å kunne bli boende i huset); R Personer på flukt fra krigen blir bedt om å betale for formidlingstjenester for å hjelpe til med jobbsøking el- R Identitets- eller reisedokumenter (og/eller andre per- ler ansettelse; sonlige dokumenter) holdes tilbake av en annen per- son; R En person som flykter fra krigen blir tilbudt en jobb med urealistisk høy lønn, en ordning som ser for god R Bevegelses- eller ytringsfriheten er begrenset eller ut til å være sann, en uoffisiell ansettelse eller får ikke kontrollert av en annen person, og personen kan ikke full informasjon om arbeidsvilkårene (for eksempel fritt kontakte venner og familie; kan et jobbtilbud for sjåfører uten spesielle krav og med høy lønn være en form for rekruttering til kriminell R Arbeidsforholdene er i strid med etablert arbeidslov- virksomhet – smugling av migranter); givning, inkludert arbeidstid, arbeidstakerrettigheter og trygdeordninger, eller en arbeidsgiver respekterer R En person blir lokket eller presset til å komme til et ikke de avtalte arbeidsforholdene eller økonomiske land/destinasjonssted; ordningene;

R En person/gruppe på flukt fra krig forsvinner brått fra R En person mottar lite eller ingen lønn eller har ikke innkvarteringsfasiliteter eller unnlater å møte opp til tilgang til midler, inkludert sosiale ytelser; avtalte møter med hjelpeapparatet. R Personen viser tegn på fysisk, seksuell og/eller emo- sjonell vold;

R Personen blir presset til å betale tilbake lån og gjeld (til menneskehandleren);

R Personen er redd for å snakke fordi de tror de blir overvåket.

9 For mer spesifike indikatorer relatert til barn som er ofre for menneskehandel, se https://www.unicef.org/eca/reports/practical-guide-identification-victims-and-persons-risk-trafficking-human-beings

Side 3 4 Betraktninger og tips for å samhandle om menneskehandel

Selv om det ikke er førstelinjetjenestens rolle å intervjue ofre for menneskehandel eller offisielt identifisere dem, krever selv den første interaksjonen i slike tilfeller at visse hensyn tas.

Under gis det viktige retningslinjer for den innle- dende kontakten og interaksjonen med et antatt offer for menneskehandel10

Tilby et trygt og sikkert samtalemiljø Gi informasjon om menneskehandel, Det potensielle offeret kan tas ut (spesielt hvis de be- identifikasjonsprosedyrer og de spesifikke finner seg i en større gruppe mennesker, for eksempel rettighetene til ofre for menneskehandel, på en buss) til et trygt område der det er tilrettelagt for samt om muligheter for bistand litt personlig rom for oppfølgingssamtaler. Hvis mulig, gi denne informasjonen i skriftlig format og på et språk det antatte offeret forstår. Slike brosjyrer bør Skap en mulighet for tydelig kommunikasjon utarbeides på forhånd i samarbeid med den nasjonale Når det påståtte offeret er en utlending av en bestemt myndigheten mot menneskehandel for å sikre at infor- etnisitet, er det viktig å finne en tolk og/eller kulturfor- masjonen er korrekt, inkludert kontaktinformasjon. Merk midler, helst av samme kjønn som det potensielle offeret. at video eller trykket materiale om menneskehandel, for eksempel i venteområder, også kan bidra til å sette i Be om personens samtykke gang samtalen. til å starte samtalen Ofre for menneskehandel kan være mindre eller mer Finn og ta kontakt med den relevante myndighets- tilbøyelige til å dele informasjon om situasjonen sin, så instansen for bekjempelse av menneskehandel samtykke må alltid innhentes. Med samtykke fra det antatte offeret skal du umiddelbart informere den lokale koordinatoren for bekjempelse av Spør hva de har behov for11 menneskehandel eller den relevante myndighetsinstan- Det er viktig å ta hensyn til og imøtekomme akutte, sen, som vil håndtere den påfølgende prosessen med grunnleggende behov raskt. Mennesker på flukt fra å identifisere og henvise det antatte offeret til støtte og krig, særlig hvis de er utsatt for menneskehandel, kan beskyttelse. Dersom den relevante instansen tilhører po- ha mange traumatiske opplevelser bak seg og dermed litiet og det antatte offeret ikke ønsker å samarbeide, er vise plutselige følelsesmessige og andre reaksjoner som det svært viktig at personen får muligheten til å snakke førstelinjepersonell bør være klare til å håndtere. med en opplært spesialist på menneskehandel i stedet (f.eks. frivillige organisasjoner, lovpålagte/offentlige sosi- Vurder om offeret er et barn ale tjenester). Hvis det dreier seg om et mindreårig offer (barn), må de relevante barnevernsinstanser (og/eller andre relevante Sørg for skreddersydde prosedyrer myndigheter, i henhold til nasjonal lovgivning og stan- Det er avgjørende at alle organisasjoner som arbeider dardprosedyrer) varsles, slik at en verge kan oppnevnes med mennesker på flukt fra krig og andre sårbare grup- ved behov, og barnets beste blir ivaretatt. per, etablerer klare prosedyrer som ansatte og frivillige skal følge når det er mistanke om at et offer er utsatt for menneskehandel. Det er også viktig at alle prosedyrer overfor det antatte offeret for menneskehandel tar hen- syn til personens kjønn, alder og kulturelle særegenheter.

10 https://www.osce.org/cthb/413123 11 https://www.osce.org/odihr/549793

Side 4 Følgende spørsmål kan være til hjelp for å avdekke tegn på menneskehandel i den innledende samtalen:

R Har noen betalt/lovet deg fortjeneste/penger/en bed- R Ble du bedt om å yte «tjenester» (f.eks. utføre husar- re fremtid for å få deg til å gjennomføre reisen? Har beid eller seksuelle tjenester) som takk til utleier eller noen truet deg til å gjennomføre reisen? som en betingelse for å få bo i boligen?

R Satt du deg i gjeld for å gjennomføre reisen, og er R Har du blitt utsatt for fysisk, psykisk eller seksuell vold det i så fall noen som presser deg til å betale tilbake eller overgrep på vei til eller etter at du kom til landet? gjelden? R Har du blitt tvunget til å stjele, tigge, prostituere deg R Ble du lovet jobb og bolig, men forholdene viste seg eller spille inn pornografisk materiale/webcamming? å være annerledes? R Er du eller familien din truet av noen? R Har du blitt fratatt dokumenter (f.eks. pass, reisedo- kumenter, oppholdstillatelse) som holdes tilbake av R Er du tvunget til å lyve for myndighetene, familien din noen andre? eller andre personer?

R Har du mottatt og signert en arbeidskontrakt? Synes R Har noen oppfordret deg til å bruke falsk identitet eller du vilkårene i kontrakten virker «rettferdige» (for eksem- andre dokumenter? pel, er det fastsatt lønn og er arbeidstiden rimelig?). Hvis du allerede er i arbeid, samsvarer de faktiske for- R Har du tilgang til trygde- og/eller lønnsutbetalinger og holdene med de som ble lovet, eller de som er spesi- kan forvalte pengene selv? fisert i arbeidsavtalen? Det bør bemerkes at mange ofre for menneskehandel

ikke ser på seg selv som ofre for menneskehandel (dvs. mangler tillit til institusjoner på grunn av dårlige erfaringer at de ikke identifiserer seg selv som det), ettersom de kan med offentlige tjenestemenn i sin region eller sitt opprin- være i overføringsfasen eller generelt i en fase før den fak- nelsesland. I noen tilfeller kan offeret ha et forhold til men- tiske utnyttelsen. Andre kan normalisere det som som skjer neskehandleren og føle seg følelsesmessig tvunget til ikke (på grunn av sin kultur eller tidligere erfaringer) eller frykter å anmelde ham eller henne. Andre kan frykte stigmatise- represalier fra menneskehandlerne. Noen ofre, særlig pa- ring, særlig hvis de har vært utsatt for seksuelle overgrep pirløse migranter eller de som blir tvunget av menneske- og overgrep i nære relasjoner. Derfor er proaktiv screening handlerne til å begå kriminelle handlinger, kan unnlate å gi etter tegn på menneskehandel, samt riktig henvisning og seg til kjenne for myndighetene av frykt for å bli straffet av rapportering fra førstelinjepersonell på feltnivå, avgjørende myndighetene (for eksempel frykt for utvisning eller straff for å forhindre forbrytelsen eller bryte utnyttelsessyklusen for deres irregulære status). Det kan finnes personer som så tidlig som mulig. blir bekymret i møte med offentlige myndigheter og som

Side 5 5 Henvisninger: Hvem skal kontaktes, tilgjengelige hjelpelinjer og koordinatorer mot menneskehandel?

Det er viktig å huske på at et antatt offer for menneske- Nedenfor finner du nyttige lenker for å handel ikke kan henvises til politiet eller andre myndigheter identifisere de relevante nasjonale kontaktene uten at personen på forhånd har gitt sitt samtykke. i det landet du jobber: Personen bør informeres om prosedyren for offisiell rap- portering og få oppgitt kontaktinformasjon som nevnt Be Safe - numre du kan kontakte for å motta ovenfor. Førstelinjetjenesten bør også følge den etablerte offisiell informasjon og hjelp ved mistanke prosedyren12 for å dele informasjon om saken med om menneskehandel eller når du er i en nasjonale myndigheter uten å avsløre offerets identitet og traffickingsituasjon personopplysninger. Dersom personen ber om støtte fra https://www.helpforukrainians.info/contact-info/ førstelinjepersonellet til å kontakte myndighetene, skal slik støtte gis umiddelbart. Oversikt over den nasjonale innsatsen mot menneskehandelrespons og viktige kontakter For å sikre at henvisningen og kommunikasjonen med i EUs medlemsstater nasjonale organer er det svært viktig å kjenne til na- https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/internal- sjonale og lokale/samfunnsbaserte mekanismer og security/organised-crime-and-human-trafficking/ instanser for bekjempelse av menneskehandel, eta- together-against-trafficking-human-beings/eu- blere samarbeidskontakter og bli enige om prose- countries_en dyrer på forhånd. Disse kontaktene kan også opplyse førstelinjen om eksisterende lovgivning og rammeverk mot Nasjonale hjelpelinjer i EU menneskehandel i landet, som vil være nyttig for å sette https://ec.europa.eu/home-affairs/policies/internal- innsatsen inn i en nasjonal kontekst. security/organised-crime-and-human-trafficking/ together-against-trafficking-human-beings/national- hotlines_en

Publikasjonen er utviklet innenfor rammen av det ekstrabusjettære prosjektet «Forebygging og bekjempelse av mennes- kehandel i den humanitære krisen knyttet til krigen i Ukraina», som gjennomføres med økonomisk støtte fra regjeringene i Frankrike, Tyskland, Ungarn, Japan, Liechtenstein, Polen, Spania, Sveits, Storbritannia, Tyskland og USA.

12 https://www.osce.org/cthb/413123

Side 6

Organizacja Bezpieczeństwa i Biuro Specjalnego Przedstawiciela i Koordynatora ds. Współpracy w Europie Zwalczania Handlu Ludźmi

Rozpoznawanie handlu ludźmi związanego z kryzysem humanitarnym wywołanym wojną z Ukrainą Informacje dla osób pierwszego kontaktu

1 Czym jest handel ludźmi? nagrodzenie bądź bez wynagrodzenia w trudnych, często nieludzkich warunkach. W handlu ludźmi wykorzystywane są oszustwa, przymus lub inne środki kontroli, co czyni Handel ludźmi jest złożonym przestępstwem, które nieistotną jakąkolwiek zgodę wyrażoną początkowo przez narusza podstawowe prawa człowieka, zwłaszcza zwią- ofiarę. Ponadto dzieci są w każdym przypadku uznawane zane z wolnością i integralnością osobistą. Proceder ten za szczególnie narażone ze względu na swój wiek, brak wiąże się z wykorzystywaniem innej osoby, zazwyczaj dla doświadczenia życiowego i niedojrzałość emocjonalną, a zysku. Może się to odbywać na wiele sposobów, jak wy- zatem ich „zgoda” na udział w przedsięwzięciach związa- korzystywanie seksualne (np. prostytucja lub pornografia), nych z handlem ludźmi nie jest nigdy brana pod uwagę. wyzysk pracowników, usuwanie organów, przymusowe Bardzo ważne jest wskazanie, że państwa nie powinny małżeństwa lub zmuszanie do popełniania przestępstw ścigać ofiar handlu ludźmi, a tym samym nie powinny ich (takich jak kradzieże kieszonkowe, handel narkotykami, karać (na przykład grzywną lub pozbawieniem wolności) za oszustwa internetowe, przemyt migrantów, a nawet wer- przestępstwa popełnione w związku z tym procederem1. bunek kolejnych ofiar handlu ludźmi). Handel ludźmi nie wymaga przekraczania granic państwowych, a każdy, kto Ofiary handlu ludźmi mogą być werbowane na różne w nim uczestniczy, transportując ofiary, ukrywając je, wer- sposoby. W wielu przypadkach następuje to za pośred- bując lub wykorzystując, dopuszcza się przestępstwa. nictwem przyjaciół, znajomych, członków rodziny lub oso- by, z którą ofiara ma bliskie relacje, a przede wszystkim Przejawy tego procederu są wszechobecne w naszych jej ufa. Często zdarza się wręcz, że więzi emocjonalne z społeczeństwach – występują w niemal każdym sektorze ofiarą są wykorzystywane do wywierania na nią wpływu. gospodarki i sferze życia. Może chodzić na przykład o ro- Czasem ludzie nie zdają sobie nawet sprawy, że narażają botnika zamkniętego w fabryce lub na placu budowy, nie- na niebezpieczeństwo swoich bliskich, rozpowszechnia- opłacanego pracownika rolnego, osobę zmuszaną do pro- jąc wiadomości o możliwościach zatrudnienia lub innych stytucji bądź popełniania przestępstw, żebrzące na ulicy ofertach. Potencjalne ofiary, zwłaszcza z grup narażonych dziecko czy wykorzystywanego pracownika domowego. na zagrożenia, mogą również stawać się celem nieznajo- mych, którzy przyciągają je podejrzanie korzystnymi ofer- Ofiarą handlu ludźmi może stać się każdy: w celu tami pracy i zakwaterowania, nieoficjalnego zatrudnienia osiągnięcia nielegalnego zysku handlarze wykorzystują czy wymiany towarów i usług, próbują zawrzeć znajo- osoby w różnym wieku, różnej płci, o różnym pochodzeniu mość, umówić się na randkę lub nawiązać inne relacje, etnicznym, kulturowym lub innym. Ofiary są oszukiwane co często skutkujące bliższą więzią, a także sugerują „roz- do charakteru wymaganych usług, mamione obietnicą wy- wiązanie” trudnej sytuacji danej osoby. nagrodzenia w przyszłości, zniewalane przemocą i groźba- mi, także wobec ich bliskich, zmuszane do „odpracowania Do przyciągania i werbowania potencjalnych ofiar han- długu” lub poddawane innym formom kontroli. W związku dlarze coraz częściej wykorzystują Internet, na przy- z tym jest im niezwykle trudno zwrócić się o pomoc. Należy kład posługując się mediami społecznościowymi, strona- pamiętać, że chociaż ofiary mogą się początkowo zgadzać mi internetowymi, czatami i pokojami rozmów, portalami na świadczenie pewnych usług lub pracy, to nie wyrażają służącymi do poszukiwania pracy, serwisami z grami lub zgody na wykorzystywanie, zmuszanie do popełniania randkowymi oraz innymi forami internetowymi bądź apli- przestępstw lub też wykonywanie pracy za niewielkie wy- kacjami. Ze względu na poufność, jaką zapewniają, prefe- rowanymi środkami komunikacji są szyfrowane aplikacje, 1 https://www.osce.org/files/f/documents/6/6/101002.pdf w tym Telegram, Viber lub WhatsApp. strona 1 2 Kto jest narażony na handel ludźmi i szczególne ryzyko w kontekście napaści na Ukrainę?

Szacuje się, że od 24 lutego 2022 r. skutki wojny odczu- Pomimo bezprecedensowych środków ochrony i pomocy ły bezpośrednio lub pośrednio 32 miliony mieszkańców wprowadzonych przez państwa w odpowiedzi na kryzys Ukrainy2. Od początku wojny większa część Ukraińców humanitarny, w większości krajów przyjmujących utrzy- utraciła źródło dochodu3, więcej niż sześć milionów osób mują się różne trudności z integracją, takie jak między z tego kraju ubiegało się o ochronę czasową za granicą4, innymi brak zakwaterowania, bariery językowe, niewystar- a ponad pięć milionów zostało przesiedlonych wewnętrz- czające możliwości opieki nad dziećmi i nauki dla nich, nie5. problemy związane z dostępem do pracy zarobkowej czy potwierdzeniem kwalifikacji zawodowych i edukacyjnych. Około 90% osób uciekających przed wojną to kobiety i Ponadto w miarę trwania wojny ujawniają się wyzwania dzieci6, czyli grupy szczególnie narażone na handel ludź- związane z długoterminową integracją lub środkami do mi. Ryzyko handlu ludźmi rośnie także w przypadku nie- życia (wyczerpanie się oszczędności, brak dochodów czy których innych grup, takich jak: dzieci bez opieki i oddzie- realnych możliwości zatrudnienia), które mogą skutkować lone od rodziców oraz podróżujące z dorosłymi, których dodatkowymi przemieszczeniami w UE i na całym świe- relacji z dziećmi nie można zweryfikować; osoby, które cie, w tym powrotami do Ukrainy. były wcześniej wewnętrznie przesiedlone na terytorium Ukrainy; osoby, które nie są w stanie uzyskać ochrony Te i inne czynniki zwiększają ryzyko potencjalnych nad- czasowej, gdyż nie kwalifikują się do niej, brakuje informa- użyć oraz wykorzystywania w samej Ukrainie, a także cji na ich temat lub informacje te są nieprawidłowe; osoby w krajach graniczących z nią i docelowych8. Co więcej, niebędące obywatelami Ukrainy, w tym nieposiadające jak dowodzą dotychczasowe kryzysy migracyjne, duże dokumentów i bezpaństwowcy; ukraińscy Romowie; oso- przepływy ludzkie stanowią dla grup przestępczych lub by LGBTQI+; osoby starsze; oraz osoby niepełnosprawne pojedynczych sprawców sposobność do wykorzystywa- umysłowo i fizycznie7. nia najbardziej narażonych osób w krajach pochodzenia, tranzytu i docelowych. Dlatego też należy priorytetowo traktować wczesne rozpoznawanie potencjalnych oraz domniemanych przypadków handlu ludźmi, aby zapobie- gać im w ukierunkowany sposób, a także ratować ofiary i pomagać im.

Około 90% osób uciekających przed wojną to kobiety i dzieci, czyli grupy szczególnie narażone na handel ludźmi.

strona 2 3 Oznaki handlu ludźmi, które mogą dostrzec osoby pierwszego kontaktu

Osoby pierwszego kontaktu mogą zetknąć się z ofiarą Należy wskazać, że lista ta nie jest wyczerpująca, a oso- handlu ludźmi lub zaobserwować podejrzaną sytuację by pierwszego kontaktu mogą natknąć się na inne oznaki na bardzo wczesnym etapie. Istnieją pewne wskazówki handlu ludźmi. Ogólnie rzecz biorąc, osoby pierwszego lub oznaki mogące pomóc w rozpoznaniu potencjalnych kontaktu powinny reagować w sytuacji, gdy tylko pojawią bądź domniemanych ofiar i przypadków handlu ludźmi. się najmniejsze oznaki handlu ludźmi, gdyż może to mieć kluczowe znaczenie dla zapobieżenia przestępstwu lub Oto niektóre sygnały ostrzegawcze, które moż- udzielenia na czas pomocy jego ofiarom. na dostrzec podczas interakcji z osobami z grup szczególnie narażonych na zagrożenia bądź świad- czenia im pomocy, i mogą one wskazywać na handel ludźmi lub wykorzystywanie9:

Potencjalne przypadki handlu ludźmi, w których Domniemane przypadki handlu ludźmi, w których ryzyko wystąpienia tego procederu jest wysokie prawdopodobne jest, że proceder ten już zachodzi

R osoby uciekające przed wojną są zagadywane przez R osoba uciekająca przed wojną została przetranspor- nieznajomych, którzy oferują z własnej inicjatywy za- towana z jednego miejsca lub kraju do innego; trudnienie, mieszkanie, transport lub inną pomoc; R ludzie są zmuszani do wykonywania pracy, świadcze- R nieznajomi pojawiają się w pobliżu schronisk, miejsc nia usług lub uprawiania seksu bez ich zgody bądź są tymczasowego zakwaterowania, innych obiektów, poddawani presji psychologicznej i manipulowani w gdzie świadczona jest pomoc, lub węzłów transpor- celu uzyskania ich zgody (żąda się od nich na przy- towych, próbując nawiązywać na osobności rozmo- kład wykonywania prac domowych lub świadczenia wy z osobami uciekającymi przed wojną; usług seksualnych w ramach wdzięczności wobec właściciela lub jako warunek pozostania w miejscu R od osób uciekających przed wojną żądane są opłaty zamieszkania); za usługi pośrednictwa pracy lub zatrudnienie; R dokumenty tożsamości lub podróżne (bądź inne doku- R osoba uciekająca przed wojną dostaje ofertę pracy z menty osobiste) zostały zatrzymane przez inną osobę; nierealistycznie wysokim wynagrodzeniem lub propo- zycję wyglądającą podejrzanie korzystnie, oferowane R wolność poruszania się lub wypowiedzi osoby została jest jej nieoficjalne zatrudnienie bądź nie otrzymuje ograniczona bądź poddana kontroli kogoś innego i ona pełnych informacji o warunkach pracy (na przy- nie może ona swobodnie kontaktować się z przyja- kład oferta pracy dla kierowców bez szczególnych ciółmi oraz rodziną; wymagań, za to z wysokim wynagrodzeniem może R warunki pracy są sprzeczne z obowiązującymi przepi- być werbunkiem do działalności przestępczej – prze- sami, w tym dotyczącymi jej czasu, praw i świadczeń mytu migrantów); pracowniczych lub norm zabezpieczenia społeczne- R osoba jest nakłaniana lub naciskana, żeby przyjecha- go, bądź pracodawca nie przestrzega uzgodnionych ła do danego kraju/miejsca docelowego; warunków lub ustaleń finansowych; R osoba/grupa osób uciekających przed wojną znika R osoba otrzymuje niewielkie wynagrodzenie lub nie nagle z miejsca zakwaterowania lub nie pojawia się otrzymuje go wcale bądź nie ma dostępu do środków na zaplanowanych spotkaniach z podmiotami świad- finansowych, w tym świadczeń socjalnych; czącymi pomoc. R osoba wykazuje oznaki przemocy fizycznej, seksual- nej lub emocjonalnej; R osoba jest zmuszana do spłaty pożyczek i długów (handlarzowi); R osoba boi się mówić, gdyż sądzi, że jest obserwo- wana.

