Strengthening Civil Society in Serbia

Strengthening Civil Society in Serbia Assessing and improving the organizational sustainability of Serbian civil society organizations Final report of the research project

“Sustainability of Civil Society Organizations in Serbia” by the OSCE Mission to Serbia. June 2010

Author: Wolfgang Stuppert Copyright: OSCE Mission to Serbia. Prepress: comma | communications design Printed by: Original Printed in: 500 copies

ISBN: 978-86-85207-52-5

The author strongly encourages interested parties to work with the data gathered in the framework of this project. Please direct your requests to wstuppert@gmx.de. Disclaimer: The views herein expressed are solely those of the author and contributors and do not necessarily reflect the official position of the OSCE Mission to Serbia.

| 2 | Foreword In the last decade, the environment for civic activism has been drastically changing in Serbia. We have witnessed a substantial improvement of the rela- tionship between civil society organizations (CSOs) and state authorities, the phasing out of important grant-making programs of international donors and the emergence of the European Union as an important partner for Serbian civic activists. For the country’s democratization process, its European integra- tion, human development and the protection of its environment, great hopes are placed in the sustainable development of civic activism in Serbia.

The OSCE Mission to Serbia shares these hopes. Since the Mission’s establish- ment, we have been closely cooperating with CSOs to implement our mandate. CSOs have made and continue to make a vital contribution to the work of the Mission’s Democratization Department in particular. They are important im- plementing partners for the Department’s activities in the fields of democratic governance, human rights, equal opportunities and sustainable development. Securing the organizational viability of CSOs on a long-term basis is therefore a cross-cutting issue of high relevance to the work of the Mission as well.

Achieving sustainable organizational development in the CSO sector is a formidable task. In supporting the research project on the organizational sus- tainability of Serbian CSOs we hope to contribute to the adaptation of state authorities, international donors and CSOs alike to the changing environment for civic activism.

Daiana Falloni Head of Democratisation Department OSCE Mission to Serbia

| 3 | | 4 | Contents Foreword ........................................................................................ 3 Charts and Tables ................................................................................ 6 Introduction................................................................................... 7 The Subject ................................................................................... 10 Civil Society Organizations ...................................................... 10 Organizational Sustainability ................................................... 11 The Research ................................................................................ 13 In-depth Interviews ................................................................... 13 Survey Among International Donors ...................................... 13 Survey Among Serbian CSOs ................................................... 14 Focus Group Discussions ......................................................... 17 Strengths and Limitations......................................................... 17 Resources of Serbian CSOs ......................................................... 19 Problems and Recommendations ............................................... 30 Availability of Funds.................................................................. 33 International Donors ............................................................. 33 The State on the Local and National Level .......................... 37 Business Sector ....................................................................... 39 Citizens ................................................................................... 40 Reliability and Versatility of Funding...................................... 43 Reliability of Funds ................................................................ 45 Versatility of Funds ................................................................ 48 Volunteering ............................................................................... 52 Sustainable Resource Strategies ...................................................... 62 The Research Team ........................................................................... 64 Acknowledgements ........................................................................... 64

| 5 | Charts and Tables Table 1 - Response rates ................................................................. 14 Table 2 - Composition of the survey sample ............................... 16 Table 3 - Annual budget 2009 ....................................................... 21 Table 4 - Overall importance of sources of funding ................... 24 Table 5 - Issues for the organizational sustainability of CSOs .. 31 Table 6 - Reliability and versatility of funding as evaluated by focus group participants ................................................ 45

Chart 1 - Budget size ....................................................................... 20 Chart 2 - Sources of funding .......................................................... 22 Chart 3 - Sources of funding per category of organization ....... 25 Chart 4 - Percentage of volunteer work of total FTEE per field of activity ......................................................................... 26 Chart 5 - Main target group ........................................................... 27 Chart 6 - Size of workforce............................................................. 28 Chart 7 - Predominant modes of funding.................................... 44 Chart 8 - Obstacles in mobilizing and involving volunteers in CSO activities ............................................................. 55 Chart 9 - Mobilization activities .................................................... 56 Chart 10 - Mobilization activities and size of volunteer workforce ......................................................................... 58 Chart 11 - Mobilization activities and size of volunteer workforce (per field of activity) .................................... 59 Chart 12 - Ownership of CSO activities and size of volunteer workforce ......................................................................... 60

| 6 | Introduction For almost two decades now, the international community has been invest- ing considerable amounts of money in the development of the Serbian civil society sector.1 Some international donor organizations think that now their job is done. They will soon move on to other places. However, a considerable number of them seem to be in for the long haul.2 The Serbian state authorities as well have pumped substantial resources into the development of Serbian civil society organizations (CSOs), at least since the regime change in October 2000.3 And the current government is stepping up its cooperation efforts. In addition to that, the Instrument for Pre-Accession Assistance (IPA) of the Eu- ropean Commission is emerging as a new important source of funding for Ser- bian civic activists and their projects with a range of grant-making programs that are specifically aimed at CSOs or at least support them as implementation partners.

Nevertheless, it seems that many CSOs recently had to shut down and others fear that they will have to do so very soon.4 Why? First of all, there are Serbian CSOs that have failed to develop a resource strategy that provides them with a sufficient and/or continuous influx of resources. However, the sector as a whole has certainly lived through harder times and adaptation to the new situation is

1 The 22 international donor organizations alone that we have interviewed for our donor survey ac- count for about 10 million Euros of annual funding to Serbian civil society organizations. 2 Asked whether their organization has an exit strategy for Serbia, a little more than half of the interna- tional donors that participated in our survey said there is neither a specific date nor a specific objec- tive to be reached for their operations in Serbia to close down. 3 Through the budget line 481 alone, in 2007, the state contributed more than 60 Million Euros to the CSO sector. Excluding support to political parties, religious communities and other ‘institutions’, state funding still amounted to almost 40 Million Euros in that year. See http://www.crnps.org.rs/ forum_new/index.asp for more information. 4 In his report on the sampling process for our CSO survey, our field associate for South-Eastern Serbia reported that “many of the NGOs I [have] known for years closed [down] in 2008 and 2009. Some of them were incredibly strong […]”. He further mentions that about 60% of the CSOs he called to re- mind them of the questionnaire he previously sent, were actually out of business. Our field associates in Vojvodina and South-Western Serbia made similar statements. Considering the fact that all three are experts for their local CSO scenes and avoided calling those organizations that they expected to have closed down their operations in the first place, the share of Serbian CSOs that shut down after having been active for a substantial period of time is likely to be higher.

| 7 |  possible, as some older and many new CSOs that participated in our research demonstrate convincingly. On the other hand, the way funds have been granted – especially international ones – has been (and still is) not optimal regarding its impact on the organizational sustainability of CSOs. But nonetheless, CSO capacities were and still are continuing to be built up.5

Hence, this report does not start with an alarming note – and will not end with one. It is rather about smoothing the transition from a CSO sector that is to a large extent propped up by international donors to one that will have to increasingly rely on domestic resources – including the working time of volunteers – and access European funding where it can. It is about avoiding a breakdown of CSOs with sometimes large human and material resources and an ensuing build-up of these same capacities elsewhere. It is – in the end – about the legacy of donors and long-term activists.

We paid special attention to the CSOs’ own experiences in achieving organi- zational sustainability. Through a CSO survey with a unique design that al- lowed us to include those types of organizations that are rarely interviewed, we gathered data on 216 Serbian CSOs. Based on that data, we invited a diverse field of activists to four focus group discussions (FGDs) on the organizational sustainability of Serbian civil society organizations. But we also made sure to hear the donors’ and state authorities’ side. With a donor survey, we reached 22 organizations. In addition to that, we carried out in-depth interviews. What we can thus provide is an exclusive insight into the diverse struggle for organiza- tional sustainability in the sector – and concrete recommendations to the main stakeholders to alleviate the situation.

Given the still-high leverage of international donors – through their crucial but conditioned grant-making, there is ample scope for them to improve CSO sustainability in Serbia. Besides this, the state authorities have the potential to influence the current development in just the same way. Finally, CSOs can do a lot themselves to improve their organizational sustainability. With our recom- mendations, we will focus on these three groups of stakeholders.

5 Although, according to the USAID NGO Sustainability Index, organizational capacities of Serbian CSOs reached a peak in 2003, the 2008 index sees a slight improvement over 2007. For more informa- tion see http://www.usaid.gov/locations/europe_eurasia/dem_gov/ngoindex/.

| 8 | A reader’s guide Although with this report we are mainly targeting practitioners in the field of civil society development (i.e. CSO activists, state representatives and do- nor organizations), we nonetheless do not want to forgo the chance to thor- oughly analyze our data with statistical methods. For all those unfamiliar with statistics, we formulated the findings in plain English in the main body of the text. For those that are interested in the exact results of our calcula- tions, we provide them in the footnotes. Likewise, for readers not interested in the scientific background of the study, they are safe to ignore the chapter on the research itself. And if the CSO concept as it is typically used by the European Commission is already a familiar idea, the definition of the term in the first chapter can be skipped as well.

The chapters on the Resources of Serbian CSOs and Problems and Recom- mendations are the core of this study. In the latter chapter, we will give con- crete recommendations on how to improve the organizational sustainabil- ity of Serbian CSOs highlighted in small boxes throughout the text– for CSOs, state authorities and donor organizations separately.

| 9 | The Subject The subject of our research is the organizational sustainability of civil society organizations in Serbia. In order to understand what we will talk about in this report (and what not), two key terms are in need of further specification: (1) sustainability and (2) civil society organizations. Let us first focus on the sec- ond term: civil society organizations.

Civil Society Organizations Discussions about civil society issues are plagued by a plethora of terms and definitions that often lead to misunderstandings between researchers and prac- titioners in the field as well as amongst researchers or practitioners themselves.

With CSOs we are referring to all those organizations that are neither gov- ernmental, nor profit-oriented. The concept includes organizations such as religious associations, sport clubs, labour unions, professional organizations, think tanks, cultural clubs and those organizations that in Serbia are typically referred to as ‘NGOs’ – professionalized project-oriented organizations work- ing on topics like human rights or rural development. As a whole, these organi- zations form the so called ‘CSO sector’ which we will use as a synonym for the CSO population throughout this report.

We consider organizations to be non-governmental as long as they are for- mally independent of state institutions and do not seek to control or conquest state power (i.e. are non-political in a narrow sense of the term). Due to the latter, political parties were excluded from the research.

Regarding the second characteristic – profit orientation – we refer to the (in- tended) extraction of profit from the activities of the respective organizations. As long as an organization is not set out to earn a surplus with its activities that is distributed to its members, we consider the organisation non-profit. This does not refer to monetary compensations for activists, as those are paid in- dependently of profits earned by the organization. Therefore, CSOs can vary between being exclusively run by volunteers (such as some local citizens’ ini-

| 10 |  tiatives) and being completely ‘professionalized’, i.e. almost all the work being done is paid for (as in the case of some think tanks). In any case, NGOs engag- ing in profit-making activities to cover part of their operational expenses or social enterprises that are reinvesting profit for non-monetary purposes are considered part of the CSO population.

Furthermore, the concept of CSOs presented here is value-neutral, i.e. we do not judge upon the belonging of organizations to the realm of civil society ac- cording to the (perceived) benefit of the organisations’ activities for the society as a whole. Therefore, both organisations whose activities exclusively benefit their members (such as some sport clubs) as well as those mainly aiming to improve the lives of non-members and non-activists (such as humanitarian or- ganisations) are considered CSOs.6 Excluded from our concept of CSOs, how- ever, are entities in the realm of civil society without a clear formal status, i.e. informal groups of citizens or social movements.

Organizational Sustainability Simply put, the question of organizational sustainability asks what an organi- zation needs in order to survive. ‘Survival’ here does not refer to the legal form alone. After all, a CSO that is registered stays registered – whether it is active or not. When we speak of ‘survival’, we mean the continuation of the CSO’s activi- ties – at least at present levels. In order to perform its activities, a CSO needs a continuous influx of resources. To make our research question concrete and manageable for our participants, in our surveys and focus group discussions we referred to the next five years. Hence, the question we will try to answer is: “How can CSOs in Serbia secure the necessary means to at least sustain their activities at present levels in the next five years?”

We are aware of the fact that securing the necessary external resources is only one factor in achieving organizational sustainability. Besides this, internal fac- tors like the quality of the organizational management or other external factors such as the political environment might qualify as important factors in their own right. We will not ignore these aspects. However, we will discuss them

6 We did not specifically aim at incorporating the ‘dark side’ of civic activism in our research, i.e. extrem- ist-nationalist or fundamentalist-religious organizations. However, since we research sustainability from a resource perspective (as will become clear in the definition of sustainability in the following subsection), we believe that these CSOs will have similar sustainability issues to those faced by ‘good’ or ‘benign’ CSOs – except for the latters’ easier access to international and state funding.

| 11 |  from a resource perspective only, i.e. focus on their influence on the organiza- tion’s ability to secure the necessary resources to continue with their work.

Moreover, the whole battery of questions related to the sustainability of the CSOs’ work from the output perspective is left out of the research.7 In other words: We did not ask why CSOs are doing the things they do (and whether they achieve what they set out to achieve), but only how they can continue do- ing these things.

7 For research into the promotion of values by the Serbian civil society and its impact on societal de- velopment and policy making, refer to the forthcoming report on the second round of the CIVICUS Civil Society Index analysis for Serbia, coordinated by Argument and due in June/July 2010.

| 12 | The Research The fieldwork for this research was carried out between December 2009 and April 2010. We gathered data in the following ways: (1) In-depth interviews; (2) a survey among international donors; (3) a survey among Serbian CSOs and (4) focus group discussions with CSO representatives.

In-depth Interviews In order to structure our research, identify important aspects of the issue of organizational sustainability and develop questionnaires for CSOs as well as international donors, we carried out nine in-depth interviews with CSOs in Belgrade and Novi Sad in December 2009 and January 2010, including widely known professionalized CSOs and volunteer organizations. They spoke to us under the condition of anonymity. Four in-depth interviews with other stake- holders (state officials and a representative of the delegation of the European Commission to Serbia) were carried out to countercheck claims made by CSO representatives in our focus group discussions.

Survey Among International Donors From January to March 2010, we carried out a questionnaire-based survey among international donors that are active in Serbia. The selection of partici- pants did not follow a specific methodology – we simply tried to account for as large an amount of international donations as possible. The questionnaire cov- ered the donors’ view on CSO sustainability in Serbia and their related strate- gies, their current level of grant-making to CSOs (in terms of grants made to Serbian CSOs in 2009) and the expected development of their grant-making programs to Serbian CSOs in the next five years. 22 international donors an- swered our questionnaire, representing approximately 10 million Euros in an- nual grant-making to Serbian CSOs.

| 13 |  Survey Among Serbian CSOs For our survey among Serbian CSOs, we divided Serbia in four regions: Vo- jvodina, Central Serbia, South-Eastern and South-Western Serbia. In each of the four regions, we hired a field associate – an expert on civil society issues through research and/or practical experiences with an intimate knowledge of the local CSO scene. This enabled us to firstly sample from a diverse field of organizations (including small voluntary grassroots organizations). Secondly, it allowed us to sample according to the composition of their workforce. The field associates’ task was to gather questionnaires from 54 organizations in their region: 18 CSOs that rely almost exclusively on paid staff (professionalized), 18 that are almost entirely run by volunteers (volunteer) and 18 that carried out their activities with both significant volunteer involvement and paid staff (mixed). When we speak of professionalized organizations, we are therefore referring to the financial compensation of the vast majority of activists alone and not the quality of work.

The field work was carried out in February and March 2010. Of the CSOs contacted to take part in the survey, 46% responded to our request. In total, 216 CSOs participated. Table 1 shows the response rates for every region.

Table 1 - Response rates

Region Response rate Vojvodina 86% Central Serbia 47% South-Eastern Serbia 40% South-Western Serbia 34% Total 46%

There are large regional differences in the response rates. Why is that so? Two answers to this question can be found in the field reports of our associ- ates: Firstly, the rate of inactive CSOs in general and especially among profes- sionalized organizations varies substantially between regions – requiring our

| 14 |  field associates to increase the number of contacted CSOs to fulfil the sampling quotas. Secondly, and connected to this, some CSOs are – in their words – ‘fed up with filling in questionnaires’. This in turn either hints at an indeed very small population of active CSOs especially in the South and/or a hidden bias in previous research projects in that they seem to have ‘randomly’ sampled time and again from a restricted population.

In South-Eastern Serbia, our field associate reported problems in fulfilling the sampling requirements for professionalized organizations. In his words: “18 organizations are not a sample – it is rather the entire professional NGO community.” He was surprised by the amount of professionalized organizations that had been known to him for years and have recently ceased to exist with- out his notice. In South-Western Serbia, the sampling quota for professional- ized organizations could not be fulfilled. We therefore decided to over-sample mixed and volunteer organizations to reach a regional parity in the database.

Besides this, our field associates’ assessment of the nature of organizations was not always congruent with the data we got from the questionnaires. The frequencies of expert, mixed and volunteer organizations as sampled by our field associates were counterchecked with data on paid staff and volunteer ac- tivity given by the organizations in our survey. Out of that data, the total an- nual amount of working hours performed for the CSO and the percentage of volunteering of that time were calculated. Throughout the report, we will ex- press the total annual amount of working hours in full-time employee equiva- lents (FTEE). We coded those organizations with less than 25% of their annual FTEE provided by volunteers as professionalized organizations. Organizations that in turn had a share of less than 25% of the annual FTEE provided by paid staff were coded as volunteer organizations. The rest was coded as mixed or- ganizations.8

In 51,4% of the cases, our field associates’ assessments are congruent with the organizational types that we determined with the aid of our data set. For the other cases, they most often tended to overestimate the volunteer work- force of CSOs, i.e. organizations sampled as mixed organizations proved to be professionalized ones and organization sampled as volunteer organizations to

8 A full-time employee equivalent (FTEE) is the annual labour time of a full-time employee (232 work- days for 2009). Short-term contractors were coded as 46/232 FTEEs, one-time volunteers as 1/232 FTEEs and volunteers who were active several times during 2009 as 10/232 FTEEs. Volunteers that were active monthly, weekly and daily were coded accordingly.

| 15 |  be mixed or professionalized ones. It should be mentioned that some of this might be caused by a tendency of organizations to inflate their numbers of vol- unteers.9 Put differently, there seems to be awareness in the CSO sector of the benefits of volunteering for at least the image and legitimacy of CSOs.

The following cross-table shows the organizational types according to the estimates of our field associates compared to the organizational types based on the questionnaire data. The fit gives the percentage of organizations of the respective type for which assessments and coding are in agreement.

Table 2 - Composition of the survey sample

Frequency Organizational Frequency based on Fit type based on data assessmentsi Professionalized 57 88 68,4% Mixed 79 78 45,6% Volunteer 80 50 45,0% Total 216 216 51,4% i In the South-West, additional mixed and volunteer CSOs were sampled as replacements for professionalized CSOs.

The frequencies should be kept in mind when reading our statements on the CSO sector as a whole. They are also important if the sample is split accord- ing to criteria other than workforce composition, such as field of activity. For those statements based on separate evaluations of professionalized, mixed and volunteer organizations, the different sample shares should have no influence on the statements’ validity.

9 As our leading researcher expressed it: “Since it’s known that volunteering is desirable (‘It’s a trend!’), they [some professionalized organizations] increased the number of volunteers and actually included them in their work ‘virtually’.”

| 16 |  Focus Group Discussions In the regional centres of each of the aforementioned regions, focus group discussions were held in March 2010. The focus group discussion for Vojvo- dina was held in Novi Sad, the ones for Central Serbia, South-Western and South-Eastern Serbia in Belgrade, Novi Pazar and Nis, respectively. For each focus group discussion, twelve CSO representatives were invited. Based on the survey data, they were selected in order to maximize the diversity in the source of the relative maximum of funding (international donors, state authorities etc.) and the organizational type (professionalized, mixed and volunteer). In Novi Sad, Novi Pazar and Nis eleven CSO representatives participated, whereas in Belgrade only seven showed up. The discussions lasted between two and three hours. We discussed the present financial situation of CSOs, expected external and internal developments that could influence their organizational sustainability and possible solutions for their most important problems. Spe- cial attention was given to volunteering. The discussions were audio-recorded and transcripted. To allow for an open discussion, we assured participants of their anonymity in publications of the findings. In this report, representatives are therefore only cited under specification of the type of their organization (professionalized, mixed or volunteer), its main field of activity and the region they come from.

Strengths and Limitations The sample for our research on the organizational sustainability of CSOs is not representative for the CSO sector as such. That is: We cannot say how many organizations are affected by which aspects of organizational sustainability that we identified in our research. However, it should be noted that it is currently impossible to achieve a representative sample of Serbian CSOs, as there is no complete list of active organizations in Serbia from which CSOs could be ran- domly sampled. Some previous surveys of CSOs claim representativity based on samples drawn from CSO lists such as the membership lists of the FENS network10 or the database of CRNPS.11 However, these lists have a serious self- selection bias.

10 The list of FENS members can be accessed at www.fens.org.rs/eng/clanice.htm. 11 The database can be accessed at www.crnps.org.rs/direktorijum/en/pretraga.asp.

| 17 |  Through a wide understanding of CSOs, the reliance on local CSO experts for the sampling process and the requirement to include a substantial number of volunteer organizations in the sample, we believe that we achieved not a rep- resentative sample of Serbian CSOs in the statistical sense, but a more diverse one than in any previous study on organizational sustainability of CSOs in Ser- bia that we are aware of. This diversity was also achieved in the participation in focus group discussions.

Thus, we are confident that there is no important aspect of our research topic that has escaped our notice. Furthermore, we believe that through our quota sampling approach (regarding the frequency of professionalized, mixed and volunteer organizations), we can use our data to separately make valid state- ments according to these types of organization. Hence, the figures in this re- port that are based on our CSO survey will mostly be split according to the type of workforce composition.

| 18 | Resources of Serbian CSOs We will start the presentation of our findings with an overview of the distribu- tion of resources for professionalized, mixed and volunteer organizations in Ser- bia. Resources for CSOs in Serbia come mainly in two forms: money and time.12 In our CSO survey, we distinguished seven different sources of financial means for the CSO sector: domestic CSOs and foundations, the domestic business sec- tor, the state budget (local or national), international donors (states or NGOs), individual donations, membership/participation fees and the selling of products and services (so-called ‘income generating activities’). In the focus group discus- sions, some remarks by CSO representatives gave the impression that CSOs were not aware of the difference in origin of foundations (e.g. the Balkan Community Initiative Fund was referred to in the same breath as international donors). In any case, domestic foundations were not discussed in particular by our invitees. Domestic CSOs appeared in the discussions mainly as contractors (i.e. receiving CSOs were subcontractors of other domestic CSOs). Concerning state funding, the focus group participants often distinguished carefully between local self-gov- ernments and the national state institutions such as ministries.

12 Judging by the remarks of participants in the focus group discussions or respectively the lack thereof, occasional in-kind donations (the third possible form of resources) seem to play a negligible role for the work of CSOs in Serbia. For the survey, it seems that in their answers to the questions on the CSOs’ budget, respondents expressed in-kind donations in their monetary counter value.

| 19 |  Chart 1 - Budget size

Before we turn to individual sources of funding, we will have a look at the overall amount of funding available to different CSOs. Chart 1 shows the dis- tribution of budget sizes among professionalized, mixed and volunteer organi- zations. As it can be easily spotted, professionalized organizations tend to have larger budgets than both mixed and volunteer organizations. The budgets of mixed organizations, in turn, are on average larger than in the case of volunteer organizations. However, it is noteworthy, that there are volunteer organizations even in the highest category of budget size (>100.000 Euros). Table 3 gives the details of the distribution of budget sizes among each organizational type (pro- fessionalized, mixed, volunteer) for the four regions we distinguished in our sampling process. The table provides the cumulative percentages, i.e. for every category of budget size, the percentage reflects the share of organizations of the given type in the respective region with a budget of that category or lower.

| 20 |  Table 3 - Annual budget 2009 (categories, in cumulative %)

Org. type Region < 5.000 < 20.000 < 50.000 < 100.000 >< 100.000

profession- Central 0,0% 11,1% 18,5% 33,3% 100,0% alized Vojvodina 18,8% 31,3% 50,0% 81,3% 100,0% South-East 11,5% 34,6% 61,5% 73,1% 100,0% South-West 38,5% 53,8% 76,9% 84,6% 100,0% Total 13,4% 29,3% 47,6% 63,4% 100,0% mixed Central 0,0% 26,7% 46,7% 53,3% 100,0% Vojvodina 0,0% 41,7% 58,3% 75,0% 100,0% South-East 14,3% 57,1% 71,4% 85,7% 100,0% South-West 43,5% 60,9% 73,9% 95,7% 100,0% Total 15,8% 47,4% 63,2% 78,9% 100,0% volunteer Central 28,6% 42,9% 57,1% 85,7% 100,0% Vojvodina 41,7% 75,0% 83,3% 100,0% / South-East 54,5% 90,9% 100,0% / / South-West 50,0% 81,3% 93,8% 100,0% / Total 45,7% 76,1% 87,0% 97,8% 100,0%

For Central Serbia, the percentages for each organizational type and budget size are the lowest among the four regions, meaning that organizations of every given type tend to be ‘richer’ than their counterparts in Vojvodina, South-East and South-West Serbia (since a higher percentage of organizations of the respec- tive type in Central Serbia has a budget higher than the given category).13 The same is true for organizations in Vojvodina in comparison to CSOs of the same type in South-East and South-West Serbia – except for professionalized organi- zations in South-East Serbia that are wealthier than their counterparts in Vojvo- dina. Organizations in South-East Serbia, in turn, are on average wealthier than organizations of the same type in the South-West – again with one exception, namely volunteer organizations. In other words, according to our data, profes-

13 Note that this is not the same as saying that the CSO sector in Belgrade is richer than the CSO sectors in the regions. This is very likely, but since we do not know the composition of the CSO sectors ac- cording to organizational type, with our data, we cannot make statements on the regional CSO sectors or the Serbian CSO sector as a whole.

| 21 |  sionalized CSOs from Central Serbia are the richest type of CSOs in the whole of Serbia, whereas volunteer CSOs from South-Eastern Serbia are the poorest.

We asked CSOs in our questionnaires to state the percentages of funding they receive from each of the seven aforementioned sources of funding. Chart 2 gives the details for professionalized, mixed and volunteer organizations.14

Chart 2 - Sources of funding (in % of budget 2009)

This chart shows that the share of international funding is visibly higher for professionalized organizations than for mixed ones. The latter, in turn, have an average share of international funding that is considerably larger than vol- unteer organizations. This finding turns out to be true on a general level as well: The lower the share of volunteer work of an organization’s total FTEE, the higher the share of international donations in its budget. With state funding,

14 Those CSOs with incomplete data (total not amounting to 100%) and those without funding were excluded.

| 22 |  the relationship is reversed.15 This is partially explainable by the fact that inter- national donations and state funding are not evenly spread across the different fields of activity of CSOs. Depending on the field of activity, in turn, organiza- tions are more or less likely to work with volunteers.16

However, even for specific fields of activity, we find evidence pointing in a similar direction. For professional organizations, both relationships can be confirmed: with increasing reliance on international donations, organizations are more professionalized. With increasing reliance on state funding, in turn, the share of volunteering in the overall time worked for a CSO increases. The former can be confirmed for cultural organizations as well, the latter not. The same is true for think tank or research organizations and environmental or- ganizations. For humanitarian organizations, however, none of the two rela- tionships is present. For other categories, the number of organizations was too small to carry out meaningful statistical calculations.17 In the section on the Reliability and Versatility of Funding we will show how the specifics of grant- making strategies are reflected in these relationships.

