Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

LIRIA E SHPREHJES DHE GJUHA E URREJTJES Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

Autorë: d-r Elena Mihajllova d-r Jasna Baçovska m-r Tome Shekerxhiev

BOTIM: Polyesterday

TIRAZHI: 100 kopje

Shkup, 2013

CIP - Каталогизација во публикација Национална и универзитетска библиотека «Св. Климент Охридски», Скопје

342.727:343.42/.43(497.7)

MIHAJLLOVA, Elena

Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes / autorë Elena Mihajllova, Jasna Baçovska, Tome Shekerxhiev. - Skopje : OBSE, 2013. - 48 стр. ; 23 см Фусноти кон текстот. - Библиографија: стр. 41

ISBN 978-608-4630-65-4 1. Baçovska, Jasna [автор] 2. Shekerxhiev, Tome [автор] а) Слобода на изразување - Говор на омраза - Македонија COBISS.MK-ID 95303178

Përmbajtja e këtij publikimi nuk përfaqëson medoemos këndvështrimin apo qëndrimin e Misionit të OSBE-së në Shkup. Hyrje ................................................................................................................................... 5 1. LIRIA E SHPREHJES .............................................................................................. 6 1.1 Përkufizimi i lirisë së shprehjes........................................................................ 6 1.2 Standardet ndërkombëtare ............................................................................... 7 1.2.1. Kombet e Bashkuara ................................................................................... 8 1.2.2. Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE)....10 1.2.3. Këshilli i Evropës ......................................................................... 11 1.2.4. Bashkimi Evropian......................................................................................18 1.3 Dispozita nacionale për lirinë e shprehjes ...............................................19 2. GJUHA E URREJTJES ...........................................................................................23 2.1 Përkufizimi i gjuhës së urrejtjes ...................................................................24 2.2 Elemente të gjuhës së urrejtjes .....................................................................25 2.3 Karakteristika të mbrojtura.............................................................................26 2.4 Identifikimi i gjuhës së urrejtjes ...................................................................31 2.5 Pasoja të dëmshme nga gjuha e urrejtjes...................................................33 3. DALLIMI I GJUHËS SË URREJTJES NGA KONCEPTET ............................... E PËRAFËRT ..........................................................................................................33 3.1 Gjuha e urrejtjes dhe diskriminimi ..............................................................33 3.2 Gjuha e urrejtjes dhe krimi nga urrejtja ....................................................34 3.3 Gjuha e urrejtjes dhe ofendimi e shpifja ..................................................35 3.4 Gjuha e urrejtjes dhe interneti .....................................................................36 3.4.1. Obligimet dhe përgjegjësitë e internet provajderëve për .................. përmbajtjet e personave të tretë ...........................................................37 4. Ndëshkimi i gjuhës së urrejtjes .....................................................................39 5. MEDIAT DHE GJUHA E URREJTJES ..............................................................40 5.1 Përgjegjësia e gazetarëve ................................................................................41 6. QASJA NË LUFTËN KUNDËR GJUHËS SË URREJTJES ...........................42 Literatura ........................................................................................................................45 Dokumente ndërkombëtare....................................................................................46 Ligje ..................................................................................................................................47  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

Hyrje

Liria e fjalës dhe e shprehjes së mendimit paraqet të drejtën themelore të njeriut, e cila ka rol thelbësor në realizimin dhe mbrojtjen e të drejtave të tjera. Mundësia për tu shprehur mendimi dhe për tu shkëmbyer informacioni paraqet tregues të vlefshëm për kapacitetin demokratik dhe pozicionin institucional të demokracisë në shoqëritë. Konceptet e qytetarisë dhe të pluralizmit janë të parealizueshme pa mundësinë e shprehjes së lirë të mendimit dhe garës objektive të ideve të kundërvëna politike. Toleranca ndaj mendimit të tjetrit dhe të ndryshmit, mundë- son bashkë-ekzistencë në shoqëritë bashkëkohore multikulturore. Mirëpo, liria e shprehjes mund të keqpërdoret në situata të caktuara dhe e njëjta kalon në dukuri e cila është e kundërta e plotë e saj. Persona dhe grupe të caktuara mund të shprehin ide për superioritet të një race, religjioni ose kombi të caktuar, me qëllim që t’i përçmojnë të gjithë ata të cilët nuk i takojnë grupit “të tyre”, si dhe të bëjnë thirrje për ndjekje, izolim, po madje edhe deri për gjenocid. Në raste të këtilla, liria e shprehjes interpretohet gjerë e gjatë dhe kalon në gjuhën e urre- jtjes. Këto dukuri e aktualizuan diskutimin për lirinë e shprehjes, kufizimet e saj dhe keqpërdorimin e kësaj lirie. “Në mediat tona dhe në gjendjen e tranzicionit dhe kulturës së ulët të fjalës dhe përdorimit të saj, nxitja dhe përhapja publike e urrejtjes së këtillë, pa ndjenjë të përgjegjësisë për fjalën e thënë, paraqitet si gjenerator kryesor i klimës shoqërore dhe mostolerancës dhe paragjykimeve mbi baza nacionale, etnike dhe baza të tjera, e cila shfaqet në kuadrin e përgjithshëm psikologjik për ekspansionin e të gjitha formave të veprave të urrejtjes – nga ve- prat e dhunës fizike deri tek veprat e dhunës verbale dhe psikike”.1 Me qëllim që të ndërmerren veprime edukative kundër situatave të këtilla, ideja e kësaj Broshure është të bëhet dallimi terminologjik dhe juridik ndërmjet lirisë së shprehjes dhe gjuhës së urrejtjes, si dhe të bëhet dallimi me konceptet e tjera të përafërta, siç është shpifja dhe ofendimi. Të gjitha të dhënat në Broshurë do të prezantohen përmes legjislacionit vendas, por edhe përmes praktikës së Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut. Këto sqarime duhet të kontribuojnë në identifi- kimin, izolimin dhe gjykimin e antonimeve të shprehjes së lirë. Broshura është një produkt i mbështetur nga Misioni i OSBE-së në Shkup, i cili ia ofroi Institutit për Gazetari, Media dhe Komunikim në kuadër të Fakultetit Juridik “Justiniani i Parë” pranë Universitetit “Shën Cirili dhe Metodi” në Shkup. Para së gjithash, ajo u dedikohet gazetarëve, studentëve të gazetarisë, mediave dhe redaktorëve të tyre, si dhe opinionit të gjerë, të cilët e trajtojnë problematikën e lirisë së shprehjes, gjuhën e urrejtjes, shpifjen dhe ofendimin, si dhe kornizën ju- ridike të Republikës së Maqedonisë.