9 Bardziej szczegółowe wskazówki dotyczące rozpoznawania sytuacji, w których ofiarami handlu ludźmi są dzieci, można znaleźć na stronie: https://www.unicef.org/eca/reports/practical-guide-identification-victims-and-persons-risk-trafficking-human-beings

strona 3 4 4 Uwagi i wskazówki dotyczące interakcji związanych z handlem ludźmi

Chociaż rolą osób pierwszego kontaktu nie jest przepro- wadzanie wywiadów z ofiarami handlu ludźmi ani oficjal- ne rozpoznawanie takich sytuacji, wstępne interakcje w takich przypadkach również wymagają rozważenia pew- nych kwestii.

Poniżej przedstawiono podstawowe wytyczne odnoszące się do pierwszego kontaktu i interakcji z domniemaną ofiarą handlu ludźmi10.

Zapewnij bezpieczne środowisko do rozmowy Udziel informacji na temat handlu ludźmi, proce- Potencjalną ofiarę można przeprowadzić (zwłaszcza je- dur rozpoznawania i szczególnych praw ofiar tego żeli znajduje się w większej grupie, na przykład w auto- procederu oraz możliwości uzyskania pomocy busie) do bezpiecznej przestrzeni, gdzie możliwa będzie Jeżeli to możliwe, należy dostarczyć te informacje w po- dyskretna dalsza rozmowa. staci pisemnej, w języku zrozumiałym dla domniemanej ofiary. Stosowne ulotki należy przygotować wcześniej Zapewnij możliwość jasnej komunikacji we współpracy z krajowym organem ds. przeciwdzia- Jeżeli domniemana ofiara jest obcokrajowcem o okre- łania handlowi ludźmi, aby zapewnić prawidłowość in- ślonym pochodzeniu etnicznym, należy znaleźć tłuma- formacji, w tym danych kontaktowych. Należy pamię- cza lub mediatora kulturowego, najlepiej tej samej płci. tać, że w rozpoczęciu rozmowy mogą również pomóc filmy lub drukowane materiały na temat handlu ludźmi Uzyskaj zgodę na rozpoczęcie rozmowy dostępne na przykład w poczekalniach. Ofiary handlu ludźmi mogą być mniej lub bardziej skłon- ne dzielić się informacjami na temat swojej sytuacji, dla- Ustal właściwy organ ds. przeciwdziałania tego w każdym przypadku należy uzyskać ich zgodę. handlowi ludźmi i skontaktuj się z nim Za uprzednią zgodą domniemanej ofiary należy nie- Zapytaj, czego dana osoba potrzebuje11 zwłocznie zawiadomić lokalnego koordynatora ds. prze- Ważne jest, aby zwracać uwagę na pilne, podstawowe ciwdziałania handlowi ludźmi lub właściwy organ, który potrzeby oraz zaspokajać je na czas. Osoby uciekające przejmie dalszy proces rozpoznawania oraz skieruje do- przed wojną, zwłaszcza jeżeli są ofiarami handlu ludźmi, mniemaną ofiarę handlu ludźmi tam, gdzie uzyska ona mogą mieć za sobą wiele traumatycznych doświadczeń, wsparcie i ochronę. W przypadku gdy właściwy organ w związku z czym mogą na przykład okazywać nagłe jest częścią organów ścigania, a domniemana ofiara nie emocje, a osoby pierwszego kontaktu powinny być na chce współpracować, należy koniecznie umożliwić tej to gotowe. osobie rozmowę z przeszkolonym specjalistą ds. prze- ciwdziałania handlowi ludźmi (np. z organizacji pozarzą- Oceń, czy ofiara jest dzieckiem dowej lub publicznych służb socjalnych). W przypadku osoby małoletniej (dziecka) należy za- wiadomić odpowiednie instytucje odpowiedzialne za Zapewnij procedury dostosowane do potrzeb ochronę dzieci lub inne właściwe organy zgodnie z usta- Niezwykle ważne jest, aby każda organizacja pracują- wodawstwem krajowym i standardowymi procedurami ca z ludźmi uciekającymi przed wojną i innymi grupa- operacyjnymi, aby wyznaczyć w razie potrzeby opieku- mi narażonymi na zagrożenia ustanowiła dla swoich na oraz uwzględnić najlepszy interes dziecka. pracowników i wolontariuszy jasne procedury, których należy przestrzegać w przypadku podejrzenia, że dana osoba jest ofiarą handlu ludźmi. Istotne jest również, aby wszystkie procedury stosowane wobec domniemanych ofiar handlu ludźmi uwzględniały płeć, wiek i specyfikę kulturową danej osoby.

10 https://www.osce.org/cthb/413123 11 https://www.osce.org/odihr/549793

strona 4 Poniższe pytania mogą pomóc w ujawnieniu oznak handlu ludźmi podczas wstępnej rozmowy:

R Czy ktoś panu/pani zapłacił lub obiecywał zysk, pie- R Czy żądano od pana/pani jakichkolwiek „przysług” niądze bądź lepszą przyszłość, aby skłonić pana/pa- (np. wykonywania prac domowych lub świadczenia nią do odbycia podróży? Czy ktoś zmusił pana/panią usług seksualnych) w ramach wdzięczności wobec groźbą do odbycia podróży? właściciela lub jako warunek pozostania w miejscu zamieszkania? R Czy zaciągnął pan/zaciągnęła pani dług, aby odbyć podróż, a jeżeli tak, to czy ktoś wywiera presję na R Czy uważa pan/pani, że doświadczył/a przemocy spłatę tego długu? fizycznej, psychicznej, seksualnej lub molestowania w drodze lub po przybyciu do tego kraju? R Czy obiecano panu/pani pracę i miejsce zamieszka- nia, ale warunki okazały się zupełnie inne? R Czy zmuszano pana/panią do kradzieży, żebrania, prostytucji lub nagrywania materiałów pornograficz- R Czy ktoś zabrał i przetrzymuje pana/pani dokumenty nych/występowania przed kamerą internetową? (np. paszport, dokumenty podróżne, zezwolenie na pobyt)? R Czy ktoś grozi panu/pani lub pana/pani rodzinie?

R Czy otrzymał/a pan/pani i podpisał/a umowę o pra- R Czy ktoś zmusza pana/panią do okłamywania władz, cę? Czy warunki określone w umowie wydają się rodziny lub innych ludzi? panu/pani „uczciwe” (np. czy przewidziano wyna- grodzenie i czy czas pracy jest rozsądny)? Jeżeli już R Czy ktoś sugerował pani/panu posłużenie się fałszy- pan/pani pracuje, czy rzeczywiste warunki odpowia- wym dowodem tożsamości lub innymi dokumentami? dają obiecanym lub określonym w umowie o pracę? R Czy ma pan/pani dostęp do świadczeń z tytułu ubez- pieczenia społecznego lub wynagrodzenia i może sa- modzielnie dysponować pieniędzmi?

Należy wskazać, że wiele ofiar handlu ludźmi nie uważa wodu złych doświadczeń z urzędnikami w swoim regionie siebie za takie, gdyż mogło jeszcze nie dojść do faktycz- lub kraju pochodzenia. W niektórych przypadkach ofiara nego wykorzystania (np. mogą one być w drodze do jego może pozostawać w związku z handlarzem i odczuwać miejsca). Inne mogą zaś uznawać to, co się dzieje, za emocjonalne opory przed złożeniem skargi na niego. Inne normalne (ze względu na swoją kulturę lub wcześniejsze osoby mogą obawiać się napiętnowania, zwłaszcza jeżeli doświadczenia) lub obawiać się odwetu ze strony handla- doświadczyły przemocy seksualnej i innej o intymnym cha- rzy. Niektóre ofiary, w szczególności migranci bez doku- rakterze. Dlatego też aktywne poszukiwanie oznak handlu mentów lub osoby zmuszane przez handlarzy do popeł- ludźmi, a także właściwe kierowanie spraw i zgłaszanie ich niania czynów przestępczych, mogą unikać ujawnienia w przez działające w terenie osoby pierwszego kontaktu ma obawie przed konsekwencjami (np. deportacją lub karą za decydujące znaczenie dla zapobiegania przestępstwom nielegalne przekroczenie granicy). Część osób może się lub przerwania cyklu wyzysku na jak najwcześniejszym obawiać kontaktu z władzami i nie ufać instytucjom z po- etapie.

strona 5 5 Kierowanie spraw: z kim się kontaktować, jakie są dostępne infolinie i koordynatorzy ds. przeciwdziałania handlowi ludźmi?

Należy pamiętać, że sprawy domniemanej ofiary handlu Poniżej znajdują się pomocne linki umożliwiające ludźmi nie można zgłaszać policji lub innym organom bez odnalezienie odpowiednich osób kontaktowych w uprzedniej zgody tej osoby. Osobę tę należy poinfor- kraju, w którym organizacja prowadzi działalność: mować o urzędowej procedurze zgłoszenia i przekazać jej wspomniane powyżej informacje kontaktowe. Osoby Be Safe – numery, z którymi można się skontak- pierwszego kontaktu powinny również postępować zgod- tować w celu uzyskania oficjalnych informacji i nie z ustaloną procedurą12 w celu udostępnienia in- pomocy w przypadku podejrzeń lub stwierdze- formacji o sprawie krajowym władzom bez ujawniania nia handlu ludźmi tożsamości i danych osobowych ofiary. Jeżeli ofiara han- https://www.helpforukrainians.info/contact-info/ dlu ludźmi poprosi osobę pierwszego kontaktu o pomoc w zwróceniu się do władz, należy jej niezwłocznie udzielić Przegląd krajowych działań na rzecz przeciw- takiej pomocy. działania handlowi ludźmi i ważne kontakty w państwach członkowskich UE Aby zapewnić sprawne kierowanie spraw i komunika- https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/internal- cję z krajowymi agencjami, należy zapoznać się z security/organised-crime-and-human-trafficking/ krajowymi oraz lokalnymi lub społecznościowymi together-against-trafficking-human-beings/eu- mechanizmami przeciwdziałania handlowi ludźmi countries_en i odpowiedzialnymi za ten obszar agencjami, na- wiązać kontakty robocze, a także z wyprzedzeniem Krajowe infolinie w UE uzgodnić procedury. Nawiązanie takich relacji może https://ec.europa.eu/home-affairs/policies/internal- również pomóc osobom pierwszego kontaktu w zapozna- security/organised-crime-and-human-trafficking/ niu się z obowiązującymi przepisami i ramami dotyczący- together-against-trafficking-human-beings/national- mi przeciwdziałania handlu ludźmi, co będzie pomocne w hotlines_en prowadzeniu działań na szczeblu krajowym.

Niniejszą publikację opracowano w ramach pozabudżetowego projektu „Zapobieganie handlowi ludźmi i reagowanie na ten proceder w obliczu kryzysu humanitarnego związanego z wojną w Ukrainie” realizowanego przy wsparciu finan- sowym rządów Finlandii, Francji, Niemiec, Węgier, Japonii, Liechtensteinu, Polski, Hiszpanii, Szwajcarii, Zjednoczonego Królestwa i USA.

12 https://www.osce.org/cthb/413123

strona 6

Organização para a Segurança Gabinete do Representante Especial e Coordenador e Cooperação na Europa para o Combate ao Tráfico de Seres Humanos

Identificação do tráfico de seres humanos relacionado com a crise humanitária decorrente da guerra contra a Ucrânia Briefing para os operacionais de primeira linha

1 O que é o tráfico de seres humanos?

O tráfico de seres humanos é um crime complexo que elementos de fraude, coerção ou outros meios de con- viola direitos humanos fundamentais, especialmente os re- trolo, tornando assim irrelevante qualquer forma de con- lacionados com a liberdade e a integridade pessoal. Impli- sentimento inicialmente fornecido pela vítima. Além disso, ca a exploração de um outro ser humano, geralmente com as crianças são a priori consideradas vulneráveis devido à fins lucrativos. As vítimas podem ser sujeitas a muitas for- sua idade, falta de experiência de vida e imaturidade emo- mas de exploração, incluindo a exploração sexual (como cional, e, portanto, o seu “consentimento” para se envol- prostituição ou pornografia), exploração laboral, remoção ver em esquemas de tráfico nunca é tido em conta. de órgãos, casamento forçado, ou podem ser obrigadas a cometer crimes vários (como furto de carteiras, tráfico É muito importante salientar que os Estados não devem de drogas, fraude na internet, contrabando de migrantes perseguir judicialmente as vítimas de tráfico, e, por con- e até mesmo recrutamento de outras vítimas para o tráfico seguinte, não lhes devem impor penas (incluindo multas de seres humanos). O tráfico de seres humanos não im- ou prisão) por crimes que tenham cometido, relacionados plica atravessar uma fronteira, e quem quer que contribua com a sua situação de pessoa traficada.1 para a exploração, seja por transportar, acolher, recrutar ou explorar outra pessoa, é responsável pelo crime. O recrutamento de uma pessoa para uma situação de tráfico pode ocorrer de várias maneiras. Em muitos O tráfico de seres humanos é omnipresente nas nossas casos, é através de amigos, conhecidos, familiares ou de sociedades, virtualmente em todos os setores da econo- uma pessoa com quem a vítima tem uma relação íntima mia e esferas da vida. Pode ser uma pessoa confinada e, acima de tudo, em quem ele/ela confia. É, de facto, numa fábrica ou num estaleiro de construção civil, um comum que as ligações emocionais com uma vítima se- trabalhador agrícola não remunerado, uma pessoa explo- jam usadas para exercer influência. Há casos em que es- rada na prostituição ou forçada a cometer um crime, uma sas pessoas nem sequer estão conscientes de que, por criança a mendigar na rua, um trabalhador doméstico ex- exemplo, ao disseminar mensagens sobre oportunidades plorado, entre outros. de emprego ou outras ofertas, estão a pôr em perigo os seus próximos. Potenciais vítimas, particularmente de Qualquer pessoa pode ser vítima de tráfico de seres grupos vulneráveis, também poderão ser abordadas por humanos: os traficantes podem “usar” pessoas de várias estranhos que tentam atraí-las com ofertas de emprego idades, géneros, etnias, com diferentes antecedentes cul- e habitação “boas demais para serem verdade”, trabalho turais ou outros para obter lucros ilícitos. As vítimas são não declarado, troca de bens e serviços, pedidos de con- apanhadas através de artifício e engano, por exemplo, tacto, namoro ou outros relacionamentos, muitas vezes em relação à natureza dos serviços requeridos ou pela procurando criar uma relação mais próxima e sugerir uma promessa do pagamento dos seus salários um dia, pela “solução” para uma situação difícil que a pessoa possa violência, ameaças, também contra os seus próximos, estar a enfrentar. escravidão por dívida ou outras formas de controlo. Isto torna extremamente difícil que estas pessoas procurem Cada vez mais, os traficantes usam a Internet para ajuda. Deve ter-se em mente que, embora as vítimas pos- atrair e recrutar potenciais vítimas, por exemplo, através sam inicialmente concordar em fornecer certos serviços das redes sociais, sites, chats e salas de chat, portais de ou mão-de-obra, elas não concordam em ser explo- procura de emprego, sites de jogos ou de encontros e ou- radas, em cometer um crime ou em trabalhar com pouca tros fóruns ou aplicações on-line. Aplicações encriptadas ou nenhuma remuneração em condições desafiadoras e (confidenciais) (incluindo Telegram, Viber ou WhatsApp) muitas vezes desumanas. Em situações de tráfico existem são os meios de comunicação preferidos devido à sua confidencialidade. 1 https://www.osce.org/files/f/documents/6/6/101002.pdf página 1 2 Que indivíduos são vulneráveis ao tráfico de seres humanos e estão em maior risco no contexto da guerra contra a Ucrânia?

Desde 24 de fevereiro de 2022, estima-se que, na Ucrâ- Apesar das medidas de proteção e assistência sem pre- nia, 32 milhões de pessoas sofreram, direta ou indireta- cedentes tomadas pelos Estados para responder à crise mente, o impacto da guerra2. Desde o início da guerra humanitária, persistem vários desafios de integração na mais de metade dos ucranianos perderam os seus ren- maioria dos países de acolhimento, tais como: escassez dimentos3, mais de seis milhões de pessoas da Ucrânia de instalações para alojamento, barreiras linguísticas, procuraram proteção temporária no exterior4, e mais de oportunidades insuficientes de assistência à infância e de cinco milhões foram deslocados internamente5. educação, dificuldade de aceder a trabalho remunerado, dificuldade na validação de qualificações profissionais e Cerca de 90% das pessoas que fogem da guerra são educativas, entre outras. Além disso, enquanto a guerra mulheres e crianças6 – uma população que está em par- continua, tornam-se evidentes os desafios na integração ticular risco de ser vítima de tráfico. Os riscos de tráfico de longo prazo e/ou dificuldades económicas (poupanças são também maiores para outros grupos: crianças desa- gastas, falta de rendimento ou oportunidades realistas de companhadas e separadas e crianças que viajam com emprego) que podem causar movimentos adicionais no adultos cuja relação com a criança não pode ser verifica- seio da UE e em todo o mundo, incluindo o regresso à da; pessoas que já tinham sido deslocadas internamente Ucrânia. Estes e outros fatores levam ao aumento dos dentro da Ucrânia; pessoas que não podem ter acesso a riscos de abusos potenciais e a situações de exploração proteção temporária porque não são elegíveis, ou devido na própria Ucrânia, bem como nos países limítrofes e de a falta de informação ou a informação incorreta; não ucra- destino8. nianos, incluindo pessoas sem documentos e apátridas; ucranianos de etnia cigana; pessoas LGBTQI+; idosos; e Além disso, como já demonstraram crises migratórias an- pessoas portadoras de deficiência mental e física7. teriores, grupos ou indivíduos criminosos aproveitarão os grandes fluxos de pessoas para explorar os mais vulne- ráveis nos países de origem, trânsito e destino. É por isso que a identificação precoce de potenciais e presumíveis situações de tráfico de seres humanos deve ser uma prio- ridade para garantir tanto a prevenção direcionada, quan- to o resgate e assistência às vítimas.

Cerca de 90% das pessoas que fogem da guerra são mulheres e crianças – uma população que está em risco particular de ser vítima de tráfico.”

2 https://ukraine.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1861/files/documents/Survey%20results_ENG_web.pdf 3 https://ukraine.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1861/files/documents/Survey%20results_ENG_web.pdf 4 https://data.unhcr.org/en/situations/ukraine 5 https://dtm.iom.int/ukraine 6 https://data.unhcr.org/en/documents/details/96447 7 https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/tip/Conflict_Ukraine_TIP_2022.pdf 8 https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/tip/Conflict_Ukraine_TIP_2022.pdf; http://www.antislaverycommissioner.co.uk/media/1801/ucl-iasc-2022-roundtable-report-the-war-in-ukraine-human-trafficking-and-exploitation.pdf; https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23322705.2022.2128242

página 2 3 Sinais de tráfico de seres humanos que podem ser observados pelos operacionais de primeira linha

Os operacionais de primeira linha são aqueles que em pri- Note-se que esta lista não é exaustiva e os operacionais meiro lugar podem entrar em contacto com uma vítima de primeira linha podem deparar-se com outros sinais de de tráfico de seres humanos ou observar uma situação tráfico de seres humanos. Em geral, incentiva-se os ope- suspeita. Existem certos indicadores ou sinais que podem racionais de primeira linha a reagir às situações assim que ajudar a identificar potenciais ou presumíveis vítimas e ca- surja o menor indício de tráfico de seres humanos, uma sos de tráfico. vez que essa atuação precoce pode ser crucial na pre- venção do crime ou no auxílio atempado às vítimas. Aqui ficam alguns dos “sinais de alerta” que podem apontar para uma situação de tráfico ou de explo- ração quando em interação com pessoas particu- larmente vulneráveis9:

Situação potencial de tráfico de seres humanos, Situação presumível de tráfico de seres humanos em que o risco de que o tráfico de seres humanos em que há uma grande probabilidade de que o esteja prestes a acontecer é alto. tráfico já esteja em curso.

R Estranhos abordam as pessoas que fogem da guer- R Uma pessoa que fugia da guerra foi transportada de ra, de forma não solicitada, com ofertas de emprego, um lugar para outro e/ou de um país para outro; habitação, transporte ou outra forma de assistência; R As pessoas são forçadas a realizar trabalhos, servi- ços ou sexo sem consentimento e/ou são sujeitas a R Estranhos observados perto de abrigos, alojamento pressão psicológica e a manipulação para a obtenção temporário ou outras instalações de assistência ou do seu consentimento (por exemplo, é-lhes solicitado centros de transporte, tentam atrair para encontros que realizem trabalhos domésticos ou que ofereçam privados pessoas que fogem da guerra; serviços sexuais “para mostrar a sua gratidão para com o proprietário” ou para poderem ficar na casa); R Às pessoas que fogem da guerra é-lhes pedido que paguem serviços de intermediação para as ajudar na R Os documentos de identidade ou de viagem (e/ou ou- procura de emprego; tros documentos) são retidos por uma outra pessoa; R A liberdade de movimentos ou de expressão foi res- R É feita a uma pessoa que foge da guerra uma ofer- tringida ou é controlada por outra pessoa e um indi- ta de emprego com um salário irrealisticamente alto, víduo não pode contactar livremente amigos e fami- uma proposta que parece boa demais para ser ver- liares; dade, um trabalho não declarado ou a pessoa não é suficientemente informada sobre as condições de R As condições de trabalho estão em contradição com trabalho (por exemplo, uma oferta de emprego para a legislação laboral, incluindo o horário de trabalho, motoristas sem requisitos particulares e com paga- direitos e benefícios, normas da Segurança Social, ou mento elevado pode ser um recrutamento para acti- o empregador não respeita as condições de trabalho vidade criminosa – tráfico de migrantes); ou os acordos financeiros estabelecidos; R A pessoa recebe pouca ou nenhuma remuneração R Uma pessoa é atraída ou pressionada a ir para um ou não tem acesso a fundos, incluindo a prestações país/local de destino; sociais;

R Uma pessoa/grupo de pessoas que fogem da guerra R A pessoa apresenta sinais de violência física, sexual subitamente desaparecem das instalações de aloja- e/ou emocional; mento ou não comparecem em reuniões agendadas R A pessoa é pressionada a reembolsar empréstimos e com prestadores de assistência; dívidas (ao traficante); R A pessoa tem medo de falar, porque pensa que está a ser observada.