In addition to stating their own sources of income, respondents of our survey were asked to evaluate the importance of sources of funding for the CSO sector as a whole. The following table shows the ranking of these sources derived from the average importance given to them by the participants of our survey in com- parison with the average percentage of funding of their 2009 annual budget.18

15 The correlation coefficient for the share of financial means from international donors in the overall budget and the percentage of volunteer work is -0.303 (p < 0.01). For the share of state funding, it is 0.151 (p < 0.05). If we control for the paid workforce and correlate the share of funding from interna- tional donors with volunteering (in FTEE; see footnote 8 for more details), the correlation coefficient is weaker (-0.123) and only significant at p < 0.10. 16 However, the interrelationship between fields of activity and volunteering is not as strong as it is com- monly assumed – as we will show later in this section, volunteer organizations can be found across the spectrum of activities in substantial numbers. 17 For professional organizations, the correlation coefficient for the share of financial means from inter- national donors in the overall budget and the percentage of volunteer work is -0.410 (p < 0.05). For the share of state funding, it is 0.483 (p < 0.01). For cultural organizations, the correlation coefficient for the share of financial means from international donors is -0.403 (p < 0.01). For the share of state fund- ing the correlation coefficient is not significant. For think tank and research organizations, again, the correlation coefficient for international donations is significant and strong (-0.435, p < 0.005) and for state funding it is not significant. The same goes for environmental organizations. Here, for interna- tional donations, the correlation coefficient is -0.444 (p < 0.05). For state funding, it is not significant. For humanitarian and charitable organizations, both correlation coefficients are not significant. 18 Respondents were asked to evaluate the importance of the sources of funding on a four-point scale from ‘not at all important’ to ‘very important’.

| 23 |  Table 4 - Overall importance of sources of funding

Source of funding Ranking Percentage International donors (states and CSOs) 1 42,8% State budget (local and national) 2 25,3% Domestic CSOs/foundations 3 5,9% Domestic business sector 4 5,6% Individual donations 5 4,4% Selling of products and services 6 3,4% Membership/participation fees 7 11,3%

The table shows that the distribution of the sources of funding in our sample of CSOs is congruent with the ranking of their importance by our respondents, speaking to the representativity of our sample for the sector as a whole – in this respect. Note, however, that there is one important deviation: Member- ship and participation fees play a much more prominent role for the funding of the organizations in our sample than, according to their estimation, for the CSO sector as a whole. The following chart provides the average share of each source of funding for all those categories of organizations that at least ten CSOs identified with.19

19 Respondents were allowed to choose as many fields of activity (categories of organizations) as they saw fit. Several categories were recoded from the specifications provided by respondents for the op- tion ‘other’. 62,5% of respondents were able to find a single category that covers their field of activity, 2,3% did not choose any. The remaining respondents chose more than one category to describe their organization’s activities.

| 24 | Chart 3 - Sources of funding per category of organization (in % of budget 2009, >10 entries)

As it can be easily spotted, membership and participation fees as a source of income are highly concentrated in the sample – essentially, only for labor unions and sport and recreational organizations, they are an important source of funding. This could explain the deviation that we mentioned above: This source of funding is not important to many CSOs, but for those for which it plays a role, it plays a very important one. It becomes also clearly visible that for those typical ‘NGO’ topics, such as rural development, human and minority rights and policy development (the work of think tank or research organiza- tions), the share of international funding is especially high.

Let us now turn to the time resources and discuss the distribution of volun- teering and paid work in our sample. Money can buy time, i.e. staff can be hired from the financial means obtained through e.g. public tenders and service con- tracts with donors and public institutions. However, in addition to engaging paid staff, working time can be provided for free by volunteers. The compo- sition of the organizational work force in terms of paid and unpaid work is already reflected in the distinction between professionalized, mixed and vol- unteer organizations (see footnote 8 for more details). However, who are these professionalized organizations? And who are the volunteer ones?

| 25 |  Even though the degree of volunteering varies for different fields of CSO activities, the relationship between the composition of the workforce and the fields of activity is not as straightforward as it is commonly assumed. We could not identify any field of activity without at least two types of organizations (i.e. for example professionalized and mixed organizations), meaning that for every kind of work, there are organizations that perform it with a substantial involvement of volunteers. This includes those ‘typical’ fields for professional- ized NGOs in Serbia like rural development, human and minority rights and policy development. Again, in the following chart details are only given for those categories of organizations that more than ten organizations identified with.

Chart 4 - Percentage of volunteer work of total FTEE per field of activity (in %, >10 entries)

The chart shows that on average for sport and recreational organizations vol- unteer engagement makes up a larger share of the organizational workforce than for organizations in any other field of activity. Organisations in three more fields of activity have an average share of volunteering of more than 50 percent: environmental, youth and humanitarian and charitable organizations. At the other end of the spectrum we find development organizations and or- ganizations dealing with human and minority rights, i.e. those CSOs that – if professionalized – are frequently dubbed as ‘classical NGOs’.

| 26 |  On a more abstract level, the relationship between the activities of an or- ganization and the involvement of volunteers in its work receives additional backing. Volunteer organizations are more likely to work primarily towards the benefit of their own members than mixed and professionalized organizations. Sports clubs and recreational organizations are a prime example for this. Pro- fessionalized organizations, in turn, are much more likely to target mainly local or national authorities with their activities than either mixed and volunteer organizations. Put differently, they are the most likely to engage in lobbying and advocacy work. The following chart clearly shows this interrelationship. Nonetheless, it also shows that working primarily for the direct benefit of indi- viduals and groups outside the organization (like humanitarian organizations typically do) is almost equally common amongst professionalized, mixed and volunteer organizations. Moreover, among the primary target groups of volun- teer organizations all given options are present.20

Chart 5 - Main target group

20 In fact, the relationship between organizational type (professionalized, mixed, volunteer) and main target group is significant, but weak (Kendall’s tau-c; -0.139; p < 0.05).

| 27 |  On the other hand, as Chart 1 already indicated, there is a strong relationship between the size of a budget managed by an organization and the composition of its workforce. More precisely, there is a clear tendency for large budgets to be managed rather by professionalized than by volunteer organizations.21 How- ever, considering the amount of work that is performed for an organization, volunteer organizations are just as likely as professionalized organizations to deal with a large workforce (in terms of FTEE).22 For the following chart, based on FTEE, an organization’s workforce is expressed as either small, medium or large.23

Chart 6 - Size of workforce

21 Treated as ordinal variables, there is a strong and significant relationship between the organizational type (professionalized, mixed, volunteer) and the (categorized) budget size (Kendall’s tau-c; -0.353; p < 0.001). 22 The correlation coefficient for the organizational type (professionalized, mixed, volunteer) and the work performed for an organization (for the coding see footnote 8 for more details) is -0.046 and not significant (p = 0.386). 23 The categories represent the lower, middle and higher third of the distribution of the workforce vari- able. The cut points are 4.065 FTEE and 10.474 FTEE, respectively (for more details on the coding see footnote 8).

| 28 |  Besides this, we could not find a significant relationship between the scope of activity of an organization (local to international) and the involvement of volunteers.24 In other words: volunteer organizations work on every territorial level, just as professionalized ones do.

From this chapter, two findings are of major importance: Firstly, the larger the share of funding an organization receives from international donors, the higher the degree of the professionalization of its workforce – and the less the importance of volunteering for the organization. Evidence for a reversed rela- tionship between state funds and volunteering is weaker, but present. Secondly, volunteering is not equally distributed among the different fields of activity, target groups and sizes of organizational budget, but it is pervasive. And it does not depend on the size of the workforce or the territorial scope of activities of CSOs.

24 We could not find a significant relationship between organizational type (professionalized, mixed, volunteer) and the scope of activity (Kendall’s tau-c; -0.116; p = 0.068).

| 29 | Problems and Recommendations We will begin this chapter with an evaluation of the main issues for the organ- izational sustainability of CSOs as they have been identified by the participants of the four focus group discussions that we conducted in Vojvodina, Central, South-East and South-West Serbia. Towards the end of the focus group discus- sions, we asked the CSO representatives to rank the issues of organizational sustainability according to their importance for the CSO sector as a whole. To this aim, we tasked our participants to create a pyramid with the most impor- tant issue on top, the two second most important issues on the second level, the three next most important issues on the third and four additional issues on the fourth level. Surplus issues had to be sorted out. The Table 5 provides an overview over the issues and their rankings.

Even though we asked participants to discuss not only weaknesses, but also strengths of the Serbian CSO sector, the discussion tended to focus on the sec- tor’s shortcomings. Nonetheless, the issues enlisted in the table above were for- mulated neutrally in the ranking process, rather indicating a field of concern than solely the problems to be tackled. Unfortunately, there is no room to dis- cuss every issue in particular. With the following analysis, however, we will try to highlight important aspects of the issues that were mentioned in the FGDs.

The issues our participants identified represent external and internal factors in the struggle to achieve organizational sustainability – some representing ei- ther of them, some a mixture of both. Of a clearly external character are the state, legislation, international donors, the image of CSOs in the society and the general economic situation. Besides this, material and human resources were mostly discussed in terms of the problems to obtain these resources from the sector’s partners such as the state, the business sector and international donors, i.e. as an external factor. Volunteering, too, was mostly treated as an external factor: Participants mentioned the need for legal regulation, the lack of incen- tives such as the recognition of volunteering as work experience by employers, and the lack of motivation for civic activism in the society. For the latter, they gave reasons such as the widespread poverty in Serbia and the lack of a civic tradition. In Table 5, issues that represent external factors were shaded in grey. As it is clearly visible, they dominated the focus group discussions. | 30 |  Table 5 - Issues for the organizational sustainability of CSOs (external issues shaded in grey)

Level Vojvodina Central Serbia South-East South-West

1 Material and human CSOs as promoters of Material and human State resources citizens’ needs resources

2 Enthusiasm of CSO image State Legislation activists

CSOs as promoters Social sustainability CSO management Internat. donors of citizens’ needs of projects and networking

3 Material and human Material and human CSOs as promoters of Projects and donors resources resources citizens’ needs

State Internat. donors Internat. donors CSO image

Trainings and Legislation CSO image Networking of CSOs education

4 Networking of CSOs Volunteering Volunteering Volunteering

Commercialization of Internat. donors Legislation Legislation CSO work

The role of CSOs in CSO management CSO management State the local communities

Expertise and Coordinated Evaluation of CSO General economic scientific basis promotion of CSO work situation of CSO work activities

Across the four FGDs, material and human resources emerged as the top con- cern of CSOs. It was placed twice on the first level of the pyramid and twice on the third. As it has been already mentioned, here, CSOs mainly referred to the current lack of financial, material and human resources and/or the problems in obtaining them, which is the issue we are mainly focusing on in this report.25 Next in terms of its importance across the FGDs comes the state. It was placed once on the top level of the pyramid, once on the second, once on the third and once on the fourth level. The role of the state for the organizational sus- tainability of Serbian CSOs was discussed in three major ways: as a donor for

25 However, questions of availability, reliability and versatility of funding stretched across many issues that were mentioned in the focus group discussions. This includes e.g. the state, international donors, projects and donors, training and education and commercialization of CSO work.

| 31 |  projects, as a cooperation partner in the implementation of projects and as the legislator that regulates the work of CSOs. Overall, international donors were ranked much lower in the pyramids, which at first seems surprising given their paramount importance for the funding of CSOs. However, the discussions on international donors in the FGDs always involved the problems that are caused by their declining financial support for CSOs in Serbia – and the question to which source of funding to turn next. The underlying expectation that many international donors will cease their Serbian grant-making programs in the years to come might have led to their low ranking for CSO sustainability. Vol- unteering, too, played a minor role in the general discussion on organizational sustainability. Moreover, participants almost exclusively discussed external as- pects that influence the availability of volunteers to CSOs. The role of the CSOs itself in mobilizing and involving volunteers in their work was largely ignored. This means that for this resource to become a major factor in the struggle for organizational sustainability, not only the actual volunteering would have to be developed, but it would also have to be promoted as an option for the resource strategies of CSO activists.

The issues of CSO sustainability that we have discussed so far are closely related to resources and the challenges to obtain them. Some other issues that have been identified by the participants in our focus group discussions, how- ever, reach well beyond that. To stay focused on our definition of organiza- tional sustainability and incorporate the findings from all our data sources, we regrouped the statements made in the focus group discussions, in-depth inter- views and our two surveys according to the aspects of resources they concern: the availability, reliability and versatility of funding as well as volunteering. With the availability of funding, we are referring to firstly, the present prob- lems in accessing funding from the different sources that we distinguished in our research and secondly, expected developments concerning the amounts of funding available from these sources in the years to come. In the section on the reliability and versatility of funding, we will discuss how much CSOs can typi- cally rely on a source of funding for their long-term planning as well as which costs can be covered with funding from the respective source – and which not. We will then turn to the issue of volunteering – which we see as a major factor in the CSOs’ struggle to achieve organizational sustainability.

| 32 | Availability of Funds A successful partnership – including one between donors and recipients of funds – has at its basis the mutual appreciation for the other’s needs and goals. This mutual appreciation varies for the different partners of the Serbian CSO sector. Its relationships with local self-governments, state institutions on the national level, the business sector and different international donors are char- acterized sometimes by a lack of understanding from the donors’ side for the needs of CSOs, at other times by a lack of understanding from the CSOs them- selves. And for some of those relationships to be mutually satisfying, it seems that both sides would have to make a step towards each other.

In the in-depth interviews and the focus group discussions, CSO representa- tives did not discuss in detail all relationships with external partners and ac- cess to their financial support. Some were discussed rather one-sidedly or even hardly mentioned. In the following sections, we will focus on those aspects of the sectors’ external relationships into which our research gave us sufficient insight. Besides that, we will present the CSOs’ expectations considering the de- velopment of the financial transfers from these external sources to the Serbian CSO sector. In the case of international donors, we will be able to countercheck these expectations with data from our donor survey.

International Donors In terms of funding, international donors are currently the most important partner for the CSOs that participated in our research. Judging by the state- ments of the participants in the focus group discussions, international dona- tions are, at the same time, the source of funding which is the most challenging to access. Writing grant applications is in itself a demanding task: Most interna- tional donors require a long list of questions to be answered – and the answers to be provided in English. However, for many CSOs, the problem starts earlier: How to come up with an innovative project idea? How to define project phas- es and goals? How to fit it nicely into the organization’s mission and vision? Grassroots CSOs and old citizens’ associations, for whom the rationale of their mostly regular activities is all too obvious, have a hard time in defining projects with a precise timeframe and clearly defined goals. Regarding old citizens’ as- sociations, a representative of a mixed development organization in Vojvodina stated: “We have a project directed toward old organizations in order to trans- form and modernize them […]. These are cultural clubs, voluntary firemen as-

| 33 |  sociations, scouts and some ecological organizations. By working with them, we can see exactly how big of a challenge the strategic planning process is to them. Put simply, if there are no such [educational] projects to support that – not just in bigger places, but especially in the rural communities – I believe that those old organizations are going to disappear from the market.” CSOs which have been founded by activists who are new to the sector might experience similar problems. To be able to access international grants, these CSOs are in need of not only skills in grant application writing, but also in project management. In the focus group discussion in Vojvodina, a representative of a newly founded humanitarian volunteer organization described their problem as follows: “The only thing we are dissatisfied with are the projects. Whatever we start with: we have a problem because someone trained and experienced is needed. We were desperate because we didn’t have anyone in the association who would be able to do that [write a project], and on the other hand the ones who are able to ask for a lot of money. I’ve been contacting some non-governmental organizations that want to help but they can’t help in writing that project, the only thing they can do is to instruct us verbally, but nevertheless we can’t manage it.” Note that he speaks of projects and not of simply writing a grant application.

Trainings in project management and application writing have been offered since international donors started working in Serbia – and they are offered time and again. However, some CSO representatives stated that firstly, these trainings tend to be concentrated in larger cities, and secondly, that CSOs out- side those cities rarely receive invitations to them. Moreover, a representative of a mixed humanitarian and peace organization in Vojvodina claimed that very often “the organizations that organize these trainings in fact invite or- ganizations that are familiar to them, those that they already cooperated with”.

Not only is the availability of information on trainings restricted, but also the information on granting opportunities from international donors. CSO repre- sentatives from the South claim that due to the proximity of Belgrade-based CSOs to donor organizations in the capital, they have much better access to funding than those in the rest of the country. International donors themselves, on the other hand, seem to not reach out enough to offset this bias. Accord- ing to Southern CSOs, this results in the subcontracting of CSOs outside the capital by Belgrade-based CSOs for projects that are carried out on the local level. Due to the subcontracting, they claim, regional CSOs do most of the work while receiving only a fraction of the grant. As one participant from a volun- teer development organization in South-West Serbia put it: “If some guy from

| 34 |  Dorćol [a part of Belgrade] got a project in Sandžak that lasts for 10 or 12 months, see, the evaluation, reports, education, it’s all laid on his table, and he visited Sandžak three times during all that time.”

As we have seen in the chapter on the distribution of resources in the CSO sector, CSOs in Central Serbia (with Belgrade as the dominant centre) tend to have larger budgets than CSOs in the regions. The availability of paid staff (in FTEE) is even more concentrated.26 This might as well be a reason for in- ternational donors to turn to CSOs in Belgrade to coordinate or implement large-scale projects across regions. A solution for regional CSOs to be compat- ible could be to cooperate in joint applications, as a representative of a mixed development organization from South-West Serbia proposed.

Turning towards grant regulations, CSO representatives mentioned the re- quirement to co-fund projects with typically around 15 percent of the total grant as one of the main obstacles in obtaining international donations. This means that CSOs need to already have financial means at their disposal in order to apply for international grants. These financial means can only stem from sources of funding that are not project-based, i.e. typically only those obtained through individual donations, membership and participation fees or the selling of products and services. However, as we have seen in Table 4 and Chart 3, these sources of funding are scarce and in the case of membership and participation fees mostly concentrated on just two categories of organizations. The problem of insufficient funds to obtain additional project-based funding becomes even more acute if grants are paid out partially retroactively, i.e. only after certain activities have already been implemented.

International donors should be aware of the fact that these grant regulations lead to a further concentration of financial means amongst Serbian CSOs. They give an advantage to those large professionalized organizations who have al- ready built up the necessary capacities and – taking into account their territo- rial distribution – to CSOs in Central Serbia, especially Belgrade. To enable a wider and more diverse field of CSOs to apply for international funding, CSO experts proposed that state institutions on the national level and/or local self-

26 On average, professionalized CSOs in Central Serbia have a paid workforce of 12.6 FTEE compared to 9.5 FTEE in the other regions. For mixed CSOs the numbers are 55.0 FTEE and 5.1 FTEE, respectively. Volunteer organizations in Central Serbia have on average a paid workforce of 1.7 FTEE compared to 0.9 FTEE in the other regions.

| 35 |  governments set up funds to cover the co-funding for international grant ap- plications.

Most CSO experts that we interviewed in the preliminary research phase stated that they expect the majority of international donors to cease their grant-making to Serbian CSOs in the years to come. However, a little more than half of the international donors that participated in our donor survey said there is neither a specific date nor a specific objective to be reached for their operations in Serbia to close down. In other words: They have not adopted an exit strategy yet. Two thirds of these donor organizations also stated that the annual amount of funding they will provide to Serbian CSOs over the next five years would most likely either stay the same or even increase.

Recommendation to state authorities and international donors 1: Continue offering opportunities for CSOs to acquire the necessary skills in project management and application writing. Advertise these opportuni- ties widely. Promotion of the establishment of a common database on CSO trainings might be a solution.

Recommendation to state authorities and international donors 2: Due to the obligatory re-registration of CSOs under the new Law on As- sociations, a list of active CSOs will be available by early 2011. Promote the establishment of a public CSO database based on the information acquired in the registration process. Promote the database widely.

Recommendation to state authorities and international donors 3: Give support to local CSOs in finding partners for joint projects.

Recommendation to state authorities and international donors 4: Keep offering small grants programs with lowered requirements and addi- tional trainings for project management and application writing to counter concentration tendencies and allow for new CSOs to enter the market. Al- low for applications in local languages.

| 36 |  Recommendation to state authorities 1: Set up funds to cover co-funding for international grant applications to en- able a wider and more diverse field of CSOs to obtain international funding.

Recommendation to CSOs 1: Form local CSO networks in the regions that can apply for larger grants by international donors.

The State on the Local and National Level Local self-governments and state institutions on the national level were the external partners that participants of the focus group discussions paid most attention to. The overwhelming majority agreed that CSOs should seek to im- prove their cooperation with state authorities. Only one participant in the fo- cus group discussions claimed that the CSO sector “should be that third pillar opposing the state”27. For others, this represents a stance towards state authori- ties that stems from “Milošević’s time”28. Instead, as a representative from a pro- fessionalized development organization in South-West Serbia stated, “the third sector is a partner to the state, and whether we want to accept it or not, they [the state institutions] have to be our allies and partners – of course without interfering in our autonomy”.

Appreciated in particular was the cooperation with the Ministry of Youth and Sports, which grants a considerable share of its funds to youth and sport organizations through externally managed public tenders.29 As a participant from a mixed development organization in Vojvodina claimed: “None [of the

27 Statement by a representative of a professionalized political organization from South-East Serbia. The representative went on to claim that “day by day, the state should be losing its powers and dominance over the sectors it has normally been in charge of ”. 28 Statement by a representative of a mixed development organization from South-West Serbia. 29 The praise for the collaboration with the Ministry of Youth and Sports came mostly from youth or- ganizations. Ministerial tenders for youth organizations are managed by an external partner of the Ministry, the youth organization Mlada Srbija, which itself won a tender for the management of the grants. The organization set up a granting commission with representatives of the Ministry and in- ternational organizations. The commission selects grantees on the basis of evaluations by at least two experts. The monitoring of the projects is carried out by Mlada Srbija who reports to the Ministry.

| 37 |  national institutions] except the Ministry of Youth and Sport had the courage to open up [their grant-making programs] in that way.”

On the other hand, CSO representatives claimed that on the local level, rela- tionships with state authorities vary from locality to locality and government to government. In other words: They are less regulated by common standards than personal relationships between activists and local politicians. As a par- ticipant from a professionalized educational organization in South-East Serbia put it: “Along with a shift of power on the local level, certain organizations may do better, while others do worse. This is because of the direct influence of indi- viduals in power that decide over most things on the local level. The possibili- ties [for CSOs] to receive funding and material support are directly connected to this.” Accordingly, there were stories of successful collaboration with local institutions as well as incidents of non-transparent grant-making and seem- ingly arbitrary decisions on collaborations with the CSO sector. Consequently, what CSOs are asking for is a more transparent way of granting state funds to the CSO sector by local self-governments with clear regulations that free their collaboration from personal or political considerations.

Most CSO experts that we interviewed in the preliminary research phase expected that over the next years public funding will play an increasing role for the financing of CSO activities. Firstly, these hopes are based on an increased efficiency of the state’s grant-making to CSOs. Until now, most transfers of public funds to CSOs are not based on performance criteria, but received time and again by the same CSOs without any previous evaluation. As one of our interview partners put it: “These organizations once entered the budget and then stayed there.” According to the same experts, this includes CSOs that are largely inactive.30

Secondly, the Serbian state is expected to increasingly outsource the delivery of social services to Serbian CSOs – which, as well, will result in more public funds available to CSOs. The underlying expectation is that more CSOs will receive accreditation by the Ministry of Labor and Social Policy for the delivery of social services.

Regarding the state’s role in providing the legal framework for CSO activi- ties, participants of the focus group discussions commented on a wide array

30 See http://www.crnps.org.rs/forum_new/index.asp for more information on public funding for CSOs.

| 38 |  of regulations or the lack thereof. Of major concern were the taxation laws. Currently, business companies and CSOs are subject to the same tax regula- tions. Obviously, tax benefits, as they are in place for CSOs in most countries in Europe, would ease the CSOs’ task to finance their activities.

Recommendation to international donors 1: Promote the development of common guidelines for state funding.

Recommendation to state authorities 2: Base the public grant-making on common guidelines. Increase the trans- parency and accessibility of state funding for CSOs by offering an increased share of funding to the CSO sector through externally-managed public ten- ders.

Recommendation to state authorities 3: Grant tax benefits to CSOs. Base the granting of such benefits on additional, stricter regulations of CSO activities to prevent abuse.

Business Sector Corporate Social Responsibility is still in its infancy in Serbia.31 According to CSO experts, currently, in most instances funding from the business sector comes from international companies. However, examples of sporadic support for CSOs by the domestic business sector do exist. A participant from a volun- teer organization in Vojvodina, for example, mentioned the frequent material support by local businesses to work camps which are organized by the CSO with foreign and domestic volunteers in local communities in Serbia.

With the help of the example of international corporations, CSO experts hope that domestic companies will increasingly become aware of their social responsibility in the years to come. For the cooperation with the business sec-

31 The SMART Kolektiv represents one of the first initiatives that promotes Corporate Social Responsi- bility in Serbia. See http://www.smartkolektiv.org/ for more information.

| 39 |  tor to improve, however, they claim that tax incentives for donors are crucial. Currently, donations to CSOs are not tax-deductible.

In the focus group discussion in Nis, several participants mentioned the brain-drain of CSO employees to the business sector as a problem for the or- ganizational sustainability of Serbian CSOs. However, regarding the relation- ship of CSOs with the business sector, this can be seen as an untapped potential for the improvement of the cooperation with domestic companies. Fund-rais- ing activities could make use of these personal ties to local businesses. Besides former employees, volunteers could provide these contacts as well.

Recommendation to state authorities 4: Give tax incentives to private donors.

Recommendation to CSOs 2: Use contacts to former employees and volunteers for fund-raising cam- paigns among domestic business companies.

Citizens In the focus group discussions, the relationship between Serbia’s CSO sector and citizens has been mostly discussed in terms of the bad image of CSOs. The image problems are seen as limiting the CSOs’ access to individual donations and volunteering. Since we will discuss volunteering in a separate chapter, we will focus here on the availability of individual donations.

Among CSO activists, many believe that in the wider public “the meaning of the third sector is still not properly understood”, CSOs are still seen first and foremost as “money laundering machines” and that CSO activities often “are watched with suspicion”.32 CSO experts that we interviewed in the preliminary research phase mostly agreed. One described the problem as follows: “Because of the large amounts of funding from international donors that kept pouring in towards the end of the 90s and the first years after the regime change, the image of NGOs changed. Since then many people are equating NGOs with big money

32 Statements by representatives of a volunteer educational organization, a mixed sports organization and a volunteer educational, environmental and humanitarian organization.

| 40 |  and ask themselves why they should donate to NGOs or volunteer for them, if their staff is paid so well that they can drive around in big Cherokee Jeeps.”

The times of “big money” from international donors for the Serbian CSO sector are certainly over. Focus group participants stated two factors for why they think their image still hasn’t changed to a more favourable one: A lack of response to societal issues and a lack of media attention. As a reason for the former, activists mentioned the ‘projectization’ of CSO work. As one representa- tive of a mixed development organization in South-West Serbia stated: “We are only responding to our own projects. We have gotten the money for a project and we are blindly following them through, while some very current issues are passing us by.” Unfortunately, apart from stating the lack of cooperation with the media, the latter issue was not further discussed in the focus groups.