1 Analiza juridike e konceptit të veprës penale të urrejtjes dhe gjuhës së urrejtjes, OSBE, “Poliesterdej”, Shkup, 2012, f. 37

5  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

1. LIRIA E SHPREHJES Liria e shprehjes si e drejtë, në fakt, buron nga ideja e barazisë të të drejtave dhe lirive të të gjithë njerëzve. Kjo e drejtë ka një historik të gjatë pesëshekullor filozofik-etik dhe juridiko-politik2. Historia e kësaj lirie korrespondon me his- torinë e demokracisë në Evropë dhe Amerikën Veriore dhe luftën për lirinë e shtypit, përkatësisht lirinë e mediave. Sa i përket shekullit të XX, afirmimi dhe rëndësia dramatike e lirisë së shprehjes veçanërisht është potencuar pas traumave të mëdha shoqërore (në kohën midis dy luftërave botërore, Holokaustit, Luftës e Ftohtë, rënies së Murit të Berlinit). Në një numër të madh të punimeve shkencore, kushtuar kësaj të drejte, citohet mendimi i Xhon Stjurart Mil, i cili thotë: “Liria e shprehjes na mbron nga pushteti i korruptuar dhe tirania. Kjo liri është një nga garancitë themelore për shoqëri të hapur dhe pluraliste. Pas rënies së Murit të Berlinit pritjet kryesore ishin të sigurohej liria e shpre- hjes dhe informimit, sigurimi i konkurrencës, pluralizmit dhe ekonomisë së tregut, gëzimi i të drejtave të njeriut si dhe individualiteti. Por, liria e shpreh- jes, si e drejtë, u radikalizua në të gjitha aspektet e saj, veçanërisht në vendet e Evropës Juglindore. Fjalimet e drejtpërdrejta politike, demonstratat, pamfletet, intervistat e lira, artikujt analitik i okupuan mediat, ndërsa komunikimi i lirë ndërmjet pushtetit dhe qytetarëve duhej të vendosej si parim themelor i egal- itetit demokratik.

1.1 Përkufizimi i lirisë së shprehjes Me analizën e dokumenteve ndërkombëtare (të cituara më poshtë: DUDNJ3 neni 19; PNDCP4 neni 19; KEDNJ5 neni 10; KEDNJ neni 116; DADDNJ7 neni iv; KADNJ8 neni 13 dhe KADNJP9 neni 9;) të cilat në fakt i vendosin themelet e kësaj të drejte, arrihet në konkluzionin se liria e shprehjes është e drejtë themelore civile dhe politike. Kjo e drejtë është kualifikuar si e drejtë kornizë. Lëvizë nga liria e mendimit dhe liria e shprehjes individuale të mendimit, deri te liria institucionale e mediave. Liria e mendimit është një e drejtë absolute qytetare, që do të thotë se askush nuk

2 Deklarata e Pavarësisë së SHBA, Deklarata e Francës nga 1789 (neni 11), Deklarata për të Drejtat e Shtet- it të Virxhinisë 1776 (neni 12), Kushtetuta e SHBA 1791 (Amendamenti i Parë) 3 Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut; 4 Pakti Ndërkombëtar për të Drejta Civile dhe Politike; 5 Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut; 6 Karta Evropiane për të Drejtat e Njeriut; 7 Deklarata Amerikane për të Drejtat dhe Detyrimet e Njeriut; 8 Konventa Amerikane për të Drejtat e Njeriut; 9 Karta Afrikane për të Drejtat e Njeriut dhe Popujve; 6  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

mund ta rrezikojë ose kufizojë të menduarit e njeriut, ndërsa liria e shprehjes së mendimit trajtohet si e drejtë politike. Si e drejtë politike mund të jetë objekt i re- strikcioneve ose kufizimeve të caktuara, të cilët duhet të interpretohen ngushtë dhe në përputhje me qëllimet e vendosura objektive juridike, për çka do të flasim më poshtë. Në teorinë juridike kjo e drejtë trajtohet edhe si kompilacion i më shumë të dre- jtave (siç është e drejta e lirisë së mendimit, e ndërgjegjes dhe besimit, e drejta e shprehjes publike të mendimit, e drejta e pjesëmarrjes në jetën kulturore, e drejta e privatësisë) prandaj dhe paraqiten paqartësi të caktuara në koncept. Liria e shprehjes trajtohet edhe si e drejtë e dyfishtë. Përkatësisht, e drejta e parë, të dërgohen, transmetohen ose shprehen mendimet dhe idetë e çdo lloji (shpre- hje politike, artistike, komerciale) dhe e dyta, e drejta të kërkohen dhe të merren informata në çdo formë (gojarisht, me shkrim, përmes formave të artit, mediave, përfshirë edhe teknologjitë e reja). E vendosur në këtë mënyrë, kjo e drejtë është pjesë integrale e të drejtës për të komunikuar. E drejta e përkufizuar në këtë mënyrë duhet të jetë me interes, para së gjithash, për krijuesit e politikave, për ata të cilët i formulojnë politikat, për çështje juridike, ekonomike dhe politike. Në këtë domen, theksi vihet edhe mbi krijimin e politikave të mediave, kështu për shembull, vihet re një vëllim i madh i aktiviteteve në këtë drejtim nga ana e Këshillit të Evropës i cili arriti, në masë të konsiderueshme, të rregullojë një pjesë të parimeve bazë, sa i përket kësaj çështje, siç është liria e shprehjes dhe privatësia. Me këtë, Këshilli i Evropës si dhe Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut luajtën rol të ngjashëm me rolin e gjykatave kushtetuese të disa juridiksioneve nacionale10. Sa i përket domethënies terminologjike dhe juridike të lirisë së shprehjes, për ne është e rëndësishme Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut (neni 10). Fillimisht, kjo Konventë u trajtua si shprehje e identitetit të demokracive liber- ale euro-perëndimore dhe si mjet me të cilin shtetet mund të mbroheshin nga kërcënimet e brendshme nga autoritarizmi, duke paraqitur ankesa drejtuar Tri- bunalit Ndërkombëtar Gjyqësor (Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut). “Megjithatë, nga fillimi i shekullit 21, roli kryesor i Konventës është fokusimi në artikulimin e një “modeli abstrakt kushtetues” për tërë kontinentin, veçanërisht duke i përfshirë shtetet e sapo-pranuara postkomuniste, si dhe duke siguruar mjete për promovimin e konvergjencës në themelet e strukturës dhe funksionit të institucioneve publike në të gjitha nivelet e qeverisjes në Evropë”11.

1.2 Standardet ndërkombëtare Pozicioni i lirisë së shprehjes buron nga aktet juridike ndërkombëtare. Standar-

10 Shih: Rregullimi i mediave, studim komparativ, Dejvid Goldbert, Toni Proser dhe Stefan Berhulst, Ars Lamina, Shkup, 1998, f. 155-184; 11 Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, Stiven Grir, “Prosvetno delo”, Shkup, f. xv 7  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

det minimale rezultojnë nga aktet ndërkombëtare të detyrueshme në nivel të përg- jithshëm ndërkombëtar dhe në nivel rajonal. Së pari, shtetet e kanë për detyrë t’i inkorporojnë të drejtat dhe liritë në legjislacionin vendas dhe, në rast të cenimit të tyre, të mundësojnë mjete juridike, por gjithashtu, është me rëndësi të mundësohet edhe detyrimi pozitiv dhe shfrytëzimi papengesë i të drejtave të parashikuara të njeriut. Sipas kësaj, liria e shprehjes mund të gjendet në shumicën e kushtetutave si pjesë e të drejtave dhe lirive themelore.