9 Para indicadores mais específicos relacionados com crianças vítimas de tráfico de seres humanos, consulte https://www.unicef.org/eca/reports/practical-guide-identification-victims-and-persons-risk-trafficking-human-beings

página 3 4 Considerações e sugestões para interagir em situações de tráfico de seres humanos

Embora não seja o papel dos operacionais de primeira linha entrevistar as vítimas de tráfico ou identificá-las ofi- cialmente, a interação inicial mesmo nestes casos requer certas considerações.

A seguir, são fornecidas as diretrizes essenciais sobre o contacto inicial e as interações com uma pessoa que se presume seja vítima de tráfico de seres humanos10

Proporcionar um ambiente seguro e protegido Fornecer informações sobre o tráfico de seres para conversar humanos, os procedimentos de identificação A vítima potencial pode ser afastada (especialmente se e os direitos específicos das vítimas de tráfico estiver num grupo grande de pessoas, por exemplo, de seres humanos e as opções de assistência num autocarro) para uma área segura onde é organiza- disponíveis do um espaço pessoal para continuar a conversa. Se possível, forneça estas informações por escrito e numa língua que a presumível vítima possa entender. Criar a oportunidade para uma comunicação clara Estes documentos devem ser preparados previamente Quando a suposta vítima é estrangeira de uma deter- em cooperação com a autoridade nacional de combate minada etnia, é essencial encontrar um intérprete e/ou ao tráfico de seres humanos para garantir o rigor das in- mediador cultural, de preferência do mesmo sexo que a formações, incluindo os detalhes de contacto. Note que potencial vítima. os videos ou materiais impressos sobre tráfico de seres humanos que estejam visíveis, por exemplo, em áreas Procure o consentimento da pessoa para de espera, também podem ajudar a iniciar a conversa. iniciar a conversa As vítimas de tráfico humano podem ser mais ou menos Identificar e contactar a autoridade propensas a partilhar informação sobre a sua situação, competente de combate ao tráfico por isso é preciso procurar o consentimento em todos Com o consentimento prévio da presumível vítima, o os momentos. coordenador local de combate ao tráfico ou a autori- dade competente deve ser informada imediatamente. Faça perguntas sobre o que elas precisam11 Será esta que irá tratar do processo de identificação É importante prestar atenção e resolver as necessida- subsequente e irá encaminhar a presumível vítima de des básicas urgentes de forma atempada. As pessoas tráfico para apoio e proteção. No caso de a autoridade que fogem da guerra, especialmente se forem vítimas competente pertencer às forças da ordem e de a pre- de tráfico de seres humanos, podem sofrer de múltiplas sumível vítima não desejar cooperar, é de grande impor- experiências traumáticas e, portanto, apresentar rea- tância que a pessoa tenha a oportunidade de falar com ções emocionais repentinas e outras reações, que os um especialista com formação em combate ao tráfico operacionais de primeira linha devem estar preparados de seres humanos (ex. ONG, serviços sociais oficiais/ para enfrentar. públicos).

Avaliar se a vítima é uma criança Garantir procedimentos personalizados No caso de um menor (criança), os serviços compe- É essencial que qualquer organização que trabalhe com tentes de proteção de menores (e/ou outras autorida- pessoas que fogem da guerra, e com outros grupos vul- des competentes, de acordo com a legislação nacional neráveis, estabeleça procedimentos claros a seguir pelo e com os Procedimentos Operacionais Padrão) devem seu pessoal e voluntários, quando se suspeita que haja ser notificados, a fim de que possa ser nomeado um tu- uma vítima ou caso de tráfico de seres humanos. É tam- tor, se necessário, e de modo a que o melhor interesse bém essencial que todos os procedimentos em relação do menor seja respeitado. à presumível vítima de tráfico sejam sensíveis ao sexo, à idade e às especificidades culturais da pessoa.

10 https://www.osce.org/cthb/413123 11 https://www.osce.org/odihr/549793

página 4 As seguintes perguntas podem ser úteis para reve- lar os sinais de tráfico de seres humanos durante a conversa inicial:

R Alguém pagou/fez promessas de lucro/dinheiro/ R Foi-lhe pedido que prestasse algum “favor” (por futuro melhor para o/a encorajar a fazer a viagem? exemplo, trabalho doméstico ou serviços sexuais) Alguém o/a ameaçou para o/a forçar a fazer a via- como agradecimento ao seu senhorio ou como con- gem? dição para permanecer no seu alojamento?

R Contraiu dívidas para efetuar a viagem e, se foi esse o R Considera que foi objeto de violência física, mental, caso, alguém exerce pressão para que pague essas sexual ou de abusos durante a viagem ou após a sua dívidas? chegada a este país?

R Foi-lhe prometido um emprego e uma casa, mas as R Foi obrigado a roubar, mendigar, prostituir-se ou gra- condições acabaram por ser bem diferentes? var material pornográfico/webcamming?

R Os seus documentos (por exemplo, passaporte, R Alguém o está a ameaçar a si ou à sua família? documentos de viagem, autorização de residência) foram-lhe retirados e estão a ser retidos por outra R É obrigado a mentir às autoridades, à sua família ou pessoa? a outras pessoas?

R Recebeu e assinou um contrato de trabalho? As con- R Alguém lhe sugeriu a utilização de documentos de dições estabelecidas no contrato parecem-lhe “jus- identidade ou outros documentos falsos? tas” (por exemplo, está previsto um salário e o horá- rio de trabalho é razoável?) Se já está a trabalhar, as R Tem acesso aos pagamentos da sua segurança so- condições reais correspondem às prometidas ou às cial e/ou salário e pode gerir o seu dinheiro? especificadas no contrato de trabalho?

Note-se que muitas vítimas de tráfico não se reconhecem com as autoridades governamentais e não têm confian- como tal (ou seja, não se auto identificam), pois podem ça nas instituições devido a más experiências com estes estar na fase de transferência ou, de um modo geral, funcionários na sua região ou país de origem. Nalguns numa fase anterior à exploração efetiva. Outras podem casos, a vítima pode ter uma relação com o traficante e achar normal o que está a acontecer (dada a sua cultura sentir-se emocionalmente compelida a não o denunciar. ou experiência anterior) ou receiam represálias por par- Outras podem recear a estigmatização, especialmente se te dos seus traficantes. Algumas vítimas, particularmente tiverem sofrido abusos sexuais e íntimos. É por isso que migrantes sem documentos ou aqueles que são forçados o rastreio proativo dos sinais de tráfico, bem como o en- pelos seus traficantes a cometer atos criminosos, podem caminhamento e a comunicação adequada por parte dos evitar identificar-se às autoridades por medo de serem operacionais de primeira linha no terreno, são decisivos punidos por estas (por exemplo, medo de serem depor- para prevenir o crime ou quebrar o ciclo de exploração o tados ou punidos devido ao seu estatuto irregular). Pode mais cedo possível. haver indivíduos que ficam apreensivos com a interação

página 5 5 Encaminhamento: Quem contactar, linhas diretas disponíveis e coordenadores antitráfico?

É importante ter presente que uma presumível vítima de Em seguida, encontrará ligações úteis para identi- tráfico não pode ser reportada à polícia ou a outras auto- ficar os contactos nacionais relevantes no país em ridades sem o consentimento prévio da própria. A pes- que opera: soa deve ser informada sobre o procedimento de denúncia oficial e fornecer as respectivas informações de contacto, Be Safe – números a contactar para receber tal como acima referido. Os operacionais de primeira linha informação oficial e assistência em caso de devem também seguir o procedimento estabelecido12 suspeita ou numa situação de tráfico para partilhar as informações sobre o caso com as https://www.helpforukrainians.info/contact-info/ autoridades nacionais sem revelar a identidade e os da- dos pessoais da vítima. Caso a pessoa solicite apoio do Visão geral da resposta nacional à luta operacional de primeira linha para contactar as autorida- contra o tráfico e contactos importantes des, esse apoio deve ser prestado imediatamente. nos EstadosMembros da UE https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/internal- Para garantir que o encaminhamento e a comunicação security/organised-crime-and-human-trafficking/ com os organismos nacionais funcionam sem problemas, together-against-trafficking-human-beings/eu- é altamente recomendável conhecer os mecanismos e countries_en organismos nacionais e locais/comunitários de luta con- tra o tráfico, estabelecer contactos de trabalho e acordar Linhas de emergência nacionais na UE previamente os procedimentos. Estes contactos podem https://ec.europa.eu/home-affairs/policies/internal- também esclarecer os operacionais de primeira linha so- security/organised-crime-and-human-trafficking/ bre a legislação e os enquadramentos antitráfico existen- together-against-trafficking-human-beings/national- tes no país, o que seria útil para enquadrar os seus esfor- hotlines_en ços no contexto nacional.

A publicação é desenvolvida no âmbito de um projeto extraorçamental “Prevenir e responder ao tráfico de seres huma- nos no contexto da crise humanitária relacionada com a guerra na Ucrânia”, implementado com o apoio financeiro dos governos de França, Alemanha, Hungria, Japão, Liechtenstein, Polónia, Espanha, Suíça, Reino Unido e EUA.

12 https://www.osce.org/cthb/413123

página 6

Biroul Reprezentantului Special și Coordonatorului pentru combaterea traficului de ființe umane

Detectarea traficului de ființe umane în contextul crizei umanitare rezultate din războiul împotriva Ucrainei Informații pentru intervențiile de primă linie

1 Ce este traficul de ființe umane?

Traficul de ființe umane este o infracțiune complexă care încal- și, astfel, fac irelevantă orice formă de consimțământ oferit iniți- că drepturile fundamentale ale omului, în special cele legate de al de victimă. Mai mult, copiii sunt considerați a priori vulnerabili libertate și integritate personală. Acesta presupune exploatarea din cauza vârstei, a lipsei de experiență de viață și a imaturității unei alte ființe umane, de obicei în scopul obținerii unui profit. emoționale, astfel încât „consimțământul” lor de a fi implicați în Există numeroase forme de exploatare la care pot fi supuse vic- scheme de trafic nu este niciodată luat în considerare. timele, inclusiv exploatarea sexuală (cum ar fi prostituția sau por- nografia), exploatarea prin muncă, prelevarea de organe, căsăto- Este foarte important de reținut că statele nu trebuie să urmă- ria forțată sau constrângerea la săvârșirea unor infracțiuni (cum ar rească penal victimele traficului și, prin urmare, să nu impună fi furtul din buzunare, traficul de droguri, frauda online, traficul de sancțiuni (de ex. amenzi sau detenție) persoanelor traficate pen- migranți și chiar recrutarea altor victime pentru traficul de persoa- tru infracțiunile comise de acestea în legătură cu traficul.1 ne). Traficul de persoane nu necesită trecerea frontierei, iar oricine contribuie la exploatare, fie că transportă, adăpostește, racolează Racolarea unei victime în scopul traficului de persoane poa- sau exploatează o persoană, se face vinovat de o infracțiune. te avea loc în diferite moduri. În multe cazuri, acest lucru se întâm- plă prin intermediul prietenilor, cunoștințelor, membrilor familiei sau Traficul de persoane poate fi întâlnit peste tot în societățile noas- al unei persoane cu care victima are o relație intimă și, mai ales, în tre, în aproape toate sectoarele economiei și în toate sferele vieții. care are încredere. Se întâmplă, de fapt, frecvent ca relațiile afec- Poate fi vorba de o persoană prizonieră într-o fabrică sau pe un tive cu o victimă să fie folosite pentru a o influența. Există cazuri șantier de construcții, de un lucrător agricol neplătit, de o per- în care persoanele nici măcar nu sunt conștiente că, de exemplu, soană exploatată în prostituție sau forțată să comită o infracțiu- prin diseminarea de mesaje despre oportunități de angajare sau ne, de un copil care cerșește pe stradă, de un lucrător casnic alte oferte, îi pun în pericol pe cei apropiați. Victimele potențiale, în exploatat și altele. special cele ce aparțin grupurilor vulnerabile, pot fi abordate și de persoane străine care încearcă să le atragă prin oferte de locuri de Oricine poate fi o victimă a traficului de persoane: traficanții muncă și de locuit „prea bune ca să fie adevărate”, prin angajări se pot folosi de persoane de diferite vârste, sexe, etnii, culturi neoficiale, prin schimburi de bunuri și servicii, prin invitații de a face ș.a. pentru a obține profituri ilicite. Victimele sunt prinse în capca- cunoștință, a se întâlni sau a stabili alte relații, încercând adesea nă prin intermediul înșelăciunii, inclusiv cu privire la natura servi- să stabilească o legătură mai strânsă și sugerând o „soluție” la o ciilor solicitate sau prin promisiunea că salariile le vor fi plătite în- situație dificilă cu care s-ar putea confrunta persoana în cauză. tr-o zi, prin intermediul violenței, amenințărilor, inclusiv împotriva celor apropiați, sclaviei pentru datorii sau altor forme de control. Traficanții folosesc internetul din ce în ce mai mult pentru a Din aceste motive este extrem de dificil să ceară ajutor. Trebuie atrage și recruta potențiale victime, de exemplu prin intermediul reținut faptul că, deși victimele ar putea fi inițial de acord să pre- rețelelor de socializare, al site-urilor web, al chaturilor și al came- steze anumite servicii sau să muncească, ele nu consimt să fie relor de chat, al portalurilor de căutare a locurilor de muncă, al exploatate, să comită o infracțiune sau să lucreze în schimbul site-urilor de jocuri sau de dating și al altor forumuri sau aplicații unei sume mici sau fără plată în condiții grele, adesea inumane. online. Aplicațiile criptate (confidențiale) (de ex. Telegram, Viber Elementele de înșelăciune, constrângere sau alte mijloace de a sau WhatsApp) sunt mijloacele de comunicare preferate datorită exercita control sunt prezente în situațiile de trafic de persoane confidențialității.

1 https://www.osce.org/files/f/documents/6/6/101002.pdf pagina 1 2 Ce persoane sunt vulnerabile la traficul de ființe umane și sunt expuse unui risc ridicat în contextul războiului împotriva Ucrainei?

De la 24 februarie 2022, aproximativ 32 de milioane de În pofida măsurilor de protecție și asistență fără precedent persoane din Ucraina au suferit în mod direct sau indirect puse în aplicare de state pentru a reacționa la această în urma războiului2. De la începutul războiului, mai mult de criză umanitară, în majoritatea țărilor de primire persistă jumătate dintre ucraineni și-au pierdut veniturile3, peste diverse provocări în materie de integrare, cum ar fi: lipsa șase milioane de persoane din Ucraina au căutat protecție spațiilor de cazare, barierele lingvistice, insuficiente oferte temporară în străinătate4, iar peste cinci milioane au fost de îngrijire a copiilor și de educație, accesul dificil la un loc strămutate în interiorul țării5. de muncă remunerat, dificultăți în recunoașterea califică- rilor profesionale și educaționale ș.a. În plus, pe măsură Aproximativ 90% dintre persoanele care fug din calea ce războiul continuă, devin tot mai evidente provocările în războiului sunt femei și copii6 – o categorie de persoane ceea ce privește integrarea pe termen lung a persoanelor deosebit de expuse riscului de a deveni victime ale tra- din Ucraina și/sau dificultățile economice (economii chel- ficului de ființe umane. În plus, riscul de a cădea victimă tuite, lipsa veniturilor sau a oportunităților de angajare). traficului de persoane este mai mare pentru anumite gru- Acestea pot provoca deplasări ulterioare în interiorul UE și puri de persoane: copiii neînsoțiți și separați de părinți și în întreaga lume, inclusiv reveniri în Ucraina. copiii care călătoresc cu adulți a căror relație cu copiii nu poate fi verificată; persoanele care au fost anterior stră- Acești factori și nu numai amplifică riscurile cu privire la mutate în interiorul Ucrainei; persoanele care nu au acces potențialele abuzuri și exploatarea persoanelor atât în la protecție temporară, deoarece nu sunt eligibile sau din Ucraina, cât și în țările vecine și de destinație8. În plus, cauza lipsei de informații sau a unei informări incorecte; după cum au demonstrat crizele migratorii anterioare, persoanele fără cetățenie ucraineană, inclusiv persoanele grupurile criminale sau infractorii vor profita de fluxurile fără documente și apatride; romii ucraineni; persoane din mari de persoane pentru a-i exploata pe cei mai vulnera- comunitatea LGBTQI+; persoanele în vârstă și persoanele bili în țările de origine, de tranzit și de destinație. Acesta cu handicap mental sau fizic7. este motivul pentru care ar trebui să se acorde prioritate identificării timpurii a situațiilor potențiale și presupuse de trafic de persoane, pentru a asigura atât măsuri specifi- ce de prevenție, cât și salvarea și acordarea de asistență victimelor.

Aproximativ 90% dintre persoanele care fug din calea războiului sunt femei și copii – o categorie de persoane deosebit de expuse riscului de a deveni victime ale traficului de ființe umane.”

pagina 2 3 Semnale care indică traficul de persoane – relevante pentru intervențiile de primă linie

Respondenții de primă linie se numără printre primele per- Trebuie menționat faptul că această listă nu este exhaus- soane care ar putea intra în contact cu o victimă a trafi- tivă și că personalul de intervenție de primă linie pot întâlni cului de persoane sau observa o situație suspectă. Există și alte semnale ale traficului de persoane. În general, aceș- anumite semnale sau indicatori care pot ajuta la identifica- tia sunt încurajați să reacționeze la situații de îndată ce rea potențialelor sau prezumtivelor victime și a cazurilor de apare cel mai mic indiciu de trafic de persoane, deoarece trafic de persoane. ar putea fi crucial pentru a preveni infracțiunea sau pentru a ajuta victimele în timp util. Lată câteva dintre „stegulețele roșii” care pot indica o situație de trafic sau exploatare – vizibile în comunicarea și asistența persoanelor deosebit de vulnerabile9:

Situație potențială de trafic de ființe umane Situație presupusă de trafic de ființe umane în care riscul unei produceri iminenente în care există probabilitatea ca traficul să se fi a traficului este ridicat produs deja

R Persoanele care fug din calea războiului sunt aborda- R O persoană care fuge de război a fost transportată te de străini în mod nesolicitat și li se oferă un loc de dintr-un loc în altul și/sau dintr-o țară în alta; muncă, o locuință, un transfer cu un vehicul sau alt tip R Persoanele sunt forțate să muncească, să presteze de asistență; servicii sau să întrețină relații sexuale fără consim- R Prezența unor persoane străine în apropierea adăpos- țământ și/sau sunt supuse la presiuni psihologice și turilor, a spațiilor de cazare temporară, a altor facilități manipulări pentru a li se obține consimțământul (de de asistență sau a nodurilor de trafic care încearcă exemplu, li se cere să presteze muncă domestică sau să întâlnească persoanele care fug de război pe cont să ofere servicii sexuale „pentru a-și arăta recunoș- propriu; tința față de proprietar“ sau pentru a putea rămâne R Persoanelor care fug din calea războiului li se cere să în locuință); plătească pentru servicii de intermediere care să le R Documentele de identitate sau de călătorie (și/sau ajute în căutarea unui loc de muncă sau a unei an- alte documente personale) sunt reținute de o altă per- gajări; soană; R O persoană care fuge din calea războiului primește o R Libertatea de mișcare sau de exprimare a fost re- ofertă de muncă cu un salariu nerealist de mare, un strânsă sau este controlată de o altă persoană, iar aranjament care pare prea bun ca să fie adevărat, o persoana în cauză nu-și poate contacta prietenii și ofertă de angajare neoficială sau nu primește informa- familia; ții complete despre condițiile de muncă (de exemplu, R Condițiile de muncă încalcă legislația în vigoare, inclu- o ofertă de muncă pentru șoferi, fără cerințe speciale siv orele de lucru, drepturile și beneficiile angajaților, și cu o plată mare ar putea fi o recrutare pentru o ac- standardele de securitate socială, sau un angajator tivitate infracțională – trafic de migranți); nu respectă condițiile de muncă sau aranjamentele R O persoană este ademenită sau presată să se depla- financiare convenite; seze într-o țară/anumită destinație; R O persoană primește un salariu mic, nu este plătită R O persoană/grup de persoane care fuge/fug de răz- deloc sau nu are acces la remunerare, inclusiv la pre- boi dispare brusc din locul de cazare sau nu se pre- stații sociale; zintă la întâlnirile programate cu furnizorii de asistență. R Persoana prezintă semne de violență fizică, sexuală și/sau psihică; R Persoana este presată să returneze împrumuturi și datorii (traficantului);

R Persoanei îi este frică să vorbească, deoarece crede că este urmărită.

9 Pentru indicii mai specifice privind victimele minore ale traficului de persoane, vă rugăm să consultați https://www.unicef.org/eca/reports/practical-guide-identification-victims-and-persons-risk-trafficking-human-beings

pagina 3 4 Informații și recomandări pentru comunicarea în contextul traficului de ființe umane

Deși nu este atribuția personalului de intervenție de primă linie să interogheze sau să identifice în mod oficial victime- le traficului de persoane, interacțiunea inițială în astfel de cazuri trebuie însă să țină cont de câteva aspecte.