Changes in the societal perception of CSOs seem to be possible rather on the local level, where citizens can closely follow what activists do – and what their activism can achieve for the local community. A representative of a vol- unteer organization in Vojvodina that engages in educational, environmental and humanitarian activities described this process on the local level as follows: “Especially older people were watching us with suspicion at first. They thought that we may be some sort of a cult; [they had] various speculations on the po- litical party that’s supposedly supporting us, but now they understand who and what we are and the locals help us a lot - financially and in other ways.” Indeed, our data shows that the more locally oriented CSOs are, the higher the share of individual donations in their budget.33

Just as in the case of donations from the business sector, tax incentives were seen as an important means to increase the willingness of citizens to donate money to CSOs. As an additional measure to increase individual philanthropy, CSO experts cited the example of taxation laws in Hungary, Slovakia, Lithua- nia, Poland and Romania, where citizens have the possibility to dedicate a per- centage of their income tax to CSOs of their choosing.34

33 The correlation coefficient for the territorial scope of activities (local to international) and the share of individual donations in the overall budget is -0.160 (p < 0.01). 34 For more information on the so called ‘percentage laws’ in Eastern and South-Eastern Europe see http://www.onepercent.hu/study.htm.

| 41 |  Since CSOs have to reach out to citizens to convince them to dedicate their share of the income tax to the respective CSOs, this measure is suitable to im- prove the relationship between citizens and the CSO sector.35

Individual donations are yet a scarce source of funding for Serbian CSOs. CSO experts advanced the opinion that a change in the perception of CSO activities is a gradual process that will not lead to a substantial increase in indi- vidual donations in the next five years. However, on the long term, since fund- ing from abroad will decrease rather than increase, individual donations will become a source of funding of crucial importance. For individual philanthropy to develop, however, CSO experts agree that increasing visibility and achieving noticeable results are necessary preconditions. As a representative of a mixed development organization in South-West Serbia put it: “For now, [internation- al] donors are here, but how we influence the public is very important for how sustainable we will be.”36

Recommendation to state authorities 5: Introduce a ‘percentage law’ that enables citizens to dedicate a share of their income tax to CSOs to further promote individual philanthropy.

Recommendations to CSOs 3: Organize activities that benefit citizens locally to gradually change their perception of CSOs and attract their financial support.

35 A report on public financing mechanisms by USAID states that “from a sustainability perspective, designation schemes [i.e. percentage laws] have been most effective in fostering a closer relationship between NGOs and the public. In order to capture designations, NGOs have had to devote greater resources to serving the community, increase public awareness of their work, and build public sup- port”. The report also mentions fears that individuals could regard their support for CSOs in the framework of percentage laws sufficient and might curtail other donations. However, “recent evidence suggests that fears of widespread reductions in government or private support have been unfounded”. See http://www.usaid.gov/locations/europe_eurasia/dem_gov/ngoindex/2008/article2.pdf for more information. 36 Furthermore, it is believed that CSOs need a clear profile with continuous activities to improve their relationships with society. See the section on the Reliability of Funds for more details.

| 42 |  Reliability and Versatility of Funding At the basis of the discussion on the reliability and versatility of funding lie the characteristics of project-based donations versus organizational donations. Project-based donations are financial support for a CSO project. Organization- al donations represent financial contributions to the CSO directly, regardless of its activities.

We did not make this distinction in our CSO questionnaires. And in the fo- cus group discussions, participants usually equated a source of funding with one mode of donating. However, we are aware that there are examples of both project-based donations and organizational donations from most sources of funding. When we discuss the reliability and versatility of funding, we can therefore only speak of the typical character of funding from a given source.

Funding from domestic CSOs and foundations, the domestic business sector and international donors is typically project-based, i.e. grants are offered for the projects CSOs carry out. By contrast, membership and participation fees as well as earnings through the selling of products and services represent funding that is not dedicated to specific activities. Instead, its usage is at the discre- tion of the organization. Individual donations are organizational in character as well, i.e. individuals donate money to organizations, usually trusting them to put their money to the best effect. This is regardless of whether organizations fund-raise among citizens for a project or the organization itself. However, in contrast to other sources of organizational funding, individual donations typi- cally do not represent a steady influx of donations, as most individual financial support is sporadic and depending on the organizations fund-raising activities.

A clear case of undeterminable character seems to be state funds. In their comments on this source of funding, participants of the focus group discus- sions and CSO experts referred to both the advantages and disadvantages of project-based and organisational funding. Whereas state institutions such as the Ministry of Youth and Sports offer project-based grants through public tenders, many organizations that receive financial means from e.g. the budget line 48137 receive this funding in the form of organizational grants.

37 Again, see http://www.crnps.org.rs/forum_new/index.asp for more information on that kind of state support.

| 43 |  Chart 7 shows the predominant mode of funding for professionalized, mixed and volunteer organizations in our sample, i.e. the percentages for CSOs of a given type that obtain more than half of their funding from domestic CSOs and foundations, the domestic business sector and international donors (pre- dominantly project-based) and those that obtain more than half of their fund- ing from individual donations, membership and participation fees and the sell- ing of products and services (predominantly organizational).

Chart 7 - Predominant modes of fundingi

i For project-based donations, the share of funding from domestic CSOs and foundations, the domestic business sector and international donors have been added up. Individual do- nations, membership and participation fees and the selling of products and services have been coded as sources for organizational donations. Due to its undeterminable character, state funds and ‘other’ funding have been excluded. For this analysis, those CSOs with in- complete data (budget specifications not amounting to 100%) and those without funding were excluded from the sample.

Project-based donations – e.g. in the form of grant-making through public tenders – are a way for donors to make sure that their money makes things hap- pen. With often detailed regulations, they try to improve, among other things, the efficiency and effectiveness of supported projects to reach the specific goals of their programs. On the flipside, however, conditioned project-based grant-

| 44 | making often has a negative impact on the organizational sustainability of grantees. The reasons for this will be discussed in the following sections.

As we will see, to a certain degree, this is due to the very nature of project- based donations. Therefore, we claim that achieving organizational sustainabil- ity necessitates a mixture of these and more reliable and versatile sources in the funding strategy of CSOs. In other words: Besides project-based funding, CSOs need some organizational funding in the form of individual donations, membership and participation fees or through the selling of products and serv- ices to be sustainable. Nonetheless, we also believe that some grant regulations can be changed and additional measures be introduced that would reduce the negative impact of project-based donations on the organizational sustainabil- ity of grantees. Table 6 provides an overview of our evaluation of the reliability and versatility of funds for the sources we distinguished in our research.

Table 6 - Reliability and versatility of funding as evaluated by focus group participants

Source Reliability Versatility Project-based donations (domestic CSOs/ foundations; domestic business sector; inter- - - national donors) Individual donations - + State funds (local and national)i -/+ -/+ Membership/participation fees + + Selling of products and services + + i Depending on whether CSO receives funding through public tenders (-) or from the budg- et line (+).

Reliability of Funds Project-based donations are a comparatively unreliable type of funding. Most project-grants last only for a couple of months. Therefore, CSOs who obtain their financial means predominantly from those sources of funding that resort to project-based donations need to be constantly on the lookout for new granting | 45 |  opportunities. As a representative of a volunteer organization in Vojvodina said: “If I’m doing a twelve-month project, at some point in the ninth month of the realization, I have to move my focus on writing new projects, search for donors and alike.” In other words: For their long-term planning, CSOs cannot count on a steady income from these sources. Instead, substantial human resources are tied up for researching granting opportunities and writing grant applications.

Furthermore, in times of decreasing international granting opportunities, CSOs whose funding is predominantly project-based cannot be picky regarding the grant-making programs they apply for. A representative of a volunteer youth organization in Vojvodina noticed: “The struggle for financial means became a key motive of a part of the organizations. Through my work, I observed that a large number of organizations are, so to say, of general purpose, which means that as a tender shows up or a certain topic becomes highlighted – in the sense that donors support it – in an instant they become interested as if that exactly is their field of work.” Indeed, our data seems to back this observation: Those CSOs which are predominantly relying on project-based funding are less likely to iden- tify with one field of activity.38 Put differently, they are more likely to engage in multiple fields of activity – or were stating their activities in vague terms.

In addition to that, CSO representatives claimed that for new initiatives, in- ternational donors often restrict their financial support to the funding of the start-up phase. The stance international donors take after that initial period was described by a representative of a mixed humanitarian organization in Central Serbia: “Now it’s enough, and now you should be able to make it with domestic funds, now it’s sustainable. However, domestic funders […] didn’t get strong enough so they don’t have the means to finance our activities.” Indeed, if inter- national donors know that domestic resources are not sufficient to continue the activities they previously funded, it seems fair to ask the question, why they still follow their granting regulations and cease support. CSOs, in turn, often expect state authorities to take over financial matters. Because, in the end, “what we are working on are social problems and our state has to organize itself and to start

38 Whereas 69.5% of those CSOs that are not predominantly relying on project-based donations charac- terized their organization’s work by choosing just one field of activity, only 57.0% of those CSOs whose funding is predominantly project-based were able to do so. Among CSOs that are predominantly rely- ing on organizational donations, in turn, 78.1% of organizations were able to characterize their CSO’s activities with one field of action. The correlation coefficients for the relationship between the number of categorizations chosen by a CSO and its predominant mode of funding (project-based or not as well as organisational or not) were -0.121 and 0.138. The correlations were significant at p < 0.10 and p < 0.05, respectively.

| 46 |  solving the social problems, and that’s simply it”, as a participant from a profes- sionalized humanitarian organization in Belgrade opined.

The likely consequences of time-limited project-based support are described by a representative of a mixed humanitarian organization in Vojvodina: “The short-term projects that are being financed [by donors] very often encounter a disaster, because when they’re completed – unless another source of financing turns up – the idea itself is wasted, regardless of whether there’s a need for it on the market or not.”

The imperative to constantly apply for grants, the necessity to engage in di- verse fields of activity and the inability to continue working on worthwhile projects – these are typical issues that come along with project-based dona- tions. The moment this kind of donation becomes the predominant source of income for an organization, the development of a mid-term strategy, not to speak of an organizational vision, is rendered futile. The lack of long-term planning and vision, in turn, was mentioned as an important obstacle in the struggle to achieve organizational sustainability. Among other things, this is because defined organizational profiles together with continuous activities are seen as a precondition to improve relationships with society – and thereby a CSO’s access to its more reliable and versatile resources.39 As a representative of a volunteer development organization in South-West Serbia put it: “Because for people who identify with some values that some organization is carrying – if the organization established and proved itself in some area – it will be some- one’s pride to be a part of it in any way, to be a part of an honourable work.”

In contrast to project-based donations, organizational funding from mem- bership and participation fees as well as the selling of products and services (the so-called income generating activities) are more reliable sources of fund- ing. Typically, they represent a steady source of income with which CSOs can plan at least in the medium term.

39 Besides this, achieving noticeable results in local communities is seen as an important factor in im- proving relationships with society. See the section on Citizens for more details.

| 47 |  Versatility of Funds Besides quantity, for CSOs, funds have a qualitative nature to them: their versatility. What costs funds can be used to cover is an important factor in the organizational sustainability of CSOs. Again, here, project-based dona- tions from domestic CSOs and foundations, the domestic business sector and international donors differ from organizational donations of other sources of funding in important ways. “We have financial problems because we are an NGO without permanent donations. We are financed on project basis. [...] For regular costs of the organization we don’t have a donation or a prospect of getting one in the near future. Whenever I turned to someone regarding that subject, the answer was that there’s no money…”40 A focus group participant in Vojvodina estimated that for its maintenance an organization needs at least between 12.000 and 15.000 RSD per month (ca. 120 to 150 Euros). Another participant in South-West Serbia mentioned the monthly sum of 300 Euros to pay running costs such as rent, electricity, internet and office materials. In all focus group discussions, finding donations to cover these costs was mentioned as a huge challenge. Most often, the share of project-based grants that can be used for regular expenses is a tiny one: The financial means that can be used for the administrative overhead of projects are typically limited to a single-digit percentage of the project grant.41

Some focus group participants told us that state authorities grant them of- fice space for free. Since rents represent the lion’s share of running costs, these CSOs are in a much better position to achieve organizational sustainability than those that do have to pay rents. An additional solution to the pressing problem of covering running costs was mentioned by a representative of a mixed de- velopment organization in Vojvodina. He told us that in his municipality, local state authorities set up a fund that covered running costs retroactively for those organizations that successfully implemented their projects. Unfortunately, this initiative was stopped.

40 Statement by a representative of a professionalized humanitarian organization in Central Serbia. 41 According to a report by the European Center for Not-for-profit Law (ECNL), the cap on ‘indirect expenses’ of seven percent by grants of the European Commission is not sufficient to recover the actual administrative costs CSOs typically incur during the implementation of projects. See the ECNL Response to the Public Consultation on the Review of the Financial Regulation in the Resource Ma- terials section on the center’s homepage (www.encl.org).

| 48 |  As we already mentioned, an important obstacle for CSOs to access project- based grants from many international donors is the requirement to provide co- funding. Among the eligible costs that CSOs can claim to arrive at their share of co-funding are staff costs. In turn, however, as a CSO expert claimed, only few international donors allow staff costs to be covered with their money – and if so only a fraction of the actual salaries (typically up to 30 percent). Therefore, many CSOs that do not have access to more versatile sources of funding are trying to basically piece together salaries from the funding that is reserved for the administrative overhead – again limiting the amount of money that can be used to cover running costs. Besides this, the practice of ‘piecing together’ salaries leads to the overburdening of paid CSO staff who often have to fill out more than a full-time position through their engagement in different projects.

In our donor survey, more than two thirds of the participating donor organi- zations claimed that with their grant-making programs, they specifically aim at promoting the involvement of citizens in Serbian NGOs. However, for grants in the framework of the Instrument for Pre-Accession (IPA) of the European Commission, as well as for grants of some other international donors, volun- teer hours are not eligible as co-funding. Thus, a chance to give an additional incentive for CSOs to mobilize volunteers for their project work remains un- used.

Furthermore, project-based donations cannot be used to finance regu- lar activities with which citizens could be mobilized in a sustained manner: “Projects have an eye for the action; they only see those things that can be photographed and published in the media, the stuff that the media finds inter- esting. That’s why all the organizations which do that kind of work practically don’t have a support for their organizational development, only for what can be photographed.”42

From our focus group discussions, however, we learned that stories of suc- cessful work with volunteers always involve regular activities. As a represent- ative of a volunteer cultural organization reports: “We have adapted a small space as a volunteers’ club, where they meet once a week. We are sending them to various events. […] We are striving to offer them a joint visit of the EXIT festival [a large music festival in Novi Sad], or some side trips, or some public activities or performances that mean a lot to them.” Besides this, volunteering

42 Statement by a representative of a mixed development organization in Vojvodina.

| 49 |  does not come entirely for free. “For someone to do voluntary work, the condi- tions should be provided. They should not incur any losses, not have to spend their own money.”43 Moreover, “volunteers are not just some people wasting time until the end of their studies and figuring out the ways to spend their free time, they are also trying to improve their skills and in that way finish their studies faster and more efficiently”44. Therefore, CSOs should strive to of- fer trainings not only to their paid staff, but to their volunteers as well. In any case, extra funds for the work with volunteers are needed.

In contrast to most project-based funding, individual donations, member- ship and participation fees as well as earnings from the selling of products and services can be used to cover running costs, regular activities and the incidental expenses of volunteering. Thus, funding from these sources of income can be vital to the organizational sustainability of CSOs even when it comes in com- paratively small amounts.

Recommendation to state authorities 6: Look for additional possibilities to provide free office space to CSOs. Base the allocation of this aid on performance criteria.

Recommendation to state authorities and international donors 5: Set up funds to cover the running costs of CSOs.

Recommendation to state authorities and international donors 6: Promote the inclusion of volunteers by helping CSOs to cover the inciden- tal expenses of volunteer work.

Recommendation to state authorities and international donors 7: Make volunteer work eligible for the co-funding of projects to give an ad- ditional incentive for CSOs to mobilize and involve volunteers in their ac- tivities.

43 Statement by a representative of a mixed art organization in South-West Serbia. 44 Statement by a representative of a mixed sport organization in South-East Serbia.

| 50 |  In the chapter on the distribution of resources among Serbian CSOs, we found a strong negative relationship between the share of funding from international sources and the share of volunteering in the overall workforce of the organiza- tion. The discussion on the reliability and versatility of funding has provided us with an explanation for this relationship: The conditioned project-based grant- making of international donors represents a disincentive to the involvement of volunteers in the work of CSOs. In addition to demands on the project man- agement and language skills necessary for the application process (which in turn require professional training), we identified the following issues that make it all preferable for CSOs to work with professionals rather than investing in the mobilization and involvement of volunteers: The human resources tied up for researching granting opportunities and writing grant applications, the inherent tendencies to blur organizational profiles and ‘projectize’ CSO work, the lack of financial means to cover the incidental costs of volunteering and regulations for co-funding. In other words: Here, professionalization appears as a reaction of CSOs to the dependence on project-based donations. In order to not forgo the advantages of project-based grant-making, donors should therefore intro- duce measures to offset the inherent professionalization tendencies that are caused by their engagement with the CSO sector.

However, CSO experts discouraged us from recommending the introduc- tion of specialized grant-making programs alone to promote volunteering in Serbian CSOs. They claim that currently, there are more potential volunteers in Serbia than volunteer places offered by Serbian CSOs. Therefore, they say, donors should not only aim at the promotion of volunteering among citizens, since the newly-gained potential for volunteering would fizzle out instead of being transformed in actual volunteer work. Instead, CSOs should be trained in volunteer management and encouraged to open their projects to the active involvement of citizens.

Recommendation to state authorities and international donors 8: Include volunteer involvement as a criterion for the selection of grantees in existing grant-making programs.

Recommendation to state authorities and international donors 9: Provide the financial means to carry out trainings in volunteer manage- ment and specialized projects to promote volunteering.

| 51 |  Recommendation to state authorities and international donors 10: Provide additional financial means in grant-making programs for the in- volvement of volunteers in supported projects, i.e. offer extra funds if vol- unteers take part in the activities that are carried out in the framework of a project grant.

Volunteering Most of the discussion so far was focused on how to obtain the necessary financial resources to cover the current costs of CSO activities. However, to become organizationally sustainable, costs can be cut as well – for example, through the mobilization of volunteers.

Volunteering is working time for free. Whether citizens join a CSO from time to time for certain activities or get involved intensively on a mid-term or even long-term basis45: Through their engagement, expenses for activities can be re- duced.

Admittedly, some non-professionalized CSOs experienced limits in the in- volvement of volunteers. For some tasks it seems hard to find citizens that would carry them out voluntarily and for others (e.g. those that require daily availability or the meeting of strict deadlines), CSOs feel they are better left in the hands of professionals. As a representative of a mixed humanitarian organi- zation in Central Serbia reported: “There were responses to our call for volun- teers, but they were able to work only part-time. […] In the end, we engaged some people because it turned out that if we wanted our work to be serious and responsible and to participate in various tenders, in order for the projects to be accepted, we realized that we needed people that have the skills and knowledge of technologies such as computers and the rest, and that they needed to be paid, or compensated.” Others stated that since volunteers come and go, paid staff is necessary to ensure continuity. “We need to create a certain team that will continue with the promotion of the organization, and that will have a vision of

45 Such as volunteers of the European Voluntary Service. See http://ec.europa.eu/youth/youth-in-ac- tion-programme/doc82_en.htm for more information.

| 52 |  the organization, how it should develop, and all the rest. So, we need finances to keep those persons as professionals.”46

When CSOs discuss their possibilities to achieve organizational sustainabil- ity, most look at their present financial needs as a given. When they discuss the involvement of volunteers, they tend to look at their activities as if they would be set in stone. However, in the focus group discussions, we encountered ex- amples of CSOs that worked towards similar goals in similar fields of activities – but organized things quite differently. In consequence, some organizations were able to leave the implementation of activities in the hands of volunteers alone, whereas others needed professionals to run them.

Other examples show that, essentially, activities can be redesigned to increase the involvement of volunteers. Take the example of a mixed humanitarian and peace organization that was represented in one of our focus group discussions.47 Ten years ago, in a period of comparatively easy access to international dona- tions, the organization was composed of paid experts that worked with war- traumatized citizens. Today, its programs are mostly volunteer-based: Firstly, a psychological counselling service, where students of socio-psychological stud- ies, supervised by experts, provide support to war veterans and their families. Secondly, a support group program that gives financial and organizational sup- port to self-help groups. And finally, a program that tries to mobilize war veter- ans to contribute to peace and reconciliation in sharing their experiences with young people. Thus, we believe that volunteering can be a tremendous help for the majority of CSOs to become organizationally sustainable – including those that currently claim their activities could not be carried out by volunteers.

Most organizations have already come to appreciate the help of volunteers. Even among professionalized organizations, only 10,4% are working without any volunteers. Moreover, a large majority of them would like to mobilize ad- ditional volunteers.48 So why doesn’t that happen?

46 Statement by a representative of a mixed humanitarian organization in South-West Serbia. 47 To preserve the organization’s anonymity, the region is not given. 48 Asked how many volunteers they would like to additionally engage in their activities (if any), 87,5% of professionalized, 80,8% of mixed and 82,0% of volunteer organizations stated a number ranging from 1 to 200, averaging at 16.1. This average varies from 12.5 to 25.3 for professionalized and volunteer organizations.

| 53 |  Besides the indirect evidence provided in the chapter on the resources of Ser- bian CSOs and the previous section on the reliability and versatility of funding, we asked CSOs directly what obstacles they encountered in mobilizing and involving volunteers in their work – and later, in the focus group discussions, what could be done to increase volunteering. In the survey, we also asked them to state what activities their CSO is performing in order to mobilize volunteers. And finally, we investigated the ownership of the CSO’s activities by their vol- unteer workforce.

We identified three different clusters of obstacles for the mobilization and in- volvement of volunteers in the answers provided by CSOs in our survey: those related to the organization itself, those related to the institutional or regulative environment and those related to potential target groups of mobilization ef- forts and/or the society as a whole.49 41.2% of the CSOs mentioned obstacles that are predicated on characteristics of potential volunteers. With 31.9%, the next most frequent cluster consisted of organizational obstacles, whereas only 15.3% of CSOs mentioned obstacles related to the institutional or regulative environment. The following chart shows the frequencies of the aforementioned clusters of obstacles for professionalized, mixed and volunteer organizations.

49 The answers to the open-ended question were recoded into thirteen categories. Three were grouped as obstacles related to the institutional/regulative environment: lack and/or quality of state regulations, grant regulations and lack of cooperation by other stakeholders like schools, universities or employers. Three others were grouped as obstacles related to the organizations and their activities: lack of human, material or financial resources, lack of information on the organisation and its activities in the public (lack of outreach) and the design and management of activities (lack of appeal to volunteers). Four more were grouped as obstacles related to characteristics of potential volunteers/the society: lack of necessary qualifications, lack of information on volunteering in general and its merits, lack of motiva- tion and lack of resources (poverty and – sometimes stated as a consequence of that – lack of time). Other categories are ‘no obstacles encountered’, ‘no obstacles encountered due to non-engagement in mobilizing activities’ and ‘other’.

| 54 |  Chart 8 - Obstacles in mobilizing and involving volunteers in CSO activities

Interestingly, professionalized organizations are more likely to state that po- tential volunteers are not being adequately trained or willing to join their ac- tivities, whereas volunteer organizations are more likely to claim deficiencies on their behalf – a lack of human, material or financial resources, a lack of outreach and/or a lack of adequate management and design of activities to ap- peal to volunteers. The two strongest relationships between the organizational type (professionalized, mixed or volunteer) and the obstacles mentioned are to be found for the lack of organisational resources to manage and employ volun- teers (which volunteer organizations are more likely to claim) and the lack of motivation of potential volunteers (which in turn professionalized organiza- tions are more likely to claim).50

In addition to the obstacles they perceive, CSOs were asked to state what they do to mobilize volunteers. To answer, they could tick every appropriate option of the following five: by contacting volunteers directly, either for specific activities and/or the organization in general, by public announcements/PR (again for spe-

50 The strengths of the relationship are 0.167 and -0.137, respectively (Kendall’s tau-c). The first is signifi- cant at p < 0.05, the latter at p < 0.10.

| 55 |  cific activities and/or the organization in general), and by carrying out projects and campaigns to promote volunteering as such. For the following chart, the different mobilization activities were summarized according to the method em- ployed and ranked according to their assumed reach. For each organization, only the mobilization activity with the highest reach was taken into account. The chart shows that the percentages of both professionalized and volunteer organizations for those outreach activities that require resources (PR and specific mobilization activities) are lower than in the case of mixed organizations. Besides this, more volunteer and professionalized organizations than mixed ones do not engage at all in mobilization activities. Now, what does this mean?

Chart 9 - Mobilization activities

Concerning the perceived obstacles we discussed earlier, the results could be interpreted in such a way that many volunteer organizations indeed lack the necessary means to engage in mobilization activities, whereas professionalized organizations are less willing to commit resources to that aim. Admittedly, this is a far-fetched interpretation which needs more backing.

| 56 |  Further analysing our data, we find that for similar sizes of budget, volunteer organizations are more likely to engage in mobilization activities than both mixed and professionalized organizations.51 That is: resources indeed seem to be an obstacle for volunteer organizations to engage in mobilization activities.

With our data, we can also further investigate the claim that the motiva- tions and qualifications of volunteers are an obstacle to their mobilization and involvement in CSO activities. If this cluster of obstacles truly amounts to a cap to further mobilization, then differences between mobilization activities among organizations with similar fields of activities should not alter mobiliza- tion successes. After all: there wouldn’t be any additional people that would do this kind of work voluntarily – no matter how much effort CSOs would invest in persuading them. If, however, there is a relationship between mobilization activities and mobilization successes, then motivational and qualification-re- lated issues could still represent an obstacle – but it would mean that volunteers can be found, if one is only willing to reach out.

First of all, in general, our data strongly indicates that CSOs which engage in more mobilization activities have more volunteers. For the following chart, the number of different mobilization activities was plotted against the average volunteer workforce.52

51 Controlling for the categorized budget size, the correlation coefficient of organizational type (pro- fessionalized, mixed, volunteer) and the number of different types of mobilization activities (direct contact, specific projects/campaigns and PR) is 0.22 (p < 0.005). 52 The different mobilization activities are mobilization through direct contact, PR and specific projects/ campaigns. The average volunteer workforce is expressed in full-time employee equivalents (see foot- note 8 for more details).

| 57 |  Chart 10 - Mobilization activities and size of volunteer workforce (in FTEE)

The relationship we found for the sample as a whole can be confirmed for professionalized and mixed organizations in separate analyses as well. For vol- unteer organizations, we found a positive relationship between an increase in mobilization activities and the volunteer workforce, as well – however, the re- sults are statistically not reliable.53

For the different fields of activity, our data is sketchy. However, the graphic representation of the relationship between mobilization activities and the aver- age volunteer workforce in Chart 11 points in the same direction: No matter which field an organization is active in, the more it does to mobilize volunteers, the more it gets.

53 For professionalized organizations, the correlation coefficient is 0.308 (p < 0.005). For mixed organi- zations, it is at 0.227 (p < 0.05). The correlation coefficient for volunteer organizations is 0.175. How- ever, it is not significant.

| 58 |  Chart 11 - Mobilization activities and size of volunteer workforce (in FTEE, per field of activity)i

i Only for those categories of organizations with at least two valid data points. Valid data points arethose with five or more entries for the calculation of the average volunteering. Volunteering expressed in average FTEE per organization (see footnote 8 for more details).

Finally, the degree of the volunteers’ ownership of CSO activities gives us another hint as to why some organizations are more successful in their efforts to mobilize volunteers than others.54 We asked CSOs about what kinds of activities their vol- unteers are involved in. The options that respondents could chose from aimed at measuring the degree of responsibility that is given to volunteers in the design and implementation of the activities of the respective CSO.