1.2.1. Kombet e Bashkuara Pas Luftës së Dytë Botërore, baza juridike për lirinë e shprehjes vendoset me aktet themelore të OKB-së, siç është Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut nga viti 194812, e cila konsiderohet si dokument themeltar juridik-ndërkombëtar për standardet e të drejtave të njeriut dhe vlen për të gjitha shtetet anëtare të OKB-së. Ky akt ishte reagimi i parë juridik- ndërkombëtar në aspekt të asaj se çka i ndodhi botës pas dy luftërave botërore. Neni 1913 i Deklaratës Universale për të Drejtat e Njeriut qartë përcakton se kush e ka të drejtën e lirisë së mendimit dhe shprehjes, me ç’rast kjo e drejtë e përfshin edhe lirinë e përfaqësimit të një mendimi të caktuar si dhe lirinë për të kërkuar, për të dhënë dhe marrë informacione dhe ide përmes mediave. Neni 19 i Deklaratës Universale për të Drejtat e Njeriut nga viti 1948: Secili ka të drejtën e lirisë së mendimit dhe të shprehjes; kjo e drejtë përfshin lirinë e mendimit pa ndërhyrje, si dhe lirinë e kërkimit, marrjes dhe përhapjes së informacionit dhe ideve me çfarëdo mjetesh, pa marrë parasysh kufijtë. Sipas nenit 29 të Deklaratës Universale për të Drejtat e Njeriut, zbatimi i të drejtave dhe lirive është objekt i së drejtës nacionale. Sipas interpretimit juridik, kufizimet e të drejtave duhet të përcaktohen në mënyrë restriktive, ndërsa kjo do të thotë se e drejta kryesore nuk duhet të nënçmohet dhe kufizimi nuk guxon të jetë më i madh se nevoja e mbrojtjes së të drejtave dhe të mirave themelore publike. Njëkohësisht, qëndrimi i Kombeve të Bashkuara është se nuk mund të ketë liri pa përgjegjësi dhe se liria pa kufizime mund të shpie deri në shkeljen e të drejtave të tjera të njeriut, si për

12 Rezoluta e Asamblesë së Përgjithshme e OKB-së, numër: 217(III), më 10.12.1948 http://www.un.org/en/ documents/udhr/ 13 Në vitin 1987 u themelua organizata “Neni 19”, ndërkaq u regjistrua në Britaninë e Madhe, me qëllim që të bashkëpunojë me organizatat qeveritare ndërkombëtare, siç është Organizata e Kombeve të Bashkuara dhe OSBE, si dhe me organizata joqeveritare ndërkombëtare. Misioni i Organizatës është realizimi i tri shtyllave të lirisë së shprehjes të përfshira në nenin 19 të Deklaratës Universale, edhe atë: 1. Liria e shprehjes si e drejtë për të folur, përkatësisht të tu shprehur mendimet poli- tike, kulturore, sociale dhe ekonomike. E drejta e çdo individi të mos pajtohet me mendime të caktuara dhe ndërtim i demokracisë zgjedhore në të cilën ndërtohet besimi i publikut në administratë; 2. Liria e shprehjes si liri e shtypit (liria e mediave), përkatësisht e drejta e mediave të lira dhe të pavarura, pa frikë, ndërhyrje, diskriminim ose ndjekje në këtë fushë. Ndërtimi i sistemeve mediatike, të cilët do të sigurojnë dije, në të cilët do t’u jepet hapësirë, përkatësisht zë grupeve të margjinalizuara dhe të theksohet ekzistimi i korrupsionit. Nga ky aspekt kjo do të krijonte mjedis në të cilin njerëzit do të ndiheshin të sigurt, në mënyrë participuese sa i përket qeverisë, që do të thotë qeveri e përgjegjshme; dhe 3. Liria e shprehjes si e drejtë për të ditur, ndërsa kjo do të thotë qasje në të gjitha mediat: internet, art, vepra akademike, informata qeveritare etj. 8  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

shembull, e drejta e privatësisë. Restrikcionet duhet të elaborohen nga vendet duke u mbështetur në arsye juridike, të cilat mund të jenë temë e debatit publik dhe të miratohen nga institucionet gjyqësore me qëllim që më vonë të mund të procesohen. Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike është marrëveshje multilaterale e Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara, miratuar më 16 dhjetor 1966, ndërsa ka hyrë në fuqi më 13 mars të vitit 1976. Ai i obligon palët t’i respektojnë të drejtat civile dhe politike të njeriut, përfshirë edhe të dre- jtën e jetës, lirisë së religjionit, lirisë së shprehjes, lirisë së bashkimit, të drejtat e zgjedhjeve dhe të drejtën e gjykimit të drejtë. Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike nga viti 1966 14 në nenin 19 e garanton lirinë e shprehjes. Neni 19 i Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike nga viti 1966: 1. Askush nuk mund të jetë i shqetësuar për shkak të mendimeve të veta. 2. Secili ka të drejtën e lirisë së shprehjes. Kjo e drejtë, pavarësisht kufijve, e nënkupton lirinë e kërkimit, marrjes dhe përhapjes së informatave dhe ideve të të gjitha llojeve gojarisht, me shkrim, të shtypur ose në formë artistike, ose në çdo mënyrë tjetër të zgjedhur prej tij. 3. Realizimi i lirive, të parashikuara në pikën 2 të këtij neni,i përshin detyrat dhe përgjegjësitë e veçanta. Rrjedhimisht me këtë, ai mund t’u nënshtrohet kufizimeve të caktuara të cilat duhet të përcaktohen në mënyrë eksplicite me ligj dhe të jenë të domosdoshme:a) Për respektimin e tё drejtave ose tё reputa- cionit tё tё tjerëve; (b) Për mbrojtjen e sigurisë së shtetit, tё rendit publik, tё shëndetit dhe tё moralit publik. Sipas nenit 19 të Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike, liria e shpre- hjes i përfshin të gjitha fazat e identifikimit dhe diseminacionit të informatave, por edhe të ideve si informacione të përpunuara, pavarësisht formës ose medias në të cilën shfaqen. Ky lloj i lirisë së shprehjes u nënshtrohet detyrimeve dhe përgjegjë- sive të cilat përcaktohen me legjislacionin nacional, por edhe me kodekset e etikës profesionale. Restrikcionet e lirisë së shprehjes duhet të sigurohen me ligj, ndërkaq janë të domosdoshme: për respektimin e të drejtave dhe reputacionit të njerëzve të tjerë; për mbrojtjen e sigurisë nacionale ose rendit publik dhe për mbrojtjen e shëndetit ose moralit publik. Neni 19 është ngushtë i lidhur me nenin 20 të PNDCP, i cili e plotëson dhe në mënyrë plotësuese e kufizon shprehjen e cila propagandon luftë ose bën thirrje për urrejtje, diskriminim dhe dhunë. Formulimi i këtillë paraqet mbrojtje kualifi- kuese të lirisë së shprehjes, si dhe mbrojtje kundër formave më të rënda të keqpër- dorimit të komunikimit të lirë. Neni 20 i Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike: 1. Çdo propagandë në favor të luftës do të ndalohet me ligj. Çdo thirrje për urre- jtje nacionale, racore ose fetare, që paraqet nxitje të diskriminimit, armiqësisë