În cele ce urmează sunt prezentate recomandări relevante privind contactul inițial și comunicarea cu o presupusă victimă a traficului de persoane10

Creați un mediu sigur și securizant pentru Oferiți informații privind traficul de persoane, a purta o conversație procedurile de detectare și drepturile victimelor Potențiala victimă poate fi separată (mai ales dacă se află traficului de persoane, precum și posibilitățile într-un grup mai mare de persoane, de exemplu într-un de asistență autobuz) și dusă într-o zonă sigură unde se creează un Dacă este posibil, furnizați aceste informații în scris și spațiu sigur pentru dialog. într-o limbă pe care presupusa victimă o înțelege. Astfel de materiale trebuie elaborate în prealabil în coopera- Asigurarea unei comunicări eficiente re cu autoritatea națională de combatere a traficului de Atunci când presupusa victimă este un străin de o anu- persoane pentru a asigura acuratețea informațiilor, inclu- mită etnie, este esențial să se găsească un interpret siv a datelor de contact. Rețineți că materialele video (translator) și/sau un mediator cultural, de preferință de sau tipărite despre traficul de persoane prezentate, de același sex ca și potențiala victimă. exemplu, în zonele de așteptare pot reprezenta un im- bold pentru a începe o conversație. Cereți consimțământul persoanei pentru a începe conversația Identificați și contactați autoritatea competentă Este posibil ca victimele traficului de persoane să fie mai de combatere a traficului de persoane mult sau mai puțin dispuse să împărtășească informații După ce ați obținut consimțământul presupusei victime, despre situația lor, astfel încât trebuie să li se ceară întot- informați imediat coordonatorul local de combatere a deauna consimțământul. traficului de persoane sau autoritatea competentă, care se va ocupa de procesul ulterior de identificare și de Identificați nevoile persoanei în cauză11 acordare de sprijin și protecție. În cazul în care autorita- Este important să acordați atenție și să răspundeți în tea competentă aparține organelor de aplicare a legii, iar timp util la nevoile urgente, de bază. Persoanele care presupusa victimă nu dorește să coopereze, este foarte fug din calea războiului, mai ales dacă sunt victime ale important să i se ofere persoanei în cauză posibilitatea traficului de persoane, ar putea să fi suferit experiențe de a vorbi cu un specialist anti-trafic instruit (de exemplu, traumatice multiple și, astfel, să manifeste reacții impul- ONG-uri, servicii sociale publice/legale). sive de natură emoțională și nu numai, iar personalul de intervenție de primă linie trebuie să fie pregătit să le ges- Asigurarea unor proceduri specifice tioneze. Este esențial ca orice organizație care lucrează cu per- soanele care fug din calea războiului și cu alte grupuri Evaluați dacă este vorba de un copil vulnerabile să stabilească proceduri clare pe care per- În cazul unui minor (copil), trebuie să fie informate atu- sonalul și voluntarii săi să le urmeze atunci când se sus- oritățile pentru protecția copilului (și/sau alte autorități pectează o presupusă victimă sau un caz de trafic de competente, în conformitate cu legislația națională și cu persoane. Este, de asemenea, esențial ca toate proce- procedurile standard de operare), pentru a se desemna durile care vizează presupusa victimă să fie adaptate la un tutore, dacă este necesar, pentru a acționa în intere- specificitățile de gen, vârstă și cultură ale acesteia. sul minorului.

10 https://www.osce.org/cthb/413123 11 https://www.osce.org/odihr/549793

pagina 4 Următoarele întrebări pot fi utile pentru a identifica semnalele ce pot indica traficul de persoane în timpul conversației inițiale:

R V-a plătit cineva/ v-a promis cineva profituri/ bani/ un R Vi s-a cerut să oferiți „favoruri” (de exemplu, să pre- viitor mai bun pentru a vă încuraja să vă deplasați? stați muncă domestică sau să întrețineți relații sexua- V-a amenințat cineva pentru a vă deplasa? le) în semn de recunoștință față de proprietarul locuin- ței dumneavoastră sau ca o condiție pentru a rămâne R V-ați îndatorat pentru a întreprinde această deplasare în locuință? și, dacă da, a exercitat cineva presiuni asupra dvs. pentru a vă achita aceste datorii? R Credeți că ați fost supus(ă) unor violențe sau abuzuri fizice, psihice sau sexuale pe drum sau după ce ați R Vi s-a promis un loc de muncă și o locuință, dar con- ajuns în această țară? dițiile s-au dovedit a fi cu totul altele? R Ați fost constrâns(ă) să furați, să cerșiți, să vă pros- R V-au fost luate documentele (de exemplu, pașaportul, tituați sau să înregistrați materiale pornografice sau documentele de călătorie, permisul de ședere) și sunt pentru videochat? în posesia altcuiva? R Vă amenință cineva pe dumneavoastră sau familia R Ați primit și ați semnat un contract de muncă? Vi se dumneavoastră? par „echitabile” condițiile prevăzute în contract (de exemplu, este prevăzut un salariu și sunt rezonabile R Sunteți constrâns(ă) să mințiți autoritățile, familia sau orele de lucru?) Dacă lucrați deja, condițiile reale co- alte persoane? respund celor promise sau celor specificate în con- tractul de muncă? R V-a sugerat cineva să folosiți o identitate falsă sau alte documente?

R Aveți acces la plățile de asigurări sociale și/sau la sa- lariu și vă puteți gestiona singur(ă) banii?

Trebuie reținut faptul că multe victime ale traficului de per- cărora le este teamă să comunice cu autoritățile statului și soane nu se percep ca atare (adică nu se identifică ca care nu au încredere în instituții din cauza unor experiențe fiind victime), deoarece se pot afla în etapa de transfer negative cu astfel de funcționari în regiunea sau țara lor sau, în general, într-o etapa anterioară exploatării efective. de origine. În unele cazuri, este posibil ca victima să aibă Altele pot normaliza ceea ce se întâmplă (având în vedere o relație cu traficantul și să se simtă obligată din punct cultura lor sau experiența anterioară) sau se pot teme de de vedere emoțional să nu îl denunțe. Anumite victime se represalii din partea traficanților. Unele victime, în speci- pot teme de stigmatizare, mai ales dacă au suferit abuzuri al migranții fără documente sau cei care sunt forțați de sexuale. De aceea, detectarea proactivă a semnalelor de traficanți să comită infracțiuni, uneori evită să se identi- trafic, precum și sesizarea și raportarea corespunzătoare fice în fața autorităților de teama de a fi sancționate (de de către personalul de intervenție de primă linie de pe te- exemplu, le este teamă de expulzare sau de pedeapsă ren sunt decisive pentru a preveni infracțiunea sau pentru pentru statutul lor neregulamentar). Pot exista persoane a întrerupe ciclul de exploatare cât mai devreme posibil.

pagina 5 5 Recomandări: Puncte de contact, linii telefonice de urgență și coordonatori anti-trafic

Este important de reținut faptul că o presupusă victimă a Mai jos puteți găsi linkuri utile pentru a identifica traficului de persoane nu poate fi raportată la poliție sau la punctele naționale de contact relevante din țara în alte autorități fără consimțământul prealabil al persoa- care vă desfășurați activitatea: nei în cauză. Persoana ar trebui să fie informată cu privire la procedura de raportare oficială și să i se ofere informa- Fii în siguranță - numere de telefon la care să țiile de contact, așa cum s-a menționat mai sus. Perso- te adresezi pentru a primi informații oficiale nalul de intervenție de primă linie trebuie, de asemenea, și asistență în caz de suspiciune sau atunci să urmeze procedura stabilită12 pentru a împărtăși când te afli într-o situație de trafic de persoane informațiile despre caz cu autoritățile naționale, fără a https://www.helpforukrainians.info/contact-info/ dezvălui identitatea și datele personale ale victimei. În ca- zul în care persoana solicită sprijin din partea personalului Informații generale privind abordarea națională de intervenție din prima linie pentru a contacta autoritățile, vizavi de traficul de persoane și punctele de acest sprijin ar trebui să-i fie oferit imediat. contact importante în statele membre ale UE https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/internal- Pentru a se asigura că sesizarea și comunicarea cu agen- security/organised-crime-and-human-trafficking/ țiile naționale funcționează fără probleme, este foarte re- together-against-trafficking-human-beings/eu- comandabil să se cunoască mecanismele și agen- countries_en țiile naționale și locale/comunitare de combatere a traficului de persoane, să se stabilească contacte Linii telefonice naționale în interiorul UE de lucru și să se convină în prealabil asupra proce- https://ec.europa.eu/home-affairs/policies/internal- durilor. Persoanele de contact pot, de asemenea, să îi security/organised-crime-and-human-trafficking/ informeze pe respondenții din prima linie cu privire la legis- together-against-trafficking-human-beings/national- lația și cadrele anti-trafic existente în țară, ceea ce ar fi util hotlines_en în contextul eforturilor la nivel național.

Această publicație a fost elaborată în cadrul proiectului extrabugetar „Prevenirea și gestionarea traficului de ființe umane în contextul crizei umanitare rezultate din războiul din Ucraina”, implementat cu sprijinul financiar al guvernelor Elveției, Finlandei, Franței, Germaniei, Japoniei, Liechtenstein, Poloniei, Regatului Unit, Spaniei, SUA și Ungariei.

12 https://www.osce.org/cthb/413123

pagina 6

Бюро Специального представителя и координатора по борьбе с торговлей людьми

Выявление торговли людьми в условиях гуманитарного кризиса, вызванного войной против Украины Краткая информация для субъектов первичного реагирования

1 Что такое торговля людьми? Торговля людьми – это сложное преступление, нарушаю- бесчеловечных условиях. В ситуациях торговли людьми при- щее основные права человека, в особенности те, которые сутствуют элементы обмана, принуждения или другие сред- связаны со свободой и неприкосновенностью личности. Она ства контроля, поэтому первоначальное согласие, данное предполагает эксплуатацию человека, обычно с целью полу- жертвой в любой форме, не имеет значения. Более того, чения прибыли. Существует множество форм эксплуатации, дети априори считаются уязвимыми вследствие своего воз- которым могут подвергаться жертвы данного преступления, раста, отсутствия жизненного опыта и эмоциональной незре- включая сексуальную эксплуатацию (например, проституцию лости, поэтому их «согласие» на участие в схемах торговли или порнографию), трудовую эксплуатацию, изъятие орга- людьми никогда не принимается во внимание. нов, принудительный брак или совершение других престу- плений (таких как карманные кражи, торговля наркотиками, Чрезвычайно важно отметить, что государство не должно мошенничество в Интернете, незаконный ввоз мигрантов и преследовать жертв торговли людьми и заставлять их нести даже вербовка новых жертв для торговли людьми). Торгов- наказание (включая штрафы или тюремное заключение) за ля людьми не требует пересечения границы, и любой, кто преступления, совершенные ими вследствие того, что они способствует эксплуатации, будь то транспортировка, укры- стали жертвами торговли людьми.1 вательство, вербовка или эксплуатация людей, несет ответ- ственность за совершение данного преступления. Вербовка в торговлю людьми может происходить по-раз- ному. Часто вербовка происходит через друзей, знакомых, Торговля людьми встречается в любом обществе, практи- членов семьи или человека, с которым жертва имеет близ- чески в каждом секторе экономики и сфере жизнедеятель- кие отношения и, прежде всего, которому она доверяет. На ности. Жертвами торговли людьми, в частности, могут быть самом деле эмоциональная связь с жертвой часто исполь- люди, которым запрещено покидать фабрику или строитель- зуются для оказания на нее влияния. Бывают случаи, когда ную площадку, на которой они работают; неоплачиваемые такие люди даже не осознают, что, например, распростра- сельскохозяйственные рабочие; люди, которых принужда- няя сообщения о возможностях трудоустройства или другие ют заниматься проституцией или совершать преступления; предложения, они подвергают опасности своих близких. К дети, занимающиеся попрошайничеством на улице; эксплуа- потенциальным жертвам, особенно из уязвимых групп на- тируемые домашние работники и другие лица. селения, также могут обращаться незнакомые им люди, которые пытаются привлечь их неправдоподобно привлека- Жертвой торговли людьми может стать кто угодно: для тельными предложениями работы и жилья, неофициальным получения незаконной прибыли торговцы людьми могут «ис- трудоустройством, обменом товаров и услуг, просьбами о пользовать» людей разного возраста, пола, этнической и знакомстве, свидании или других отношениях, часто стре- культурной принадлежности и пр. Люди становятся жертва- мятся установить с ними более близкие отношения и предла- ми данного преступления в результате обмана, в частности, гают «решение» сложной ситуации, в которой может пребы- относительно характера требуемых услуг или в силу обеща- вать потенциальная жертва. ний в будущем выплатить им зарплату, а также в результате насилия, угроз, в том числе в отношении их близких; дол- Для привлечения и вербовки потенциальных жертв, торгов- говой кабалы или других форм контроля. Из-за этого им цы людьми все чаще используют Интернет, например, крайне сложно обратиться за помощью. Следует иметь в каналы социальных сетей, веб-сайты, чаты и чат-форумы, виду, что, хотя жертвы могут дать первоначальное согласие порталы поиска работы, игровые сайты или сайты знакомств, предоставлять определенные услуги или выполнять опреде- а также другие онлайн-форумы или приложения. Предпочте- ленную работу, они не соглашаются на эксплуатацию – на ние отдается шифрованным (конфиденциальным) средствам то, чтобы совершить преступление или работать за незначи- связи (включая Telegram, Viber или WhatsApp) из-за их кон- тельную плату или вообще бесплатно в тяжелых, зачастую фиденциальности.

1 https://www.osce.org/files/f/documents/6/6/101002.pdf стр. 1 2 Какие лица уязвимы для торговли людьми и подвергаются большему риску в контексте войны против Украины?

С 24 февраля 2022 г. около 32 млн. человек в Украине Несмотря на беспрецедентные меры по предоставле- прямо или косвенно пострадали вследствие войны.2 нию защиты и помощи, принятые европейскими госу- С начала войны более половины украинцев лишились дарствами в ответ на возникший гуманитарный кри- дохода3, более 6 млн. населения Украины выехали за зис, в большинстве принимающих стран сохраняются рубеж в поисках временной защиты4, и более 5 млн. различные вызовы, связанные с интеграцией, вклю- стали внутренними переселенцами5. чая нехватку жилья, языковой барьер, недостаточ- ные возможности по уходу за детьми и для получения Около 90% людей, спасающихся от войны, состав- образования, трудности с получением оплачиваемой ляют женщины и дети6 – группа населения, которая работы, подтверждением профессиональной квали- подвержена особому риску в контексте торговли фикации и уровня образования и пр. Более того, по людьми. Риски, связанные с торговлей людьми, так- мере продолжения войны стали очевидны проблемы, же выше для некоторых других групп населения – для связанные с долгосрочной интеграцией и/или эконо- детей без сопровождения, разлученных с родителя- мическими трудностями (истощение сбережений, от- ми, и для детей, путешествующих со взрослыми, чьи сутствие дохода или реальных возможностей трудо- отношения с ними невозможно проверить; для лиц, устройства), которые могут вызвать дополнительные ранее ставших вынужденными переселенцами на тер- перемещения в пределах ЕС и по всему миру, вклю- ритории Украины; для тех, кто не может воспользо- чая возвращение в Украину. ваться временной защитой, поскольку не имеет на нее права, либо из-за отсутствия необходимой или Эти и другие факторы повышают риски потенциаль- достоверной информации; для тех, кто не является ных злоупотреблений и эксплуатации как в самой украинцами, в том числе для лиц без документов и Украине, так и в приграничных странах и странах без гражданства; для украинских ромов; для ЛГБТ- назначения8. Более того, как показали предыдущие КИ+; для пожилых; а также для людей с психической миграционные кризисы, преступные группы или от- и физической инвалидностью.7 дельные лица используют большие потоки людей для эксплуатации наиболее уязвимых слоев населения в странах происхождения, транзита и назначения. Вот почему приоритет следует отдавать раннему выявле- нию потенциальных и предполагаемых ситуаций тор- говли людьми для обеспечения как их целенаправ- ленного предотвращения, так и спасения и оказания помощи жертвам таких случаев.

Около 90% людей, спасающихся от войны, составляют женщины и дети – группа населения, которая подвержена особому риску в контексте торговли людьми.

стр. 2 3 Признаки торговли людьми, на которые следует обращать внимание субъектам первичного реагирования

Субъекты первичного реагирования являются од- Следует отметить, что этот список не является ис- ними из первых субъектов, которые могут вступить черпывающим, и субъекты первичного реагирования в контакт с жертвой торговли людьми или заметить могут столкнуться с другими признаками торговли подозрительную ситуацию. Существуют определен- людьми. В целом субъектам первичного реагирова- ные индикаторы или признаки, которые могут помочь ния рекомендуется действовать при выявлении ма- выявить потенциальных или предполагаемых жертв и лейших признаков торговли людьми, поскольку это случаи торговли людьми. может иметь решающее значение для предотвраще- ния преступления или для оказания своевременной Вот некоторые из «красных флажков», которые, помощи жертвам. при взаимодействии с представителями особо уязвимых групп населения или при предоставле- нии им услуг, могут указывать на ситуацию торговли людьми или эксплуатацию9:

Потенциальная ситуация, при которой Предполагаемая ситуация, при которой существует высокий риск возникновения существует вероятность того, что торговля торговли людьми людьми уже имеет место

R К людям, спасающимся от войны, обращаются R Человека, спасающегося от войны, перевезли из од- незнакомые лица с непрошенными предложения- ного места в другое и/или из одной страны в другую; ми работы, жилья, транспортных услуг или другой R Людей заставляют выполнять работу, оказывать помощи; услуги или заниматься сексом без их согласия и/ R Вблизи убежищ, временного жилья, других центров или подвергают психологическому давлению и ма- предоставления помощи или транспортных узлов нипуляциям, чтобы получить их согласие (например, замечены незнакомые лица, стремящиеся наедине их просят выполнить домашнюю работу или предо- встретиться с людьми, спасающимися от войны; ставить сексуальные услуги, «чтобы выразить свою R Людей, спасающихся от войны, просят оплатить по- благодарность домовладельцу» или чтобы получить среднические услуги для помощи в поиске работы возможность оставаться в его доме); или трудоустройстве; R Удостоверяющие личность или проездные доку- R Спасающемуся от войны человеку предлагают менты (и/или прочие личные документы) хранятся у работу с нереалистично высокой зарплатой, дого- другого лица; воренность, которая выглядит неправдоподобно R Свобода передвижения или свобода слова огра- привлекательной; неофициальное трудоустройство ничена или контролируется другим лицом, и чело- или трудоустройство с предоставлением неполной век не может свободно контактировать со своими информации об условиях труда (например, предло- друзьями и родственниками; жение работы для водителей без конкретных тре- R Условия труда не соответствуют нормам трудо- бований и с высокой оплатой может иметь своей вого законодательства, в частности, в плане дли- целью вовлечение в преступную деятельность – тельности рабочего времени, прав и льгот наемных незаконный ввоз мигрантов); работников, норм социального обеспечения, либо R Человека заманивают или принуждают приехать в работодатель не соблюдает согласованные условия другую страну/в другое место назначения; труда или финансовые договоренности; R Человек/группа лиц, спасающихся от войны, вне- R Заработная плата низкая или отсутствует, либо запно покидает свое место проживания или не отсутствует доступ к денежным средствам, в т. ч. к появляется на плановых встречах с работниками, социальным выплатам; предоставляющими им помощь. R У человека наблюдаются признаки физического, сексуального и/или эмоционального насилия; R На человека оказывают давление, чтобы заставить его выплатить кредит и долги (торговцу людьми); R Человек боится говорить, потому что думает, что за ним следят.

9 Более специфические признаки того, что ребенок является жертвой торговли людьми, см. по ссылке https://www.unicef.org/eca/reports/practical-guide-identification-victims-and-persons-risk-trafficking-human-beings

стр. 3 4 Соображения и советы по взаимодействию в контексте торговли людьми

Хотя в число задач субъектов первичного реагиро- вания не входит проведение опроса жертв торговли людьми или их официальная идентификация, даже первичное взаимодействие в таких случаях требует определенной подготовки.

Ниже представлены основные рекомендации относительно первичного контакта и взаимодействия с предполагаемой жертвой торговли людьми10.

Обеспечьте безопасное пространство для беседы Предоставьте информацию о торговле Потенциальную жертву можно отделить от группы людьми, процедурах идентификации и (особенно если она находится в большой группе лю- конкретных правах жертв торговли людьми дей, например, в автобусе) и перевести в безопасное и возможных вариантах помощи место, где организовано личное пространство для по- По возможности предоставьте ее в письменном виде на следующей беседы. языке, понятном предполагаемой жертве. Такие разда- точные материалы должны быть подготовлены заранее Обеспечьте возможность четкого совместно с национальным органом по борьбе с тор- взаимопонимания говлей людьми, чтобы обеспечить актуальность предо- Если предполагаемая жертва является иностранцем и ставляемой информации, включая контактные данные. принадлежит к определенной этнической группе, важ- Обратите внимание, что видео или печатные материалы но найти переводчика и/или культурного посредника, о торговле людьми, размещенные, например, в залах желательно того же пола, что и потенциальная жертва. ожидания, также могут помочь начать беседу.