54 With ‘ownership’ we refer to who is controlling the design of CSO activities and bearing responsibility for their implementation.

| 59 |  They reached from ‘carrying out pre-defined tasks’ to ‘being part of the opera- tional leadership, taking strategic decisions’.55 Chart 12 indicates a strong relation- ship between the degree of ownership of a CSO’s activities by its volunteers and the size of the volunteer workforce of the respective organization. This relationship persists regardless of budget size.56

Chart 12 - Ownership of CSO activities and size of volunteer workforce (in FTEE)

To sum up: Firstly, the lack of resources seems to be an obstacle to the engage- ment in mobilization activities – especially for volunteer organizations. Secondly, our data shows that irrespective of the field of activity the more an organization

55 Between the options ‘carrying out pre-defined tasks’ (indicating a very low degree of responsibility/ ownership of the CSO’s activities) and ‘being part of the operational leadership, taking strategic deci- sions’ (representing a very high degree of responsibility/ownership of the CSO’s activities), we placed the option ‘planning and implementing specific activities in a pre-defined project’ (a low degree of responsibility/ownership) and ‘planning and implementing projects as part of a pre-defined program’ (a high degree of responsibility/ownership). Another option, ‘fulfilling advisory functions’ was left out of the scale, since we were unable to determine the degree of responsibility/ownership of a CSO’s activities going along with this kind of activity. 56 Controlling for budget size, the correlation coefficient for the responsibility given to volunteers and the FTEE performed by volunteers is 0.175 (p < 0.05).

| 60 |  reaches out to citizens and the more it gives a say to volunteers in the design and implementation of its programs, the more it is able to mobilize volunteers.

Recommendation to CSOs 4: Increase mobilization activities – they pay off.

Recommendation to CSOs 5: Look for CSOs in your field of activity that organize their work with a larger share of volunteering. Redesign your activities accordingly. Give volunteers a say in this process.

Recommendation to state authorities and international donors 11: Promote best practices in the work with volunteers. Promote the exchange of experiences in the involvement of volunteers among CSOs.

See recommendations to state authorities and international donors 6 to 10.

In two of the four focus group discussions, CSO representatives mentioned the need for a legal framework for volunteering in Serbia. However, they also expressed strong criticism towards the (then) draft law on volunteering. This draft law was recently adopted. CSO experts claim that it is too restrictive and overburdens CSOs with administrative requirements for the engagement of volunteers.57 In its current form, they perceive it as a threat to volunteering.

Recommendation to state authorities 7: Allow for revisions of the Law on Volunteering. Take into account the ob- jections of CSOs.

57 See http://www.nshc.org.rs/eng_nshc/eng_izvor.htm for more details on alternative proposals for the regulation of volunteering in Serbia.

| 61 | Sustainable Resource Strategies In all focus group discussions, CSO representatives expressed the belief that even under the current circumstances CSOs themselves can do a lot to become organizationally sustainable. The recommendations we gave so far already showed several starting points. In general, we believe that two strategies are crucial:

Recommendation for an organizationally sustainable resource strategy 1: Aim at a mixture of financial resources from project-based donations and more reliable and versatile sources of funding.

Recommendation for an organizationally sustainable resource strategy 2: Increase the share of volunteering in the workforce of CSOs.

At present, reliable and versatile sources of funding are scarce. However, we believe that through the implementation of activities that benefit citizens local- ly, CSOs could gradually change their image and attract more individual dona- tions (see recommendation to CSOs 3). Income generating activities might be a solution for some CSOs as well. As long as they target other CSOs, though – as it is the case for some resource centres and CSO trainings – they beg the ques- tion where clients should take the money from to pay for them in the first place.

Nonetheless, the big money is in project-based donations from internation- al donors, the state and – increasingly – the domestic business sector. By all predictions, this is likely to stay that way. Access to funding from domestic business companies could be improved by using contacts to former employ- ees and volunteers for fund-raising campaigns (see recommendation to CSOs 2). To get access to international donations, we recommended that CSOs in the regions with comparatively smaller capacities form local CSO networks by

| 62 | which means they could apply for larger grants by international donors (see recommendation to CSOs 1).

However, securing the necessary means for the continuation of activities at present levels is only one general option to achieve organizational sustain- ability. Cutting costs is another. Regarding volunteering, we could show that examples for CSOs that successfully employ volunteers can be found across all sizes of budget and workforce, target groups, territorial scopes and fields of activity. And we pointed out how a CSO could attract additional volunteers: through investing time and effort in mobilization activities (see recommenda- tion to CSOs 4) and through redesigning their projects according to best prac- tices from their field of activities – and giving volunteers a say in the process (see recommendation to CSOs 5).

| 63 | The Research Team Wolfgang Stuppert (research design, in-depth interviews, donor survey, co- ordination of field research for CSO survey, data analysis, final report); Srecko Mihailovic (moderation and preliminary evaluation of focus group discus- sions, coordination of field research for CSO survey); Mladen Jovanovic (field associate for South-East Serbia); Melanija Kolosnjai-Nenin (field associate for Vojvodina); Zoran Gavrilovic (field associate for Central Serbia); Aida Corovic (field associate for South-West Serbia); Darija and Sonja Vukelic (translation of FGD transcripts, questionnaires and the preliminary research report); Emily Radosavljevic (proof-reading of final report).

Acknowledgements The author would like to thank his colleagues at the Democratization De- partment of the OSCE Mission to Serbia for the support received throughout the research project – especially Daiana Falloni for her trust and encourage- ment and Jelena McCoy for her help with the formidable task of administrating the project and her constructive feedback whenever it was needed. Valuable suggestions regarding the research design were made by Miroslav Ruzica. The final report benefited tremendously from the comments of the following per- sons on previous versions of the paper: Richard Allen, Natalija Simovic, Marko Stojanovic and Laura Wolfs. Thank you all for your support!

| 64 | | 65 |

Jačanje civilnog društva u Srbiji Procena i unapređenje održivosti organizacija civilnog društva u Srbiji Završni izveštaj istraživačkog projekta “Održivost organizacija civilnog društva u Srbiji”, pripremljen od strane Misije OEBS-a u Srbiji. Jun 2010.

Autor: Volfgang Štupert Autorska prava: Misija OEBS-a u Srbiji. Prepress: comma | communications design Štampa: Original Tiraž: 500

ISBN: 978-86-85207-51-8

Autor podstiče zainteresovane strane da koriste podatke koji su prikupljeni u okviru ovog projekta. Sve zahteve možete poslati na wstuppert@gmx.de. Napomena: Stavovi izrečeni u knjizi pripadaju isključivo autoru i njegovim saradnicima i ne predstavljaju nužno zvaničan stav Misije OEBS u Srbiji.

| 2 | Predgovor U poslednjih deset godina, okolnosti u kojima se u Srbiji sprovodi građanski aktivizam drastično se menjaju. Svedoci smo značajnog poboljšanja odnosa između organizacija civilnog društva (OCD) i državnih vlasti, ukidanja zna- čajnih, međunarodnih donatorskih programa i pojavljivanja Evropske unije kao važnog partnera građanskih aktivista u Srbiji. U procesu demokratizacije, evropskih integracija, društvenog napretka i zaštite životne sredine, velike nade se polažu u održivi razvoj građanskog aktivizma u Srbiji.

Misija OEBS-a podržava ove napore. Od osnivanja Misije, blisko sarađujemo sa OCD-ima u sprovođenju našeg mandata. OCD-i su već bitno doprineli i nastavljaju da doprinose radu Odeljenja za demokratizaciju. Ove organizacije su značajni partneri u sprovođenju aktivnosti našeg Odeljenja u oblasti: demo- kratskog upravljanja, ljudskih prava, jednakih mogućnosti i održivog razvoja. Obezbeđivanje dugoročne održivosti OCD-a je suštinsko pitanje od izuzetnog značaja i za samu Misiju.

Ostvarivanje održivog razvoja u OCD sektoru predstavlja težak zadatak. Podrškom istraživačkom projektu o održivosti OCD-a u Srbiji, nadamo se da ćemo pomoći državnim vlastima, međunarodnim donatorima i OCD-ima da se prilagode promenama koje nastupaju u oblasti građanskog aktivizma.

Dajana Faloni šefica Odeljenja za demokratizaciju Misija OEBS-a u Srbiji

| 3 | | 4 | Sadržaj Predgovor ....................................................................................................3 Sadržaj .........................................................................................................5 Dijagrami i tabele ..............................................................................................6 Uvod ............................................................................................................7 Tema ..........................................................................................................10 Organizacije civilnog društva.................................................................10 Održivost organizacija ............................................................................11 Istraživanje ................................................................................................13 Detaljni intervjui ......................................................................................13 Anketiranje međunarodnih donatora ...................................................13 Anketiranje OCD-a u Srbiji ...................................................................14 Diskusije fokus grupa ..............................................................................17 Prednosti i ograničenja ...........................................................................17 Resursi OCD-a u Srbiji.............................................................................19 Problemi i preporuke ...............................................................................30 Raspoloživost finansijskih sredstava .....................................................33 Donatori iz međunarodne zajednice ..................................................33 Država na lokalnom i nacionalnom nivou ...................................... 37 Poslovni sektor ......................................................................................40 Građani .................................................................................................41 Pouzdanost i raznovrsnost izvora finansiranja ....................................43 Pouzdanost finansiranja .....................................................................46 Raznovrsnost izvora finansiranja .......................................................48 Volonterski rad .........................................................................................52 Strategije za održiva sredstva ........................................................................62 Istraživački tim ................................................................................................64 Zahvalnost ........................................................................................................64

| 5 | Dijagrami i tabele Tabela 1 - Procenat odziva ...........................................................................14 Tabela 2 - Sastav uzorka sa kojim je rađena anketa ..................................16 Tabela 3 - Godišnji budžet za 2009. godinu ..............................................21 Tabela 4 - Ukupan značaj izvora finansiranja ...........................................24 Tabela 5 - Pitanja od značaja za održivost OCD-a ...................................31 Tabela 6 - Pouzdanost i raznovrsnost finansiranja procenjeno od strane učesnika u fokus grupama ........................................46

Dijagram 1 - Visina budžeta ......................................................................20 Dijagram 2 - Izvori finansiranja ................................................................22 Dijagram 3 - Izvori finansiranja prema kategoriji organizacije ............25 Dijagram 4 - Procenat volonterskog rada u odnosu na ukupan FTEE prema oblasti rada ....................................................26 Dijagram 5 - Osnovna ciljna grupa ..........................................................27 Dijagram 6 - Veličina radne snage ............................................................28 Dijagram 7 - Preovlađujući načini finansiranja ......................................45 Dijagram 8 - Prepreke pri dobijanju i angažovanju volontera u aktivnostima OCD ..............................................................55 Dijagram 9 - Aktivnosti na mobilisanju volontera .................................57 Dijagram 10 - Aktivnosti na mobilisanju i broj volontera .......................58 Dijagram 11 - Aktivnosti na mobilisanju i veličina volonterske radne snage po polju aktivnosti..........................................59 Dijagram 12 - Koliko volonteri aktivnosti OCD doživljavaju kao svoje i veličina volonterske radne snage ............................60

| 6 | Uvod Već skoro dve decenije, međunarodna zajednica ulaže značajne sume novca u razvoj sektora civilnog društva u Srbiji.1 Neke međunarodne donatorske or- ganizacije smatraju da je njihov posao završen. Uskoro će se preseliti na neke nove lokacije. Međutim, veliki broj njih planira da ostane duže.2 Državni orga- ni u Srbiji, takođe, odvajaju značajna sredstva za razvoj organizacija civilnog društva (OCD) u Srbiji, posebno od kada je došlo do promene režima vlasti u oktobru 2000. godine.3 SadašnjaVlada se takođe uključuje u saradnju. Isto tako, Instrument za pretpristupnu pomoć (IPA) Evropske Komisije pojavljuje se kao novi značajan izvor finansiranja građanskih aktivista u Srbiji i njihovih proje- kata, nudeći veliki broj programa za odobravanje pomoći koja je konkretno namenjena OCD-u, ili kao partneri u sprovođenju projekata.

Međutim, izgleda da su mnoge OCD morale da prestanu sa radom, a ostale se plaše da će morati da urade isto to vrlo brzo.4 Koji su razlozi? Pre svega, to se dešava zato što postoje OCD u Srbiji koje nisu uspele da naprave strategiju resursa koja bi im omogućila dovoljan i/ili stalan priliv novčanih sredstava. Međutim, ovaj sektor u celini je opstajao i u mnogo težim vremenima i prila- gođavanje na novu situaciju je moguće, što vrlo ubedljivo dokazuju neke sta- rije i mnogo novijih OCD-a koje su učestvovale u našem istraživanju. S druge

1 U okviru ovog pregleda su intervjuisane 22 donatorske organizacije, koje sa 10 miliona evra godišnje finansiraju organizacije civilnog društva u Srbiji. 2 Na pitanje da li njihova organizacija ima izlaznu strategiju za Srbiju, malo više od polovine međunarodnih donatora koji su učestvovali u ovom pregledu su rekli da ne postoji određeni datum niti određeni cilj koji treba postići kako bi se njihove aktivnosti u Srbiji završile. 3 U toku 2007. godine, samo putem budžetske linije 481, država je pomogla OCD sektor sa više od 60 miliona evra. Ako se izuzme podrška političkim partijama, verskim zajednicama i drugim ‘instituci- jama’, finansiranje od strane države je iznosilo skoro 40 miliona evra u toku te godine. Više detalja na http://www.crnps.org.rs/forum_new/index.asp 4 U svom izveštaju o postupku uzorkovanja za pregled OCD, naš saradnik na terenu za jugoistočnu Srbiju je naveo “mnoge NVO, za koje znam da su radile godinama, zatvorene su tokom 2008. i 2009. godine. Neke od njih su bile neverovatno snažne […]”. On je takođe rekao da 60% OCD koje je zvao da ih podseti da popune upitnik koji im je ranije poslao, više nisu poslovale. Naši saradnici na terenu u Vojvodini i jugozapadnoj Srbiji su imali slične komentare. Ako se uzme u obzir da su sve troje eksperti za lokalne OCD prilike i da nisu zvali one organizacije za koje se moglo očekivati da su već prestale sa radom, može se smatrati da je broj OCD u Srbiji koje su zatvorene nakon dužeg niza godina verovatno veći.

| 7 |  strane, načini na koji se sredstva odobravaju, posebno ona međunarodna, nisu bili (a i dalje nisu) optimalni u pogledu uticaja na održivost OCD-a. Međutim, kapaciteti OCD-a i dalje jačaju.5

Ovaj izveštaj zato ne počinje upozorenjem, a neće se tako ni završiti. Ovde se radi o olakšavanju tranzicije OCD sektora, koju u velikoj meri pomažu među- narodni donatori, i prilagođavanje na novu situaciju u kojoj će se ovaj sektor u većoj meri osloniti na domaće resurse, uključujući radno vreme volontera i pristup evropskim fondovima gde je to moguće. Takođe, radi se o sprečavanju gašenja OCD-a, koji nekada koriste velike ljudske i materijalne resurse i gomi- lanja istih kapaciteta na drugom mestu. Na kraju, reč je i o zaveštanju donatora i dugogodišnjih aktivista.

Posebnu pažnju smo posvetili pojedinačnim iskustvima OCD-a u postizanju održivosti. Prilikom analize OCD-a koristili smo jedinstveni pristup koji nam je omogućio da obuhvatimo one vrste organizacija koje se retko intervjuišu, i na taj način smo prikupili podatke o 216 OCD-a u Srbiji. Na osnovu tih po- dataka pozvali smo aktiviste iz različitih oblasti na četiti diskusije fokus grupe (FGD), na temu održivosti OCD-a u Srbiji. Naravno, pobrinuli smo se da se čuje i mišljenje donatora i državnih organa. U okviru ispitivanja donatora, obu- hvatili smo 22 organizacije. Pored toga sproveli smo detaljne intervjue. Mi zato možemo da ponudimo ekskluzivan uvid u različite vrste borbe za održivost organizacija u ovom sektoru, kao i konkretne preporuke glavnim interesnim grupama kako da olakšaju ovu situaciju.

S obzirom na to da međunarodni donatori još uvek daju veliki doprinos kroz dodelu bespovratnih sredstava, koji je od presudne važnosti, ali je i uslovljen, oni u velikoj meri mogu da unaprede održivost OCD-a u Srbiji. Pored toga, državni organi mogu da utiču kako bi se stvari odvijale u istom smeru. Najzad, same OCD mogu učiniti mnogo kako bi poboljšale svoju održivost. U okviru preporuka ćemo se fokusirati na ove tri interesne grupe.

5 Iako su, na osnovu USAID-ovog Indeksa održivosti NVO, organizacioni kapaciteti OCD-a u Srbiji doživeli najveći uspeh tokom 2003. godine, Indeks pokazuje da se u 2008. godini vidi blagi napredak u odnosu na 2007. Za više informacija pogledajte http://www.usaid.gov/locations/europe_eurasia/ dem_gov/ngoindex/.

| 8 | Uputstvo za čitaoce

Iako je ovaj izveštaj prvenstveno namenjen praktičarima u oblasti razvoja civilnog društva (tj. OCD aktivistima, predstavnicima države i donator- skih organizacija), mi ipak ne želimo da propustimo priliku da detaljno analiziramo sve podatke koristeći statističke metode. Za sve one kojima je statistika strana, sva naša zapažanja objasnili smo na razumljiv način u tekstualnom delu izveštaja. Za one koji su zainteresovani za precizne rezul- tate naše proračune smo objasnili u fusnotama. Isto tako, čitaoci koji nisu zainteresovani za naučnu pozadinu ove studije, mogu slobodno da preskoče poglavlje koje se tiče samog istraživanja. A ukoliko vam je OCD koncept koji obično koristi Evropska komisija već poznat, možete takođe preskočiti poglavlje u kom se definiše ovaj pojam.

Poglavlja Resursi OCD-a u Srbiji i Problemi i preporuke predstavljaju cen- tralni deo ove studije. U ovom drugom poglavlju ćemo dati konkretne pre- poruke kako unaprediti održivost OCD-a u Srbiji, koje će biti zaokružene i obeležene u celom tekstu i to posebno za OCD, državne organe i donatorske organizacije.

| 9 | Tema Tema ovog istraživanja je održivost organizacija civilnog društva u Srbiji. Kako biste razumeli o čemu se govori u ovom izveštaju, a o čemu ne, neop- hodno je dalje definisanje dva ključna termina: (1) održivost i (2) organizacije civilnog društva. Prvo ćemo se pozabaviti definisanjem drugog pojma: organi- zacije civilnog društva.

Organizacije civilnog društva Razgovori o pitanjima civilnog društva obiluju velikim brojem pojmova i definicija koje često dovode do nesporazuma između istraživača s jedne strane i praktičara u ovoj oblasti s druge, kao i među samim istraživačima i praktiča- rima.

Kada kažemo OCD, mislimo na one organizacije koje nisu ni državne niti su okrenute sticanju profita. Ovaj koncept obuhvata organizacije kao što su verska udruženja, sportski klubovi, sindikati radnika, profesionalne organiza- cije, istraživačke organizacije, klubovi kulture i one organizacije koje se u Srbiji obično nazivaju NVO – profesionalizovane organizacije za sprovođenje proje- kata koji se tiču ljudskih prava ili razvoja ruralnih predela. Zajedno, ove organi- zacije čine ono što se naziva ‘OCD sektor’ i u ovom izveštaju će se koristiti kao sinonim za populaciju OCD-a.

Organizacije smatramo nevladinim sve dok su formalno nezavisne od držav- nih institucija i dok ne podrazumevaju kontrolu ili osvajanje državne vlasti (tj. u užem smislu to znači da nisu politički orijentisane). Iz tog razloga političke partije su izostavljene iz ovog istraživanja.

Što se tiče druge karakteristike – orijentisanosti na profit - podrazumevamo (nameravano) sticanje profita od aktivnosti date organizacije. Sve dok organi- zacija ne posluje tako da se zarađeni višak distribuira članovima, mi tu organi- zaciju smatramo neprofitnom. Ovo se ne odnosi za novčanu nadoknadu za ak- tiviste, budući da se ona isplaćuje nezavisno od profita koji zaradi oragnizacija. Stoga, ima različitih OCD-a, od onih koje isključivo vode volonteri (kao što su

| 10 |  neke građanske inicijative) do onih koje su kompletno ‘profesionalizovane’, tj. plaća se skoro sav urađen posao (kao što je slučaj sa nekim istraživačkim cen- trima). U svakom slučaju, nevladine organizacije koje su uključene u aktivnosti kojima se stiče profit i koje ponovo investiraju taj profit u nenovčane svrhe se smatraju delom OCD populacije.

Takođe, koncept OCD-a koji je ovde predstavljen neutralan je u pogledu vrednosti, tj. mi ne donosimo sud o pripadnosti organizacija određenoj oblasti građanskog društva na osnovu (pretpostavljane) koristi koje aktivnosti te or- ganizacije mogu da imaju za društvo u celini. Stoga, organizacije od čijih aktiv- nosti korist imaju isključivo njihovi članovi (kao što su neki sportski klubovi), kao i one čiji je glavni cilj unapređenje života ljudi koji nisu aktivisti i nisu čla- novi (kao što su humanitarne organizacije) smatraju se OCD-om.6 Međutim, iz ovog koncepta OCD-a isključena su lica u oblasti civilnog društva bez jasnog formalnog statusa, tj. neformalne grupe građana ili društveni pokreti.

Održivost organizacija Jednostavno rečeno, pitanje održivosti organizacija glasi: šta je organizaciji neophodno kako bi opstala? Opstanak u ovom slučaju ne podrazumeva samo pravno značenje. Jer u svakom slučaju, određena OCD koja je registrovana ostaje registrovana, bilo da je aktivna ili ne. Kada govorimo o opstanku, podra- zumevamo stalnost aktivnosti OCD-a bar na trenutnom nivou. Kako bi obav- ljala svoje aktivnosti, jednoj OCD stalno treba priliv resursa. Da bismo pitanje u istraživanju učinili konkretnim i savladivim za učesnike, prilikom ankete i diskusija fokus grupe smo se ograničili na sledećih pet godina. Stoga, pitanje na koje mi želimo da damo odgovor glasi: Mogu li OCD-i u Srbiji obezbediti neophodna sredstva kako bi zadržale svoje aktivnosti bar na trenutnom nivou u narednih pet godina?

Svesni smo da je obezbeđivanje neophodnih spoljnih resursa samo jedan od faktora neophodnih za postizanje održivosti organizacija. Pored toga, unutraš- nji faktori, kao što su kvalitet rukovodstva u organizaciji, i spoljašnji faktori, kao što je politička klima, mogu se smatrati značajnim. Nećemo zanemariti

6 Nismo imali konkretan cilj da uključimo ‘tamnu stranu‘ civilnog aktivizma u ovo istraživanje tj. ekstremističko-nacionalističke ili fundamenalističko-verske organizacije. Međutim, budući da vršimo ispitivanje održivosti s aspekta resursa (što će biti jasnije nakon definisanja održivosti u narednoj podsekciji), smatramo da će ove OCD imati slične probleme koji se tiču održivosti kao i ‘dobre’ ili ‘bezopasne‘ OCD, osim što će ove druge imati lakši pristup međunarodnim ili državnim fondovima.

| 11 |  ove aspekte. Međutim, analiziraćemo ih samo iz ugla resusa tj. fokusiraćemo se na sposobnost organizacije da obezbedi resurse neophodne za nastavak rada.

Štaviše, čitava grupa pitanja o održivosti rada OCD-a iz ugla njihovog učin- ka izostavljena je iz ovog istraživanja.7 Drugim rečima, nismo postavili pitanje zašto OCD rade to što rade (i da li postižu ono što su postavile kao ciljeve), već samo kako uspevaju da rade te stvari.

7 Za analizu promocije vrednosti od strane civilnog društva u Srbiji i njegovog uticaja na društveni razvoj i kreiranje politike, pogledajte drugi deo CIVICUS-ovog Indeksa civilnog društva - Izveštaj za Srbiju, u izdanju agencije Argument koji treba da izađe u junu/julu 2010.

| 12 | Istraživanje Istraživanje na terenu sprovedeno je u periodu od decembra 2009. do aprila 2010. Podatke smo prikupili na sledeće načine: (1) Detaljni intervjui (2) Anketa sa međunarodnim donatorima (3) Anketa sa OCD-ima u Srbiji (4) Diskusije fokus grupe sa predstavnicima OCD-a.

Detaljni intervjui Da bismo odredili strukturu ovog istraživanja, identifikovali glavne aspek- te pitanja održivosti organizacija i napravili upitnike za OCD i međunarodne donatore, uradili smo devet detaljnih intervjua sa različitim OCD-ima u Beo- gradu i Novom Sadu u decembru 2009. i januaru 2010, uključujući dobro po- znate profesionalizovane OCD-ove i volonterske organizacije. Oni su sa nama razgovarali pod uslovom da ostanu anonimni. Četiri detaljna intervjua sa dru- gim interesnim grupama (državni zvaničnici i predstavnik delegacije Evropske komisije u Srbiji) su urađena kako bi se proverile tvrdnje predstavnika OCD-a iznete u toku diskusija fokus grupa.

Anketiranje međunarodnih donatora Od januara do marta 2010. godine smo sproveli anketiranje u vidu upitnika sa međunarodnim donatorima koji su aktivni u Srbiji. Odabir učesnika nije vršen na osnovu određene metode, već smo jednostavno pokušali da obuhva- timo što više međunarodnih donatora. Upitnik je obuhvatio stavove donatora o održivosti OCD-a u Srbiji i njihovim strategijiama, trenutni iznos donacija koje dobijaju OCD-i (u pogledu donacija odobrenih OCD-ima u Srbiji u toku 2009. godine) i očekivan razvoj donatorskog programa u Srbiji u narednih pet godina. Na uputnik su odgovorile 22 međunarodne organizacije, a one odobra- vaju približno 10 miliona evra donacija OCD-ima u Srbiji.

| 13 |  Anketiranje OCD-a u Srbiji Za potrebe anketiranja OCD-a u Srbiji državu smo podelili na četiri oblasti: Vojvodinu, Centralnu Srbiju, Jugoistočnu i Jugozapdanu Srbiju. U svakoj od ovih oblasti angažovali smo saradnika na terenu, eksperta za pitanja civilnog društva, koji je stekao iskustvo kroz istraživački i/ili praktični rad i koji dobro poznaje lokalnu OCD scenu. Na ovaj način izvršili smo uzorkovanje organiza- cija koje se bave različitim oblastima (uključujući male dobrovoljne organiza- cije u lokalnoj zajednici). Takođe, izvršeno je uzorkovanje na osnovu sastava zaposlenih. Zadatak saradnika na terenu je bio da prikupe popunjene upitnike od 54 organizacije u svojoj oblasti: od 18 OCD-a u kojima su skoro svi zaposle- ni plaćeni (profesionalizovane), 18 koje većim delom vode volonteri (volonter- ske) i 18 u kojima se aktivnosti sprovode sa podjednako značajnim učešćem i volontera i plaćenog osoblja (mešovite). Dakle, kada govorimo o profesionali- zovanim organizacijama, mislimo na finansijsku kompenzaciju za većinski broj aktivista, a ne na kvalitet rada.

Rad na terenu je obavljen u periodu od februara do marta 2010. godine. Od ukupnog broja OCD-a koje su kontaktirane kako bi učestvovale u našoj anketi, 46% je odgovorilo na zahtev. Ukupno je učestvovalo 216 OCD-a. U Tabeli 1 su prikazani procenti odziva po oblastima.

Tabela 1– Procenat odziva

Oblast Procenat odziva Vojvodina 86% Centralna Srbija 47% Jugoistočna Srbija 40% Jugozapadna Srbija 34% Ukupno 46%

Postoje velike razlike u procentu odziva u različitim oblastima. Koji je razlog za to? U izveštajima naših saradnika na terenu mogu se naći dva odgovora na ovo pitanje: prvo, broj neaktivnih OCD-a uopšte i profesionalizovanih ograni-

| 14 |  zacija se razlikuje u zavisnosti od oblasti. To je dovelo do toga da od saradnika na terenu zatražimo da povećaju broj OCD-a koje su kontaktirali kako bi ispu- nili kvote za uzorkovanje. Takođe, neki predstavnici OCD-a su saopštili da su se “umorili od popunjavanja upitnika.”