14 Rezoluta e Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së, numër: 2200А(XXI), 16.12.1966, hyri në fuqi më 23.03.1976. 9  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

ose dhunës, ndalohet me ligj. Implementimin, e Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike nga ana e shteteve anëtare, e monitoron Komiteti për të Drejtat e Njeriut, i cili është trup i përbërë nga ekspertë të pavarur. Shtetet anëtare janë të detyruara të pa- raqesin me rregull raporte pranë Komitetit për kualitetin e zbatimit të të dre- jtave të parashikuara me të. Pas shqyrtimit të çdo raporti, në formë të “vërejtjeve përfundimtare” rekomandimet e veta ua dërgon shteteve anëtare. Gjithashtu, Komiteti e publikon interpretimin e përmbajtjes së dispozitave për të drejtat e njeriut, i njohur si komente të përgjithshme për çështje tematike ose për metoda të punës. Në vitin 1983 Komiteti për të Drejtat e Njeriut i OKB-së miratoi koment të përgjithshëm në lidhje me nenin 19 të PNDCP. Më vonë, në vitin 1993, duke e pasur parasysh rolin e komunikimeve të reja dhe fuqinë e mediave, u emërua edhe Raportuesi Special i OKB-së për mbrojtjen dhe avancimin e të drejtës së lirisë së shprehjes dhe mendimit. Gjithashtu, si akt relevant i OKB-së është Konventa për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit Racor e vitit 196515 - neni 4 i Konventës kërkon nga shtetet anëtare ta përcaktojnë si vepër penale çdo përhapje të ideve që bazo- hen mbi superioritetit ose urrejtjen racore. Po ashtu, Konventa ndalon nxitjen e diskriminimit etnik ose racor, urrejtjen dhe dhunën. Përveç këtyre akteve ndërkombëtare-juridike, të cilët janë relevant në nivel uni- versal, ekzistojnë tre sisteme të mbrojtjes së të drejtave të njeriut, ndërsa më specifike, liria e shprehjes, të sublimuara në Konventën Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut dhe Lirive Themelore (neni 10), Karta Afrikane për të Drejtat e Njeriut dhe Popujve (neni 9) dhe Konventa Amerikane për të Drejtat e Njeriut (neni 13).

1.2.2. Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) OSBE, si organizatë rajonale për bashkëpunim dhe siguri në Evropë, luan rol të madh në realizimin e lirisë së shprehjes, por edhe në parandalimin e gjuhës së urrejtjes, para së gjithash përmes akteve të shumta (deklarata, rezoluta), të cilat kanë të bëjnë me shfrytëzimin e kësaj të drejte. Në këtë drejtim është i rëndë- sishëm Vendimi i Komitetit të Ministrave për tolerancë dhe mosdiskriminim, për dënimin e manifestimeve të gjuhës së urrejtjes, si dhe Dokumenti Final i Konfer- encës për Dimensionin Njerëzor në Kopenhagë nga viti 199016. Për ta siguruar respektimin e angazhimeve për lirinë e shprehjes dhe lirinë e mediave, në muajin dhjetor të vitit 1997, u themelua Zyra e Përfaqësuesit të OS-

15 Konventa për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit Racor e OKB-së nga viti 1965 16 Për pasqyrë më të detajuar të angazhimeve të OSBE-së për lirinë e shprehjes, lirinë e mediave dhe rr- jedhën e lirë të informatave, shih: Freedom of the Media, Freedom of Expression, Free Flow of Information; Conference on Security and Co-operation in Europe (CSCE) and Organization for Security and Co-opera- tion in Europe (OSCE) 1975-2012, 2nd Edition.- Vienna: OSCE Representative on Freedom of the Media, 2013, 56 pp. http://www.osce.org/fom/99565 10  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

BE-së për lirinë e mediave17. Funksioni i Përfaqësuesit është t’i shqyrtojë gjend- jet në mediat e vendeve anëtare të OSBE-së dhe të paralajmërojë për shkeljet e lirisë së shprehjes. Gjithashtu, Përfaqësuesi ka për detyrë t’u ndihmojë vendeve anëtare përmes promovimit dhe stimulimit të respektimit të plotë të parimeve dhe angazhimeve të OSBE-së në lidhje me lirinë e shprehjes dhe lirinë e mediave. Në muajin mars të vitit 2010, Dunja Mijatoviq u emërua Përfaqësuese e OSBE-së për lirinë e mediave, ndërsa në muajin mars të vitit 2013 u riemërua edhe për një mandat prej 3 vjetësh. Selia e Zyrës së Përfaqësuesit të OSBE-së për lirinë e mediave gjendet në Vjenë.

1.2.3. Këshilli i Evropës Këshilli i Evropës (Strasburg) është organizatë ndërkombëtare, e themeluar në vitin 1949 dhe aktualisht përfshin 47 shtete. Qëllimi i kësaj Organizate është pro- movimi i demokracisë, mbrojtja e të drejtave të njeriut dhe sundimi i së drejtës në Evropë. Republika e Maqedonisë, nga viti 1995, është anëtare e Këshillit të Evropës. Së këtejmi, për Republikën e Maqedonisë relevante është Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe Liritë Themelore të Këshillit të Evropës nga viti 195018, ku neni 10 e garanton të drejtën e lirisë së shprehjes. Duke e marr parasysh traditën e politikës evropiane në kultivimin e vlerave demokratike, mbrojtja e njëkohshme e identitetit nacional dhe kultivimit të dal- limeve kulturore dhe pluralizmit, liria e shprehjes është një nga të drejtat qen- drore të Konventës, e cila është edhe bazë e Politikës Evropiane për informim publik. Me këtë Konventë, përkatësisht në nenin e 10 të saj, i cili u bë sinonim i lirisë së mendimit dhe shprehjes së qëndrimit, mbrohet liria e mendimit, por përcaktohen edhe kushtet për kufizimin e saj. Përgjegjësinë për mbrojtjen e kësaj të drejte e kanë vendet të cilat janë nënshkruese të Konventës. Neni 10 i Konventës Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut dhe Lirive Themelore: Çdokush ka të drejtën e lirisë së shprehjes. Kjo e drejtë përfshin lirinë e mendimit dhe lirinë për të marrë ose për të dhënë informacione dhe ide pa ndërhyrjen e autoriteteve publike dhe pa marrë parasysh kufijtë. Ky nen nuk i pengon shtetet që ndërmarrjeve të radiove, filmit dhe televizionit tu imponojë leje për punë. Realizimi i këtyre lirive, që përmbajnë detyrime dhe përgjegjësi, mund t’u nënsh- trohet formaliteteve, kushteve, kufizimeve ose sanksioneve të parashikuara me ligj, të cilat në një shoqëri demokratike paraqesin masa të domosdoshme për sigurinë e shtetit, integritetin territorial dhe sigurinë publike, mbrojtjen e ren- dit dhe parandalimin e trazirave dhe krimit, mbrojtjen e shëndetit dhe moralit,

17 http://www.osce.org/fom 18 http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/005.htm 11  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

mbrojtjen e dinjitetit dhe të drejtat e të tjerëve për pengimin e përhapjes së infor- matave konfidenciale për të garantuar autoritetin dhe paanshmërinë e pushtetit gjyqësor. Gjatë evaluimit se a është legjitim ose jo kufizimi i lirisë së shprehjes nga ana e shtetit, gjykata këtë e përcakton edhe përmes kritereve të parashikuara në nenin 10, paragrafin 2, të cilat doemos duhet të respektohen:

1. E parashikuar me ligj

E parashikuar me ligj do të thotë se kufizimi i lirisë mund të ndodh vetëm mbi bazë të rregullit, paraprakisht të vendosur dhe të përcaktuar, por edhe mbi bazë të së drejtës zakonore, e cila është mjaftueshëm e qartë për individin, që të mund të supozojë se do të pasojë sanksioni për veprimin e tij. Me formulimin e këtillë “e parashikuar me ligj” përfshihen edhe sistemet juridike kontinentale me të drejtë të kodifikuar, por edhe me të drejtën precedente të sistemeve anglo-saksone. Qëllimi i këtij formulimi është të shmanget kufizimi eventual, i cili nuk është paraparë në sistemin juridik por është arbitrar dhe pa bazë ligjore. Gjithashtu, kuptimi i këtij kriteri është: “Së pari, ligji duhet të jetë i arritshëm-qyte- tari duhet të jetë i njoftuar, në mënyrë adekuate me rrethanat e akteve ligjore të cilat vlejnë për një rast konkret. Së dyti, një akt i caktuar nuk mund të konsiderohet për ligj, nëse ai nuk është formuluar me saktësi të mjaftueshme në mënyrë që t’i mundësojë qytetarit harmonizimin e sjelljes së tij, nëse është e nevojshme këtë të mund ta bëjë edhe me këshillë përkatëse, të parashikojë se deri në cilën shkallë, e cila është e arsyeshme në rrethanat e dhëna, pasojat që mund të ndodhin si rezultat i ndonjë procedure të caktuar. Ato pasoja nuk duhet të parashikohen në mënyrë absolute, përvoja tregon se një gjë e tillë është e paarritshme.“19

2. Qëllimi legjitim

Kufizimi i lirisë së shprehjes, nëse parashikohet në ligj, mund t’i referohet shkaqeve të cekura në paragrafin 2 të nenit 10, e që janë: siguria e shtetit, integriteti territo- rial dhe siguria publike, mbrojtja e rendit dhe parandalimi i trazirave dhe krimit, mbrojtja e shëndetit dhe moralit, dinjiteti dhe të drejtat e të tjerëve për pengimin e përhapjes së informatave konfidenciale ose ruajtjen e autoritetit dhe paanshmërisë së gjyqësorit.

3. E domosdoshme në një shoqëri demokratike

Me rëndësi të veçantë është kualifikimi “e domosdoshme në një shoqëri demokra- tike”. Përmes këtij kriteri matet nëse restrikcioni ndaj lirisë së shprehjes paraqet masë të ndershme dhe proporcionale në një shoqëri demokratike apo reagimi qe- veritar është sanksion tepër i rreptë ndaj shprehjes së një mendimi konkret. In-

19 Sllagjana Dimishkova, faqe 18, “Liria e shprehjes dhe demokracia”, Veçer Press ShPK Shkup Cetis print, 2008, Shkup 12  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

stitut tejet i rëndësishëm juridik, në kontekst të këtij testi, është “margjina e respektimit/diskrecionit” e cila u lejon autoriteteve nacionale të përcaktojnë si- pas vlerave nëse masat restriktive janë proporcionale. Megjithatë, kjo margjinë limitohet konform rasteve (nëse me kufizimin parandalohet dhuna, sulmi apo kufizimi i shprehjes është tejet rigoroz). Kjo e lidh lirinë e shprehjes me koncep- tin e shoqërisë së hapur dhe pluraliste, e qeverisur sipas parimeve demokratike. Përkatësisht, Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut e çmon lart vlerën e lirisë së shprehjes kundrejt interesave personale për mbrojtjen e reputacionit të per- sonave publik të përshirë në procesin politik20. Për realizimin e lirisë së shprehjes është i rëndësishëm edhe neni 17, i cili e ndalon keqpërdorimin e të gjitha të drejtave nga Konventa, duke parashikuar se asnjë dispozitë e Konventës nuk do të interpretohet në mënyrë e cila implikon të drejtën e një shteti, grupi ose personi, të përfshihet në ndonjë nga aktivitetet ose të kryejë ndonjë akt me qëllim që të cenohet cilado qoftë e drejtë dhe liri, të përcaktuara me Konventë, ose limitimi i tyre në shtrirje më të madhe sesa par- ashikohet me Konventën. Në lidhje me kufizimin e lirisë së shprehjes, Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut e shfrytëzon edhe nenin 17 për parandalimin e grupeve totalitare që t’i keqpërdorin të drejtat e përcaktuara në Konventë. Në këtë drejtim, deklaratat të cilat bëjnë thirrje për dhunë ose urrejtje racore mund të përjashtohen nga gëzimi i lirisë së shprehjes edhe duke iu referuar nenit 17. Raste të këtilla mund të vërehen gjatë promovimit për të vendosur regjim to- talitar21, mohimit të Holokaustit22, gjuhës së urrejtjes mbi bazë racore23, si dhe thirrjeve për mostolerancë ndaj myslimanëve24. Përmes praktikës gjyqësore, të Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut në Strasburg, arrihet deri në përkufizim më të qartë të shtrirjes së lirisë së shpreh- jes. “Liria e shprehjes... aplikohet jo vetëm për informata ose ide, të cilat prano- hen pozitivisht ose konsiderohen si jo ofenduese apo indiferente, por edhe ato të cilat ofendojnë, tronditin ose e shqetësojnë shtetin ose cilindo sektor të popul- latës” (rasti Handyside25 kundër Mbretërisë së Bashkuar). Në praktikën e saj Gjykata Evropiane e ka përcaktuar edhe vëllimin e mbrojtjes së lirisë së shprehjes nga Konventa, “Neni 10 nuk e mbron shprehjen e cila nënkup-

20 Z. Lingens ka qenë redaktor i cili u dënua për kritikat drejtuar Kancelarit të Austrisë duke e quajtur sjell- jen e tij “oportuniste”, “të pamoralshme” dhe “jodinjitoze”. Redaktori u padit për dëmtimin e reputacionit të Kancelarit dhe është dashur të paguajë dënim në përputhje me ligjet austriake. Gjykata vendosi se edhe pse kufizimi i shprehjes së Lingens-it parashikohej me ligj dhe ka pasur qëllim legjitim, gjykata kishte kon- statuar se një politikan aktiv duhet të pranojë qëndrime me vlerësime negative për të, me prag më lartë të tolerancës sesa një qytetar i thjeshtë, sepse interesi publik i informimit adekuat është i domosdoshëm për realizimin e procesit të shëndetshëm demokratik. 21 Communist party (KPD) v Federal Republic of Germany, Decision of European Commission of Human Rights. 20 July 1957. 22 Honsik v Austria, European Commission оf Human Rights Application No. 25062/94, Report of the Com- mission 28 October 1997 23 Glimmerveen and Hagenbeek v Netherlands, Applications N° 8348/78 & 8406/78 24 Norwood v United Kingdom, Application no. 23131/03 Decision on admissibility,16 July 2003, 25 Handyside v. the United Kingdom, Application no. 5493/72, Judgment 7 December 1976 13  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