Получите согласие человека на начало беседы Определите компетентный орган по борьбе Жертвы торговли людьми могут быть в большей или с торговлей людьми и обратитесь к нему меньшей степени склонны делиться информацией о При наличии предварительного согласия предпола- своей ситуации, поэтому необходимо всегда запраши- гаемой жертвы немедленно обратитесь к местному вать их согласие. координатору по борьбе с торговлей людьми или в компетентный орган, который будет заниматься по- Спросите, в чем они нуждаются11 следующим процессом идентификации и перена- Важно своевременно обращать внимание на неот- правления предполагаемой жертвы торговли людьми ложные базовые потребности собеседника и способ- для получения поддержки и защиты. В случае, если ствовать их удовлетворению. Люди, спасающиеся от компетентный орган является правоохранительным войны, особенно если они стали жертвами торговли и предполагаемая жертва не изъявила желания со- людьми, могут страдать от многочисленных травмати- трудничать, очень важно, чтобы ей была предостав- ческих переживаний и вследствие этого демонстриро- лена возможность поговорить с квалифицированным вать внезапные эмоциональные и другие реакции, на специалистом по борьбе с торговлей людьми (напри- которые должны быть готовы отреагировать субъекты мер, с представителем НПО, государственных/обще- первичного реагирования. ственных социальных служб). Определите, является ли жертва ребенком Обеспечьте индивидуальную процедуру Если жертвой торговли людьми является несовершен- Крайне важно, чтобы любая организация, работаю- нолетний (ребенок), необходимо уведомить соответ- щая с людьми, спасающимися от войны, и другими ствующие органы по защите прав детей (и/или другие уязвимыми группами населения, установила четкие компетентные органы в соответствии с национальным процедуры, которым должны следовать ее сотрудни- законодательством и стандартными операционными ки и волонтеры, если у них возникают подозрения, что процедурами), чтобы в случае необходимости назна- определенное лицо может являться жертвой торговли чить опекуна и соблюсти интересы несовершеннолет- людьми или что имеет место случай торговли людьми. него. Также важно, чтобы при проведении всех процедур в отношении предполагаемой жертвы торговли людьми учитывался пол, возраст и культурные особенности данного человека.

10 https://www.osce.org/cthb/413123 11 https://www.osce.org/odihr/549793 стр. 4 Следующие вопросы могут помочь выявить признаки торговли людьми во время первичной беседы:

R Заплатил/пообещал ли кто-либо заработок/день- R Просили ли вас оказать какие-либо «услуги» (на- ги/лучшее будущее, чтобы побудить вас к совер- пример, выполнять работу по дому или оказывать шению этой поездки? Заставлял ли вас кто-либо сексуальные услуги) в качестве благодарности угрозами совершить эту поездку? домовладельцу или чтобы не потерять свое жи- R Брали ли вы в долг, чтобы совершить эту поездку, лье? и если да, то оказывает ли кто-либо на вас давле- R Считаете ли вы, что подвергались физическому, ние, чтобы вы вернули этот долг? психическому, сексуальному насилию или зло- R Вам обещали работу и место проживания, но ус- употреблениям по дороге или после прибытия в ловия оказались совсем другими? эту страну? R Отобрали ли у вас документы (например, паспорт, R Заставляли ли вас воровать, попрошайничать, за- проездные документы, разрешение на прожи- ниматься проституцией или записывать/снимать вание) или они хранятся у какого-либо другого на веб-камеру порнографические материалы? лица? R Угрожает ли кто-либо вам или вашей семье? R Получили/подписали ли Вы трудовой договор? R Вынуждают ли вас лгать органам власти, своей Кажутся ли вам условия, изложенные в догово- семье или другим лицам? ре, «справедливыми» (например, предусмотрена R Предлагал ли вам кто-либо использовать фаль- ли оплата и разумные часы работы)? Если вы уже шивое удостоверение личности или другие доку- работаете, соответствуют ли реальные условия менты? работы обещанным или указанным в трудовом R Есть ли у вас доступ к социальному обеспечению и/ договоре? или начисленной заработной плате и можете ли вы самостоятельно распоряжаться этими деньгами?

Следует отметить, что многие жертвы торговли людь- достаток доверия к официальным институтам из-за ми не осознают себя таковыми (т.е. не идентифици- неудачного опыта общения с такими должностными руют себя в качестве жертвы), поскольку могут нахо- лицами в своем регионе или стране происхождения. диться на этапе перемещения или в целом на этапе, Иногда жертва может находиться в личных отношени- предшествующем началу их фактической эксплуата- ях с торговцем людьми, установившаяся с ним эмо- ции. Некоторые жертвы торговли людьми могут счи- циональная связь может препятствовать обращению тать происходящее нормальным явлением (с учетом в официальные органы. Некоторые жертвы торгов- своей культуры или предыдущего опыта) или опасать- ли людьми могут опасаться стигматизации, особен- ся расправы со стороны торговцев людьми, жертва- но если они подверглись сексуальному и интимному ми которых они стали. Некоторые жертвы, особенно насилию. Вот почему проактивный поиск признаков мигранты без документов или те, кого торговцы людь- торговли людьми, а также надлежащее перенаправ- ми принуждают к совершению преступных действий, ление ее жертв и предоставление о них информации могут опасаться идентификации органами власти субъектами первичного реагирования на местах игра- из-за страха наказания (например, из-за страха де- ют решающую роль в предотвращении этого престу- портации или наказания за свой нелегальный статус). пления или в прерывании цикла эксплуатации на как Некоторые лица могут испытывать беспокойство при можно более раннем этапе. взаимодействии с государственными органами и не-

стр. 5 5 Перенаправление: К кому следует обратиться (доступные горячие линии и координаторы по борьбе с торговлей людьми)?

Важно помнить, что о предполагаемой жертве тор- Ниже представлены полезные ссылки, по кото- говли людьми не следует сообщать в полицию или рым можно найти контакты необходимых органов другие официальные органы без предварительно- в стране, в которой вы работаете: го согласия такого лица. Жертве торговли людьми необходимо объяснить порядок направления офици- ального сообщения и предоставить соответствующую «Be Safe»: номера, по которым можно контактную информацию, как указано выше. Субъек- получить официальную информацию и помощь ты первичного реагирования также должны следовать в случае подозреваемой или фактической установленной процедуре12 предоставления нацио- ситуации торговли людьми. нальным органам власти доступа к информации о https://www.helpforukrainians.info/contact-info/ деле, не раскрывая личность и персональные данные жертвы. В случае обращения лица к субъекту первич- Обзор мероприятий и список организаций ного реагирования с просьбой об оказании ему под- по борьбе с торговлей людьми, а также держки при обращении в органы власти, такая под- соответствующие ключевые контакты в держка должна быть предоставлена немедленно. государствах-членах ЕС https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/internal- Чтобы обеспечить эффективное перенаправление и security/organised-crime-and-human-trafficking/ коммуникацию с национальными ведомствами, на- together-against-trafficking-human-beings/eu- стоятельно рекомендуется ознакомиться с нацио- countries_en нальными и местными/общинными механизмами и ведомствами по борьбе с торговлей людьми, нала- Национальные горячие линии в дить рабочие контакты и заранее согласовать про- государствах-членах ЕС цедуры. Такие контактные лица могут предоставить https://ec.europa.eu/home-affairs/policies/internal- субъектам первичного реагирования информацию о security/organised-crime-and-human-trafficking/ действующем законодательстве и основах борьбы с together-against-trafficking-human-beings/national- торговлей людьми в стране, чтобы адаптировать их де- hotlines_en ятельность к конкретному национальному контексту.

Данная публикация подготовлена в рамках внебюджетного проекта «Предотвращение и пресечение торговли людьми в условиях гуманитарного кризиса, связанного с войной в Украине», реализуемого при финансовой поддержке правительств Великобритании, Венгрии, Германии, Испании, Лихтенштейна, Польши, США, Финляндии, Франции, Швейцарии и Японии.

12 https://www.osce.org/cthb/413123

стр. 6

Kancelária osobitného zástupcu a koordinátorapre boj proti obchodovaniu s ľuďmi

Identifikácia prípadov obchodovania s ľuďmi súvisiacich s humanitárnou krízou, ktorá má pôvod vo vojne proti Ukrajine

Prehľad pre osoby prvého kontaku

1 Čo je obchodovanie s ľuďmi?

Obchodovanie s ľuďmi je zložitý trestný čin, ktorý porušuje V situáciách obchodovania s ľuďmi sú prítomné prvkypod- základné ľudské práva, najmä tie, ktoré súvisia so slobodou vodu, nátlaku alebo iných prostriedkov kontroly, a preto sa a osobnou integritou. Predstavuje vykorisťovanie inej ľudskej akákoľvek forma súhlasu pôvodne poskytnutá obeťou stáva bytosti, zvyčajne za účelom zisku. Existuje mnoho foriem bezpredmetnou. Deti sú považované za a priori zraniteľné vykorisťovania, ktorému môžu byť obete vystavené, vrátane z dôvodu ich veku, nedostatku životných skúseností a citovej sexuálneho vykorisťovania (napr. prostitúcia alebo pornogra- nezrelosti, teda ich „súhlas“ zapojiť sa do systémov obcho- fia), pracovného vykorisťovania, odoberania orgánov, núte- dovania s ľuďmi sa nikdy neberie do úvahy. ných sobášov alebo páchania iných trestných činov (ako sú vreckové krádeže, obchodovanie s drogami, online podvody, Je veľmi dôležité upozorniť na to, že štát nemá stíhať obete pašovanie migrantov a dokonca i nábor ďalších obetí pre ob- obchodovania s ľuďmi, a teda nemá ukladať obchodovaným chodovanie s ľuďmi). Obchodovanie s ľuďmi si nevyžaduje osobám sankcie (vrátane pokút alebo väzenia) za trestné činy prekračovanie hraníc a každý, kto prispieva k vykorisťovaniu, spáchané v súvislosti s obchodovaním s nimi samotnými.1 či už prepravou, ukrývaním, náborom alebo vykorisťovaním osoby, nesie zodpovednosť za tento trestný čin. Získavanie osôb pre obchodovanie s ľuďmi (tzv. nábor) môže prebiehať rôznym spôsobom. V mnohých prípadoch Obchodovanie s ľuďmi je v našich spoločnostiach prítomné sa tak stane prostredníctvom priateľov, známych, rodinných všade, prakticky v každom odvetví hospodárstva a v každej príslušníkov alebo osoby, s ktorou má obeť intímny vzťah oblasti života. Môže ísť o osobu zatvorenú v továrni alebo a ktorej najmä dôveruje. Je vskutku bežné, že na ovplyvňova- na stavbe, neplateného pracovníka v poľnohospodárstve, nie obete sa využívajú emocionálne väzby. Existujú prípady, osobu vykorisťovanú na prostitúciu alebo nútenú k trestnej kedy si takéto osoby dokonca nie sú vedomé toho, že napr. činnosti, dieťa žobrajúce na ulici, vykorisťovaného pracovníka šírením správy o pracovných príležitostiach alebo iných po- v domácnosti a ďalších. nukách ohrozujú svojich blízkych. Potenciálne obete, najmä zo zraniteľných skupín, môžu osloviť aj neznámi ľudia, ktorí Obeťou obchodovania s ľuďmi sa môže stať ktokoľvek: sa ich snažia prilákať ponukou práce a bývania, neoficiálne- Obchodníci môžu „využívať“ osoby rôzneho veku, pohlavia, ho zamestnania, výmenným obchodom tovarov a služieb, etnického, kultúrneho alebo iného pôvodu s cieľom dosiah- prostredníctvom zoznamky, „randením“ alebo inými vzťahmi nuť nezákonný zisk. Obete sa dostávajú do pasce podvo- „príliš dobrými na to, aby to bola pravda“. Často sa snažia dom, vrátane klamstiev o povahe požadovaných služieb ale- nadviazať bližšie prepojenie a navrhnú „riešenie“ náročnej si- bo prísľubu mzdy, ktorá bude vyplatená jedného dňa, násilia, tuácie, v ktorej sa človek môže nachádzať. vyhrážok aj voči ich blízkym, dlhového otroctva alebo iných foriem kontroly. Z týchto dôvodov je pre nich mimoriadne Obchodníci s ľuďmi čoraz častejšie využívajú internet na pri- náročné dostať sa k pomoci. Treba mať na pamäti, že po- lákanie a získanie potenciálnych obetí, napríklad prostred- kým obete môžu spočiatku súhlasiť s poskytovaním určitých níctvom sociálnych médií, webových stránok, chatov a dis- služieb alebo práce, nesúhlasia so svojim vykorisťova- kusných fór, vyhľadávacích portálov práce, herných alebo ním, páchaním trestnej činnosti alebo prácou za malý alebo zoznamovacích stránok a iných online platforiem či aplikácií. žiadny plat v náročných a často neľudských podmienkach. Šifrované (dôverné) aplikácie (vrátane takých ako Telegram, Viber alebo WhatsApp) sú z dôvodu dôvernosti prednostňo- 1 https://www.osce.org/files/f/documents/6/6/101002.pdf vané prostriedky komunikácie. strana 1 2 Kto sú zraniteľné skupiny využívané na ob- chodovanie s ľuďmi a vystavované väčšiemu riziku v kontexte vojny proti Ukrajine?

Odhaduje sa, že od 24. februára 2022 utrpelo dôsledkami Napriek bezprecedentným opatreniam v ochrane a pomo- vojny na Ukrajine priamo či nepriamo 32 miliónov ľudi.2 ci, ktoré zaviedli štáty ako reakciu na humanitárnu krízu, Od začiatku vojny viac ako polovica Ukrajincov prišla o pretrvávajú vo väčšine prijímajúcich krajín rôzne integračné príjem3, viac ako šesť miliónov ľudí z Ukrajiny požiadalo o výzvy, akými sú napr. nedostatok ubytovacích zariadení, dočasnú ochranu v zahraničí4 a viac ako päť miliónov bolo jazykové bariéry, nedostatočné zariadenia starostlivosti vnútorne vysídlených.5 o deti a možnosti vzdelávania, problémy v prístupe k zá- robkovej činnosti, ťažkosti pri uznávaní odbornej kvalifiká- Asi 90 % ľudí pociťujúcich dopady vojny sú ženy a deti6 – cie a vzdelania. Navyše, s pokračovaním vojny sa výzvy populácia, ktorá je obzvlášť ohrozená obchodovaním s k dlhodobej integrácii resp. ekonomické ťažkosti (spotre- ľuďmi. Riziko obchodovania je vyššie tiež pri určitých iných bované úspory, nedostatok príjmu alebo reálnych pracov- skupinách, akými sú deti bez sprievodu, odlúčené deti a ných príležitosti) stali zjavnými a môžu spôsobovať doda- deti cestujúce s dospelými, ktorých vzťah k deťom ne- točné pohyby v rámci EÚ a vo svete, vrátane návratu na možno overiť; ďalej ľudia, ktorí boli v minulosti vnútorne Ukrajinu. vysídlení v rámci Ukrajiny alebo ľudia, ktorí nemajú prístup k dočasnej ochrane, pretože nie sú na ňu oprávnení ale- Tieto a ďalšie faktory vedú k zvýšovaniu rizík potenciálneho bo z dôvodu chýbajúcich či nesprávnych informácií; ľudia, zneužívania a vykorisťovania ľudí v samotnej Ukrajine, ako ktorí nie sú Ukrajinci, vrátane osôb bez dokladov a osôb aj v prihraničných a cieľových krajinách8. Navyše, ako uká- bez štátnej príslušnosti; ukrajinskí Rómovia; ľudia patriaci zali predchádzajúce migračné krízy, zločinecké skupiny do LGBTQI+ komunity; starší ľudia a ľudia s duševným a alebo jednotlivci využívajú veľké toky ľudí na vykorisťovanie fyzickým znevýhodnením.7 tých najzraniteľnejších v krajinách pôvodu, v tranzitných a cieľových krajinách. Aby sa zabezpečila cielená prevencia ako aj záchrana a pomoc obetiam, prioritou by mala byť včasná identifikácia potenciálneho i predpokladaného ob- chodovania s ľuďmi.

Asi 90 % ľudí pociťujúcichdôsledky vojny sú ženy a deti – populácia, ktorá je obzvlášťohrozená obchodom s ľuďmi.”

strana 2 3 Signály obchodovania s ľuďmi, ktoré môžu spozorovať osoby prvého kontaku

Osoby prvého kontaku patria medzi prvé zainteresované Treba poznamenať, že tento zoznam nie je vyčerpávajúci a strany, ktoré môžu prísť do styku s obeťou obchodova- osoby prvého kontaku sa môžu stretnúť aj s inými znakmi nia s ľuďmi alebo spozorovať podozrivú situáciu. Existujú obchodovania s ľuďmi. Celkovo sú osoby prvého kontaku určité ukazovatele alebo znaky, ktoré môžu pomôcť iden- povzbudzovaní k tomu, aby reagovali na vzniknuté situá- tifikovať potenciálne alebo predpokladané obete a prípady cie hneď ako sa objavia i najmenšie náznaky obchodova- obchodovania s ľuďmi. nia s ľuďmi, pretože to môže byť rozhodujúce pri prevencii trestných činov alebo za účelom včasnej pomoci obetiam. Tu sú niektoré z „varovných signálov“, ktoré môžu naznačovať obchodovanie s ľudmi alebo ich vyko- risťovanie, ktoré je možné spozorovať pri interakcii s obzvlášť zraniteľnými osobami alebo pri posky- tovaní služieb takýmto osobám.9

Potenciálna situácia obchodovania s ľuďmi, kde Predpokladaná situácia obchodovania s ľuďmi, riziko vzniku obchodovania s ľuďmi je vysoké: kde je pravdepodobné, že sa tak už deje:

R Ľudí zasiahnutých vojnou oslovujú bez požiadania ne- R Osobu utekajúcu pred vojnou transportovali z jedné- známe osoby s ponukou zamestnania, bývania, pre- ho miesta na druhé, resp. z jednej krajiny do druhej; pravy alebo inej pomoci; R Ľudí nútia vykonávať prácu, služby alebo ich nútia k R V blízkosti úkrytov, dočasného ubytovania alebo sexu bez súhlasu resp. podrobujú ich psychologické- iných zariadení poskytujúcich pomoc alebo doprav- mu tlaku a manipulácii, aby získali ich súhlas (napr. so ných stredísk možno pozorovať neznáme osoby, kto- žiadosťou o výkon domácich prác alebo poskytovanie ré sa snažia v súkromí stretnúť s osobami, ktoré sú na sexuálnych služieb „ako vyjadrenie vďaky majiteľovi úteku pred vojnou; ubytovania“ alebo za možnosť zostať bývať);

R Od ľudí zasiahnutých vojnou žiadajú, aby zaplatili za R Iná osoba zadržiava doklady totožnosti alebo cestov- sprostredkovateľské služby pri pomoci s hľadaním né doklady (resp. iné osobné dokumenty); práce alebo zamestnania; R Iná osoba obmedzuje alebo kontroluje slobodu pohy- R Človeku, ktorý uteká pred vojnou, ponúknu prácu s bu alebo prejavu a človek nemôže slobodne kontak- nereálne vysokým platom alebo dohodu, ktorá vyze- tovať priateľov a rodinu; rá pridobre na to, aby to bola pravda, či neoficiálne zamestnanie alebo mu neposkytnú všetky informácie R Pracovné podmienky sú v rozpore s ustanovenou pra- o pracovných podmienkach (napríklad ponuka práce covnou legislatívou vrátane pracovného času, práv pre vodičov bez osobitných požiadaviek a s vysokým a benefitov zamestnancov, normami sociálneho za- platom môže byť verbovaním na trestnú činnosť – bezpečenia alebo zamestnávateľ nerešpektuje dohod- pašovanie migrantov); nuté pracovné podmienky alebo finančné dojednania;

R Človeka lákajú alebo vyvíjajú naňho tlak, aby prišiel do R Osoba dostáva nízku alebo žiadnu mzdu alebo nemá krajiny/na miesto určenia; prístup k svojim finančným prostriedkom vrátane so- ciálnych dávok; R Osoba/skupina osôb, ktorá náhle uteká pred vojnou zmizne z ubytovacieho zariadenia alebo nepríde na R Osoba vykazuje známky fyzického, sexuálneho resp. dohodnuté stretnutia s poskytovateľmi pomoci. emocionálneho násilia;

R Na osobu vyvíjajú tlak, aby splatila pôžičky a dlhy (obchodníkovi s ľuďmi);

R Osoba sa bojí hovoriť, pretože si myslí, že ju sledujú.

9 Konkrétnejšie ukazovatele týkajúce sa detských obetí obchodovania s ľuďmi nájdete na: https://www.unicef.org/eca/reports/practical-guide-identification-victims-and-persons-risk-trafficking-human-beings

strana 3 4 Čo treba zohľadniť pri obchodovaní s ľuďmi a tipy na interakciu

Úlohou osôb prvého kontaku síce nie je vypočúvaťobete obchodovania s ľuďmi alebo ich oficiálne identifikovať, i tak si aj počiatočná interakcia v takýchto prípadoch vyžaduje osobitný prístup.

V nasledujúcej časti sú uvedené základné usmerne- niak prvému kontaku a interakcii s predpokladanou obeťou obchodovania s ľuďmi.10

Vytvorte bezpečné a chránené prostredie Poskytnite informácie o obchodovaní s ľuďmi, na rozhovor identifikačných postupoch a osobitných právach Potenciálnu obeť možno oddeliť (najmä ak sa nachádza obetí obchodovania s ľuďmi a o možnostiach vo väčšej skupine ľudí, napríklad v autobuse) do bez- pomoci pečnej zóny, kde je vytvorený nejaký osobný priestor na Ak to je možné, poskytnite ich v písomnej podobe a v pokračovanie v rozhovore. jazyku, ktorému predpokladaná obeť rozumie. Takéto brožúry treba mať pripravené vopred v spolupráci s ná- Vytvorte príležitosť na jasnú komunikáciu rodným úradom pre boj proti obchodovaniu s ľuďmi, aby Ak je údajnou obeťou cudzinec z určitého etnika, bola zaručená správnosť informácií vrátane kontaktných je nevyhnutné nájsť tlmočníka resp. kultúrneho médiáto- údajov. Pripomíname, že videá alebo tlačené materiály o ra, najlepšie rovnakého pohlavia ako potenciálna obeť. obchodovaní s ľuďmi vystavené napríklad v čakárňach môžu tiež pomôcť začať rozhovor. Požiadajte osobu o súhlas so začatím rozhovoru Obete obchodovania môžu byť viac, ale aj menej ochot- Po identifikácii oslovte príslušný úrad pre né podeliť sa o informácie o ich situácii, preto je potreb- boj proti obchodovaniu s ľuďmi né vždy žiadať o súhlas. Po predchádzajúcom súhlase predpokladanej obete bezodkladne informujte miestneho koordinátora boja Pýtajte sa, čo potrebujú11 proti obchodovaniu s ľuďmi alebo príslušný orgán, kto- Je dôležité venovať pozornosť naliehavým a základným rý vybaví nasledujúci proces identifikácie a postúpenia potrebám včas a riešiť ich. Ľudia, ktorí utekajú pred voj- údajnej obete obchodovania k podpore a ochrane. V prí- nou, najmä, ak boli vystavení obchodovaniu s ľuďmi, pade, že príslušný orgán patrí k orgánom presadzovania môžu trpieť viacerými traumatickými zážitkami a teda práva a predpokladaná obeť si neželá spolupracovať, prejavovať náhle emocionálne a iné reakcie, ktoré osoby je veľmi dôležité, aby namiesto toho dostala možnosť prvého kontaku majú byť pripravení riešiť. hovoriť so špecialistom vyškoleným na boj proti obcho- dovaniu s ľuďmi (napr. mimovládne organizácie, služby Posúďte, či je obeťou dieťa vyplývajúce zo zákona/verejné sociálne služby). V prípade maloletého dieťaťa je potrebné oboznámiť prí- slušné orgány ochrany dieťaťa (resp. iné príslušné úra- Zabezpečte postupy prispôsobené situácii dy podľa vnútroštátnej legislatívy a štandardných pra- Je dôležité, aby každá organizácia, ktorá pracuje s ľuďmi covných postupov), aby mohol byť v prípade potreby utekajúcimi pred vojnou a ďalšími zraniteľnými skupina- ustanovený opatrovník a tak bol zabezpečený najlepší mi, ustanovila pre svojich zamestnancov a dobrovoľníkov záujem dieťaťa. jasné postupy, ktoré sa dodržiavajú v prípade podozre- nia, že ide o predpokladanú obeť alebo prípad obcho- dovania s ľuďmi. Je tiež nevyhnutné, aby všetky postupy týkajúce sa predpokladanej obete citlivo zohľadňovali pohlavie, vek a kultúrne špecifiká tejto osoby.