Ovo, zapravo, ukazuje na to da ili postoji izuzetno mali broj aktivnih OCD-a, posebno na jugu, ili da su prethodni istraživački projekti sprovedeni pristrasno i da su nekoliko puta za redom vršili “nasumično” uzorkovanje iz ograničene populacije.

U Jugoistočnoj Srbiji je naš saradnik na terenu prijavio da ima problema sa ispunjavanjem zahteva za uzorkovanje profesionalizovanih organizacija. On je naveo: “18 organizacija ne predstavlja uzorak – one predstavljaju celokupnu profesionalizovanu NVO zajednicu.” Bio je iznenađen koliko je profesionali- zovanih organizacija, koje su njemu bile poznate, prestalo da radi, a da on to nije primetio. U Jugozapadnoj Srbiji kvota za uzorkovanje profesionalizovanih organizacija nije mogla biti ispunjena. Iz tog razloga smo odlučili da povećamo broj uzoraka među mešovitim i volonterskim organizacijama, kako bi se na- pravile pođednako velike baze podataka za sve oblasti.

Takođe, procena prirode organizacija koju su vršili naši saradnici na tere- nu nije uvek bila u saglasnosti sa podacima koje smo dobili iz upitnika. Uče- stalost profesionalizovanih, mešovitih i volonterskih organizacija na osnovu uzorka naših saradnika na terenu upoređena je sa podacima o aktivnostima zaposlenih koji rade za platu i volontera koje su organizacije opisale u anketi. Na osnovu tih podataka, izračunat je ukupan broj radnih sati OCD-a, kao i procenta volonterskih sati. U izveštaju će ukupan broj radnih sati biti izražen u vidu ekvivalenta zaposlenja s punim radnim vremenom (Full Time Em- ployee Equivalent - FTEE). Označili smo one organizacije u kojima manje od 25% godišnjeg FTEE pružaju volonteri kao profesionalizovane organizacije. S druge strane, organizacije u kojima plaćeno osoblje predstavlja manje od 25% godišnjeg FTEE su označene kao volonterske organizacije. Ostale organizacije su označene kao mešovite.8

8 Ekvivalent zaposlenja s punim radnim vremenom (FTEE) predstavlja broj radnih sati zaposlenog s punim radnim vremenom (232 radnih dana u 2009.). Izvođači koji su angažovani na kratak period su označeni kao 46/232 FTEE, volonteri koji se angažuju jednom kao 1/232 FTEEs i volonteri koji su bili aktivni više puta tokom 2009. kao 10/232 FTEE. Ostali volonteri su označeni u skladu sa tim da li su bili aktivni mesečno, nedeljno ili na dnevnoj osnovi.

| 15 |  U 51,4% slučajeva, procene naših saradnika su u saglasnosti sa vrstama or- ganizacija koje smo ustanovili na osnovu podataka kojima smo raspolagali. U ostalim situacijama, oni su najčešće imali tendenciju da precene broj volontera u OCD-ima, tj. za organizacije koje su uzorkovane kao mešovite ispostavilo se da su profesionalizovane, a one koje su uzorkovane kao volonterske su bile ili mešovite ili profesionalizovane. Treba napomenuti da se uzrok može tražiti u tendenciji organizacija da povećavaju broj volontera.9 Drugim rečima, izgleda da postoji svest u OCD sektoru o korisnim stranama volonterskog rada bar za ugled i legitimitet OCD-a.

U tabeli u nastavku teksta su prikazane vrste organizacija u skladu sa prora- čunom naših saradnika na terenu u poređenju sa vrstama organizacija koje su dobijene na osnovu podataka iz upitnika. U Poklapanju su navedeni procenti organizacija određene vrste za koje su procena i oznaka u saglasnosti.

Tabela 2 – Sastav uzorka sa kojim je rađena anketa

Učestalost Učestalost na Vrsta na osnovu osnovu Poklapanje organizacije procenai podataka Profesionali- 57 88 68,4% zovana Mešovita 79 78 45,6% Volonterska 80 50 45,0% Ukupno 216 216 51,4% i U jugozapadnoj oblasti je uzet dodatni uzorak mešovitih i volonterskih OCD-a kao zamena za profesionalizovane OCD-e.

Prilikom čitanja izveštaja o OCD sektoru u celini, treba uvek imati na umu učestalost. Ovo je vrlo značajno ukoliko je uzorak podeljen po nekom drugom

9 Naš glavni istraživač je izjavio: “Budući da je poznato da je volonterski rad poželjan (‘to je trend ‘), oni [neke profesionalizovane organizacije] su povećali broj volontera i zapravo ih uključili u svoj rad na virtuelan način.

| 16 | kriterijumu koji se ne odnosi na sastav zaposlenih, na primer aktivnosti na terenu. Za delove izveštaja koji se zasnivaju na posebnim procenama profesio- nalizovanih, mešovitih i volonterskih organizacija, različite veličine uzoraka ne utiču na značaj zaključaka do kojih se došlo.

Diskusije fokus grupa U regionalnim centrima svih gore pomenutih oblasti, u martu 2010. godine su održane diskusije fokus grupa. Diskusija fokus grupe za Vojvodinu je odr- žana u Novom Sadu, a za Centralnu Srbiju, Jugozapadnu i Jugositočnu Srbiju u Beogradu, Novom Pazaru i Nišu. Na svaku od diskusija je pozvano dvanaest predstavnika OCD-a. Na osnovu podataka dobijenih iz ankete, oni su odabrani tako da se do maksimuma poveća raznovrsnost u pogledu izvora finansiranja (međunarodne donatorske organizacije, državni organi itd.) i na osnovu vrsta organizacija (profesionalizovane, mešovite i volonterske). U Novom Sadu, No- vom Pazaru i Nišu je učestvovalo jedanaest predstavnika OCD-a, dok se u Be- ogradu pojavilo samo sedmoro. Diskusije su trajale od dva do tri sata. Razgo- varali smo o trenutnoj finansijskoj situaciji OCD-a, očekivanom spoljašnjem i unutrašnjem razvoju situacije koji bi mogao da utiče na održivost organizacija, kao i o mogućim rešenjima njihovih najznačajnijih problema. Posebnu pažnju smo posvetili volonterskom angažmanu. Urađeni su audio zapisi i transkripti ovih diskusija. Da bismo stvorili uslove za otvoreni razgovor, učesnicima smo garantovali anonimnost prilikom objavljivanja zapažanja do kojih smo došli. Stoga, u ovom izveštaju, prilikom citiranja izjava predstavnika, navode se samo vrste organizacija kojima pripadaju (profesionalizovane, mešovite ili volonter- ske) i glavne aktivnosti i oblast iz koje dolaze.

Prednosti i ograničenja Uzorak korišćen prilikom ovog istraživanja o održivosti OCD-a nije repre- zentativan za sam OCD sektor. Odnosno, ne možemo reći koji aspekti održi- vosti organizacija, koje smo uočili prilikom ovog istraživanja, i na koliko or- ganizacija imaju uticaj. Međutim, treba istaći da je trenutno nemoguće dobiti reprezentativan uzorak OCD-a u Srbiji, budući da ne postoji kompletan spisak aktivnih organizacija u Srbiji sa kog bi se nasumičnim izborom mogao dobiti uzorak. U nekim ranijim anketama OCD-a navodi se da su uzorci reprezenta-

| 17 |  tivni jer su uzeti sa spiskova OCD-a, kao što su spiskovi članova FENS mreže10 ili baze podataka CRNPS-a.11 Međutim, prilikom izrade ovih spiskova postoji visok stepen pristrasnosti.

Razumevanjem celokupnog OCD sektora, oslanjajući se na lokalne OCD eksperte, koji vrše uzorkovanje i uključivanjem velikog broja volonterskih or- ganizacija u uzorak, smatramo da nismo dobili reprezentativan uzorak OCD-a u Srbiji u statističkom smislu, ali ovaj uzorak je raznovrsniji od bilo kog dru- gog, nama poznatog, korišćenog uzorka u prethodnim studijama o održivosti OCD-a u Srbiji. Raznovrsnost je takođe postignuta učešćem u diskusijama fo- kus grupa.

Stoga smo uvereni da ne postoje značajni aspekti koje se tiču predmeta ovog istraživanja koji su nam promakli. Takođe smo uvereni da korišćenjem kvotnog uzorkovanja (učestalost profesionalizovanih, mešovitih i volonterskih organi- zacija), možemo koristiti podatke kako bismo posebno izneli validne zaključke u zavisnosti od vrste organizacije. Zato će cifre u ovom izveštaju koje se zasni- vaju na anketi OCD-a biti uglavnom podeljene na osnovu sastava zaposlenih.

.

10 Spisak članova FENS-a se može videti na www.fens.org.rs/eng/clanice.htm. 11 Baza podataka se nalazi na www.crnps.org.rs/direktorijum/en/pretraga.asp.

| 18 | Resursi OCD-a u Srbiji Počećemo prikazom zaključaka do kojih smo došli, uz pregled načina na koji se resursi distribuiraju među profesionalizovanim, mešovitim i volonterskim or- ganizacijama u Srbiji. Resursi OCD-a u Srbiji se uglavnom mogu podeliti na dve vrste: novac i vreme.12 Prilikom analize OCD-a, izdvojili smo sedam različitih izvora finansijskih sredstava za OCD sektor: domaći OCD-i i fondacije, domaći poslovni sektor, državni sektor (na lokalnom i republičkom nivou), međunarod- ni donatori (države ili NVO-i), pojedinačne donacije, prihodi od članstva / ko- tizacije i prodaje roba i usluga (takozvane aktivnosti od kojih se dobija prihod). Tokom diskusija fokus grupa, na osnovu komentara predstavnika OCD-a mogao se steći utisak da OCD-i nisu upoznati sa razlikama u izvoru finansiranja (npr. Balkanski fond za lokalne inicijative je okarakterisan kao međunarodna donator- ska organizacija). U svakom slučaju, učesnici u diskusijama nisu posebno govorili o domaćim fondacijama. Domaći OCD-i su u diskusijama uglavnom pominjani kao izvođači radova (tj. OCD-i koji primaju sredstva bili su podizvođači drugih domaćih OCD-a). Prilikom razgovora o finansiranju od strane države, učesnici grupnih diskusija često su pravili vrlo jasnu razliku između lokalne samouprave i republičkih državnih institucija kao što su ministarstva.

12 Sudeći po komentarima učesnika u diskusijama fokus grupe ili po nedostatku komentara, povremene nenovčane donacije (treći mogući izvor sredstava) nemaju značajnu ulogu u radu OCD-a u Srbiji. Za potrebe ove anketa, čini se da su prilikom odgovora na pitanja o budžetu OCD-a, ispitanici uglavnom nenovčane donacije iskazivali u novčanoj protivvrednosti.

| 19 |  Dijagram 1 – Visina budžeta

Pre nego što se vratimo na izvore finansiranja, osvrnućemo se na celoku- pan iznos finansijskih sredstava koji je na raspolaganju različitim OCD-ima. U Dijagram 1 je prikazana raspodela budžetskih sredstava među profesiona- lizovanim, mešovitim i volonterskim organizacijama. Lako se može uočiti da profesionalizovane organizacije uglavnom imaju veći budžet od mešovitih i volonterskih. Budžeti mešovitih organizacija su u proseku viši od onih kojima raspolažu volonterske organizacije. Međutim, važno je napomenuti, da postoje volonterske organizacije u kategoriji sa najvećim budžetom (>100.000 evra). U Tabeli 3 su navedeni podaci o visini budžeta u svim vrstama organizacija (profesionalizovane, mešovite, volonterske) u četiri oblasti koje su obuhvaćene postupkom uzorkovanja. U ovoj tabeli su navedeni zbirni procenti tj. za sve kategorije budžeta, procenti izražavaju udeo koji organizacije određene vrste imaju u svojoj oblasti u budžetu te ili niže kategorije.

| 20 |  Tabela 3 – Godišnji budžet za 2009. godinu (kategorije, zbirno %)

Vrsta org. Oblast < 5.000 < 20.000 < 50.000 < 100.000 >< 100.000

Profesionali- Centralna 0,0% 11,1% 18,5% 33,3% 100,0% zovana Vojvodina 18,8% 31,3% 50,0% 81,3% 100,0% Jugoistočna 11,5% 34,6% 61,5% 73,1% 100,0% Jugozapadna 38,5% 53,8% 76,9% 84,6% 100,0% Ukupno 13,4% 29,3% 47,6% 63,4% 100,0% Mešovita Centralna 0,0% 26,7% 46,7% 53,3% 100,0% Vojvodina 0,0% 41,7% 58,3% 75,0% 100,0% Jugoistočna 14,3% 57,1% 71,4% 85,7% 100,0% Jugozapadna 43,5% 60,9% 73,9% 95,7% 100,0% Ukupno 15,8% 47,4% 63,2% 78,9% 100,0% Volonterska Centralna 28,6% 42,9% 57,1% 85,7% 100,0% Vojvodina 41,7% 75,0% 83,3% 100,0% / Jugoistočna 54,5% 90,9% 100,0% / / Jugozapadna 50,0% 81,3% 93,8% 100,0% / Ukupno 45,7% 76,1% 87,0% 97,8% 100,0%

U Centralnoj Srbiji su najniži procenti za sve vrste organizacija i visine budžeta, što znači da organizacije svih vrsta imaju tendenciju da budu “bogati- je” od svojih kolega u Vojvodini, Jugoistočnoj i Jugozapadnoj Srbiji (budući da veći procenat organizacija iste vrste u Centralnoj Srbiji ima budžet koji je viši od te kategorije).13 Isto važi i za organizacije u Vojvodini u poređenju sa OCD- ima iste vrste u Jugoistočnoj i Jugozapadnoj Srbiji – isključujući profesionali- zovane organizacije u Jugoistočnoj Srbiji koje su bogatije od istih ogranizacija u Vojvodini. Organizacije u Jugoistočnoj Srbiji, s druge strane, u proseku su bo- gatije od organizacija iste vrste u Jugozapadnoj Srbiji – s izuzetkom volonter- skih organizacija. Drugim rečima, na osnovu podataka kojima mi raspolažemo, profesionalizovane OCD iz Centralne Srbije su najbogatija vrsta OCD-a u celoj Srbiji, dok su volonterske OCD iz Jugoistočne Srbije najsiromašnije.

13 Napominjemo da ovo nije isto kao kada bismo rekli da je OCD sektor u Beogradu bogatiji od OCD sektora u drugim oblastima. Ovo je vrlo verovatno, ali budući da nam nije poznat sastav OCD sektora na osnovu vrste organizacija, sa podacima kojima raspolažemo, ne možemo donositi zaključke o re- gionalnim OCD sektorima ili OCD sektoru u celini.

| 21 |  U upitniku smo od OCD-a tražili da navedu u kom procentu dobijaju finan- sijska sredstva iz gore pomenutih izvora finansiranja. U Dijagramu 2 navedeni su detalji o profesionalizovanim, mešovitim i volonterskim organizacijama.14

Dijagram 2 – Izvori finansiranja (u % iz budžeta za 2009.)

U ovom dijagramu prikazano je da međunarodne organizacije imaju značajno veći udeo u finansiranju profesionalizovanih organizacija u odnosu na mešovite. Ove druge, međutim, u proseku dobijaju mnogo više sredstava od međunarod- nih donatora nego volonterske organizacije. Ovo zapažanje se potvrđuje kao isti- nito i na opštem nivou: što je manje volonterskog rada u ukupnom FTEE jedne organizacije, to više učestvuju međunarodne organizacije u njenom finansiranju. Ovaj odnos je obrnut u slučaju finansiranja od strane države.15

14 One OCD sa nekompletnim podacima (ukupan iznos nije 100%) i one koje nemaju finansiranje su isključene. 15 Koeficijent korelacije udela međunarodnih donatora u ukupnom budžetu i procenta volonter- skog rada je -0.303 (p < 0.01). Za udeo države u finansiranju on iznosi 0.151 (p < 0.05). Ukoliko kontrolišemo za zaposlene koji su plaćeni i uporedimo odnos finansiranja od strane međunarodnih donatora i volontiranje (u FTEE; videti fusnotu 8 za više detalja), koeficijent korelacije je niži (-0.123) i jedino je značajan na p < 0.10.

| 22 |  Ovo se može delimično objasniti činjenicom da međunarodne donacije i fi- nansiranje od strane države nisu pođednako raspoređeni na sve oblasti rada OCD-a. U zavisnosti od vrste aktivnosti, organizacije će manje ili više raditi sa volonterima.16

Međutim, čak i za konkretne oblasti rada, nailazimo na dokaze koji ukazuju na isto. Oba odnosa mogu biti potvrđena za profesionalizovane organizacije. Što se više oslanjaju na međunarodne donacije, to su organizacije profesionali- zovanije. S druge strane, što se više oslanjaju na državno finansiranje, povećava se nivo volonterskog rada u tom OCD-u. Prva tvrdnja može biti potvrđena i za kulturne organizacije, dok druga ne može. Isto važi za istraživačke centre i organizacije, kao i za organizacije za zaštitu životne sredine. Ni jedan od ova dva odnosa ne može se primeniti na humanitarne organizacije. U drugim kate- gorijama, broj organizacija je bio nedovoljan da bi se radili bilo kakvi značajni statistički proračuni.17 U delu u kome se ogovori o Pouzdanosti i raznovrsnosti finansiranja pokazaćemo na koji način karakteristike strategija za odobravanje donacija utiču na ove odnose.

Pored navođenja vlastitih izvora prihoda, od ispitanika u ovoj anketi je tra- ženo da procene značaj izvora finansiranja za OCD sektor u celini. U tabeli koja sledi rangirani su ovi izvori na osnovu prosečnog značaja koji su naveli učesnici ankete u poređenju sa prosečnim procentom finasniranja u njihovom budžetu za 2009. godinu.18

16 Međutim, međusobna povezanost oblasti aktivnosti i volonterskog rada nije tako značajna kao što se obično pretpostavlja – što ćemo pokazati u nastavku ovog poglavlja, volonterske organizacije su prisutne u velikom broju u širokom spektru aktivnosti. 17 Za profesionalne organizacije, koeficijent korelacije udela finansijskih sredstava od međunarodnih donatora u ukupnom budžetu i procenta volonterskog rada je -0.410 (p < 0.05). Za udeo državnog finansiranja je 0.483 (p < 0.01). Za kulturne organizacije, koeficijent korelacije udela finansijskih sred- stava od međunarodnoih donatora je -0.403 (p < 0.01). Koeficijent korelacije za udeo državnog finan- siranja nije značajan. Za istraživačke centre i organizacije, pak, koeficijent korelacije za međunarodne donacije je značajan i visok (-0.435, p < 0.005), dok za državno finansniranje nije značajan. Isto važi i za organizacije koje se bave zaštitom životne sredine. U ovom slučaju, za međunarodne donacije, koeficijent korelacije iznosi -0.444 (p < 0.05). Za državno finansiranje nije značajan. Za humanitrane i dobrotvorne organizacije, oba koeficijenta korelacije nisu značajna. 18 Od ispitanika je traženo da procene vrednost izvora finansniranja birajući od četiri mogućnosti na skali od ‘nije uopšte značajno’ do ‘veoma značajno’.

| 23 |  Tabela 4 - Ukupan značaj izvora finansiranja

Izvor finansiranja Rangiranje Procenat Međunarodni donator (države i OCD-i) 1 42,8% Državni budžet (lokalni i republički) 2 25,3% Domaći OCD-i/fondacije 3 5,9% Domaći poslovni sektor 4 5,6% Pojedinačne donacije 5 4,4% Prodaja robe i usluga 6 3,4% Prihodi od članstva/kotizacije 7 11,3%

U tabeli je prikazana podela izvora finansiranja u našem uzorku OCD-a, koja se podudara sa načinom na koji su ih naši ispitanici rangirali po značaju, do- kazujući koliko je, u ovom slučaju, naš uzorak reprezentativan za sektor u celi- ni. Napominjemo, međutim, da postoji jedno značajno odstupanje: prihodi od članstva i kotizacije igraju mnogo značajniju ulogu u finaniranju organizacija u našem uzorku nego, po njihovoj proceni, za OCD sektor u celini. Dijagram u nastavku teksta prikazuje prosečan udeo svakog izvora finansiranja svih kate- gorija organizacija koje je bar deset OCD-a pomenulo.19

19 Ispitanicima je omogućeno da biraju od velikog broja aktivnosti (kategorija organizacija) u zavisnosti od onoga što su smatrali odgovarajućim. Nekoliko kategorija je ponovno označeno na osnovu kara- kteristika koje su ispitanici opisali u opciji ‘ostalo’. 62,5% ispitanika je našlo jednu kategoriju kojom mogu da objasne svoje poslovanje, 2,3% njih nije izabralo ni jednu kategoriju. Preostali ispitanici su odabrali više od jedne kategorije kako bi opisali aktivnosti svoje organizacije.

| 24 | Dijagram 3 – Izvori finansiranja prema kategoriji organizacije (kao procenat budžeta za 2009. godinu, > 10 upisanih

Kao što se lako može uočiti, članarine i kotizacije, kao izvor prihoda, imaju u uzorku veoma visoku koncentraciju i, u suštini, su bitan izvor finansiranja samo za sindikate i sportske i rekreativne organizacije. Time bi se moglo obja- sniti odstupanje koje smo gore pomenuli: mnogim OCD-ima ovaj izvor finan- siranja nije bitan, ali kod onih kod kojih igra neku ulogu, ta uloga je veoma značajna. Takođe je jasno uočljivo da je udeo finansiranja međunarodne zajed- nice naročito visok kada je reč o temama karakterističnim za NVO-e kao što su razvoj sela, ljudska i manjinska prava i formulisanje politike (posao trustova mozgova ili istraživačkih organizacija).

Da se sada okrenemo resursima vremena i pozabavimo distribucijom volon- terskog i plaćenog rada u našem uzorku. Novcem se može kupiti vreme, tj. mo- guće je angažovati osoblje uz pomoć finansijskih sredstava dobijenih na javnim tenderima i na osnovu ugovora o pružanju usluga donatorima i državnim in- stitucijama, na primer. Pored angažovanja plaćenog osoblja, rad mogu obaviti i volonteri. Struktura radne snage organizacije u smislu plaćenog i neplaćenog rada vidi se odmah kroz podelu na profesionalizovane, mešovite i volonterske organizacije (za više detalja pogledati fusnotu 8). Koje su te profesionalizovane organizacije, a koje su volonterske?

| 25 |  Iako se stepen volonterstva razlikuje u različitim oblastima rada OCD-a, od- nos strukture radne snage i oblasti rada nije tako jednostavan kao što se obič- no pretpostavlja. Nismo mogli utvrditi nijedno polje rada, a da na njemu nisu prisutne najmanje dve vrste organizacija (profesionalizovane i mešovite orga- nizacije, na primer), što znači da za svaku vrstu posla postoje organizacije koje ga obavljaju uz značajno učešće volontera. Tu spadaju i karakteristične oblasti za profesionalizovane NVO-e u Srbiji: razvoj sela, ljudska i manjinska prava i formulisanje politike. Na sledećem dijagramu ponovo su dati podaci samo za one kategorije organizacija sa kojima se identifikovalo više od 10 organizacija.

Dijagram 4 – Procenat volonterskog rada u odnosu na ukupan FTEE prema oblasti rada (u procentima, > 10 upisanih)

Dijagram pokazuje da kod sportskih i rekreativnih organizacija angažova- nje volontera u proseku predstavlja veći udeo u radnoj snazi organizacije nego kod organizacija u bilo kojoj drugoj oblasti rada. Udeo volonterstva u proseku je veći od 50% u radu ekoloških, omladinskih i humanitarnih i dobrotvornih organizacija. Na drugom kraju spektra nalazimo organizacije za razvoj i orga- nizacije koje se bave ljudskim i manjinskim pravima, tj. one OCD-e koji – uko- liko se profesionalizuju - često dobijaju naziv klasični NVO-i.

Na jednom apstraktnijem nivou, odnos aktivnosti organizacije i učešća vo- lontera u njenom radu dobija dodatnu podršku. Naime, veća je verovatnoća da će volonterske organizacije raditi prvenstveno u korist sopstvenih članova

| 26 |  nego mešovite i profesionalizovane organizacije. Sportski klubovi i rekreativne organizacije su glavni primer za to. S druge strane, daleko je verovatnije da će se profesionalizovane organizacije, više nego i mešovite i volonterske, u svo- jim aktivnostima uglavnom usmeravati na lokalne ili nacionalne organe vlasti. Drugim rečima, upravo su one te za koje postoji najveća verovatnoća da će se baviti lobiranjem i raditi na zastupanju. Sledeći dijagram jasno pokazuje ovaj međusobni odnos, ali takođe i to da je rad prvenstveno u interesu ostvarenja neposredne koristi za pojedince ili za grupe izvan organizacije (što je karak- teristično za humanitarne organizacije) skoro isto toliko uobičajen i u profe- sionalizovanim, mešovitim i volonterskim organizacijama. Štaviše, u glavnim ciljnim grupama volonterskih organizacija prisutne su sve date opcije.20

Dijagram 5 – Osnovna ciljna grupa

S druge strane, kao što je već naznačeno u Dijagramu 1, postoji jaka veza iz- među veličine budžeta kojim upravlja neka organizacija i strukture njene radne snage, preciznije rečeno, postoji jasna tendencija da velikim budžetima uprav-

20 U stvari, veza između vrste organizacije (profesionalizovana, mešovita, volonterska) i glavne ciljne grupe je značajna ali slaba (Kendallov tau-c; -0,139; p <0,05).

| 27 |  ljaju pre profesionalizovane nego volonterske organizacije.21 Uzimajući u obzir količinu posla koji se obavi za neku organizaciju, postoji upravo ista verovat- noća da će i volonterske organizacije, kao i profesionalizovane raditi sa velikom radnom snagom (u smislu FTEE).22 Za potrebe sledećeg dijagrama, na osnovu FTEE, radna snaga neke organizacije izražena je kao mala, srednja ili velika.23

Dijagram 6 – Veličina radne snage

Uz to, nismo mogli utvrditi da li postoji značajan odnos delokruga rada neke organizacije (od lokalne do međunarodne) i učešća volontera.24 Drugim reči-

21 Ako se tretiraju kao redne varijable, tada postoji jak i značajan odnos između vrste organizacije (pro- fesionalizovana, mešovita, volonterska) i (kategorizovane) veličine budžeta (Kendallov tau-c; -0,353; p < 0,001). 22 Koeficijent korelacije između vrste organizacije (profesionalizovana, mešovita, volonterska) i rada koji se obavlja za neku organizaciju (za više podataka u vezi sa šifrom pogledati fusnotu 8) je 0,046 i nije značajan (p= 0,386). 23 Kategorije predstavljaju donju, srednju i gornju trećinu distribucije varijable radne snage. Tačke prese- ka su 4,065 FTEE odnosno 10,474 FTEE. (za više podataka u vezi sa šifrom pogledati fusnotu 8.) 24 Nismo mogli ustanoviti da li postoji značajan odnos vrste organizacije (profesionalizovana, mešovita, volonterska) i delokruga rada (Kendallov tau-c; - 0,116; p = 0,068).

| 28 | ma, volonterske organizacije rade na svakom teritorijalnom nivou, baš kao i profesionalizovane.