ton vetëm të folurit por kjo ka të bëjë edhe me fotografitë, idetë dhe veprimet që dedikohen për të prezantuar informata ose ide. Neni nuk e mbron vetëm përm- bajtjen e ideve por edhe formën e tyre. Dokumentet e shkruara, radiodifuzioni, vizatimet, filmat ose informatat elektronike gjithashtu mbrohen me këtë nen.“26 Shtetet kanë detyrë pozitive të mundësojnë shfrytëzimin e lirisë së shprehjes dhe jo vetëm të mos ndërhyjnë në rastet kur shfrytëzohet kjo e drejtë. Për detyrimin pozitiv të shtetit, që të mundësojë praktikimin papengesë të lirisë së shprehjes, shpeshherë citohet rasti i Özgür Gündem kundër Turqisë27 ku gjykata kishte kon- statuar se shteti nuk e kishte përmbushur detyrimin e vet për krijimin e mundë- sisë së shfrytëzimit të kësaj lirie. Shtetet kanë detyrime pozitive për ta siguruar lirinë e shprehjes, përkatësisht aplikimin horizontal të nenit 10 në relacion me individët. Individët duhet ta shfrytëzojnë të drejtën e tyre të komunikimit, ndërsa qasja në informata duhet të jetë e siguruar. Interesi publik duhet të shqyrtohet në kontekst të individit, përkatësisht të ekzistojë balancimi. Gjatë përcaktimit nëse me detyrimin pozitiv të shtetit për të vepruar ekziston në një situatë të caktuar mbahet llogari për bal- ancim korrekt i cili duhet të ekzistojnë midis interesit publik në komunitet dhe interesit të individit. Për shprehjen politike, në kontekst të lirisë së shprehjes, shembull i mirë është aktgjykimi në rastin e Eon-it kundër Francës28. Ankuesi Erv Eon është shtetas i Francës, i cili në vitin 2008, gjatë kohës së vizitës së Presidentit të Francës, Nikol- las Sarkozi në Laval, publikoi pllakat të vogël në të cilin shkruante: “Zhduku, ti i vogli i pagdhendur”. Kjo frazë, praktikisht, ishte fraza e njëjtë të cilën disa muaj më herët e përdori Sarkozi, kur gjatë vizitës së tij në një panair për produkte bujqësore, një bujk kishte refuzuar t’ia shtrinte dorën për tu përshëndetur me të. Më 6 nëntor, të po atij viti, Gjykata e shkallës më të lartë në Laval e shpalli Eon-in fajtor për ofendim të Presidentit të Republikës, në përputhje me nenin 30 të Ligjit për shtypin, nga 29 korriku të vitit 1881, dhe e kishte dënuar me dënim në para prej 30 euro, i cili më vonë ishte hequr. Gjykata vendosi se Franca është përgjegjëse për shkeljen e nenit 10 të Konventës dhe miratoi aktgjykim që, për faktin se Franca është shpallur përgjegjëse, mjafton kompensimi i drejtë për dëmin jomaterial, të cilin e ka pësuar ankuesi. Në fokus- in e diskutimit të Gjykatës ka qenë “balancimi i cili duhet të vendoset ndërmjet kufizimit të lirisë së shprehjes dhe të drejtës së diskutimit të lirë të çështjeve me

26 Sllagjana Dimishkova, faqe 12, “Liria e shprehjes dhe demokracia”, Veçer Press ShPK Shkup, Cetis print, 2008, 27 Özgür Gündem v. Turkey, Application no. 23144/93, Judgment 16 March 2000. Përkatësisht, Özgür Gün- dem ishte gazetë e cila ka pasur tirazh prej disa mijë ekzemplarësh dhe e cila raportonte për konfliktin Turko-Kurd. Gazetarët e saj, redaktorët dhe distributorët ishin viktima të sulmeve konstante, madje kishte edhe vrasje të cilat nuk procesuoheshin në mënyrë adekuate nga policia dhe prokuroria. Autoritetet e Turqisë e akuzonin gazetën për propagandë separatiste të Partisë Punëtore Kurde, mirëpo Gjykata Evro- piane vendosi që megjithatë shteti ka për detyrë të ndërmerr veprime që sistematikisht ta mbrojë lirinë e shprehjes. 28 Eon v. France, Application no. 26118/10, Judgment 14 June 2013 14  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

interes publik”. Në këtë kontekst, Gjykata konstatoi se “fraza e përdorur nga anku- esi nuk është drejtuar kah nderi privat... e as nuk do të thotë sulm personal me dimension të madh drejt Presidentit”. Gjykata konstatoi se “sulmi verbal” në thel- bin e vet ka qenë i natyrës politike, ndërkaq janë shumë të rralla kufizimet e dis- kutimeve politike, sipas nenit 10 të Konventës. Më tej, Gjykata konstatoi se fakti që fraza e cila është përdorur nga ana e Eon-it, e ka tërhequr vëmendjen medatike dhe se e njëjta është transmetuar në mënyrë satirike, qartë në vë pah se në këtë rast “sulmi verbal” mund të trajtohet si satirë politike. Satira politike, në thelbin e saj, ka për qëllim të provokojë dhe përbuzë. Kështu, sipas Gjykatës, shpallja e Eon- in për fajtor mund të ketë efekt negativ ndaj “satirës si mënyrë për diskutimin e çështjeve me interes publik”, ndërsa ky lloj i diskutimit është fundament i çdo shoqërie demokratike. Në këtë aspekt, Gjykata konstatoi se “sanksioni i shqiptuar penal për Eon-in është joproporcional kundrejt qëllimit të cilin e përcakton neni 10, dhe në këtë kuptim është i panevojshëm në një shoqëri demokratike”. Shikuar nga aspekti politik, Gjykata përcakton prag më të ulët të tolerancës për shprehjet artistike. Ky pohim nuk do të thotë apriori se kontestohen të gjitha shprehjet artistike të cilat mund të interpretohen si të papërshtatshme për cilën- do qoftë strukturë të shoqërisë, por përkundrazi, Gjykata e pranon kontributin e artit mbi zhvillimin e një shoqërie të shëndetshme demokratike. Megjithatë, ve- prat artistike mund të jenë ofenduese për bindjet fetare ose morale të njerëzve. Në rrethana të tilla, qëllimet legjitime të mbrojtjes së moralit publik ose të dre- jtat e të tjerëve mund të konsiderohen si arsyetim të masave përkatëse kundër shprehjes artistike (Rasti Otto Preminger Institut v. Austria29). Në rastet kur preket nderi i personave të caktuar, vëmendje e veçantë i kushtohet natyrës së elementeve ofenduese (përfshirë edhe tonin e akuzës), statusit publik të person- it i cili identifikohet në veprën artistike si dhe ndikimi i saj negativ. Kontradikta shkaktojnë rrethanat në të cilat pengimi i aktiviteteve artistike mbrohet me in- teresin publik për parandalimin e krimit, prishjen e rendit publik, ose mbrojtjen e sigurisë nacionale. Literatura ose fotografitë mund të shërbejnë si media për të komunikuar mesazhe të caktuara politike, të cilët mund të konsiderohen edhe si nxitje të dhunës. Megjithëkëtë, në demokracitë liberale duket i papërshtatshëm këndvështrimi se shprehja artistike mund të kufizohet mbi bazë se është e asaj natyre që nxitë urrejtje ose dhunë ndërmjet grupeve kundërshtare religjioze ose etnike30. Në kuadër të dokumenteve të Këshillit të Evropës në lidhje me lirinë e shpreh- jes është e nevojshme të përmendet edhe Konventa për Ndjekjen e Akteve të Natyrës Raciste dhe Ksenofobike të Kryera Përmes Sistemeve Kompjuterike (Konventa për Krimin nga Fusha e Kibernetikës) nga viti 200131. Kjo Konventë, bashkë me Protokollin shtesë, parashikon edhe obligimin për ndëshkimin e