10 https://www.osce.org/cthb/413123 11 https://www.osce.org/odihr/549793

strana 4 Nasledujúce otázky počas úvodného rozhovoru môžu pomôcť odhaliťznámky obchodovania s ľuďmi:

R Zaplatil /sľúbil vám niekto zisk/peniaze/lepšiu budúc- R Žiadali od vás poskytnutie akýchkoľvek „láskavostí“ nosť, aby vás povzbudil k tomu, aby ste sa vydali na (napr. vykonávanie domácich prác alebo poskytova- túto cestu? Vyhrážal sa vám niekto, že musíte podnik- nie sexuálnych služieb) ako výraz vďaky poskytova- núť túto cestu?f? teľovi ubytovania alebo ako podmienku zotrvania vo vašom ubytovaní? R Zadĺžili ste sa, aby ste podnikli túto cestu, a ak áno, vyvíja niekto na vás tlak, aby ste splatili tento dlh? R Myslíte si, že ste boli vystavený fyzickému, duševné- mu, sexuálnemu násiliu alebo zlému zaobchádzaniu R Sľúbili vám prácu a ubytovanie, ale podmienky sa počas cesty alebo po príchode do tejto krajiny? ukázali byť celkom iné? R Nútili vás kradnúť, žobrať, prostituovať alebo nahrávať R Zobrali vám doklady (napr. pas, cestovné doklady, pornografický materiál/používať webkameru? povolenie na pobyt) a niekto ich zadržiava? R Vyhráža sa niekto vám alebo vašej rodine? R Dostali ste pracovnú zmluvu a podpísali ste ju? Ja- vili sa vám podmienky uvedené v zmluve ako „spra- R Nútili vás klamať úradom, rodine alebo iným ľuďom? vodlivé“ (napr. sú predpokladaný plat a pracovný čas primerané?) Ak už pracujete, zodpovedajú skutočné R Navrhol vám niekto použiť falošnú identitu alebo iné podmienky sľubovaným alebo tým, ktoré sú uvedené doklady? v pracovnej zmluve? R Máte prístup k svojmu sociálnemu zabezpečeniu resp. výplate; môžete osobne hospodáriť s peniazmi?

Treba poznamenať, že mnohé obete obchodovania sa interakcie so štátnymi orgánmi a nemajú dôveru v inšti- za také nepovažujú (t.j. nestotožňujú sa), pretože môžu túcie vzhľadom na zlé skúsenosti s úradníkmi v regióne byť vo fáze transferu alebo všeobecne vo fáze pred ich alebo krajine pôvodu. V niektorých prípadoch môže mať skutočným vykorisťovaním. Iní môžu považovať to, čo sa obeť vzťah s obchodníkom a emocionálne cíti povinnosť deje (vzhľadom na ich kultúru alebo predchádzajúce skú- ho nenahlásiť. Iní sa môžu obávať stigmatizácie, najmä senosti), za normálne alebo majú strach z odvety zo stra- ak boli vystavení sexuálnemu a intímnemu zneužívaniu. Z ny ich obchodníkov. Niektoré obete, najmä migranti bez týchto dôvodov je proaktívny skríning príznakov obchodo- dokladov alebo tí, ktorí sú nútení páchať trestné činy, sa vania s ľuďmi ako aj riadne postúpenie informácie a hláse- môžu vyhýbať identifikácii úradmi zo strachu pred trestom nie osobami prvého kontaku v teréne rozhodujúce pre čo (napr. strach z deportácie alebo trest za svoje nezákonné najvčasnejšie zamedzenie trestnému činu alebo pre preru- postavenie). Môžu byť medzi nimi osoby, ktoré sa obávajú šenie cyklu vykorisťovania.

strana 5 5 Postúpenie informácie: Koho kontaktovať, dostupné linky pomoci a koordinátori boja proti obchodovaniu s ľuďmi

Je dôležité mať na pamäti, že predpokladanú obeť ob- Užitočné odkazy na identifikáciu príslušných vnút- chodovania s ľuďmi nemožno nahlásiť polícii ani inému roštátnych kontaktov v krajine, kde pôsobíte: úradu bez jej predchádzajúceho súhlasu. Daná osoba má byť informovaná o postupe úradného hlásenia a má Be Safe – čísla, na ktoré sa môžete obrátiť, aby dostať príslušné kontaktné informácie uvedené vyššie. ste dostali oficiálne informácie a pomoc v prípa- Osoby prvého kontaku majú tiež dodržiavať zavedený de podozrenia alebo v situácii obchodovania s postup na zdieľanie informácií o prípade s vnútroštát- ľuďmi nymi orgánmi bez zverejnenia totožnosti a osobných úda- https://www.helpforukrainians.info/contact-info/ jov obete. Ak obeť žiada osobu prvého kontaku o pomoc pri kontaktovaní úradov, takáto podpora sa má poskytnúť Prehľad vnútroštátnych osôb zasahujúcich v okamžite. oblasti boja proti obchodovaniu s ľuďmi a dôle- žitých kontaktov v členských štátoch EÚ: Aby sa zabezpečilo, že postúpenie veci vnútroštátnym or- https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/internal- gánom a komunikácia s nimi prebehnú hladko, dôrazne sa security/organised-crime-and-human-trafficking/ odporúča byť vopred oboznámený s vnútroštátnymi together-against-trafficking-human-beings/eu- a miestnymi/komunitnými mechanizmami a poznať countries_en orgány boja proti obchodovaniu s ľuďmi, vytvoriť si pracovné kontakty a dohodnúť sa na postupoch. Vnútroštátne linky pomoci v EÚ Tieto kontakty môžu tiež poučiť osoby prvého kontaku o https://ec.europa.eu/home-affairs/policies/internal- existujúcich právnych predpisoch upravujúcich boj proti security/organised-crime-and-human-trafficking/ obchodovaniu s ľuďmi a ich rámcoch v krajine, čo by po- together-against-trafficking-human-beings/national- mohlo zasadiť ich úsilie do vnútroštátneho kontextu. hotlines_en

Publikácia je vypracovaná v rámci mimorozpočtového projektu „Prevencia obchodovania s ľuďmi a reakcia naňuprostred humanitárnej krízy súvisiacej s vojnou na Ukrajine“ a realizovaná s finančnou podporou vlád Fínska, Francúzska, Nemecka, Maďarska, Japonska, Lichtenštajnska, Poľska, Španielska, Švajčiarska, Spojeného kráľovstva, a USA.

12 https://www.osce.org/cthb/413123

strana 6

Oficina del Representante Especial y Coordinador para Combatir la Trata de Personas

Identificación de la Trata de Personas Relacionada con la Crisis Humanitaria Derivada de la Guerra contra Ucrania Informe para los Profesionales en Primera Línea

1 ¿Qué es la trata de personas?

La trata de personas es un delito complejo que viola los dere- forma de consentimiento que la víctima haya dado inicialmente. chos humanos fundamentales, especialmente los relacionados Además, los niños son considerados a priori vulnerables debido con la libertad y la integridad personal. Implica la explotación de a su edad, falta de experiencia de vida e inmadurez emocional, un ser humano, generalmente con fines de lucro. Existen diver- por lo que su “consentimiento” para ser involucrados en esque- sas formas de explotación a las que las víctimas pueden ser so- mas de trata nunca se toma en cuenta. metidas, como la explotación sexual (prostitución o pornografía), la explotación laboral, la extracción de órganos, el matrimonio Es muy importante señalar que los Estados no deben proce- forzado, o la comisión de otros delitos (hurto, tráfico de drogas, sar a las víctimas de la trata, y, por lo tanto, no deben imponer fraude en línea, tráfico de migrantes e incluso el reclutamiento sanciones (incluyendo multas o encarcelamiento) a las personas de otras víctimas para la trata de personas). La trata no requie- traficadas por los delitos cometidos en conexión con su trata1. re necesariamente el cruce de fronteras; cualquier persona que contribuya a la explotación, ya sea transportando, albergando, El reclutamiento de una persona para una situación de reclutando o explotando a alguien, es responsable del delito. trata puede ocurrir de varias maneras. En muchos casos, esto sucede a través de amigos, conocidos, familiares o una persona La trata de personas puede encontrarse en todas partes de con la que la víctima tiene una relación íntima y, sobre todo, en nuestras sociedades, en prácticamente todos los sectores de quien confía. De hecho, es común que se utilicen las conexio- la economía y ámbitos de la vida. Puede involucrar a una per- nes emocionales con una víctima para ejercer influencia. Hay sona confinada en una fábrica o en un sitio de construcción, casos en los que estas personas ni siquiera son conscientes un trabajador agrícola no remunerado, alguien explotado en la de que, al difundir mensajes sobre oportunidades de empleo u prostitución o forzado a cometer un delito, un niño mendigando otras ofertas, están poniendo en peligro a sus seres queridos. en la calle, o un trabajador doméstico explotado, entre otros. Las víctimas potenciales, particularmente de grupos vulnera- bles, también podrían ser abordadas por extraños que intentan Cualquier persona puede ser víctima de trata: los tratan- atraerlas con ofertas de trabajo y vivienda “demasiado buenas tes pueden “utilizar” a personas de diferentes edades, géneros, para ser verdad”, empleo no oficial, trueque de bienes y servi- orígenes étnicos, culturales u otros para obtener beneficios ilíci- cios, solicitudes de amistad, citas u otras relaciones, a menudo tos. Las víctimas son atrapadas mediante engaños, promesas buscando establecer una conexión más cercana y sugiriendo de pago de salarios en algún momento, violencia, amenazas una “solución” a una situación difícil que la persona podría estar (incluso contra sus seres queridos), servidumbre por deudas u enfrentando. otras formas de control. Esto hace que sea extremadamente di- fícil para ellas pedir ayuda. Es importante destacar que, aunque Cada vez más, los tratantes utilizan Internet para atraer y las víctimas puedan haber aceptado inicialmente prestar ciertos reclutar a posibles víctimas, por ejemplo, a través de canales servicios o realizar trabajos, no consienten ser explotadas, de redes sociales, sitios web, chats y salas de chat, portales de cometer un delito o trabajar en condiciones desafiantes, a me- búsqueda de empleo, sitios de juegos o citas, y otros foros o nudo inhumanas, con poca o ninguna remuneración. Los ele- aplicaciones en línea. Las aplicaciones cifradas (confidenciales), mentos de engaño, coerción u otros medios de control están como Telegram, Viber o WhatsApp, son los medios de comuni- presentes en estas situaciones, haciendo irrelevante cualquier cación preferidos debido a la confidencialidad.

1 https://www.osce.org/files/f/documents/6/6/101002.pdf page 1 2 ¿Qué personas son vulnerables a la trata de personas y están en mayor riesgo en el contexto de la guerra contra Ucrania?

Desde el 24 de febrero de 2022, se estima que 32 millo- A pesar de las medidas de protección y asistencia sin pre- nes de personas en Ucrania han sufrido directa o indirec- cedentes implementadas por los Estados para respon- tamente los efectos de la guerra2. Desde el inicio del con- der a la crisis humanitaria, persisten varios desafíos de flicto, más de la mitad de los ucranianos han perdido sus integración en la mayoría de los países receptores, tales ingresos3, más de seis millones de personas de Ucrania como: escasez de instalaciones de alojamiento, barreras han buscado protección temporal en el extranjero4, y más lingüísticas, oportunidades insuficientes de cuidado infan- de cinco millones han sido desplazadas internamente5. til y educación, dificultades para acceder a un empleo re- munerado, problemas para validar las calificaciones pro- Alrededor del 90% de las personas que huyen de la gue- fesionales y educativas, entre otros. Además, a medida rra son mujeres y niños6, una parte de la población que que la guerra continúa, se han evidenciado desafíos en está en particular riesgo de trata de personas. Los riesgos la integración a largo plazo y/o dificultades económicas de trata también son mayores para ciertos otros grupos: (ahorros agotados, falta de ingresos u oportunidades la- niños no acompañados y separados y niños que viajan borales realistas), lo que podría causar movimientos adi- con adultos cuya relación con ellos no puede verificarse; cionales dentro de la UE y en todo el mundo, incluidos personas que previamente fueron desplazadas dentro de retornos a Ucrania. Ucrania; personas que no pueden acceder a la protección temporal, porque no son elegibles o por falta de informa- Estos y otros factores han llevado al aumento de los ries- ción; no ucranianos, incluyendo personas indocumenta- gos de abuso potencial y situaciones de explotación tanto das y apátridas; población romaní ucraniana; personas en Ucrania como en los países fronterizos y de destino8. LGBTQI+; ancianos; y personas con discapacidades Asimismo, como lo han demostrado crisis migratorias an- mentales y físicas7. teriores, los grupos o individuos criminales aprovecharán los grandes flujos de personas para explotar a los más vulnerables en los países de origen, tránsito y destino. Por ello, la identificación temprana de situaciones potenciales y presuntas de trata de personas debe ser priorizada para garantizar tanto la prevención específica como el rescate y asistencia a las víctimas.

Alrededor del 90% de las personas que huyen de la guerra son mujeres y niños, una parte de la población que está en particular riesgo de trata de personas.”

page 2 3 Señales de trata de personas que pueden ser observadas por profesionales en primera línea.

Los profesionales en primera línea están entre los primeros Cabe señalar que esta lista no es exhaustiva y los profe- actores que podrían entrar en contacto con una víctima de sionales en primera línea pueden encontrarse con otras trata de personas u observar una situación sospechosa. señales de trata de personas. En general, se alienta a los Existen ciertos indicadores o señales que pueden ayudar profesionales en primera línea a reaccionar ante las situa- a identificar posibles o presuntas víctimas y casos de trata. ciones tan pronto como aparezca el más mínimo indicio de trata, ya que podría ser crucial para prevenir el delito o Aquí algunos de los “indicadores de alerta” que asistir a las víctimas de manera oportuna. pueden señalar una situación de trata o explota- ción al interactuar con o brindar servicios a personas particularmente vulnerables9:

Posible situación de trata de personas, donde los Situación presunta de trata de seres humanos en riesgos de que ocurra la trata son altos: la que es probable que la trata ya esté ocurriendo:

R Las personas que huyen de la guerra son abordadas R Una persona que huye de la guerra ha sido traslada- por desconocidos sin haberlo solicitado, quienes les da de un lugar a otro y/o de un país a otro. ofrecen empleo, alojamiento, transporte u otro tipo de ayuda. R Las personas son forzadas a realizar trabajos, servi- cios o actos sexuales sin su consentimiento y/o son R Se observan personas desconocidas cerca de refu- sometidas a presión psicológica y manipulaciones gios, alojamientos temporales, centros de asistencia para obtener su consentimiento (por ejemplo, se les o estaciones de transporte, intentando reunirse en pide que realicen trabajos domésticos o proporcio- privado con quienes huyen de la guerra. nen servicios sexuales “para expresar su gratitud al anfitrión” o para poder quedarse en la casa). R Se les pide a las personas que huyen de la guerra que paguen por servicios intermediarios para encon- R Otros retienen los documentos de identidad o de via- trar empleo. je (y/u otros documentos personales) de la persona.

R A una persona que huye de la guerra se le ofrece R La libertad de movimiento o de expresión ha sido res- un trabajo con un salario exageradamente alto, un tringida o controlada por otra persona, y el individuo acuerdo que parece demasiado bueno para ser ver- no puede comunicarse libremente con amigos y fa- dad, un empleo no oficial o no se le proporciona in- miliares. formación completa sobre las condiciones laborales (por ejemplo, una oferta de trabajo como conductor R Las condiciones laborales contradicen la legislación sin requisitos específicos y con un pago elevado po- laboral establecida, incluyendo las horas de traba- dría ser un reclutamiento para actividades criminales, jo, los derechos y beneficios de los empleados, los como el tráfico de migrantes). estándares de seguridad social, o el empleador no respeta las condiciones laborales acordadas o los R Una persona es atraída o presionada para trasladarse acuerdos financieros. a un país o lugar de destino.

R Una persona o grupo de personas que huyen de la guerra desaparecen repentinamente de los aloja- mientos o no se presentan a las reuniones programa- das con los proveedores de asistencia.

9 Para obtener indicadores más específicos relacionados con niños víctimas de trata, por favor, consulte https://www.unicef.org/eca/reports/practical-guide-identification-victims-and-persons-risk-trafficking-human-beings

page 3 4 Consideraciones y consejos para interactuar sobre la trata de personas

Aunque no es el papel de los profesionales en primera línea entrevistar a las víctimas de trata o identificarlas ofi- cialmente, incluso la interacción inicial en tales casos re- quiere ciertas consideraciones.

A continuación, se presentan pautas esenciales sobre el contacto inicial y las interacciones con una presunta víctima de trata.10

Proporcione un entorno seguro Proporcione información sobre la trata y protegido para la conversación de personas, procedimientos de identificación La posible víctima puede ser separada (especialmente y los derechos específicos de las víctimas de si se encuentra en un grupo grande de personas, por trata de personas y opciones de asistencia ejemplo, en un autobús) a un área segura donde se or- Si es posible, proporcione esta información en formato ganice un espacio personal para una conversación de escrito y en un idioma que comprenda la presunta vícti- seguimiento. ma. Estos materiales deben prepararse con anticipación en cooperación con la autoridad nacional contra la trata Cree una oportunidad para para garantizar la precisión de la información, incluidos una comunicación clara los detalles de contacto. Tenga en cuenta que los ma- Cuando la presunta víctima es extranjera y de una etni- teriales en video o impresos sobre la trata de personas cidad específica, es esencial encontrar un intérprete y/o exhibidos, por ejemplo, en áreas de espera, también mediador cultural, preferiblemente del mismo género podrían ayudar a iniciar la conversación. que la posible víctima. Identifique y contacte a la autoridad Solicite el consentimiento de la persona competente contra la trata para iniciar la conversación Con el consentimiento previo de la presunta víctima, in- Las víctimas de trata pueden estar más o menos dispues- forme de inmediato al coordinador local contra la trata o tas a compartir información sobre su situación, por lo que a la autoridad competente, quien se encargará del pro- se debe solicitar consentimiento en todo momento. ceso posterior de identificación y derivación de la pre- sunta víctima de trata a apoyo y protección. En el caso Pregunte que se necesita11 de que la autoridad competente pertenezca a la aplica- Es importante prestar atención y abordar las necesi- ción de la ley y la presunta víctima no desee cooperar, dades básicas urgentes de manera oportuna. Las per- es de gran importancia que se le brinde la oportunidad sonas que huyen de la guerra, especialmente si están de hablar con un especialista en trata de personas ca- sometidas a trata de personas, podrían haber sufrido pacitado (por ejemplo, ONGs, servicios sociales estata- múltiples experiencias traumáticas y, por lo tanto, mos- les/públicos). trar reacciones emocionales y otras reacciones repenti- nas que los profesionales en primera línea deben estar Asegure procedimientos adaptados preparados para manejar. Es crucial que cualquier organización que trabaje con personas que huyen de la guerra y otros grupos vulnera- Evalúe si la víctima es un niño bles establezca procedimientos claros para su personal En el caso de un menor (niño), deben notificarse a los y voluntarios a seguir cuando se sospeche de una víc- departamentos de protección infantil pertinentes (y/o tima o caso de trata de personas. También es esencial otras autoridades competentes, según la legislación na- que todos los procedimientos hacia la presunta víctima cional y los Procedimientos Operativos Estándar) para de trata sean sensibles al género, la edad y las especifi- que se designe un tutor si es necesario y se garantice cidades culturales de la persona. que se respete su interés superior.

10 https://www.osce.org/cthb/413123 11 https://www.osce.org/odihr/549793

page 4 Las siguientes preguntas podrían ser útiles para revelar las señales de trata de personas durante la conversación inicial:

R ¿Alguien pagó o prometió ganancias/dinero/un mejor R ¿Se te ha pedido que realices algún “favor” (por ejem- futuro para animarte a emprender el viaje? plo, hacer trabajos domésticos o proporcionar servi- cios sexuales) como agradecimiento a tu arrendador o R ¿Alguien te amenazó para que emprendieras el viaje? como condición para permanecer en tu alojamiento?

R ¿Te endeudaste para emprender el viaje y, en caso R ¿Crees que has sido sometido a violencia o abuso afirmativo, alguien ejerce presión para que pagues físico, mental o sexual en tu camino o después de esa deuda? llegar a este país?

R ¿Te prometieron un trabajo y un hogar, pero las con- R ¿Te han obligado a robar, mendigar, prostituirte o gra- diciones resultaron ser muy diferentes? bar material pornográfico/webcamming?