Iz ovog poglavlja proizlaze dva veoma značajna zaključka. Prvo, što je veći udeo finansiranja koji neka organizacija dobija od donatora iz međunarodne zajednice, to je viši stepen profesionalizacije njene radne snage i manji značaj volonterstva za tu organizaciju. Dokazi koji govore o obrnutom odnosu dr- žavnih finansijskih sredstava i volonterstva su slabiji, ali ih ima. Drugo, volon- terstvo nije pođednako distribuirano u različitim oblastima rada, po ciljnim grupama i prema veličinama budžeta organizacija, ali je, ipak, svuda prisutno i ne zavisi od veličine radne snage niti od veličine teritorije koju OCD-i pokri- vaju u svom radu.

| 29 | Problemi i preporuke Ovo poglavlje počećemo ocenom osnovnih pitanja od značaja za održivost OCD-a kako su ih identifikovali učesnici četiri rasprave u fokus grupi koje smo vodili u Vojvodini, Centralnoj, Jugoistočnoj i Jugozapadnoj Srbiji. Pri kraju ra- sprava u fokus grupi, zamolili smo predstavnike OCD-a da pitanja održivosti organizacije rangiraju prema značaju koji imaju za sektor OCD-a u celini. Na- šim učesnicima smo, u tom cilju, zadali da nacrtaju piramidu i na vrh stave naj- bitnije pitanje, dva druga najznačajnija pitanja na drugi nivo, tri sledeća najzna- čajnija pitanja na treći i još četiri pitanja na četvrti nivo. Višak pitanja trebalo je odbaciti. Na tabeli koja sledi dati su pregled i rangiranje pitanja.

Iako smo zamolili učesnike da ne razgovaraju samo o slabim nego i o jakim stranama sektora OCD-a u Srbiji, oni su bili skloni da u središte rasprave sta- ve nedostatke ovog sektora. I pored toga, pitanja navedena u gornjoj tabeli su bila formulisana neutralno u procesu rangiranja i više su ukazivala na polje koje izaziva zabrinutost nego samo na probleme koje treba rešavati. Na žalost, nema prostora za raspravu o svakom pitanju pojedinačno. Međutim, putem analize koja sledi pokušaćemo da apostrofiramo bitne aspekte pitanja koja su pomenuta u raspravama u fokus grupi. Pitanja koja su naši učesnici identifiko- vali predstavljaju spoljne i unutrašnje činioce u borbi za postizanje održivosti organizacije, pri čemu neka predstavljaju ili jedne ili druge, a neka su mešavina obe grupe. Jasno je da spoljni karakter imaju država, zakonodavstvo, donatori iz međunarodne zajednice, imidž OCD u društvu i opšta ekonomska situacija. Uz to, materijalna sredstva i kadrovi bili su predmet diskusije uglavnom zbog problema njihovog pribavljanja od partnera ovog sektora (države, poslovnog sektora i donatora iz međunarodne zajednice) tj. kao spoljni činilac. I volon- terstvo je tretirano uglavnom kao spoljni činilac: učesnici su pominjali potre- bu za zakonskom regulativom, nepostojanje podsticaja, kao što je priznavanje volonterskog rada za radno iskustvo od strane poslodavaca, kao i nedostatak motivisanosti za aktivizam u društvu. Razloge za ovo poslednje oni nalaze u široko rasprostranjenom siromaštvu u Srbiji i u tome što ne postoji građan- ska tradicija. U Tabeli 5 pitanja koja predstavljaju spoljne činioce zasenčena su sivom bojom. Kao što se jasno može videti, ta pitanja su bila dominantna u raspravama u fokus grupi.

| 30 |  Tabela 5 – Pitanja od značaja za održivost OCD-a (pitanja na koja utiču spoljni faktori su u zasenčenim poljima)

Nivo Vojvodina Centralna Srbija Jugo-istok Jugo-zapad

1 Materijalna sredstva i OCD-i kao promoteri Materijalna sredstva i Država kadrovi potreba građana kadrovi

2 Imidž OCD-a Država Zakonodavstvo Entuzijazam aktivista

Donatori iz OCD-i kao promoteri Socijalna održivost Upravljanje i međunarodne potreba građana projekata umrežavanje OCD-a zajednice

3 Materijalna sredstva i Materijalna sredstva i OCD-i kao promoteri Projekti i donatori kadrovi kadrovi potreba građana

Donatori iz Donatori iz Država međunarodne međunarodne Imidž OCD-a zajednice zajednice

Zakonodavstvo Obuke i edukacija Imidž OCD-a Umrežavanje OCD-a

4 Umrežavanje OCD-a Volonterstvo Volonterstvo Volonterstvo

Donatori iz Komercijalizacija rada međunarodne Zakonodavstvo Zakonodavstvo OCD-a zajednice

Uloga OCD-a u Upravljanje OCD-om Upravljanje OCD-om Država lokalnim zajednicama

Stručna znanja i Koordinirana promo- Evaluacija rada Opšta ekonomska naučna osnova rada cija rada OCD-a OCD-a situacija OCD-a

Tokom četiri rasprave, materijalna sredstva i kadrovi pojavili su se kao glavni razlog za zabrinutost OCD-a. Ovo pitanje je dva puta stavljeno na prvi nivo piramide i dva puta na treći. Kao što je već pomenuto, ovde su se OCD-i uglav- nom pozvali na aktuelno nepostojanje finansijskih i materijalnih sredstava i kadrova i/ili na probleme njihovog pribavljanja, a to je pitanje na koje smo se u ovom izveštaju mi uglavnom i skoncentrisali.25 Sledeća po značaju u svim raspravama je država. Ona je jednom postavljena na najviši nivo u piramidi, jednom na drugi, jednom na treći i jednom na četvrti nivo. O ulozi države kao

25 Pitanja raspoloživosti, pouzdanosti i raznovrsnosti finansiranja provlačila su se kroz mnoge rasprave u fokus grupi. Tu spadaju, na primer, država, donatori iz međunarodne zajednice, projekti i donatori, obuka i edukacija i komercijalizacija rada OCD-a.

| 31 |  značajnog faktora za održivost OCD-a u Srbiji raspravljalo se na tri veoma važ- na načina: kao donatoru za projekte, kao partneru na izvođenju projekata i kao zakonodavcu koji reguliše rad OCD-a. Ukupno gledano, donatori iz međuna- rodne zajednice bili su rangirani daleko niže u piramidama, što, na prvi pogled, iznenađuje imajući u vidu njihov ogroman značaj za finansiranje OCD-a. U razgovorima o donatorima iz međunarodne zajednice vođenim u okviru ra- sprava u fokus grupi uvek su se pominjali problemi koji nastaju zbog njihove sve manje finansijske podrške OCD-ima u Srbiji, kao i pitanje kojem sledećem izvoru finansiranja se treba obratiti za pomoć. Očekivanje koje leži u osnovi ovakvog stava, a proizlazi iz saznanja da će mnogi donatori iz međunarodne zajednice u narednim godinama prekinuti svoje programe davanja bespovrat- nih sredstava Srbiji, možda je dovelo do njihovog slabog rangiranja po pitanju održivosti OCD-a. Volonterstvo je isto tako imalo sporednu ulogu u opštoj ra- spravi o održivosti organizacija. Štaviše, učesnici su gotovo isključivo rasprav- ljali o spoljnim aspektima koji utiču na raspoloživost volontera za OCD-e.

Uloga OCD-a u angažovanju i uključivanju volontera u rad u velikoj meri je ignorisana. To znači da bi, ukoliko se želi da ovaj resurs postane zaista značajan činilac u borbi za održivost organizacija, trebalo ne samo razvijati stvarno vo- lonterstvo, nego ga i afirmisati kao opciju u okviru strategija aktivista OCD-a za pribavljanje sredstava.

Pitanja održivosti OCD-a o kojima smo do sada raspravljali tesno su poveza- na sa sredstvima i izazovima koje predstravlja pribavljanje tih sredstava. Neka druga pitanja koja su identifikovali učesnici u našim raspravama u fokus grupi idu, međutim, daleko šire od tog. Da bismo i dalje u centru pažnje zadržali našu definiciju održivosti organizacija i uključili nalaze koje smo dobili od svih naših izvora podataka, pregrupisali smo izjave date u raspravama u fokus grupi, u de- taljnim intervjuima i u naše dve ankete, prema aspektima sredstava na koje se te izjave odnose; to su raspoloživost, pouzdanost i raznovrsnost finansiranja, kao i volonterstvo. U pogledu raspoloživosti finansiranja prvo se pozivamo na aktu- elne probleme u pristupu finansiranju iz različitih izvora koje smo prepoznali u našem istraživanju i, drugo, na očekivana kretanja u pogledu količine finansijskih sredstava koje će ti izvori staviti na raspolaganje u godinama koje dolaze. U odelj- ku o pouzdanosti i raznovrsnosti finansiranja razmotrićemo koliko se OCD-i mogu tipično osloniti na neki izvor finansiranja pri dugoročnom planiranju, kao i koji se troškovi mogu pokrivati finansijskim sredstvima iz određenog izvora, a koji ne. Zatim ćemo se okrenuti pitanju volonterstva u kome vidimo veoma zna- čajan činilac u borbi OCD-a za postizanje održivosti organizacija.

| 32 | Raspoloživost finansijskih sredstava U osnovi uspešnog partnerstva (uključujući i partnerstvo donatora i prima- laca finansijskih sredstava) leži zajedničko razumavenje potreba i ciljeva druge strane. Ovo razumevanje se razlikuje kod različitih partnera u sektoru OCD-a u Srbiji. Odnose ovog sektora sa lokalnom samoupravom, državnim institu- cijama na nacionalnom nivou, poslovnim sektorom i raznim donatorima iz međunarodne zajednice ponekad karakteriše nerazumevanje potreba OCD-a među donatorima, a ponekad nerazumevanje tih potreba u samim OCD-ima. Da bi neki od ovih odnosa bili zadovoljavajući, obe strane bi morale učiniti korak jedna prema drugoj.

U detaljnim intervjuima i raspravama u fokus grupi predstavnici OCD-a nisu detaljno raspravljali o svim odnosima sa spoljnim partnerima niti o pri- stupu njihovoj finansijskoj podršci. O nekima se raspravljalo dosta jednostrano ili su čak jedva i pomenuti. U odeljcima koji slede usredsredićemo se na one aspekte spoljnih odnosa sektora o kojima smo zahvaljujući našem istraživanju stekli dovoljan uvid. Uz to, predstavićemo očekivanja OCD-a u pogledu da- ljeg kretanja finansijskih transfera iz spoljnih izvora u korist sektora OCD-a u Srbiji. U slučaju donatora iz međunarodne zajednice, bićemo u mogućnosti da proverimo da li se ta očekivanja poklapaju sa podacima iz naše ankete o donatorima.

Donatori iz međunarodne zajednice U pogledu finansiranja, donatori iz međunarodne zajednice su trenutno najznačajniji partner OCD-a koji je učestvovao u našem istraživanju. Sudeći prema izjavama učesnika u raspravama u fokus grupi, donacije međunarodne zajednice su istovremeno i izvor finansiranja do koga je najteže doći. Pisanje prijava za dobijanje bespovratnih sredstava već je, samo po sebi, zahtevan za- datak: većina donatora traži da se odgovori na dugačak spisak pitanja, pri čemu odgovore treba dati na engleskom jeziku. Za mnoge OCD-e problemi počinju ranije. Kako doći do inovativne ideje za projekat? Kako definisati faze i ciljeve projekta? Kako to lepo uklopiti u okvire misije i vizije te organizacije? OCD-i u lokalnoj zajednici i udruženja starih lica, za koje njihove, uglavnom redovne, aktivnosti imaju više nego očigledno obrazloženje, suočavaju se sa poteškoća- ma kada treba da definišu projekte sa preciznom vremenskom dinamikom i jasno definisanim ciljevima. U pogledu udruženja starih lica, jedan predstavnik mešovite organizacije za razvoj u Vojvodini izjavio je: “Imamo projekat koji je

| 33 |  usmeren u pravcu starih organizacija, a cilj je da se one transformišu i moder- nizuju (...). To su klubovi kulture, udruženja vatrogasaca volontera, izviđačke i neke ekološke organizacije. Radeći sa njima, možemo tačno videti koliko je za njih proces strateškog planiranja veliki izazov. Jednostavno rečeno, ukoliko ne bude (edukativnih) projekata da se to podrži (ne samo u većim mestima nego naročito u seoskim zajednicama), verujem da će te stare organizacije usko- ro nestati sa tržišta”. OCD-i koje su osnovali novi aktivisti u sektoru mogli bi imati sličnih problema. Da bi bile u stanju da ostvare pristup međunarodnim bespovratnim sredstvima, ovim OCD-ima potrebne su ne samo veštine u pi- sanju prijava za dobijanje bespovratnih sredstava nego i veštine u upravljanju projektom. U raspravi u okviru fokus grupe u Vojvodini, jedan predstavnik novoosnovane humanitarne volonterske organizacije opisao je njihov problem na sledeći način: “Jedino čime smo nezadovoljni su projekti. Bez obzira sa čime počnemo da radimo imamo problem, jer je potreban neko obučen i iskusan. Bili smo očajni jer nismo imali nikoga u Udruženju ko bi bio u stanju da to uradi (napiše projekat), a, s druge strane, oni koji su to u stanju da urade traže puno novca. Stupio sam u kontakt s nekim nevladinim organizacijama koje bi da pomognu, ali one ne mogu pomoći u pisanju tog projekta, jedino što mogu jeste da nam daju usmeno uputstvo. Ali, i pored toga, mi ne uspevamo to da uradimo”. Primetićete da on ovde govori o projektima, a ne o jednostavnom pisanju prijave za dobijanje bespovratnih sredstava.

Obuke iz oblasti upravljanja projektima i pisanja prijava nude se još od kako su donatori iz međunarodne zajednice počeli da rade u Srbiji i neprestano tra- ju. Neki predstavnici OCD-a su izjavili da, kao prvo, postoji tendencija koncen- trisanja ovih obuka u većim gradovima i, kao drugo, da OCD-i koje se nalaze izvan tih gradova retko dobijaju pozive za obuke. Štaviše, jedan predstavnik mešovite humanitarne i mirovne organizacije u Vojvodini tvrdi da veoma če- sto organizacije koje sprovode obuke, u stvari, pozivaju organizacije koje su im poznate, one sa kojima su već sarađivale.

Ne samo što je ograničena raspoloživost podataka o obukama nego su ogra- ničeni i podaci o mogućnostima dobijanja bespovratnih sredstava od dona- tora iz međunarodne zajednice. Predstavnici OCD-a s juga tvrde da OCD-i sa sedištem u Beogradu, zahvaljujući tome što su blizu donatorskim organi- zacijama u prestonici, imaju daleko bolji pristup finansiranju nego OCD-i u ostalim delovima zemlje. S druge strane, izgleda da ni sami donatori ne izlaze dovoljno izvan uobičajenih okvira kako bi nadoknadili ono što je zbog njihove pristrasnosti propušteno. Prema tvrdnjama OCD-a s juga, ovo dovodi do toga

| 34 |  da OCD-i sa sedištem u Beogradu angažuju OCD-e izvan prestonice kao po- dizvođače na projektima koji se izvode na lokalnom nivou. Zbog toga što su podizvođači, regionalni OCD-i, kako tvrde, obavljaju veći deo posla, a dobijaju samo mali deo bespovratnih sredstava. Kako se izrazio jedan učesnik iz volon- terske organizacije za razvoj u Jugoistočnoj Srbiji: “Ako neki momak sa Dorćola (deo Beograda) dobije projekat u Sandžaku koji traje 10 ili 12 meseci, vidite, i evaluacija i izveštaji i edukacija, sve mu se to stavlja na sto, a za sve to vreme on Sandžak poseti triput”.

Kao što smo videli u poglavlju o raspodeli sredstava u sektoru OCD-a, ten- dencija je da OCD-i u Centralnoj Srbiji (sa Beogradom kao dominantnim centrom) raspolažu većim budžetima nego OCD-i u regionima. Raspoloživost plaćenog osoblja (u FTEE) još je više koncentrisana.26 Možda se upravo iz tog razloga donatori iz međunarodne zajednice okreću OCD-ima u Beogradu sa zahtevom da baš ti OCD-i koordiniraju i izvode velike projekte u više regiona. Rešenje koje bi omogućilo regionalnim OCD-ima da budu kompatibilni mogla bi biti saradnja pri podnošenju zajedničkih prijava, kako je predložio jedan predstavnik mešovite organizacije za razvoj iz Jugozapadne Srbije.

Osvrćući se na propise o bespovratnim sredstvima, predstavnici OCD-a su pomenuli da propisani uslov da se projekti kofinansiraju u uobičajenom iznosu od oko 15% od ukupnih bespovratnih sredstava predstavlja jednu od glavnih prepreka pri dobijanju donacija iz međunarodnih izvora. To znači da je po- trebno da OCD-i već imaju na raspolaganju određena finansijska sredstva da bi konkurisali za bespovratnu pomoć međunarodne zajednice. Ta finansijska sredstva mogu poticati samo iz izvora finansiranja koji nisu namenjeni za pro- jekte, tj. obično samo od sredstava dobijenih zahvaljujući donacijama pojedina- ca, od članarine i kotizacija ili prodajom proizvoda i usluga. Kao što smo videli u Tabeli 4 i na Dijagramu 3, ti izvori finansiranja su oskudni i, kada je reč o čla- narini i kotizaciji, skoncentrisani uglavnom u samo dve kategorije organizacija. Problem nedovoljnih finansijskih sredstava za dobijanje dodatnog finansiranja namenjenog projektima postaje još akutniji ukoliko se bespovratna sredstva delom isplaćuju retroaktivno, tj. tek po okončanju određenih aktivnosti.

26 U proseku, profesionalizovani OCD-i u Centralnoj Srbiji imaju plaćenu radnu snagu od 12,6 FTEE u odnosu na 9,5 FTEE u drugim regionima. Za mešovite OCD-e taj broj iznosi 5,5 FTEE odnosno 5,1 FTEE. Volonterske organizacije u Centralnoj Srbiji u proseku imaju plaćenu radnu snagu od 1,7 FTEE u odnosu na 0,9 FTEE u ostalim regionima.

| 35 |  Donatori iz međunarodne zajednice bi trebalo da budu svesni činjenice da ovi propisi o bespovratnim sredstvima vode daljoj koncentraciji finansijskih sredstava OCD-ima u Srbiji. Ti propisi daju prednost onim velikim profesio- nalizovanim organizacijama koje su već izgradile neophodne kapacitete kao i, prema teritorijalnoj distribuciji, OCD-ima u Centralnoj Srbiji, a naročito u Beogradu. Da bi se široj i raznovrsnijoj lepezi OCD-a omogućilo da konkurišu za finansijska sredstva iz međunarodnih izvora, eksperti OCD-a su predložili da državne institucije na nacionalnom nivou i/ili lokalne samouprave osnuju fondove za kofinansiranje što je uslov za konkurisanje za dobijanje bespovrat- nih sredstava od međunarodne zajednice.

Veći broj eksperata OCD-a koje smo intervjuisali u preliminarnoj fazi istra- živanja izjavili su da očekuju da će većina donatora iz međunarodne zajednice prestati da daju bespovratna sredstva srpskim OCD-ima u godinama koje do- laze. Nešto više od polovine donatora iz međunarodne zajednice, koji su uče- stvovali u našoj anketi za donatore, rekli su, međutim, da ne postoji ni datum ni poseban cilj koji treba ostvariti posle kojeg bi se njihovi poslovi u Srbiji zausta- vili. Drugim rečima, oni još uvek nisu usvojili izlaznu strategiju. Dve trećine tih donatorskih organizacija takođe su izjavile da će tokom narednih pet godina iznos finansiranja koji će obezbediti srpskim OCD-ima najverovatnije ostati na istom nivou kao sada ili će se čak povećati.

Preporuka državnim organima i donatorima iz međunarodne zajednice br. 1: Nastaviti sa pružanjem mogućnosti OCD-ima da stiču neophodne veštine za upravljanje projektima i pisanje prijava. Što više oglašavati ove mogućnosti. Promocija zajedničke baze podataka o obukama za OCD-e mogla bi biti rešenje.

Preporuka državnim organima i donatorima iz međunarodne zajednice br. 2: Zbog obavezne ponovne registracije OCD-a prema novom Zakonu o udruženjima, do početka 2011. godine biće na raspolaganju spisak aktivnih OCD-a. Zalagati se za formiranje baze podataka o OCD-ima na osnovu podataka dobijenih u procesu registracije koja bi bila dostupna javnosti. Što više promovisati ovu bazu podataka.

| 36 |  Preporuka državnim organima i donatorima iz međunarodne zajednice br. 3: Pružiti podršku lokalnim OCD-ima u pronalaženju partnera za zajedničke projekte.

Preporuka državnim organima i donatorima iz međunarodne zajednice br. 4: Nuditi programe dodele malih bespovratnih sredstava uz povoljnije uslove i dodatnu obuku iz upravljanja projektima i pisanja prijava u cilju smanjenja koncentracije sredstava i omogućavanja ulaska na tržište novim OCD-ima. Dozvoliti podnošenje prijava na lokalnim jezicima.

Preporuka državnim organima br. 1: Osnovati fondove za kofinansiranje što je uslov pri konkurisanju za dobi- janje međunarodnih bespovratnih sredstava u cilju omogućavanja široj i raznovrsnijoj grupi OCD-a da dobiju finansijska sredstva iz međunarodnih izvora.

Preporuka OCD-ima br. 1: Uspostaviti mreže lokalnih OCD-a u regionima koje će moći da konkurišu za veća bespovratna sredstva kod donatora iz međunarodne zajednice.

Država na lokalnom i nacionalnom nivou Lokalne samouprave i državne institucije na nacionalnom nivou bile su spoljni partneri kojima su učesnici u raspravama u fokus grupi posvetili najviše pažnje. Ogromna većina saglasila se da bi OCD-i trebalo da nastoje da pobolj- šaju saradnju sa državnim organima. Samo jedan učesnik u raspravi tvrdio je da sektor OCD-a “treba da bude onaj treći stub koji se suprotstavlja državi” 27.

27 Izjava jednog predstavnika profesionalizovane političke organizacije iz Jugoistočne Srbije. Predstavnik je zatim tvrdio da bi “iz dana u dan država trebalo da gubi ovlašćenja i dominantnost u odnosu na sektore za koje je inače bila nadležna”.

| 37 |  Prema mišljenju ostalih, ovo je stav prema državnim organima koji proističe iz “Miloševićevog vremena”28. Za razliku od toga, kako je jedan predstavnik profesionalizovane organizacije za razvoj u Jugozapadnoj Srbiji izjavio, “treći sektor je partner državi i, bez obzira da li to želimo da prihvatimo ili ne, one [državne institucije] treba da budu naši saveznici i partneri – naravno, bez me- šanja u našu autonomiju”.

Posebno se ceni saradnja sa Ministarstvom omladine i sporta koje bespovrat- no dodeljuje značajan deo finansijskih sredstava omladinskim i sportskim or- ganizacijama na javnim tenderima kojima se upravlja spolja.29 Kao što je tvrdio jedan učesnik iz mešovite organizacije za razvoj u Vojvodini: “Nijedna od na- cionalnih institucija izuzev Ministarstva omladine i sporta nije imala hrabrosti da otvori svoje programe za dodelu bespovratnih sredstava na takav način”.

S druge strane, predstavnici OCD-a su tvrdili da se na lokalnom nivou od- nosi sa državnim organima razlikuju od mesta do mesta i od vlasti do vlasti. Drugim rečima, ove odnose manje regulišu zajednički standardi, a više lične veze aktivista i lokalnih političara. Kako se izrazio jedan učesnik iz profesiona- lizovane obrazovne organizacije u Jugoistočnoj Srbiji: “S promenom vlasti na lokalnom nivou, određene organizacije možda prolaze bolje dok ostale prolaze gore. Razlog je neposredni uticaj pojedinaca koji su na vlasti i odlučuju o ve- ćini pitanja na lokalnom nivou. U neposrednoj vezi sa ovim su mogućnosti da OCD-i dobiju finansijska sredstva i materijalnu podršku”. Shodno tome, bilo je govora o uspešnoj saradnji s lokalnim institucijama, kao i slučajeva davanja bespovratnih sredstava na netransparentan način i donošenja naizgled proi- zvoljnih odluka o saradnji sa sektorom OCD-a. Prema tome, ono što OCD-i traže su transparentniji način bespovratne dodele državnih finansijskih sred- stava sektoru OCD-a od strane lokalnih samouprava i primena jasnih propisa kako bi se njihova saradnja oslobodila ličnih ili političkih uticaja.

Većina eksperata OCD-a koje smo intervjuisali u preliminarnoj fazi istraži- vanja očekuju da će u narednim godinama materijalna davanja države imati

28 Izjava jednog predstavnika mešovite organizacije za razvoj iz Jugozapadne Srbije. 29 Reči hvale o saradnji sa Ministarstvom omladine i sporta uglavnom su stigle iz omladinskih organiza- cija. Ministarskim tenderima za omladinske organizacije upravlja spoljni partner Ministarstva, Om- ladinska organizacija Mlada Srbija, koja je i sama pobedila na tenderu za upravljanje bespovratnim sredstvima. Ta organizacija obrazovala je komisiju za dodelu bespovratnih sredstava sa predstavnici- ma Ministarstva i međunarodnih organizacija. Komisija bira primaoce bespovratnih sredstava na os- novu ocena najmanje dva eksperta. Praćenje projekata vrši Mlada Srbija koja o tome podnosi izveštaj Ministarstvu.

| 38 |  sve veću ulogu u finansiranju aktivnosti OCD-a. Ove nade su, pre svega, zasno- vane na povećanoj efikasnosti davanja bespovratnih sredstava države OCD- ima. Sve do sada, većina transfera javnih finansijskih sredstava OCD-ima nisu bili zasnovani na kriterijumima učinka, već su ih stalno primali isti OCD-i bez ikakve prethodne evaluacije. Kao što se izrazio jedan od naših partnera u intervjuu: “Te organizacije su jednom ‘ušle’ u budžet, pa su onda tamo i ostale”. Prema mišljenju istih eksperata, tu spadaju i OCD-i koji su u velikoj meri ne- aktivni.30

Od države Srbije se, zatim, očekuje da pružanje socijalnih usluga sve više poverava srpskim OCD-ima u okviru spoljne saradnje, zahvaljujući čemu će OCD-ima biti na raspolaganju veća sredstva iz državnih fondova. U osnovi ove tvrdnje je očekivanje da će veći broj OCD-a dobiti akreditaciju za pružanje socijalnih usluga od Ministarstva rada i socijalne politike.

Što se tiče uloge države da OCD-ima obezbedi pravni okvir za rad, učesnici u raspravama u fokus grupi dali su komentare o širokoj lepezi propisa, odnosno o njihovom nepostojanju. Veliko interesovanje vladalo je za poreske zakone. Trenutno poslovne kompanije i OCD-i podležu istim poreskim propisima. Očigledno, poreske olakšice kakve postoje za OCD-e u većini zemalja u Evropi bi OCD-ima olakšale zadatak da finansiraju svoje aktivnosti.

Preporuka donatorima iz međunarodne zajednice br. 1: Promovisati izradu zajedničkih smernica za dobijanje sredstava iz državnih fondova.

Preporuka državnim organima br. 2: Pri davanju državnih bespovratnih sredstava, oslanjati se na zajedničke smernice. Obezbediti viši nivo transparentnosti i mogućnosti pristupa državnim finansijskim sredstvima za OCD-e ponudom većeg udela u tim sredstvima sektoru civilnog društva putem javnih tendera, kojima bi uprav- ljala lica angažovana spolja.

30 Za bliže informacije o državnom finansiranju za OCD-e pogledati http://www.crnps.org.rs/forum_ _new/index.asp.

| 39 |  Preporuka državnim organima br. 3: Dati OCD-ima poreske olakšice. U davanju takvih olakšica osloniti se na dodatne, strože propise o aktivnostima OCD-a u cilju sprečavanja zloupotrebe.