29 Otto-Preminger-Institut v. Austria, Application no. 13470/87, Judgment 20 September 1994 30 Ibid 31 Protokolli plotësues nga viti 2003 ndaj Konventës për Ndjekjen e Akteve të Natyrës Raciste dhe Ksenofo- bike të kryera përmes sistemeve kompjuterike (Konventa për Krimin në Fushën e Kibernetikës) nga 2001; 15  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

përhapjes së materialeve raciste dhe ksenofobike përmes sistemit kompjuterik (neni 3), si dhe obligimin për ndëshkimin e fyerjeve raciste dhe ksenofobike të kryera përmes sistemit kompjuterik (neni 5). Në nenin 6 parashikohet ndëshki- mi i refuzimit/mohimit, minimizimit serioz, aprovimit ose arsyetimit të gjeno- cidit ose krimit kundër njerëzimit. Komisioni Evropian Kundër Racizmit dhe Mostolerancës (KERM) është themel- uar nga Këshilli i Evropës, si trup i pavarur i specializuar, i përbërë nga ekspertë të pavarur dhe të paanshëm për monitorimin e të drejtave të njeriut në lidhje me racizmin dhe motolerancën. Në kuadër të aktiviteteve të veta KERM zbaton mon- itorim për çdo vend përmes së cilit e analizon situatën në kontekst të racizmit dhe mostolerancës dhe jep propozime dhe sugjerime për zgjidhjen e problemeve të identifikuara. Për shtetin është përgatitur raport, nga cikli i katër monitorues, në vitin 2010, ndërsa konkluzionet për implementimin e rekomandimeve janë miratuar në vitin 201332. Përveç funksionit të përpunimit të raporteve të veçanta, KERM, si trup për monitorim dhe këshillim i Këshillit të Evropës në lidhje me racizmin, ksenofobinë dhe format e tjera të tolerancës, ka publikuar disa rekoman- dime për krijimin e politikave të cilat edhe pse juridikisht nuk janë të de- tyrueshme, kontribuojnë në drejtim të krijimit të vendosjes së standardeve dhe të cilave u referohen vendimet e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut. Në këtë kontekst janë të rëndësishme rekomandimet si vijojnë33: ●● Rekomandimi nr. 1 për luftë kundër racizmit, ksenofobisë, antisemitizmit dhe mostolerancës, i miratuar nga KERM më 4 tetor 1996; ●● Rekomandimi nr. 6 për pengimin e disiminacionit të materialit racist, ksenofobik dhe antisemitik përmes internetit, nga data 15 dhjetor të vitit 2000; ●● Rekomandimi nr. 7 për legjislacionin nacional për luftë kundër racizmit dhe diskriminimit racor, të miratuar më datë 13 dhjetor 2002.

4. Organizimi institucional për mbrojtjen e lirisë së shprehjes

Çdo person fizik, organizatë joqeveritare ose grup qytetarësh mund të paraqesin kërkesë pranë Gjykatës për të Drejtat e Njeriut në Strasburg me pohimin se u janë shkelur të drejtat e garantuara me Konventë. Gjykata mund të procesuojë pasi të jenë absolvuar të gjitha mjetet juridike vendase dhe në afat prej gjashtë34 muajsh pas vendimit përfundimtar nacional. Një kërkesë e caktuar mund të

32 Dokumentet janë të arritshme në: http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/ecri/Country-by-country/ Former_Yugoslav_Republic_Macedonia/FormerYugoslavRepublicMacedonia_CBC_en.asp 33 Rekomandimet janë të arritshme në: http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/ecri/library/publica- tions.asp 34 Në përputhje me nenin 4 të Protokollit nr. 15 KEDNJ, periudha prej gjashtë muajsh do të zvogëlohet në katër, kur të gjitha 47 vendet anëtare do të anëtarësohen ndaj Protokollit http://www.conventions.coe. int/Treaty/EN/Treaties/Html/213.htm 16  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

pranohet nëse është paraqitur në mënyrë anonime, nëse është e njëjtë me lëndën që paraprakisht është shqyrtuar nga Gjykata; nëse është paraqitur në një proce- durë tjetër ndërkombëtare apo të mos shqyrtohet nëse është në kundërshtim me dispozitat e Konventës dhe me protokollet e saj dhe nëse nuk ka bazë ose është e pavlefshme35. Ankesat për shkelje iu dërgohen departamenteve të veçanta. Për çdo ankesë, fillimisht mbahet seancë dëgjimore nga Komiteti, i përbërë nga tre gjykatës të cilët në mënyrë unanime mund të votojnë që ankesa të hidhet poshtë pa shqyr- tim të mëtutjeshëm. Pasi që të shqyrtohet nga Komiteti, sipas ankesës mbahet se- anca dëgjimore dhe merret vendim në përbërje të plotë të Kolegjit. Vendimet, me rëndësi të madhe, mund të jenë objekt të vendimmarrjes së Kolegjit të Dhomës së Madhe. Çdo vendim i Gjykatës është i detyrueshëm për shtetet anëtare dhe doemos duhet të përmbushet, përveç në rastin e mendimit këshillëdhënës. Për aktgjykimin e dorëzuar, brenda afatit prej tre muajsh, të dyja palët mund të kërkojnë që rasti t’i kalohet Kolegjit të Dhomës së Madhe. Nëse kërkesa mirato- het, rasti shqyrtohet përsëri. Ekzekutimin e vendimeve gjyqësore e monitoron Komiteti i Ministrave pranë Këshillit të Evropës edhe pse nuk ekzistojnë mjete formale të detyrimit kundër shteteve anëtare. Megjithatë, në rast të mospërmbushjes së detyrimit, sanksioni që do të pasojë është përjashtim nga Këshilli i Evropës. Për ngritjen e vetëdijes dhe respektimin e lirisë së shprehjes dhe të drejtave tjera të njeriut në vendet e Këshillit të Evropës mandatin e ka Komisari për të Drejtat e Njeriut, si institucion i pavarur në kuadër të Këshillit të Evropës. Iniciativën për themelimin e institucionit e dhanë shefat e shteteve dhe qeverive të Këshillit të Evropës në Samitin e Dytë, të mbajtur në Strasburg në muajin tetor të vitit 1997, ndërsa në muajin maj të vitit 1999 Komiteti i Ministrave e miratoi Rezo- lutën dhe e përpunoi mandatin e Komisarit. Komisari ka për qëllim stimulimin e reformave për arritjen e përmirësimeve të matshme në fushën e avancimit dhe mbrojtjes së të drejtave të njeriut. Komisari ka kompetencë të grumbullojë in- formacione në lidhje me shkeljen e lirisë së shprehjes dhe të drejtave të tjera të njeriut, të individëve që kanë pësuar. Për këtë qëllim, Komisari bashkëpunon me një numër të madh të organeve ndërkombëtare dhe kombëtare për të drejtat e njeriut, por edhe me universitetet dhe organet e tjera në fokusin e të cilave është kjo problematikë. Qëllimet kryesore të Komisarit për të Drejtat e Njeriut janë: ta stimulojë res- pektimin efektiv të të drejtave të njeriut dhe ndihma për vendet anëtare gjatë zbatimit të standardeve të Këshillit të Evropës për të Drejtat e Njeriut, ta avan- cojë edukimin dhe ndërgjegjësimi, për të drejtat e njeriut tek vendet anëtare të Këshillit të Evropës; t’i identifikojë dobësitë e mundshme në ligj dhe praktikë sa u përket të drejtave të njeriut, t’u lehtësohen aktivitetet institucioneve dhe ombudsmanëve nacional dhe strukturave të tjera për të drejtat e njeriut; të jep këshilla dhe informata për mbrojtjen e të drejtave të njeriut në tërë rajonin.