R ¿Te han quitado tus documentos (por ejemplo, pasa- R ¿Alguien te está amenazando a ti o a tu familia? porte, documentos de viaje, permiso de residencia) y están retenidos por otra persona? R ¿Te obligan a mentir a las autoridades, a tu familia o a otras personas? R ¿Has recibido y firmado un contrato de trabajo? ¿Las condiciones establecidas en el contrato te parecen R ¿Alguien te sugirió usar una identidad falsa u otros “justas” (por ejemplo, ¿se prevé un pago y son razo- documentos? nables las horas de trabajo?)? Si ya estás trabajando, ¿las condiciones reales corresponden a las prome- R ¿Tienes acceso a tus pagos de seguridad social y/o tidas o las especificadas en el contrato de trabajo? salario y puedes gestionar el dinero que recibes?

Cabe señalar que muchas víctimas de trata de personas tan preocupados por la interacción con las autoridades no se reconocen como tales (es decir, no se identifican a gubernamentales y carezcan de confianza en las institu- sí mismas) ya que pueden estar en la fase de transferen- ciones debido a malas experiencias con dichos funciona- cia o en una fase general antes de su explotación real. rios en su región o país de origen. En algunos casos, la Otros pueden normalizar lo que está sucediendo (dada víctima puede tener una relación con el tratante y sentirse su cultura o experiencia previa) o temer represalias de sus emocionalmente obligada a no denunciarlo. Otros pue- tratantes. Algunas víctimas, particularmente migrantes in- den temer la estigmatización, especialmente si han sufri- documentados o aquellas obligadas por sus tratantes a do abuso sexual e íntimo. Por ello, la detección proactiva cometer actos delictivos, pueden evitar identificarse ante de las señales de trata, así como la adecuada derivación e las autoridades por temor a ser castigadas por ellas (por informes por parte de los profesionales en primera línea en ejemplo, miedo a la deportación o a ser castigadas por el terreno, son decisivos para prevenir el delito o romper el su estatus irregular). Puede haber individuos que se sien- ciclo de explotación lo antes posible.

page 5 5 Derivación: ¿A quién se debe contactar, qué líneas de ayuda están disponibles y quiénes son los coordinadores contra la trata?

Es importante tener en cuenta que una presunta víctima A continuación, se presentan enlaces útiles para de trata no puede ser reportada a la policía u otras au- identificar los contactos nacionales relevantes en toridades sin el consentimiento previo de la persona. el país en el que opera: Se debe informar a la persona sobre el procedimiento de denuncia oficial y proporcionar la información de contacto Be Safe – Números para contactar y recibir in- respectiva, como se mencionó anteriormente. Los profe- formación oficial y asistencia en caso de sospe- sionales en primera línea también deben seguir el pro- cha o cuando se esté en una situación de trata: cedimiento establecido12 para compartir la informa- https://www.helpforukrainians.info/contact-info/ ción sobre el caso con las autoridades nacionales sin revelar la identidad y los datos personales de la víctima. Resumen de la respuesta nacional contra la Si la persona solicita apoyo a los profesionales en primera trata y contactos importantes en los Estados línea para contactar a las autoridades, dicho apoyo debe miembros de la UE: proporcionarse de inmediato. https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/internal- security/organised-crime-and-human-trafficking/ Para asegurar que la derivación y la comunicación con together-against-trafficking-human-beings/eu- las agencias nacionales funcionen sin problemas, se re- countries_en comienda encarecidamente conocer los mecanis- mos y agencias nacionales y locales/comunitarios Líneas directas nacionales en la UE: contra la trata, establecer contactos de trabajo y https://ec.europa.eu/home-affairs/policies/internal- acordar procedimientos con anticipación. Estos con- security/organised-crime-and-human-trafficking/ tactos también pueden iluminar a los profesionales en together-against-trafficking-human-beings/national- primera línea sobre la legislación y los marcos existentes hotlines_en contra la trata en el país, lo que sería útil para enmarcar sus esfuerzos en el contexto nacional.

Esta publicación se desarrolla en el marco del Proyecto Extrapresupuestario “Prevención y respuesta a la trata de seres humanos en el contexto de la crisis humanitaria relacionada con la guerra en Ucrania”, implementado con el apoyo financiero de los Gobiernos de Francia, Alemania, Hungría, Japón, Liechtenstein, Polonia, España, Suiza, Reino Unido y Estados Unidos.

12 https://www.osce.org/cthb/413123

page 6

Organisationen för säkerhet och OSSE:s särskilda representant och samordnare för samarbete i Europa (OSSE) arbetet med att motverka människohandel

Identifiering av människohandel med anknytning till den humanitära kris som uppstått till följd av kriget mot Ukraina Kortfattad information för första linjens personal

1 Vad är människohandel? I människohandelssituationer förekommer inslag av be- drägeri, tvång eller andra kontrollmedel, vilket gör att alla former av samtycke som offret ursprungligen lämnat blir Människohandel är ett komplext brott som kränker grund- irrelevanta. Vidare anses barn på förhand vara sårbara läggande mänskliga rättigheter, särskilt de som rör frihet på grund av sin ålder, brist på livserfarenhet och känslo- och personlig integritet. Det innebär att en människa ut- mässiga omognad, och deras ”samtycke” till att delta i nyttjas, vanligtvis i vinstsyfte. Det finns många former av människohandelsupplägg beaktas därför aldrig. utnyttjande som offren kan utsättas för, bland annat sex- uellt utnyttjande (t.ex. prostitution eller pornografi), arbets- Det är mycket viktigt att notera att stater inte ska åtala kraftsexploatering, avlägsnande av organ, tvångsäkten- offer för människohandel och därmed inte heller utdöma skap eller andra brott (t.ex. fickstölder, narkotikahandel, straff (inklusive böter eller fängelse) till personer som ut- bedrägerier på nätet, smuggling av migranter och till och satts för människohandel för brott som begåtts av dem i med rekrytering av andra offer till människohandel). Män- samband med deras människohandel. niskohandel kräver inte att man passerar en gräns, och alla som bidrar till exploateringen, oavsett om det är ge- Att rekrytera en person in i en traffickingsituation nom att transportera, hysa, rekrytera eller exploatera en kan ske på olika sätt. I många fall sker det genom vänner, person, är ansvariga för brottet. bekanta, familjemedlemmar eller en person som offret har en intim relation till och framför allt litar på. Det är i själva Människohandel finns överallt i våra samhällen, inom prak- verket vanligt att känslomässiga band till ett offer används tiskt taget alla ekonomiska sektorer och livsområden. Det för att utöva inflytande. Det finns fall där dessa personer kan handla om en person som är instängd i en fabrik eller inte ens är medvetna om att de utsätter sina nära och på en byggarbetsplats, en oavlönad jordbruksarbetare, en kära för fara, till exempel genom att sprida budskap om person som utnyttjas i prostitution eller tvingas begå brott, arbetstillfällen eller andra erbjudanden. Potentiella offer, barn som tigger på gatan, en utnyttjad hushållsarbetare, särskilt från utsatta grupper, kan också kontaktas av främ- bland andra. lingar som försöker locka dem genom ”för bra för att vara sanna” jobb- och bostadserbjudanden, inofficiella anställ- Vem som helst kan bli offer för människohandel: ningar, byteshandel med varor och tjänster, förfrågningar människohandlare kan ”använda” personer av olika ål- om bekantskap, dejting eller andra relationer, ofta i syfte der, kön, etnisk, kulturell eller annan bakgrund för att göra att skapa en närmare kontakt och föreslå en ”lösning” på olaglig vinst. Offren fångas i en fälla genom bedrägeri, t.ex. en utmanande situation som en person kan ställas inför. angående vilka tjänster som krävs eller genom löften om att deras lön ska betalas ut en dag, våld, hot, även mot Människohandlare använder i allt högre grad in- deras nära anhöriga, skuldslaveri eller andra former av ternet för att attrahera och rekrytera potentiella offer, kontroll. Detta gör det extremt svårt för dem att söka hjälp. till exempel via sociala medier, webbplatser, chattar och Man bör komma ihåg att även om offren inledningsvis kan chattrum, portaler för jobbsökning, spel- eller dejtingsaj- gå med på att tillhandahålla vissa tjänster eller arbetskraft, ter och andra onlineforum eller applikationer. Krypterade samtycker de inte till att bli utnyttjade, begå brott eller (konfidentiella) applikationer (inklusive Telegram, Viber eller arbeta med låg eller eller ingen lön under utmanande, ofta WhatsApp) är det föredragna kommunikationsmedlet på omänskliga förhållanden. grund av sekretess.

1 https://www.osce.org/files/f/documents/6/6/101002.pdf Sida 1 2 Vilka individer är sårbara för människohandel och löper större risk i samband med kriget mot Ukraina?

Sedan den 24 februari 2022 har uppskattningsvis 32 mil- Trots de exempellösa skydds- och biståndsåtgärder som joner människor i Ukraina lidit direkt eller indirekt av ef- staterna har vidtagit för att hantera den humanitära krisen fekterna av kriget.2 Sedan krigets början har mer än hälf- kvarstår olika integrationsutmaningar i de flesta mottagar- ten av ukrainarna förlorat sin inkomst3, över sex miljoner länderna, t.ex. brist på boendemöjligheter, språkbarriärer, människor från Ukraina har sökt tillfälligt skydd utomlands4 otillräckliga möjligheter till barnomsorg och utbildning, och över fem miljoner har fördrivits internt.5 svårigheter att få förvärvsarbete, svårigheter att validera yrkes- och utbildningskvalifikationer m.m. I takt med att Omkring 90% av de människor som flyr från kriget är kvin- kriget fortsätter har dessutom utmaningar med långsiktig nor och barn6 – en grupp som löper särskild risk att ut- integration och/eller ekonomiska svårigheter (förbrukade sättas för människohandel. Risken för människohandel är besparingar, brist på inkomst eller realistiska jobbmöjlig- också högre för vissa andra grupper: ensamkommande heter) blivit uppenbara och kan leda till ytterligare förflytt- och separerade barn och barn som reser med vuxna vars ningar inom EU och i världen, inklusive återvändande till relation till barnen inte kan verifieras; personer som tidigare Ukraina. varit internflyktingar i Ukraina; personer som inte kan få till- gång till tillfälligt skydd eftersom de inte är berättigade eller Dessa och andra faktorer leder till ökade risker för potentiel- på grund av brist på information eller felaktig information; la övergrepp och exploateringssituationer i Ukraina, liksom icke-ukrainare, inklusive papperslösa och statslösa; ukra- i grann- och destinationsländerna.8 Som tidigare migra- inska romer; HBTQI+-personer; äldre personer; och per- tionskriser har visat kommer dessutom kriminella grupper soner med psykiska och fysiska funktionsnedsättningar.7 eller individer att dra nytta av stora människoströmmar för att utnyttja de mest utsatta i ursprungs-, transit- och desti- nationsländerna. Därför bör tidig identifiering av potentiella och förmodade människohandelssituationer prioriteras för att säkerställa såväl riktade förebyggande åtgärder som räddning av och hjälp till offren.

Omkring 90% av de människor som flyr kriget är kvinnor och barn – en grupp som är särskilt utsatt för risk för människohandel.”

2 https://ukraine.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1861/files/documents/Survey%20results_ENG_web.pdf 3 https://ukraine.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1861/files/documents/Survey%20results_ENG_web.pdf 4 https://data.unhcr.org/en/situations/ukraine 5 https://dtm.iom.int/ukraine 6 https://data.unhcr.org/en/documents/details/96447 7 https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/tip/Conflict_Ukraine_TIP_2022.pdf 8 https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/tip/Conflict_Ukraine_TIP_2022.pdf; https://respect.international/wp-content/uploads/2022/06/The-war-in-Ukraine-and-associated-risks-of- human-trafficking-and-exploitation-Insights-from-an-evidence-gathering-roundtable-.pdf; https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23322705.2022.2128242

Sida 2 3 Tecken på människohandel som kan observeras av första linjens personal

Första linjens personal är bland de första som kan komma Det bör noteras att denna lista inte är uttömmande och i kontakt med ett offer för människohandel eller observe- att första linjens personal kan stöta på andra tecken på ra en misstänkt situation. Det finns vissa indikatorer eller människohandel. Sammantaget uppmanas första linjens tecken som kan hjälpa till att identifiera potentiella eller personal att reagera på en situation så snart som minsta presumtiva offer och fall av människohandel. tecken på människohandel uppträder, eftersom det kan vara avgörande för att förhindra brottet eller hjälpa dess Här är några av de ”röda flaggor” som kan tyda på offer. en situation med människohandel eller exploatering när man interagerar med eller tillhandahåller tjäns- ter till särskilt utsatta personer:9

Presumtiv situation av människohandel där Potentiell situation med människohandel, det finns en sannolikhet för att människohandel där risken för att människohandel är på väg redan pågår att ske är hög R En person som flyr från kriget transporteras från en R Människor som flyr från kriget kontaktas av främlingar plats till en annan och/eller från ett land till ett annat; på ett oönskat sätt för att erbjuda anställning, bostad, transport eller annan hjälp; R Människor tvingas utföra arbete, tjänster eller sex utan samtycke och/eller utsätts för psykologiska påtryck- R Främlingar observeras i närheten av härbärgena, till- ningar och manipulationer för att få deras samtycke fälligt boende eller andra hjälpinrättningar eller trans- (t.ex. uppmanas att utföra hushållsarbete eller tillhan- portknutpunkter, och försöker träffa personer som flyr dahålla sexuella tjänster ”för att uttrycka sin tacksam- från kriget i avskildhet; het till hyresvärden” eller för att kunna bo kvar i huset);

R Människor som flyr från kriget uppmanas att betala R Identitets- eller resehandlingar (och/eller andra per- för förmedlingstjänster för att hjälpa till med jobbsök- sonliga handlingar) undanhålls av en annan person; ning eller anställning; R Rörelse- eller yttrandefriheten har begränsats eller R En person som flyr från kriget erbjuds ett jobb med en kontrollerats av någon annan och en person kan inte orealistiskt hög lön, ett arrangemang som ser för bra fritt kontakta vänner och familj; ut för att vara sant, en inofficiell anställning eller får inte fullständig information om arbetsvillkoren (till exempel R Arbetsförhållandena strider mot etablerad arbetslag- kan ett jobberbjudande för förare utan särskilda krav stiftning, inklusive arbetstider, anställdas rättigheter och med hög betalning vara en rekrytering till kriminell och förmåner, sociala trygghetsnormer, eller en ar- verksamhet - smuggling av migranter); betsgivar respekterar inte de överenskomna arbets- villkoren eller ekonomiska arrangemangen; R En person lockas eller pressas att komma till ett land/ en destinationsort; R En person får låg eller ingen lön eller har inte tillgång till medel, inklusive socialbidrag; R En person/grupp som flyr från kriget försvinner plöts- ligt från en inkvarteringsanläggning eller uteblir från R Personen visar tecken på fysiskt, sexuellt och/eller planerade möten med hjälporganisationer. känslomässigt våld;

R Personen pressas att betala tillbaka lån och skulder (till människohandlaren);

R Personen är rädd för att prata eftersom den tror att den är övervakad.

9 För mer specifika indikatorer som rör barn som fallit offer för människohandel, se https://www.unicef.org/eca/reports/practical-guide-identification-victims-and-persons-risk-trafficking-human-beings

Sida 3 4 Överväganden och tips för att interagera om människohandel

Även om det inte är första linjens personals uppgift att intervjua offer för människohandel eller officiellt identifiera dem, kräver redan den inledande interaktionen i sådana fall vissa överväganden.

Nedan följer viktiga riktlinjer för den inledande kon- takten och interaktionen med ett förmodat offer för människohandel10

Tillhandahålla en trygg och säker miljö Ge information om människohandel, för konversation identifieringsförfaranden och de särskilda Det potentiella offret kan separeras (särskilt om de be- rättigheter för offer för människohandel finner sig i en större grupp människor, t.ex. på en buss) samt om olika hjälpalternativ till ett säkert område där det finns utrymme för uppfölj- Om möjligt ska informationen ges i skriftlig form och ningssamtal. på ett språk som det förmodade offret förstår. Såda- na handledningar bör förberedas i förväg i samarbete Skapa en möjlighet till tydlig kommunikation med den nationella myndigheten mot människohandel När det påstådda offret är en utlänning av en viss etnisk för att säkerställa att informationen är korrekt, inklusive tillhörighet är det viktigt att hitta en tolk och/eller kulturför- kontaktuppgifter. Videor eller tryckt material om männis- medlare, helst av samma kön som det potentiella offret. kohandel som visas i t.ex. väntrum också kan bidra till att inleda samtalet. Be om personens samtycke till att starta samtalet Offer för människohandel kan vara mindre eller mer be- Identifiera och kontakta den behöriga myndighet nägna att dela med sig av information om sin situation, för bekämpning av människohandel så samtycke måste alltid inhämtas. Med det förmodade offrets samtycke ska du omedel- bart informera den lokala samordnaren för arbetet med Fråga vad de behöver11 att motverka människohandel eller den behöriga myn- Det är viktigt att uppmärksamma och ta itu med digheten, som ska hantera den efterföljande processen brådskande, grundläggande behov i rätt tid. Människor med att identifiera och hänvisa det förmodade offret för som flyr från kriget, särskilt om de utsätts för männis- människohandel till stöd och skydd. Om den behöriga kohandel, kan drabbas av flera traumatiska upplevelser myndigheten tillhör de brottsbekämpande myndigheter- och därmed uppvisa plötsliga känslomässiga och andra na och det förmodade offret inte vill samarbeta är det reaktioner, som första linjens personal bör vara redo att mycket viktigt att personen i stället får möjlighet att tala hantera. med en utbildad specialist på människohandel (t.ex. icke-statliga organisationer, lagstadgade/offentliga soci- Bedöm om offret är ett barn altjänster). Om det rör sig om en minderårig (ett barn) ska de berör- da barnskyddsmyndigheterna (och/eller andra behöriga Säkerställ skräddarsydda rutiner myndigheter, enligt nationell lagstiftning och standard- Det är mycket viktigt att alla organisationer som arbetar rutiner) underrättas, så att en förmyndare kan utses om med människor som flyr kriget och andra utsatta grup- det behövs och att barnets bästa intresse upprätthålls. per upprättar tydliga rutiner som dess personal och vo- lontärer ska följa när ett förmodat offer eller ett fall av människohandel misstänks. Det är också viktigt att alla förfaranden gentemot det förmodade offret för männis- kohandel är känsliga för personens kön, ålder och kul- turella särdrag.

10 https://www.osce.org/cthb/413123 11 https://www.osce.org/odihr/549793

Sida 4 Följande frågor kan vara till hjälp för att upptäcka tecken på människohandel under det inledande samtalet:

R Betalade någon/gjorde löften om vinst/pengar/bättre R Har du ombetts att göra några ”tjänster” (t.ex. utfö- framtid för att få dig att genomföra resan? Har någon ra hushållsarbete eller tillhandahålla sexuella tjänster) hotat dig för att du skulle genomföra resan? som tack till din hyresvärd eller som ett villkor för att få bo kvar i ditt boende? R Har du skuldsatt dig för att genomföra resan och, om så är fallet, utövar någon påtryckningar för att du ska R Har du utsatts för fysiskt, psykiskt eller sexuellt våld betala tillbaka skulden? eller övergrepp på vägen eller efter ankomsten till det här landet? R Blev du lovad ett arbete och ett hem, men förhållan- dena visade sig vara helt annorlunda? R Har du tvingats stjäla, tigga, prostituera dig eller spela in pornografiskt material/webcamming? R Har dina dokument (t.ex. pass, resedokument, uppe- hållstillstånd) tagits ifrån dig och hålls kvar av någon R Hotar någon dig eller din familj? annan? R Är du tvungen att ljuga för myndigheterna, din familj R Har du fått och undertecknat ett anställnings- eller andra människor? avtal? Tycker du att de villkor som anges i kon- traktet verkar ”rättvisa” (t.ex. är en lön pla- R Har någon föreslagit för dig att använda falsk identitet nerad och är arbetstiderna rimliga?). Om du eller andra dokument? redan arbetar, motsvarar de faktiska villkoren de utlovade eller de som anges i anställningsavtalet? R Har du tillgång till dina socialförsäkringsavgifter och/ eller löneutbetalningar och kan hantera pengarna själv?

Det bör noteras att många offer för människohandel inte Det kan finnas individer som blir oroliga av att interage- känner igen sig själva som sådana (dvs. inte identifierar ra med statliga myndigheter och som saknar förtroende sig), eftersom de kan befinna sig i överföringsfasen eller i för institutioner på grund av dåliga erfarenheter av såda- allmänhet i en fas före deras faktiska exploatering. Andra na tjänstemän i sin region eller sitt ursprungsland. I vissa kan normalisera vad som händer (med tanke på deras kul- fall kan offret ha en relation med människohandlaren och tur eller tidigare erfarenheter) eller fruktar repressalier från känna sig känslomässigt tvingad att inte anmäla honom sina människohandlare. Vissa offer, särskilt papperslösa eller henne. Andra kan vara rädda för stigmatisering, sär- migranter eller de som tvingas av sina människohandlare skilt om de har utsatts för sexuella och intima övergrepp. att begå brottsliga handlingar, kan undvika att identifiera Det är därför som proaktiv screening för tecken på män- sig för myndigheter av rädsla för att straffas av myndighe- niskohandel, samt korrekt hänvisning och rapportering av terna (t.ex. rädsla för utvisning eller bestraffning för deras första linjens personal på fältet är avgörande för att för- irreguljära status). hindra brottet eller bryta exploateringscykeln så tidigt som möjligt.

Sida 5 5 Hänvisningar: Vem ska kontaktas, tillgängliga journummer och samordnare för kampen mot människohandel?