Poslovni sektor Društvena odgovornost poslovnog sektora je u Srbiji još uvek u povoju.31 Prema mišljenju eksperata iz OCD-a, u ovom trenutku finansijska sredstva iz poslovnog sektora u većini slučajeva stižu iz međunarodnih kompanija. Me- đutim, ima i primera da OCD-i dobijaju sporadičnu podršku od domaćeg po- slovnog sektora. Jedan učesnik iz volonterske organizacije u Vojvodini pome- nuo je učestalu materijalnu podršku koju lokalna preduzeća pružaju radnim kampovima koje ta OCD organizuje u lokalnim zajednicama u Srbiji uz učešće stranih i domaćih volontera.

Oslanjajući se na primer međunarodnih korporacija, eksperti iz OCD-a se nadaju da će domaće kompanije u godinama koje dolaze postajati sve svesni- je svoje društvene odgovornosti. Oni tvrde da su podsticaji u obliku poreskih olakšica za donatore od suštinskog značaja za poboljšanje saradnje s poslovnim sektorom. U ovom trenutku, donacije date OCD-ima ne odbijaju se od poreske obaveze.

U raspravi u okviru fokus grupe u Nišu, nekoliko učesnika je pomenulo da je problem koji ugrožava održivost OCD-a u Srbiji “odliv mozgova” zaposlenih u OCD-ima u pravcu poslovnog sektora. Kada je reč o odnosu OCD-a s poslov- nim sektorom, on se može shvatiti kao neiskorišćeni potencijal za poboljšanje saradnje sa domaćim kompanijama. Pri sprovođenju aktivnosti prikupljanja finansijskih sredstava, mogle bi se iskoristiti te lične veze sa lokalnim predu- zećima. Pored bivših zaposlenih, lične kontakte bi mogli obezbediti i volonteri.

31 SMART Kolektiv predstavlja jednu od prvih inicijativa koja promoviše društvenu odgovornost poslovnog sektora u Srbiji. Za više informacija pogledati http://www.smartkolektiv.org/

| 40 |  Preporuka državnim organima br. 4: Dati podsticaje u obliku poreskih olakšica privatnim donatorima.

Preporuka OCD-ima br. 2: Iskoristiti kontakte s bivšim zaposlenim i volonterima za kampanje za prikupljanje finansijskih sredstava od domaćih poslovnih kompanija.

Građani U raspravama u fokus grupi o odnosu sektora OCD-a u Srbiji i građana uglavnom se razgovaralo o lošem imidžu OCD-a. Problemi sa imidžom, kako se smatra, ograničavaju pristup OCD-a donacijama pojedinaca i volonterima. Pošto ćemo se volonterstvom pozabaviti u posebnom poglavlju, ovde ćemo se usredsrediti na raspoloživost donacija pojedinaca.

Među aktivistima OCD-a ima mnogo onih koji veruju da u široj javnosti “značenje trećeg sektora još uvek nije shvaćeno kako treba”, da se na OCD-e još uvek gleda, pre svega, kao na “mašine za pranje novca” i da se aktivnosti OCD-a često “prate sa podozrivošću”.32 Eksperti OCD-a koje smo intervjuisali u preliminarnoj fazi istraživanja uglavnom su se saglasili sa ovom ocenom. Je- dan od njih je taj problem opisao na sledeći način: “Zbog velikih svota novca od međunarodnih donatora, koje su stalno priticale krajem devedesetih i u prvim godinama posle promene režima, imidž NVO-a se promenio. Od tada mno- gi poistovećuju NVO sa “velikim parama” i pitaju se zašto bi davali donacije NVO-ima ili volontirali za njih kad su njihovi zaposleni tako dobro plaćeni da mogu da se voze unaokolo u velikim Čiroki džipovima”.

Svakako je došao kraj vremenima u kojima je civilni sektor u Srbiji primao “velike pare” od donatora iz međunarodne zajednice. Učesnici u radu fokus grupe naveli su dva razloga zbog kojih smatraju da se imidž OCD-a još uvek nije promenio nabolje: nereagovanje na društvene probleme i nedostatak me- dijske pažnje. Prvi razlog aktivisti su pripisali “projektnoj zasnovanosti” rada OCD-a. Kako je jedan predstavnik mešovite organizacije za razvoj iz Jugoza-

32 Izjave predstavnika jedne volonterske obrazovne organizacije, jedne mešovite sportske organizacije i jedne volonterske obrazovne, ekološke i humanitarne organizacije.

| 41 |  padne Srbije izjavio: “Mi reagujemo samo na sopstvene projekte. Dobili smo novac za neki projekat i slepo ga sprovodimo, dok neki vrlo aktuelni problemi ‘prolaze’ pored nas”. Nažalost, osim što je pomenuto da nema saradnje sa me- dijima, ovo drugo pitanje nije bilo predmet daljih rasprava u fokus grupama.

Stiče se utisak da je moguće promeniti društvenu percepciju OCD-a pre sve- ga na lokalnom nivou gde se pomno prati ono što rade aktivisti kao i ono što se njihovim aktivizmom može postići za lokalnu zajednicu. Jedan predstavnik volonterske organizacije u Vojvodini koja se bavi obrazovnim, ekološkim i hu- manitarnim radom opisao je ovaj proces na lokalnom nivou na sledeći način: “U početku su nas podozrivo posmatrali, naročito stariji ljudi. Mislili su da smo možda neka vrsta kulta. Na različite načine su špekulisali koja nas politička stranka navodno podržava, ali sada razumeju ko smo i šta smo i ‘lokalci’ nam mnogo pomažu – finansijski i na druge načine”. I zaista, naši podaci pokazuju da je udeo donacija pojedinaca u budžetu OCD-a utoliko veći ukoliko su one više lokalno orijentisane.33

Upravo kao i u slučaju donacija iz poslovnog sektora, smatra se da su pod- sticaji u obliku poreskih olakšica značajno sredstvo za jačanje spremnosti za doniranje novca OCD-ima. Kao dodatnu meru za povećanje obima filantropije pojedinaca, eksperti OCD-a naveli su primer poreskih zakona u Mađarskoj, Slovačkoj, Litvaniji, Poljskoj i Rumuniji gde postoji mogućnost da se određeni procenat poreza na dohodak pokloni OCD-ima po izboru.34 Budući da OCD-i moraju da dopru do građana kako bi ih ubedili da im poklone svoj deo poreza na dohodak, ova mera je pogodna za poboljšanje odnosa između građana i sektora OCD-a.35

33 Koeficijent korelacije za teritorijalni delokrug aktivnosti (lokalne do međunarodne) i udeo donacija pojedinaca u ukupnom budžetu iznosi -0,160 (p < 0,01). 34 Za više informacija o tzv. “zakonima o procentu” u Istočnoj i Jugoistočnoj Evropi pogledati http:// www.onepercent.hu/study.htm. 35 U izveštaju Agencije SAD za međunarodni razvoj (USAID) o mehanizmima državnog finansiranja navodi se da “iz perspektive održivosti, programi namene (dela obaveze) [tj. zakoni o procentu] su bili najefektivniji u podsticanju bliskijih odnosa između NVO-a i javnosti. Da bi privukli namenjena sredstva iz dela obaveze, NVO-i su morali izdvojiti veće resurse kako bi služili zajednici, ojačati svest javnosti o svom radu i zavrediti veću podršku javnosti”. U izveštaju se dalje pominju strahovanja da bi pojedinci mogli shvatiti tu podršku OCD-ima na osnovu zakona o procentu kao dovoljnu i time ih lišiti drugih donacija ali “dokazi skorijeg datuma ukazuju na to da su bila neosnovana strahovanja da će se masovno smanjiti državna ili privatna podrška”. Za više informacija pogledati http://www.usaid. gov/locations/europe_eurasia/dem_gov/ ngoindex/2008/ariticle2.pdf

| 42 |  Donacije pojedinaca su ipak slab izvor finansiranja za OCD-e u Srbiji. Ek- sperti iz OCD-a su izneli mišljenje da je promena u percepciji rada OCD-a postepeni proces koji neće dovesti do nekog značajnog povećanja nivoa dona- cija pojedinaca u narednih pet godina. Dugoročno posmatrano, budući da će se finansiranje iz inostranstva smanjivati, a ne povećavati, donacije pojedinaca postaće izvor finansiranja od suštinskog značaja. Eksperti iz OCD-a se, među- tim, slažu sa ocenom da su veća javnost rada i postizanje zapaženih rezultata nužni preduslovi za razvijanje filantropije među pojedincima. Kako se izrazio jedan predstavnik mešovite organizacije za razvoj iz jugozapadne Srbije: “Do- natori [iz međunarodne zajednice] su za sada ovde, ali činjenica kako utičemo na širu javnost vrlo je bitna za to koliko ćemo dugo ostati održivi”.36

Preporuka državnim organima br. 5: Doneti “zakon o procentu” kojim se građanima omogućuje da deo poreza na dohodak poklone OCD-ima, u cilju afirmisanja filantropije pojedinaca.

Preporuka OCD-ima br. 3: Organizovati aktivnosti koje će koristiti građanima na lokalnom nivou da bi se postepeno promenila njihova percepcija OCD-a i privukla njihova finansijska podrška.

Pouzdanost i raznovrsnost izvora finansiranja U osnovi diskusije o pouzdanosti i raznovrsnosti finansiranja leže karakte- ristike donacija za projekte u odnosu na donacije za organizacije. Donacije za projekte su finansijska podrška za sprovođenje projekata OCD-a. Donacije or- ganizacijama predstavljaju finansijski doprinos direktno OCD-ima, nezavisno od njihovih aktivnosti.

U našim upitnicima za OCD-e ovu razliku nismo pravili. U diskusijama u fokus grupama učesnici su obično stavljali znak jednakosti između izvora fi- nansiranja i načina dodele sredstava. Međutim, mi smo svesni da ima primera

36 Štaviše, veruje se da je potrebno da OCD-i imaju jasan “profil” sa stalnim aktivnostima da bi poboljšale odnose s društvom. Za bliže detalje pogledati odeljak Pouzdanost finansijskih sredstava.

| 43 |  i donacija za projekte, i donacija za organizacije iz najvećeg broja izvora finan- siranja. Kada diskutujemo o pouzdanosti i raznovrsnosti finansiranja, možemo da govorimo samo o tipičnim načinima finansiranja iz datog izvora.

Domaći OCD-i i fondacije se finansiraju od strane domaće privrede i među- narodnih donatora na osnovu projekata, tj. nude se sredstva za projekte koje sprovode OCD-i. Nasuprot ovome, članarine i kotizacije za učestvovanje kao i zarada od prodaje proizvoda i usluga predstavljaju deo finansiranja koji nije usmeren na konkretne aktivnosti. Umesto toga, ova sredstva se mogu koristiti kako sama organizacija odluči. Pojedinačne donacije su, po prirodi, usmerene na organizacije, tj. pojedinci daruju novac organizacijama, obično im povera- vajući da novac utroše na najbolji način. Ovo je potpuno nezavisno od toga da li organizacije obezbeđuju sredstva od građana za projekat ili za samu organi- zaciju. Međutim, za razliku od drugih izvora finansiranja organizacija, poje- dinačne donacije građana po pravilu ne predstavljaju stalan priliv sredstava, budući da je podrška pojedinaca sporadična i zavisi od aktivnosti organizacije usmerenih ka prikupljanju sredstava.

Sredstva koja se dobijaju od države nedvosmisleno predstavljaju slučaj kome se priroda ne može utvrditi. U svojim komentarima o ovom izvoru finansira- nja, učesnici u diskusijama u fokus grupama i stručnjaci OCD-a, pomenuli su i prednosti i mane finansiranja projekata i finansiranja organizacija. Tamo gde državne institucije, kao što je Ministarstvo omladine i sporta, nude donacije za projekte preko javnih tendera, mnoge organizacije koje primaju finansijska sredstva iz budžetske linije 48137 npr. primaju ova sredstva u obliku donacija za organizaciju.

Dijagram 7 prikazuje preovlađujući način finansiranja za profesionalizovane, mešovite i volonterske organizacije u našem uzorku, tj. procente OCD-a datog tipa koje dobijaju više od polovine svojih finansijskih sredstava od domaćih OCD-a i fondacija, domaće privrede i međunarodnih donatora (uglavnom po projektima) kao i one koje više od polovine svojih finansijskih sredstava obez- beđuju iz donacija pojedinaca, članarina i kotizacija, kao i od prodaje proizvo- da i usluga (uglavnom same organizacije).

37 I opet, pogledajte http://www.crnps.org.rs/forum_new/index.asp za dodatne informacije o ovoj vrsti državne pomoći.

| 44 | Dijagram 7 – Preovlađujući načini finansiranjai

i Kada se radi o donacijama po projektu, udeo sredstava od domaćih OCD-a i fondacija, domaće privrede i međunarodnih donatora je sabran. Individualne donacije, članarine i kotizacije za učestvovanje, kao i prodaja proizvoda i usluga označeni su kao izvor donacija za organizaciju. Zbog njihove neodređene prirode, sredstva koja se dobijaju od države i “ostala“ sredstva su isključeni. Za ovu analizu, iz uzorka smo isključili one OCD-e za koje su podaci bili nepotpuni (zbir budžetskih specifikacija nije bio 100%), i one koje su bile bez finansijskih sredstava.

Donacije za projekte – u obliku sredstava koja se dodeljuju preko javnih ten- dera, npr. – predstavljaju način da donatori budu sigurni da će njihov novac biti utrošen konstruktivno. Donatori često pokušavaju, vrlo detaljnim propisima, da poboljšaju, između ostalog, efikasnost i efektivnost podržanih projekata da bi postigli ciljeve programa. S druge strane, međutim, uslovno davanje sredsta- va za projekte često ima negativan uticaj na stabilnost organizacije primaoca donacije. O razlozima za to govorićemo u narednim odeljcima.

Kao što će se videti, ovo je, u određenoj meri, posledica same prirode do- nacija za projekte. Prema tome, mi tvrdimo da postizanje stabilnosti iziskuje korišćenje ovih, ali i pouzdanijih i raznovrsnijih izvora u strategiji finansiranja OCD-a. Drugim rečima, uz finansiranje po projektima, OCD-i imaju potrebu i za finansiranjem organizacija u obliku pojedinačnih donacija, članarina i ko- tizacija ili kroz prodaju proizvoda i usluga da bi mogle da budu održive. Ipak, mi verujemo, da i neki propisi o donacijama mogu da se promene i da se uvedu

| 45 |  dodatne mere, koje bi smanjile negativan uticaj donacija za projekte na održi- vost organizacije primaoca takve donacije.

Tabela 6 daje pregled naše procene pouzdanosti i raznovrsnosti sredstava za izvore koje smo prepoznali u našem istraživanju.

Tabela 6 – Pouzdanost i raznovrsnost finansiranja procenjeno od strane učesnika u fokus grupama

Izvor Pouzdanost Raznovrsnost Donacije za projekte (domaće OCD/fon- dacije; domaća privreda; međunarodni - - donatori) Donacije pojedinaca - + Državna sredstva -/+ -/+ (lokalni i nacionalni nivo)i Članarine/kotizacije + + Prodaja proizvoda i usluga + + i Zavisno od toga da li OCD dobija sredstva preko javnih tendera (-) ili iz budžetske linije (+).

Pouzdanost finansiranja Donacije za projekte su relativno nepouzdan način finansiranja. Većina ova- kvih donacija traje samo po nekoliko meseci. Prema tome, OCD-i koji svoja fi- nansijska sredstva obezbeđuju uglavnom iz izvora finansiranja koji se zasnivaju na donacijama za projekte, moraju neprestano da traže nove mogućnosti za dobi- janje ovakvih sredstava. Kao što reče jedan predstavnik volonterske organizacije iz Vojvodine: “Ako radim na projektu koji traje 12 meseci, negde oko devetog me- seca njegove realizacije ja moram pažnju da preusmerim na pisanje novih proje- kata, potragu za donatorima i slično.” Drugim rečima, za dugoročno planiranje, OCD-i ne mogu da računaju na stalni prihod iz ovih izvora. Umesto toga, veliki deo ljudskih resursa angažovan je na traženju mogućnosti za dobijanje sredstava i pisanju zahteva za donacije.

| 46 |  Štaviše, u vreme kada su mogućnosti za dobijanje međunarodnih donacija sve manje, OCD-i, čije je finansiranje pretežno zasnovano na projektima, ne mogu da budu izbirljive u pogledu programa za koji se dodeljuju donacije, odnosno za koje konkurišu. Jedan predstavnik volonterske organizacije mladih iz Vojvodine primetio je: “Borba za finansijska sredstva postaje ključni motiv jednog dela or- ganizacija. Kroz moj rad, primetio sam da se veliki broj organizacija bavi, da se tako izrazim”opštom praksom“, što zapravo znači da ako se pojavi tender, ili neka tema postane interesantna - odnosno za nju ima donatora - one se momentalno zainteresuju za nju kao da je baš to njihov delokrug rada.” I stvarno, naši podaci potvrđuju ovo zapažanje da se OCD-i, koji se prvenstveno oslanjaju na finansira- nje za projekte, ređe identifikuju sa jednim poljem delovanja.38 Ili da ovo defini- šemo drugačije, verovatnije je da će se one angažovati na više polja – ili će svoje aktivnosti navoditi na manje određen način.

Uz to, predstavnici OCD-a su tvrdili da za nove inicijative međunarodni do- natori često svoju finansijsku podršku ograničavaju na finansiranje početne faze. Stav koji međunarodni donatori imaju posle inicijalnog perioda opisao je pred- stavnik jedne mešovite humanitarne organizacije iz centralne Srbije: “E, sada je dosta, i sad bi trebalo da budete u stanju da radite sa domaćim sredstvima, jer je ovo sada održivo. Međutim, domaći finansijeri […] nisu postali dovoljno snažni, pa nemaju sredstava za finansiranje naših aktivnosti.” I stvarno, ako međuna- rodni donatori znaju da domaća sredstva nisu dovoljna da se nastave aktivnosti koje su oni prethodno finansirali, pošteno je da se postavi pitanje zbog čega i dalje postupaju po svojim propisima za bespovratnu pomoć i prestaju da daju podršku. S druge strane, OCD-i često očekuju da državni organi preuzmu brigu o finansijskim pitanjima jer, na kraju krajeva, “ono na čemu mi radimo su soci- jalni problemi i naša država mora da se organizuje i počne da rešava socijalne probleme, i to je prosto tako”. Ovo je mišljenje jednog učesnika iz profesionalne humanitarne organizacije u Beogradu.

Verovatne posledice vremenski ograničene podrške za projekte opisao je pred- stavnik jedne mešovite humanitarne organizacije iz Vojvodine: “Kratkoročni

38 Dok se 69,5% onih OCD-a koje se ne oslanjaju prevashodno na donacije po projektima odlikuju time da njihova organizacija odabire samo jedno polje aktivnosti, samo 57,0% onih OCD-a čije fin- ansiranje prevashodno dolazi od donacija po projektu mogu da urade to isto. Među OCD-ima koji se prvenstveno oslanjaju na donacije za organizaciju, 78,1% je bilo u stanju da aktivnosti svoje OCD povežu sa jednim poljem delovanja. Koeficijenti korelacije za odnos između broja kategorizacija koje odabere OCD i preovlađujućeg modela finansiranja (po projektima, ili ne, odnosno donacije za samu organizaciju ili ne) iznosili su -0,121 i 0,138. Ove korelacije su kada je vrednost p < 0,10, odnosno p < 0,05.

| 47 |  projekti koji se finansiraju [od strane donatora] veoma često završavaju potpu- nom propašću – osim ako se ne pojavi drugi izvor finansiranja – pa se sama ideja uzalud potroši, nezavisno od toga da li na tržištu postoji potreba za njom ili ne.”

Imperativ da se neprestano podnose zahtevi za donacije, neophodnost da se angažuje na različitim poljima i nemogućnost da se kontinuirano radi na stvarno vrednim projektima – su tipični problemi koji slede iz finansiranja za projekte. Čim ova vrsta donacija postane preovlađujući izvor prihoda jedne organizaci- je, razvoj srednjoročne strategije, a pogotovu vizije organizacije postaju sasvim besmislene. Odsustvo dugoročnog planiranja i vizije je pomenuto kao važna prepreka u borbi da se postigne održivost organizacije. Između ostalog, ovo je posledica činjenice da se definisani profil organizacije uz kontinuirane aktivnosti sagledava kao preduslov za poboljšanje odnosa sa društvom – pa tako i pristup OCD-a pouzdanijim i raznovrsnijim izvorima finansiranja.39 Jedan predstavnik volonterske organizacije za razvoj iz jugozapadne Srbije je to definisao ovako: “Za ljude koji se identifikuju sa nekim vrednostima koje promoviše određena orga- nizacija – ako se organizacija potvrdila i dokazala na nekom polju – biće čast da budu njen deo na bilo koji način, da budu deo tog plemenitog posla.”

Za razliku od donacija za projekte, finansiranje organizacija iz članarina i ko- tizacija, kao i iz prodaje proizvoda i usluga (tzv. aktivnosti koje donose prihod) predstavljaju pouzdaniji izvor finansiranja. Tipično, oni predstavljaju stabilan izvor prihoda sa kojim OCD može da pravi bar srednjoročne planove.

Raznovrsnost izvora finansiranja Osim količine, finansijska sredstva za OCD-e imaju i kvalitativni aspekt - ra- znovrsnost. Značajan faktor održivosti OCD-a predstavlja i saznanje koji troš- kovi se mogu pokrivati iz finansijskih sredstava. I opet, donacije po projektima od domaćih OCD-a i fondacija, domaće privrede i međunarodnih donatora bitno se razlikuju od donacija koje organizacije primaju iz drugih izvora finan- siranja. “Imamo finansijskih problema jer smo mi NVO bez stalnih donacija. Finansiramo se na osnovu projekata. [...] Za redovne troškove organizacije ne- mamo donacija, niti u perspektivi vidimo takvu mogućnost. Kad god se ne- kome obratim po ovom pitanju, odgovor je uvek da nema para …”40 Učesnik

39 Uz ovo, postizanje primetnih rezultata u lokalnim zajednicama sagledava se kao važan faktor za po- pravljanje odnosa sa društvom. Pogledajte odeljak Građani za dodatne detalje. 40 Izjava predstavnika profesionalizovane humanitarne organizacije u centralnoj Srbiji.

| 48 |  fokus grupe iz Vojvodine je procenio da je za održavanje njegove organizacije potrebno najmanje između 12.000 i 15.000 dinara mesečno (oko 120 do 150 evra). Drugi učesnik iz jugozapadne Srbije je pomenuo iznos od 300 evra me- sečno za tekuće troškove kao što su zakupnina, struja, internet i kancelarijski materijal. U svim diskusijama u fokus grupama nalaženje donacija za pokri- vanje ovih troškova je pomenuto kao veliki izazov. Deo donacija iz projekata koji može da se koristi za redovne troškove je najčešće minimalan. Finansijska sredstva koja mogu da se koriste za administrativne troškove projekata gotovo uvek su ograničena na jednocifreni procenat iznosa donacije za projekat.41

Neki učesnici u fokus grupi su nam rekli da im državni organi daju kancela- rijski prostor besplatno. Budući da na zakupninu otpada lavovski deo tekućih troškova, ove OCD su u mnogo boljem položaju da ostvare stabilnost organi- zacije od onih koji moraju da plaćaju i zakupninu. Jedan predstavnik mešovite organizacije za razvoj iz Vojvodine pomenuo je dodatno rešenje za gorući pro- blem pokrivanja tekućih troškova. On nam je rekao da su, u njegovoj opštini, lokalni organi vlasti osnovali jedan fond kojim su retroaktivno plaćali tekuće troškove za one organizacije koje uspešno realizuju njihove projekte. Nažalost, ova inicijativa je obustavljena.

Kao što smo već pomenuli, važna prepreka za pristup OCD-a donacijama za projekte kod mnogih međunarodnih donatora jeste zahtev da se obezbedi ko- finansiranje. Uz ostale troškove koji ispunjavaju ove kriterijume, OCD-i mogu da navedu i troškove za osoblje kao i njihov udeo u finansiranju. Međutim, jedan stručnjak iz OCD-a kaže da samo mali broj međunardonih donatora dozvoljava da se troškovi za osoblje pokrivaju iz njihovog novca, a i kada do- zvoljavaju, to se odnosi samo na deo stvarnih plata (po pravilu do 30 procena- ta). Prema tome, mnogi OCD-i koji nemaju pristup raznovrsnijim izvorima finansiranja nastoje, zapravo, da “skrpe“ plate iz sredstava koja su rezervisana za administrativne i režijske troškove, čime se opet ograničava iznos novca koji može da se koristi za pokrivanje tekućih troškova. Uz to, praksa da se plate “skr- pe“ dovodi do preopterećenosti plaćenog osoblja u OCD-a koji često moraju radom na različitim projektima, da pokrivaju više radnih mesta.

41 Prema izveštaju Evropskog centra za neprofitno pravo (ECNL), granica od sedam procenata koja se stavlja za indirektne troškove kada se radi o donacijama Evropske komisije, nije dovoljna da pokrije stvarne administrativne troškove koje OCD-i po pravilu imaju pri realizaciji projekata. Videti odeljak ECNL Response to the Public Consultation on the Review of the Financial Regulation u Resource Materi- als na internet stranici ovog Centra (www.encl.org).

| 49 |  U našoj anketi donatora, više od dve trećine donatorskih organizacija koje su učestvovale, tvrde da programima za donacije koje sprovode, nastoje da kon- kretno promovišu uključenost građana Srbije u NVO. Međutim, kada se radi o donacijama u okviru Instrumenta pretpristupne pomoći (IPA) Evropske komi- sije, kao i nekih drugih međunarodnih donatora, količina vremena koje ulažu dobrovoljci ne mogu se računati kao kofinansiranje. Prema tome, šansa da se pruži dodatni podsticaj OCD-ima da mobilišu volontere za rad na projektima ostaje neiskorišćena.

Štaviše, donacije za projekte ne mogu da se koriste za finansiranje redovnih aktivnosti kojima bi građani mogli da se mobilišu na održiv način: “Projekti iziskuju aktivnost, oni vide samo ono što se može fotografisati i objaviti u me- dijima, stvari koje mediji smatraju zanimljivima. Upravo zato organizacije koje se bave ovim radom praktično nemaju nikakvu podršku za razvoj organizacije, a podrška se daje samo za ono što se može fotografisati.”42

Iz naših diskusija u fokus grupama, međutim, saznali smo da primeri uspeš- nog rada sa volonterima uvek uključuju redovne aktivnosti. Predstavnik jedne volonterske kulturne organizacije izveštava: “Adaptirali smo mali prostor kao klub volontera u kome se oni sastaju jednom nedeljno. Šaljemo ih na razne događaje. […] Nastojimo da im obezbedimo zajedničku posetu festivalu EG- ZIT [veliki muzički festival u Novom Sadu], ili neko putovanje, ili neke jav- ne aktivnosti ili predstave, što njima mnogo znači.” Osim toga, ni volonterski rad nije sasvim besplatan. “Da bi neko radio kao volonter, treba mu obezbediti uslove. Oni ne bi trebalo da trpe štetu, odnosno ne bi trebalo da troše sopstveni novac.”43 Štaviše, “volonteri nisu samo ljudi koji troše vreme do kraja studija ili smišljaju šta da rade u svom slobodnom vremenu, oni nastoje i da unaprede sopstvene veštine i na taj način završe studije brže i efikasnije“44. Prema tome, OCD-i bi trebalo da nastoje da ponude obuku ne samo za plaćeno osoblje, već i za volontere. U svakom slučaju, potrebna su dodatna sredstva za rad sa volonterima.

Za razliku od većeg dela finansiranja projekata, donacije pojedinaca, članari- ne i kotizacije, kao i zarada od prodaje proizvoda i usluga mogu se koristiti za pokrivanje tekućih troškova, redovnih aktivnosti i sporednih troškova vezanih

42 Izjava predstavnika mešovite organizacije za razvoj u Vojvodini. 43 Izjava predstavnika mešovite organizacije za umetnost u Jugozapadnoj Srbiji. 44 Izjava predstavnika mešovite organizacije za sport u Jugoistočnoj Srbiji.

| 50 | za volontere. Prema tome, finansiranje iz ovih izvora prihoda može da bude presudno za organizacionu stabilnost OCD-a, čak i kada se radi o relativno malim iznosima.

Preporuka državnim organima br. 6: Tražiti dodatne mogućnosti za obezbeđivanje besplatnog kancelarijskog prostora za OCD. Dodelu ove vrste pomoći uslovljavati kriterijumima učinka.

Preporuka državnim organima i međunarodnim donatorima br. 5 Uspostaviti fondove za pokrivanje tekućih troškova OCD-a.

Preporuka državnim organima i međunarodnim donatorima br. 6 Podstaći uključivanje volontera kroz pružanje pomoći OCD-ima da pokri- ju sporedne troškove rada volontera.

Preporuka državnim organima i međunarodnim donatorima br. 7 Uzeti u obzir rad volontera kod kofinansiranja projekata da bi se OCD-ima dao dodatni podsticaj da mobilišu i uključe volontere u svoje aktivnosti.

U poglavlju o raspodeli sredstava među OCD-ima u Srbiji, utvrdili smo sna- žan negativni odnos između udela finansiranja iz međunarodnih izvora i udela volontera u sveukupnoj radnoj snazi tih organizacija. Diskusija o pouzdanosti i raznovrsnosti izvora finansiranja dala nam je objašnjenje za ovaj odnos. Uslov- ljena dodela sredstava od međunarodnih donatora po projektu destimuliše uključivanje volontera u rad OCD-a. Uz zahteve vezane za upravljanje projek- tima i vladanje jezikom koji su neophodni za proces prijavljivanja (koji pak, sam po sebi, iziskuje profesionalnu osposobljenost), mi smo prepoznali sledeća pitanja koja dovode do toga da OCD-i više vole da rade sa profesionalcima, nego da ulažu u mobilisanje i uključivanje volontera: ljudski resursi koji su ve- zani istraživanjem mogućnosti za dobijanje sredstava i pisanjem zahteva za do- bijanje istih, svojevrsna tendencija da se profil organizacije ne definiše jasno, da se rad OCD-a isuviše fokusira na projekte, odsustvo finansijskih sredstava da se pokriju sporedni troškovi rada volontera i regulisanje kofinansiranja. Dru- gim rečima ovde profesionalizacija deluje kao odgovor OCD-a na zavisnost od

| 51 |  donacija po projektima. Da se ne bi ipak izgubile prednosti dodele sredstava po projektima, donatori treba da uvedu mere da se neutrališu inherentne tenden- cije u pravcu profesionalizacije koje su uzrokovane njihovim angažovanjem u sektoru OCD-a. Međutim, eksperti OCD-a su nas odvratili od predlaganja uvođenja specijalizovanih programa kojima bi se finansiralo promovisanje vo- lonterskog rada u OCD-ima u Srbiji. Oni tvrde da u ovom trenutku ima više potencijalnih volontera u Srbiji nego volonterskih mesta koje nude OCD-i u Srbiji. Umesto toga, OCD-e treba obučavati kako da upravljaju volonterima i treba ih podstaći da svoje projekte otvore ka aktivnom učestvovanju građana.

Preporuka državnim organima i međunarodnim donatorima br. 8 Uključiti angažovanje volontera kao jedan od kriterijuma za odabir koris- nika sredstava u postojećim programima donacija.

Preporuka državnim organima i međunarodnim donatorima br. 9: Obezbediti finansijska sredstva za obavljanje obuke rukovođenja volonteri- ma i specijalizovane projekte za promovisanje volonterskog rada.

Preporuka državnim organima i međunarodnim donatorima br. 10: Obezbediti dodatna finansijska sredstva programima za koje se daju donac- ije za angažovanje volontera na pratećim projektima, tj. ponuditi dodatna sredstva ako volonteri učestvuju u aktivnostima koje se sprovode u okviru projekta za koji je dobijena donacija.

Volonterski rad Većina diskusija se do sada fokusirala na to kako da se obezbede neophodna finansijska sredstva da se pokriju tekući troškovi aktivnosti OCD-a. Međutim, da bi organizacija postala održiva, mogu se i smanjiti troškovi – na primer angažovanjem volontera.

Volonteri svoj rad daju besplatno. Bilo da se građani priključuju OCD-ima s vremena na vreme u sprovođenju nekih aktivnosti ili se intenzivno uključuju

| 52 |  na srednjoročnoj ili čak dugoročnoj osnovi, njihovim angažovanjem se troško- vi za aktivnosti mogu smanjiti45.

Mora se priznati da su neki neprofesionalizovani OCD-i stigli do granice mogućeg angažovanja volontera. Za pojedine zadatke teško je, izgleda, naći građane koji bi to radili volonterski, a za druge (npr. one koji iziskuju da se svakodnevno bude na raspolaganju ili strogo poštuju rokovi) OCD-i smatraju da je bolje da se prepuste profesionalcima. Jedan predstavnik mešovite huma- nitarne organizacije u Centralnoj Srbiji kaže: “Bilo je odgovora na naše pozive da nam se priključe volonteri, ali svi oni su mogli da rade samo ograničeno vreme. […] Na kraju smo angažovali neke ljude, jer se pokazalo da ako želimo da naš rad bude ozbiljan i odgovoran i da učestvujemo na različitim tenderima da bi naši projekti bili prihvaćeni, potrebni su nam ljudi koji poseduju veštine i znaju da koriste tehnologije kao što su kompjuterska i druge, i da oni mora- ju da budu plaćeni, odnosno da dobiju nekakvu nadoknadu.” Drugi izjavljuju da pošto volonteri dolaze i odlaze, plaćeno osoblje je neophodno da osigura kontinuitet. “Potrebno je da se oformi tim koji će nastaviti sa promocijom or- ganizacije, koji će imati viziju organizacije, kako ona treba da se razvija, i sve ostalo. Prema tome, potrebna su nam finansijska sredstva da te ljude zadržimo kao profesionalce.”46

Kada OCD-i diskutuju o svojim mogućnostima da postignu održivost or- ganizacija, većina podrazumeva svoje tekuće finansijske potrebe. Kada govore o uključivanju volontera, skloni su da njihove aktivnosti posmatraju kao da su “zapisane u kamenu“. Međutim, u diskusijama u fokus grupama smo naišli na primere OCD-a koje su težile istim ciljevima i radile na sličnim poljima delovanja, ali su aktivnosti organizovale sasvim drugačije. Zbog toga su neke organizacije bile u stanju da u potpunosti realizaciju aktivnosti prepuste volon- terima, dok su nekima bili neophodni profesionalci da njima rukovode.

Drugi primeri pokazuju da se, u suštini, aktivnosti mogu izmeniti tako da se poveća uključenost volontera. Takav je primer mešovite organizacije koja se bavi humanitarnim i mirovnim pitanjima a koja je učestvovala u jednoj od fokus grupa.47 Pre deset godina, u periodu kada je pristup međunarodnim do-

45 Kao što su volonteri Evropske volonterske službe (European Voluntary Service). Za dodatne informa- cije videti http://ec.europa.eu/youth/youth-in-action-programme/doc82_en.htm. 46 Izjava predstavnike mešovite humanitarne organizacije sa jugozapada Srbije. 47 Da sačuvamo anonimnost organizacije, ne navodimo region.

| 53 |  nacijama bio relativno lak, ovu organizaciju su činili plaćeni stručnjaci koji su radili sa, usled ratnih zbivanja, traumatizovanim građanima. Danas se njihov program uglavnom oslanja na volontere. Prvo, imaju psihološko savetovalište gde studenti socijalnih i psiholoških usmerenja, pod nadzorom stručnjaka, pružaju podršku ratnim veteranima i njihovim porodicama. Drugo, tu je i pro- gram grupne podrške koji pruža finansijsku i organizacionu podršku grupama za samopomoć. I na kraju, imaju i program kroz koji nastoje da angažuje ratne veterane da doprinesu miru i pomirenju tako što će svoja iskustva deliti sa mla- dim ljudima. Prema tome, mi verujemo da volonterski rad može da bude od ogromne pomoći većini OCD-a da kao organizacije postanu održive - uklju- čujući i one koje trenutno tvrde da njihove aktivnost ne bi mogli da obavljaju volonteri.

Većina organizacija već je počela da uvažava i ceni pomoć volontera. Čak i među profesionalizovanim organizacijama, samo 10,4% rade potpuno bez vo- lontera. Štaviše, većina bi volela da angažuje dodatne volontere.48 Pa zašto se onda to ne dešava?

Uz indirektne dokaze koji su dati u odeljku o sredstvima OCD-a u Srbiji i prethodni odeljak o pouzdanosti i raznovrsnosti izvora finansiranja, mi smo OCD-e direktno pitali na koje prepreke su nailazili kada su pridobijali i an- gažovali volontere za svoje aktivnosti – i potom, u diskusijama u fokus grupa- ma, razgovarali o tome šta bi se moglo učiniti da se poveća udeo volonterskog rada. U anketi smo zatražili da navedu koje aktivnosti sprovodi njihova OCD u nastojanju da mobiliše volontere. I na kraju, ispitivali smo koliko volonterska radna snaga doživljava aktivnosti svoje OCD kao sopstvene.

48 Na pitanje koliko volontera bi još želeli da angažuju u svojim aktivnostima (ako bi to uopšte želeli) 87,5% profesionalizovanih, 80,8% mešovitih i 82,0% volonterskih organizacija su naveli broj od 1 do 200, u proseku 16,1. Ovaj prosek se za profesionalizovane i volonterske organizacije kreće u rasponu od 12,5 do 25,3.

| 54 |  U našoj anketi, u odgovorima koje su dale OCD, prepoznali smo tri različite grupe prepreka u pridobijanju i angažovanju volontera: one koje se odnose na samu organizaciju, one koje se odnose na institucionalno i regulatorno okruže- nje, i one koje se odnose na potencijalne ciljne grupe na koje treba usmeriti na- pore za mobilisanje i/ili na društvo u celini.49 Čak 41,2% prepreka koje pominju OCD-i zasnivaju se na osobinama potencijalnih volontera. Sledeća najbrojnija grupa, 31.9%, sastoji se od organizacionih prepreka, dok se samo 15,3% prepre- ka koje su pomenule OCD odnosi na institucionalno ili regulatorno okruženje.

Dijagram 8 – Prepreke pri dobijanju i angažovanju volontera u aktivnostima OCD

49 Odgovori na pitanja otvorenog tipa su beleženi u 13 kategorija. Tri su grupisana kao prepreke pov- ezane sa institucionalnim/regulatornim okruženjem: odsustvo i/ili kvalitet državnih propisa, propisi o donacijama, i odsustvo saradnje sa drugim zainteresovanim stranama kao što su škole, univerziteti ili poslodavci. Tri druge su grupisane kao prepreke koje se odnose na organizacije i njihove aktivnosti: odsustvo ljudskih resursa, materijalnih ili finansijskih sredstava, odsustvo informacija o organizaciji i njenim aktivnostima u javnosti (odsustvo dopiranja do javnosti) i osmišljavanje aktivnosti odnosno rukovođenje istima (nedostatak privlačnosti za volontere). Četiri preostale su grupisane kao prepreke povezane sa karakteristikama potencijalnih volontera/društva: nedostatak neophodnih kvalifikacija, nedostatak informacija o volonterskom radu uopšte i njegovim prednostima, odsustvo motivacije i nedostatak sredstava (siromaštvo i – ponekad navedeno i kao njegova posledica – odsustvo vremena). Druge kategorije su ‘nismo naišli na prepreke’, ‘nismo naišli na prepreke jer se nismo angažovali u aktivnostima na mobilisanju’ i ‘ostalo’.

| 55 |  Zanimljivo je da su profesionalizovane organizacije najsklonije da kažu da potencijalni volonteri nisu odgovarajuće osposobljeni, niti voljni da se uklju- če u njihove aktivnosti, dok volonterske organizacije češće navode nedostatke koje one same imaju, kao što su nedostatak ljudskih resursa, materijalnih ili finansijskih sredstava, nedopiranje do volontera, i/ili nepostojanje odgovara- jućeg menadžmenta i osmišljavanja aktivnosti koje bi privlačile volontere. Dve najsnažnije veze između različitih tipova organizacije (profesionalizovana, me- šovita ili volonterska) i pomenutih prepreka nalazimo kada se radi o odsustvu sredstava organizacije da angažuje volontere i njima rukovodi (što češće navo- de volonterske organizacije), i odsustvu motivacije potencijalnih volontera (što, pak, češće navode profesionalizovane organizacije).50

Uz prepreke koje sagledavaju, OCD-e smo zamolili da navedu šta oni čine da privuku i angažuju volontere. Trebalo je da obeleže odgovarajuće odgovore od pet ponuđenih: tako što se direktno obraćaju volonterima, bilo za konkret- ne aktivnosti i/ili organizaciju uopšte, javnim oglasima/reklamom (opet bilo za konkretne aktivnosti i/ili organizaciju uopšte), i sprovođenjem projekata i kampanja da se promoviše volonterski rad kao takav. Na sledećem dijagramu dat je pregled aktivnosti prema korišćenoj metodi i rangirane su po pretpo- stavljenom obuhvatu. Za svaku organizaciju je uzeta u obzir samo aktivnost mobilisanja koja je imala najveći obuhvat. Dijagram pokazuje da su procenti i profesionalizovanih i volonterskih organizacija za aktivnosti u vezi sa dopi- ranjem do volontera koje iziskuju dodatna sredstva (reklama/PR i konkretne aktivnosti na mobilisanju volontera) niži nego što je to slučaj sa mešovitim organizacijama. Uz to, veći broj mešovitih organizacija se angažuje u aktivno- stima mobilisanja volontera, nego što je to slučaj sa profesionalizovanim i vo- lonterskim organizacijama. Šta nam to govori?

50 Jačina ovog odnosa je 0,167 odnosno -0.137 (Kendal-ov tau-c). Prvi dostiže statističku značajnost na nivou p < 0,05, a drugi na nivou p < 0,10.

| 56 |  Dijagram 9 – Aktivnosti na mobilisanju volontera

Što se tiče sagledanih prepreka o kojima smo govorili ranije, rezultati se mogu tumačiti tako da mnoge volonterske organizacije stvarno nemaju neophodnih sredstava da se angažuju u aktivnostima mobilisanja, dok su profesionalizova- ne manje sklone da opredele sredstva za te namene. Moramo priznati da je ovo prilično nategnuto tumačenje, i da iziskuje dodatnu potvrdu.

Daljom analizom naših podataka nalazimo da, kada imaju na raspolaganju slične veličine budžeta, volonterske organizacije su sklonije da se angažuju u aktivnostima mobilisanja, nego što je to slučaj i sa mešovitim, i sa profesiona- lizovanim.51 Odnosno, izgleda da su sredstva stvarno prepreka volonterskim organizacijama da se angažuju u aktivnostima mobilisanja.

Sa našim podacima, možemo dodatno da ispitujemo tvrdnju da su motiva- cija i kvalifikovanost volontera prepreka njihovom mobilisanju i angažovanju u aktivnostima OCD-a. Ako se ovaj skup prepreka stvarno svodi na ograniča- vanje daljeg mobilisanja, onda razlike između organizacija sa sličnim poljem delovanja ne bi trebalo da utiču na uspeh mobilisanja. Na kraju krajeva, ne bi

51 Pošto se kontroliše kategorizovana veličina budžeta, koeficijent korelacije između tipa organizacije (profesionalizovana, mešovita, volonterska) i broja različitih tipova aktivnosti mobilisanja (direktni kontakt, konkretni projekti/ kampanje i PR) iznosi 0,22 (p < 0,005).

| 57 |  bilo više ljudi koji bi taj posao radili kao volonteri, bez obzira na to koliki napor bi OCD ulagale da ih pridobiju. Međutim, ako postoji odnos između aktivnosti na mobilisanju i uspeha mobilisanja, onda pitanja motivacije i kvalifikovanosti i dalje mogu da predstavljaju prepreku, ali bi to onda značilo da se volonteri mogu naći, samo ako bi se neko potrudio da dopre do njih.

Pre svega, naši podaci uopšteno i snažno ukazuju na to da OCD koje se više angažuju u aktivnostima mobilisanja imaju više volontera. Na sledećem dija- gramu brojevi različitih aktivnosti mobilisanja uneti su u odnosu na prosečni broj volontera.52

Dijagram 10 – Aktivnosti mobilisanja i broj volontera (u FTEE)

Odnos koji smo ustanovili prilikom analize uzorka u celini može da se po- tvrdi posebnim analizama za profesionalizovane i mešovite organizacije. Kod volonterskih organizacija našli smo pozitivan odnos između povećanja aktiv-

52 Različite aktivnosti mobilisanja su mobilisanje kroz direktni kontakt, PR i kroz konkretne projekte/ kampanje. Prosečna volonterska radna snaga izražava se u ekvivalentu zaposlenih sa punim radnim vremenom (za dodatne detalje videti fusnotu 8).

| 58 |  nosti mobilisanja i broja angažovanih volontera, ali ovi rezultati nisu statistički pouzdani.53

Za različita polja aktivnosti imamo samo sporadične podatke. Međutim, gra- fičko prikazivanje odnosa između mobilisanja i prosečne volonterske radne snage sa dijagrama 11 ide u istom pravcu. Bez obzira na polje delatnosti orga- nizacije, što se više trude da pridobiju volontere, više će ih imati.

Dijagram 11 – Aktivnosti mobilisanja i veličina volonterske radne snage (u FTEE, po polju aktivnosti)i

i Samo one kategorije za koje smo imali bar dva validna podatka. Validni podaci su oni koji imaju najmanje pet unosa za izračunavanje prosečnog broja volontera. Volonterski rad izražen je u ekvivalentu zaposlenih sa punim radnim vremenom (FTEE) po organizaciji (za detalje videti fusnotu 8).

I na kraju, činjenica u kojoj meri volonteri doživljavaju aktivnosti OCD-a kao sopstvene daje još jedan nagoveštaj razloga zbog kojih su neke organizacije us- pešnije u svojim naporima da mobilišu volontere od drugih.54 Tražili smo da nam

53 Za profesionalizovane organizacije koeficijent korelacije iznosi 0,308 (p < 0,005). Za mešovite organ- izacije iznosi 0,227 (p < 0,05). Koeficijent korelacije za volonterske organizacije iznosi 0,175. Međutim, ni on nije statistički značajan. 54 Kada kažemo ‘doživljava kao svoj’ mislimo na to ko kontroliše osmišljavanje aktivnosti OCD-a i ko snosi odgovornost za njihovu realizaciju.

| 59 |  OCD-i navedu vrste aktivnosti u koje su uključeni volonteri. Spektar ponuđenih odgovora imao je za cilj da se izmeri nivo odgovornosti koji se daje volonterima u osmišljavanju i realizaciji aktivnosti konkretnih OCD-a. Odgovori su se kretali od ‘obavljanje prethodno definisanih zadataka’ do ‘uključenosti u operativno liderstvo, donošenje strateških odluka’.55 Dijagram 12 ukazuje na snažnu vezu između toga koliko volonteri doživljavaju aktivnosti OCD-a kao svoje i broja volontera u toj organizaciji. Ova veza ne zavisi od veličine budžeta.56

Dijagram 12 – Koliko volonteri doživljavaju aktivnosti OCD kao svoje i broj volontera (u FTEE)

55 Između opcija ‘obavlja prethodno definisane zadatke’ (što ukazuje na veoma nizak nivo odgovornosti/ doživljavanje aktivnosti OCD-a kao svojih), i ‘postaje deo operativnog liderstva, donosi strateške od- luke’ (što ukazuje na veoma visoki nivo odgovornosti/doživljavanje aktivnosti OCD-a kao svojih), un- eli smo i opciju ‘planiranje i realizacija konkretnih aktivnosti u već definisanom projektu ‘ (nizak nivo odgovornosti/doživljavanje aktivnosti OCD-a kao svojih) i ‘planiranje i realizacija projekata kao deo već definisanog programa ‘ (visoki nivo odgovornosti/doživljavanje aktivnosti OCD-a kao svojih). Još jedna opcija, ‘obavljanje savetodavnih funkcija ‘ je sa ove skale izostavljena, jer nismo bili u stanju da odredimo nivo odgovornosti/ doživljavanja aktivnosti OCD-a kao svojih koje bismo povezali sa ovom vrstom aktivnosti. 56 Kada se kontroliše veličina budžeta, koeficijent korelacije između odgovornosti koja se daje volonteri- ma i FTEE koje obavljaju volonteri iznosi 0,175 (p < 0,05).

| 60 |  Da rezimiramo. Prvo, nedostatak sredstava je, izgleda, prepreka angažovanju u aktivnostima mobilisanja - posebno za volonterske organizacije. Drugo, naši podaci pokazuju da, nezavisno od polja delovanja, što se jedna organizacija više trudi da dopre do građana i daje veću odgovornost volonterima u oblikovanju i realizaciji programa, uspešnija je u mobilisanju volontera.

Preporuka za OCD br. 4: Pojačati aktivnosti mobilisanja – isplatiće se.

Preporuka za OCD br. 5: Videti kako rade OCD-i u vašem polju delovanja koje imaju veliki broj vo- lontera. Uskladiti aktivnosti u skladu sa tim. U ovom procesu uzeti u obzir mišljenje volontera.

Preporuka državnim organima i međunarodnim donatorima br. 11: Promovisati najbolje prakse u radu sa volonterima. Podsticati razmenu iskustava među OCD-ima kada se radi o uključivanju volontera.

Pogledati preporuke državnim organima i međunarodnim donatorima od br. 6 do br. 10.

U dve od četiri diskusije u fokus grupama, predstavnici OCD-a su pomenuli potrebu postojanja zakonodavnih okvira za volonterski rad u Srbiji. Međutim, izrazili su i snažnu kritiku tadašnjeg nacrta zakona o volonterskom radu. Nacrt ovog zakona je nedavno usvojen. Stručnjaci OCD-a tvrde da je previše restrikti- van i da preopterećuje OCD-e administrativnim zahtevima za angažovanje vo- lontera.57 Oni smatraju da važeći zakon predstavlja pretnju volonterskom radu.

Preporuka državnim organima br. 7: Omogućiti reviziju Zakona o volonterskom radu. Uzeti u obzir primedbe OCD-a.

57 Za dodatne detalje o alternativnim predlozima za regulisanje volonterskog rada u Srbiji videti http:// www.nshc.org.rs/eng_nshc/eng_izvor.htm.

| 61 | Strategije za održiva sredstva U svim diskusijama u fokus grupama, predstavnici OCD-a izrazili su uvere- nje da čak i u tekućim uslovima same OCD mogu mnogo da urade da bi posta- le održive. Preporuke koje smo do sada dali već navode nekoliko početnih ko- raka. Uopšteno govoreći, mi verujemo da su dve strategije od ključnog značaja:

Preporuka za strategiju obezbeđivanja sredstava za održivost organizacije br. 1: Postaviti za cilj da se finansijska sredstva obezbeđuju kako iz donacija za projekte, tako i iz drugih, pouzdanijih i raznovrsnijih izvora finansiranja.

Preporuka za strategiju obezbeđivanja sredstava za održivost organizacije br. 2: Povećati udeo volonterske radne snage u OCD-ima.

U ovom trenutku ima malo pouzdanih i raznovrsnih izvora finansiranja. Me- đutim, mi verujemo da će kroz realizaciju aktivnosti koje koriste građanima na lokalnom nivou, OCD moći postepeno da promene sliku koju ljudi o njima imaju (“imidž“) i da će moći da privuku i više pojedinačnih donacija (videti Preporuku za OCD 3). Aktivnosti ostvarivanja prihoda takođe mogu da budu rešenje za neke OCD-e. Ali sve dok se oni u tom smislu usmeravaju na druge OCD-e, kao što je to slučaj kod nekih koji pružaju obuku za druge OCD-e i nude svoju stručnost, postavlja se pitanje kako će oni kojima je potrebna obuka pronaći sredstva da to plate.

Svejedno, velika sredstva su dostupna za donacije za projekte, a daju ih me- đunarodni donatori, država i, sve više, domaća privreda. Sva predviđanja go- vore da će tako i ostati. Pristup sredstvima koje dodeljuju domaće kompanije treba da se poboljša korišćenjem kontakata sa bivšim zaposlenim i volonterima u cilju sprovođenja kampanja za prikupljanje sredstava (videti Preporuku za OCD 2). Da bi se obezbedio pristup međunarodnim donacijama, preporučuje-

| 62 | mo da OCD u regionima sa relativno manjim kapacitetima formiraju lokalne mreže OCD-a kako bi mogli da apliciraju za veće donacije kod međunarodnih donatora (videti Preporuku za OCD-e 1).

Međutim, obezbeđivanje neophodnih sredstava za nastavak aktivnosti u ovom trenutku samo je jedna opcija opšteg tipa za postizanje održivosti orga- nizacije. Smanjivanje troškova je druga. Što se tiče volonterskog rada, možemo da pokažemo primere OCD-a koje uspešno angažuju volontere u organizacija- ma nezavisno od toga koliki im je budžet i radna snaga, ko su im ciljne grupe, koju teritoriju obuhvataju i koja su im polja delatnosti. Ukazali smo i na to kako bi jedna OCD mogla da privuče dodatne volontere: ulaganjem vremena i napora u aktivnosti mobilisanja (videti Preporuku za OCD 4) i ponovnim osmišljavanjem projekata u skladu sa najboljom praksom u njihovom polju delovanja – i uvažavanjem glasa volontera koji su u ovom procesu (videti Pre- poruku za OCD 5).

| 63 | Istraživački tim Volfgang Štupert (osmišljavanje istraživanja, detaljni intervjui, anketiranje donatora, koordinacija istraživanja na terenu za anketiranje OCD-a, analiza podataka, završni izveštaj), Srećko Mihailović (moderator i preliminarna eva- luacija rasprava u fokus grupi, koordinacija istraživanja na terenu za anketira- nje OCD-a), Mladen Jovanović (saradnik na terenu za jugoistočnu Srbiju), Me- lanija Kološnjai-Nenin (saradnica na terenu za Vojvodinu), Zoran Gavrilović (saradnik na terenu za centralnu Srbiju), Aida Ćorović (saradnica na terenu za jugozapadnu Srbiju), Darija i Sonja Vukelić (prevod zapisnika tokom rasprava u fokus grupi, upitnika i preliminarnog izveštaja o istraživanju), Emili Rado- savljević (korektura završnog izveštaja).

Zahvalnost Autor bi želeo da se zahvali svojim kolegama u Odeljenju za demokratizaci- ju Misije Organizacije za evropsku bezbednost i saradnju (OEBS) u Srbiji na podršci koju je dobio za ovaj istraživački projekat, a naročito Dajani Faloni na poverenju i ohrabrenju i Jeleni Mekoj na pomoći u obavljanju teškog zadatka upravljanja projektom i na konstruktivnim savetima koje je pružala uvek kada su bili potrebni. Miroslav Ružica je dao korisne predloge u pogledu osmišljava- nja istraživanja. U izradi završnog izveštaja mnogo su nam koristili komentari na ranije verzije dokumenta koje su dali: Ričard Alen, Natalija Simović, Marko Stojanović i Laura Volfs. Hvala vam svima na podršci!

| 64 | | 65 | | 66 |