Det är viktigt att komma ihåg att ett förmodat offer för Nedan hittar du länkar som hjälper dig att identifie- människohandel inte kan rapporteras till polisen eller an- ra de relevanta nationella kontakterna i det land du dra myndigheter utan personens samtycke. Personen är verksam: bör informeras om förfarandet för officiell rapportering och få kontaktuppgifter enligt ovan. Första linjens personal bör Be Safe - nummer att kontakta för att få officiell också följa det fastställda förfarandet12 för att dela information och hjälp vid misstanke eller när du information om fallet med de nationella myndigheter- befinner dig i en traffickingsituation na utan att avslöja offrets identitet och personuppgifter. https://www.helpforukrainians.info/contact-info/ Om personen begär stöd från första linjens personal för att kontakta myndigheterna, bör sådant stöd ges ome- Översikt över det nationella arbetet mot män- delbart. niskohandel och viktiga kontakter i EU:s med- lemsstater För att säkerställa att hänvisningen till och kommunikatio- https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/internal- nen med nationella organ fungerar smidigt rekommen- security/organised-crime-and-human-trafficking/ deras det starkt att man känner till nationella och together-against-trafficking-human-beings/eu- lokala/samhällsbaserade mekanismer och organ countries_en mot människohandel, etablerar arbetskontakter och kommer överens om rutiner i förväg. Dessa kontakter Nationella telefonjourer i EU kan också upplysa första linjens personal om befintlig lag- https://ec.europa.eu/home-affairs/policies/internal- stiftning och ramverk mot människohandel i landet, vilket security/organised-crime-and-human-trafficking/ skulle vara till hjälp för att sätta in deras insatser i det na- together-against-trafficking-human-beings/national- tionella sammanhanget. hotlines_en

Publikationen är framtagen inom ramen för ett extrabudgetärt projekt, ”Förebyggande och bekämpning av människo- handel i den humanitära kris under kriget i Ukraina”, som genomförs med ekonomiskt stöd från regeringarna i Frankrike, Tyskland, Ungern, Japan, Liechtenstein, Polen, Spanien, Schweiz, Storbritannien och USA.

12 https://www.osce.org/cthb/413123

Sida 6

Бюро спеціального представника та координатора з протидії торгівлі людьми

Виявлення торгівлі людьми в умовах гуманітарної кризи, спричиненої війною проти України Коротка інформація для суб’єктів первинного реагування

1 Що таке торгівля людьми? Торгівля людьми є складним злочином, який порушує складних, часто нелюдських умовах. У ситуаціях торгівлі основні права людини, особливо ті, що стосуються сво- людьми присутні елементи обману, примусу чи інші засоби боди та особистої недоторканості. Вона передбачає екс- контролю, тому початкова згода, надана жертвою в будь- плуатацію іншої людини, як правило, з метою отримання якій формі, не має значення. До того ж, діти апріорі вва- прибутку. Існує багато форм експлуатації, яких можуть за- жаються вразливими через свій вік, відсутність життєвого знавати жертви цього злочину, зокрема сексуальна екс- досвіду та емоційну незрілість, тому їхня «згода» на участь плуатація (наприклад, проституція чи порнографія), трудо- у схемах торгівлі людьми ніколи не береться до уваги. ва експлуатація, вилучення органів, примусовий шлюб або вчинення інших злочинів (таких як кишенькові крадіжки, Дуже важливо зазначити, що держава не повинна притя- торгівля наркотиками, шахрайство в Інтернеті, незаконне гувати жертв торгівлі людьми до відповідальності і змушу- перевезення мігрантів і навіть вербування інших жертв для вати їх нести покарання (зокрема штрафи або позбавлен- торгівлі людьми). Торгівля людьми не потребує перетину ня волі) за злочини, вчинені ними внаслідок того, що вони кордону, і кожен, хто сприяє експлуатації, чи то шляхом стали жертвами торгівлі людьми.1 перевезення, переховування, вербування, чи експлуатації людини, несе відповідальність за цей злочин. Вербування людини в торгівлю людьми може здійсню- ватись у різний спосіб. Часто вербування здійснюється Торгівля людьми зустрічається в будь-якому суспільстві, через друзів, знайомих, членів родини або через особу, практично в кожному секторі економіки та сфері життє- з якою жертва має близькі стосунки і, перш за все, якій діяльності. Жертвами торгівлі людьми, зокрема, можуть вона довіряє. Насправді, емоційні зв’язки з жертвою часто бути люди, яким заборонено полишати фабрику чи буді- використовуються для здійснення на неї впливу. Інколи вельний майданчик, де вони працюють; безоплатні сіль- такі люди навіть не усвідомлюють, що, наприклад, поши- ськогосподарські працівники; особи, яких примушують рюючи повідомлення про можливості працевлаштуван- займатись проституцією або скоювати злочини; діти, які ня чи інші пропозиції, вони наражають своїх близьких на жебракують на вулиці; експлуатовані домашні робітники небезпеку. До потенційних жертв, особливо з уразливих та інші особи. груп населення, також можуть звертатися незнайомі їм люди, які намагаються залучити їх неправдоподібно при- Жертвою торгівлі людьми може стати будь-хто: для от- вабливими пропозиціями роботи та житла, неофіційним римання незаконної вигоди торговці людьми можуть «ви- працевлаштуванням, обміном товарів та послуг, прохан- користовувати» осіб різного віку, статі, етнічного, культур- нями про знайомство, побачення чи інші стосунки, часто ного чи іншого походження тощо. Люди стають жертвами прагнуть встановити з ними ближчі відносини та пропону- торгівлі людьми внаслідок обману, зокрема щодо харак- ють «рішення» складної ситуації, в якій може перебувати теру потрібних послуг або через обіцянки в майбутньому потенційна жертва. виплатити їм зарплату, а також внаслідок насильства, по- гроз, в тому числі на адресу їхніх близьких, боргової ка- Для залучення та вербування потенційних жертв торгов- бали чи інших форм контролю. Через це їм надзвичайно ці людьми дедалі частіше використовують Інтернет, складно звернутися по допомогу. Слід мати на увазі, що наприклад, канали соціальних мереж, веб-сайти, чати та хоча жертви можуть спочатку висловити згоду надавати чат-форуми, портали пошуку роботи, ігрові сайти або сай- певні послуги чи виконувати певну роботу, вони не пого- ти знайомств та інші онлайн-форуми чи застосунки. Пе- джуються на експлуатацію – на те, щоб вчинити злочин ревагу вони надають шифрованим (конфіденційним) засо- або працювати за невелику платню чи взагалі без неї в бам зв’язку (зокрема Telegram, Viber або WhatsApp) через їхню конфіденційність. 1 https://www.osce.org/files/f/documents/6/6/101002.pdf стр. 1 2 Які особи вразливі дo торгівлі людьми та піддаються більшому ризику в контексті війни проти України?

Починаючи з 24 лютого 2022 р. близько 32 млн. осіб в Не дивлячись на безпрецедентні заходи з надання Україні прямо чи опосередковано постраждали від на- захисту та допомоги, ухвалені європейськими дер- слідків війни.2 З початку війни більше половини укра- жавами у відповідь на спричинену гуманітарну кризу, їнців втратили дохід3, понад 6 млн. населення України більшість приймаючих країн продовжують стикатися з виїхали за кордон в пошуках тимчасового захисту4, і різноманітними інтеграційними викликами, як-от брак понад 5 млн. стали внутрішніми переселенцями5. житла, мовний бар’єр, недостатні можливості по до- гляду за дітьми та для отримання освіти, складнощі Близько 90% осіб, які рятуються від війни, складають з отриманням оплачуваної роботи, підтвердженням жінки та діти6 – група населення, яка наражається на професійних та освітніх кваліфікацій та ін. Крім того, особливий ризик у контексті торгівлі людьми. Ризики, протягом війни стали очевидними проблеми, пов’яза- пов’язані з торгівлею людьми також вищі для деяких ні із довгостроковою інтеграцією та/або економічни- інших груп населення – для дітей без супроводу, роз- ми труднощами (вичерпання заощаджень, відсутність лучених з батьками, та для дітей, які подорожують з доходу чи реальних можливостей працевлаштування), дорослими, чиї стосунки з дітьми неможливо переві- які можуть спричинити додаткові переміщення в ме- рити; для осіб, які раніше стали внутрішніми пересе- жах ЄС та в усьому світі, зокрема й повернення в ленцями в межах України; для тих, хто не може скори- Україну. статись тимчасовим захистом, адже не має на нього права або через відсутність необхідної або достовірної Ці та інші чинники підвищують ризики потенційних інформації; для тих, хто не є українцями, у тому чис- зловживань та експлуатації, як в Україні, так і в при- лі для осіб без документів та без громадянства; для кордонних країнах та країнах призначення8. До того українських ромів; для ЛГБТКІ+; для літніх людей; а ж, як показали попередні міграційні кризи, злочинні також для осіб з розумовою та фізичною інвалідністю.7 групи чи окремі особи використовують великі потоки людей, щоб експлуатувати найбільш уразливі верстви населення у країнах походження, транзиту та призна- чення. Ось чому пріоритет слід надавати ранньому виявленню потенційних та ймовірних ситуацій торгівлі людьми для забезпечення їхнього цілеспрямованого попередження і надання порятунку та допомоги жерт- вам таких випадків.

Близько 90% осіб, які рятуються від війни, складають жінки та діти – група населення, яка наражається на особливий ризик у контексті торгівлі людьми.

стр. 2 3 Ознаки торгівлі людьми, на які варто звертати увагу суб’єктам первинного реагування

Суб’єкти первинного реагування є одними з перших Слід зазначити, що цей перелік не є вичерпним, і осіб, які можуть вступити в контакт з жертвою торгівлі суб’єкти первинного реагування можуть натрапити на людьми або помітити підозрілу ситуацію. Існують певні інші ознаки торгівлі людьми. Загалом суб’єктам пер- індикатори або ознаки, які можуть допомогти вияви- винного реагування рекомендується вживати заходів ти потенційних або ймовірних жертв і випадки торгівлі у разі виявлення найменших ознак торгівлі людьми, людьми. адже це може мати вирішальне значення для попе- редження злочину або для надання вчасної допомоги Ось деякі з «червоних прапорців», які, у разі жертвам. взаємодії з представниками особливо вразливих груп населення або надання їм послуг, можуть вказувати на ситуацію торгівлі людьми або експлуатацію9:

Потенційна ситуація, за якої існує високий ризик Імовірна ситуація, за якої існує вірогідність того, виникнення торгівлі людьми що торгівля людьми вже відбувається

R До людей, які рятуються від війни, звертаються R Особу, яка рятується від війни, перевезли з одно- незнайомі особи з непроханими пропозиціями ро- го місця до іншого та/або з однієї країни до іншої; боти, житла, транспортних послуг чи іншої допо- R Людей примушують виконувати роботу, надава- моги; ти послуги чи займатись сексом без їхньої згоди R Поруч з притулками, тимчасовим житлом, іншими та/або піддають психологічному тиску та маніпу- центрами надання допомоги чи транспортними ляціям, щоб отримати, їхню згоду (наприклад, їх вузлами помічені незнайомі особи, які прагнуть просять виконувати домашню роботу чи надавати наодинці зустрітися з людьми, котрі рятуються від сексуальні послуги, «щоб висловити свою подяку війни; домовласнику» або мати можливість залишатися R Людей, які рятуються від війни, просять оплатити в його будинку); посередницькі послуги з пошуку роботи чи пра- R Посвідчення особи або проїзні документи (та/або цевлаштування; інші особисті документи) зберігаються в іншої лю- R Особі, яка рятується від війни, пропонують роботу дини; з нереалістично високою зарплатнею, домовле- R Свобода пересування або свобода слова обмежу- ність, яка виглядає занадто привабливою, неофі- ється або контролюється іншою особою, тож лю- ційне працевлаштування або таке, де не надано дина не може вільно спілкуватися з друзями та повну інформацію про умови праці (наприклад, родиною; пропозиція роботи для водіїв без особливих ви- R Умови праці суперечать нормам трудового зако- мог та з високою оплатою може мати на меті за- нодавства, зокрема стосовно тривалості робочо- лучення до злочинної діяльності – незаконного го часу, прав та пільг найманих працівників, норм перевезення мігрантів); соціального забезпечення, або роботодавець не R Людину заманюють або змушують приїхати до ін- дотримується погоджених умов праці чи фінансо- шої країни/місця призначення; вих домовленостей; R Особа/група осіб, які рятуються від війни, раптово R Заробітна платня низька чи взагалі відсутня, або залишають своє місце проживання або не з’явля- немає доступу до коштів, зокрема до соціальних ються на заплановані зустрічі з працівниками, які виплат; надають їм допомогу. R Людина має ознаки фізичного, сексуального та/ або емоційного насильства; R На людину чиниться тиск, щоб змусити її поверну- ти кредити та сплатити борги (торговцю людьми); R Людина боїться говорити, бо думає, що за нею стежать.

9 Більш специфічні ознаки того, що дитина є жертвою торгівлі людьми, див. за посиланням https://www.unicef.org/eca/reports/practical- guide-identification-victims-and-persons-risk-trafficking-human-beings

стр. 3 4 Міркування та поради щодо взаємодії у контексті торгівлі людьми

Хоча до завдань суб’єктів первинного реагування не входить проведення опитування жертв торгівлі людь- ми або їхня офіційна ідентифікація, навіть початкова взаємодія в таких випадках вимагає певної підготовки.

Нижче наведено основні рекомендації щодо первинного контакту та взаємодії з імовірною жертвою торгівлі людьми10

Створіть безпечне середовище для розмови Надайте інформацію про торгівлю людьми, про- Потенційну жертву можна відокремити від групи цедури ідентифікації та конкретні права жертв (особливо, якщо вона перебуває у великій групі лю- торгівлі людьми і можливі варіанти допомоги дей, наприклад, в автобусі) та доправити її до без- За можливості надайте її у письмовій формі та мо- печного місця, в якому організовано особистий про- вою, зрозумілою ймовірній жертві. Такі роздаткові стір для подальшої розмови. матеріали слід підготувати заздалегідь в співпраці з національним органом з протидії торгівлі людьми, Створіть можливість чіткого взаєморозуміння щоб забезпечити актуальність наданої інформації, Якщо ймовірна жертва є іноземцем і належить до включно з контактними даними. Зауважте, що відео певної етнічної групи, важливо знайти перекладача чи друковані матеріали про торгівлю людьми, розмі- та/або культурного посередника, бажано тієї ж статі, щені, наприклад, у залах очікування, також можуть що й потенційна жертва. сприяти початку розмови.

Отримайте згоду людини на початок розмови Визначте компетентний орган з протидії Жертви торгівлі людьми можуть бути більшою чи торгівлі людьми та зверніться до нього меншою мірою схильні ділитися інформацією про З попередньої згоди ймовірної жертви негайно звер- свою ситуацію, тому завжди треба отримувати їхню ніться до місцевого координатора з питань протидії згоду. торгівлі людьми або компетентного органу, який за- йматиметься подальшим процесом ідентифікації та Запитайте, що їм потрібно11 перенаправлення ймовірної жертви торгівлі людьми Важливо вчасно приділяти увагу невідкладним ба- для отримання нею підтримки та захисту. У випадку, зовим потребам співрозмовника та сприяти їхньому якщо такий компетентний орган є правоохоронним, задоволенню. Люди, які рятуються від війни, осо- а ймовірна жертва не висловила згоди на співпра- бливо якщо вони стали жертвами торгівлі людьми, цю, дуже важливо надати їй можливість поговорити можуть страждати від численних травматичних пе- з кваліфікованим фахівцем з питань протидії торгів- реживань і внаслідок цього демонструвати раптові лі людьми (наприклад, з представником неурядової емоційні та інші реакції, на які повинні бути готовими організації, державних/місцевих соціальних служб). відреагувати суб’єкти первинного реагування. Забезпечте індивідуальну процедуру Визначте, чи є жертва дитиною Вкрай важливо, щоб будь-яка організація, котра Якщо жертвою торгівлі людьми є неповнолітній (ди- працює з людьми, які рятуються від війни, та з інши- тина), треба повідомити відповідним органам захи- ми вразливими групами населення, встановила чіткі сту прав дітей (та/або іншим компетентним органам процедури, яких повинні дотримуватись її співробіт- відповідно до національного законодавства та стан- ники та волонтери, якщо в них виникають підозри, дартних операційних процедур), щоб у разі потреби що певна особа може бути жертвою торгівлі людьми такій особі було призначено опікуна та щоб захисти- або що має місце випадок торгівлі людьми. Також ти інтереси неповнолітнього. важливо, щоб під час усіх процедур щодо ймовірної жертви торгівлі людьми враховувались стать, вік та культурні особливості цієї особи.

10 https://www.osce.org/cthb/413123 11 https://www.osce.org/odihr/549793 стр. 4 Наступні запитання можуть допомогти виявити ознаки торгівлі людьми під час первинної розмови:

R Чи вам хтось заплатив/пообіцяв прибуток/гроші/ R Чи просили вас надати будь-які «послуги» (напри- краще майбутнє, щоб спонукати вас здійснити цю клад, виконувати домашню роботу чи надавати поїздку? Чи змушував вас хтось погрозами здійс- сексуальні послуги) на знак подяки вашому до- нити цю поїздку? мовласнику або щоб не втратити своє житло?

R Чи брали ви гроші в борг, щоб здійснити цю поїзд- R Чи вважаєте ви, що зазнавали фізичного, психо- ку, і, якщо так, чи чинить хтось на вас тиск, щоб ви логічного, сексуального насильства чи жорстоко- повернули цей борг? го поводження на шляху чи після прибуття до цієї країни? R Чи вам пообіцяли роботу та житло, проте умови виявилися зовсім іншими? R Чи змушували вас красти, жебракувати, займати- ся проституцією або записувати/знімати порно- R Чи відібрали у вас документи (наприклад, паспорт, графічні матеріали на веб-камеру? проїзні документи, дозвіл на проживання) або чи зберігаються вони в іншої особи? R Чи погрожує хтось вам чи вашій родині?

R Чи ви отримали/підписали трудовий договір? Чи R Чи змушують вас брехати органам влади, своїй здаються вам умови, викладені в договорі, «спра- родині чи іншим людям? ведливими» (наприклад, чи передбачена заробіт- на плата та прийнятні робочі години)? Якщо ви R Чи пропонував вам хтось використовувати підро- вже працюєте, чи відповідають фактичні умови блене посвідчення особи чи інші документи? праці обіцяним або тим, що вказані в трудовому договорі? R Чи маєте ви доступ до своїх соціальних виплат та/ або нарахованої зарплати і чи можете самостійно розпоряджатися цими грошима?

Слід зазначити, що багато жертв торгівлі людьми не органами та брак довіри до офіційних інститутів через визнають себе такими (тобто не ідентифікують себе негативний досвід комунікації з такими посадовими як жертву), оскільки можуть перебувати на етапі пере- особами у своєму регіоні чи країні походження. Іно- міщення або загалом на етапі, який передує фактичній ді жертва може мати особисті стосунки з торговцем експлуатації. Окремі жертви торгівлі людьми можуть людьми, а емоційний зв’язок з ним може утримува- вважати те, що з ними відбувається, нормальним яви- ти жертву від звернення до офіційних органів. Окремі щем (враховуючи свою культуру чи попередній досвід) жертви торгівлі людьми можуть боятися стигмати- або боятися розправи з боку торговців людьми, жер- зації, особливо якщо вони зазнали сексуального та твою яких вони стали. Деякі особи, зокрема мігранти інтимного насильства. Ось чому проактивний пошук без документів або ті, кого торговці людьми приму- ознак торгівлі людьми, а також належне перенаправ- шують вчиняти кримінальні дії, можуть побоюватись лення її жертв та надання про них інформації суб’єкта- ідентифікації органами влади через свій страх перед ми первинного реагування на місцях є вирішальними покаранням (наприклад, через страх депортації чи по- для запобігання цьому злочину або переривання ци- карання за свій нелегальний статус). Певні особи мо- клу експлуатації на якомога більш ранньому етапі. жуть відчувати острах під час взаємодії з державними

стр. 5 5 Перенаправлення: До кого потрібно звернутись (наявні гарячі лінії та координатори з питань протидії торгівлі людьми)?

Важливо пам’ятати, що про ймовірну жертву торгівлі Нижче ви знайдете корисні посилання людьми не слід повідомляти в поліцію чи інші офіцій- для визначення відповідних національних ні органи без попередньої згоди такої особи. Жер- контактів у країні, де ви працюєте: тві торгівлі людьми потрібно пояснити порядок по- дання офіційного повідомлення та надати відповідну контактну інформацію, як зазначено вище. Суб’єкти «Be Safe»: номери, за якими можна первинного реагування також повинні дотримуватися отримати офіційну інформацію та допомогу встановленої процедури12 надання національним в разі підозрюваної або фактичної органам влади доступу до інформації про справу, ситуації торгівлі людьми не розкриваючи особу та не розголошуючи особисті https://www.helpforukrainians.info/contact-info/ дані жертви. Якщо особа звертається до суб’єкта пер- винного реагування з проханням про надання їй під- Огляд заходів та список організацій з протидії тримки у зверненні до органів влади, така підтримка торгівлі людьми, а також відповідні ключові має бути надана негайно. контакти у державах-членах ЄС https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/internal- Для забезпечення ефективного перенаправлення та security/organised-crime-and-human-trafficking/ комунікації із національними органами, наполегливо together-against-trafficking-human-beings/eu- рекомендується ознайомитись із національними countries_en та місцевими механізмами та агенціями з протидії торгівлі людьми, налагодити робочі контакти та за- Національні гарячі лінії в державах-членах ЄС здалегідь узгодити процедури. Такі контактні особи https://ec.europa.eu/home-affairs/policies/internal- можуть надати суб’єктам первинного реагування ін- security/organised-crime-and-human-trafficking/ формацію про чинне законодавство та основи проти- together-against-trafficking-human-beings/national- дії торгівлі людьми в країні, щоб адаптувати їхню діяль- hotlines_en ність до конкретного національного контексту.

Цю публікацію підготовано в рамках позабюджетного проекту «Попередження та протидія торгівлі людьми в умовах гуманітарної кризи, пов’язаної з війною в Україні», що реалізується за фінансової підтримки урядів Ве- ликобританії, Іспанії, Ліхтенштейну, Німеччини, Польщі, США, Угорщини, Фінляндії, Франції, Швейцарії та Японії.

12 https://www.osce.org/cthb/413123

стр. 6

Основные сведения

Организация Организация по безопасности и сотрудничеству в Европе (ОБСЕ / OSCE)

Тип документа brochure

Дата принятия 9 января 2024 г.

Источник ОБСЕ