35 Neni 35 i Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut 17  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

1.2.4. Bashkimi Evropian “Duke e perceptuar atë se politikat e tij mund të ndikojnë mbi të drejtat e njeri- ut dhe në përpjekje për ta stimuluar ndjenjën e “afërsisë” së BE-së në mesin e qytetarëve, në vitin 2000 BE dhe anëtarët e saj e miratuan Kartën e të Drejtave Themelore. Karta përmban një listë të të drejtave të njeriut, të inspiruara nga të drejtat që i përmbajnë kushtetutat e vendeve anëtare, KEDNJ dhe marrëveshjet universale për të drejtat e njeriut, si Konventa e të Drejtave të Njeriut e KB”.36 Deri në vitin 2009 në njëfarë mënyre Karta paraqiste deklaratë pa forcë obliguese juridike. Me Traktatin e Lisbonës, në vitin 2009, ndryshohet statusi i Kartës dhe ajo e fiton statusin e dokumentit të obligueshëm juridik. Karta e të Drejtave Themelore në Bashkimin Evropian, në nenin 11, i titulluar si “Liria e shprehjes dhe informimit” gjithashtu e thekson lirinë e shprehjes.

Neni 11 Karta e të Drejtave Themelore në Bashkimin Evropian Secili ka të drejtën e lirisë së shprehjes. Kjo e drejtë e përfshin lirinë e pikëpam- jeve të tyre dhe lirinë për të marrë dhe dhënë informata dhe ide pa ndërhyrjen e organeve shtetërore dhe pa marrë parasysh kufijtë. Liria dhe pluralizmi i mediave duhet të respektohen. Me rëndësi të veçantë për lirinë e shprehjes, mes tjerash, duhet të theksohet se kjo Kartë ka për qëllim t’u përgjigjet problemeve të cilat burojnë nga zhvillimi aktual dhe ai i ardhshëm i teknologjisë së informacionit. “Ajo i suspendoi dalli- met që ishin bërë deri atëherë nga librat evropian dhe ndërkombëtar ndërmjet të drejtave civile dhe politike nga njëra anë, dhe të drejtave ekonomike sociale nga ana tjetër dhe i numëron të gjitha të drejtat e klasifikuara sipas parimeve themelore: dinjiteti, liria, barazia, solidariteti, të drejtat civile dhe drejtësia.”37 Institucionet e Bashkimit Evropian kanë obligim ligjor ta respektojnë Kartën e të Drejtave Themelore të BE-së, përfshirë edhe dispozitat e saj për mosdiskri- minim. Kur e aplikojnë të drejtën e BE-së edhe shtetet anëtare të BE-së duhet ta respektojnë Kartën. “Sa u përket instrumenteve të Këshillit të Evropës, Traktati i Lisbonës në nenin 6 (2) Bashkimi Evropian do të anëtarësohet ndaj instrumentit për të drejtat e njeriut të Këshillit të Evropës: Bashkimi anëtarësohet në Konventën Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut dhe Lirive Themelore. Ky anëtarësim nuk i prek kompetencat e Bashkimit që përcaktohen në Traktatet.”38 Në kuadër të kornizës ligjore të Bashkimit Evropian është i rëndësishëm Vendi-

36 Doracak për të drejtën evropiane për mosdiskriminim, Agjencia për të Drejtat Fundamentale e Bashkim- it Evropian, Këshilli i Evropës, viti 2010, f. 17. 37 Hyrje në të drejtën evropiane, Desche Stiftung fur Internetionale Rechtliche Zusammenarbeit E.V., Ma- gor ShPK, Shkup, f. 102. 38 Hyrje në të drejtën evropiane, Desche Stiftung fur Internetionale Rechtliche Zusammenarbeit E.V., Ma- gor ShPK, Shkup, f. 104. 18  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

mi Kornizë për Vepra Penale Raciste dhe Ksenofobike nga 28 nëntori i vitit 200839, i cili synon të vendos një përqasje të përbashkët juridiko-penale në të gjitha vendet-anëtare të Bashkimit, dhe kërkon nga shtetet të bëjnë një analizë nëse korniza e tyre aktuale ligjore është në përputhje me Vendimin Kornizë40. Ky Vendim paraqet një risi në Bashkim dhe prandaj edhe pse Bashkimi Evropian nuk mund të miratojë kod universal penal, vendimi i obligon vendet anëtare ta rregullojnë materialin juridiko-penal dhe t’i parashikojnë këto vepra si penale në të gjithë ligjet penal duke inkorporuar dënime efektive, proporcionale dhe zh- bindëse për kryerësit. Këto vepra penale përfshijnë thirrje publike për dhunë ose urrejtje, përhapje publike të artikujve, fotografive ose materialeve të tjera, si dhe aprovim publik, refuzim ose trivializim të gjenocidit, krimeve kundër njerëzimit, krimeve të luftës, krimeve naziste. Në vitin 2007 Bashkimi Evropian e themeloi Agjencinë Evropiane për të Drejtat Themelore si njërin nga organet e veta. U themelua në domenin e Qendrës Evropi- ane për Racizëm dhe Ksenofobi, ndërkaq selinë e ka në Vjenë. Kjo Agjenci duhet të sigurojë ndihmë dhe ekspertizë për institucionet dhe organet relevante të vendeve anëtare gjatë implementimit të së drejtës së BE-së, ndërkaq në lidhje me të drejtat themelore. Kjo Agjenci nuk ka kompetencë të shqyrtojë ankesa individuale. Kjo Agjenci është e pavarur dhe bashkëpunon me organe kombëtare dhe ndërkombëtare, veçanërisht me Këshillin e Evropës, por edhe me organizata të shoqërisë civile.

1.3 Dispozita nacionale për lirinë e shprehjes Liritë dhe të drejtat themelore të njeriut dhe qytetarit, të njohura me të drejtën kombëtare dhe të specifikuara në Kushtetutë, janë një nga vlerat themelore të rendit kushtetues të Republikës së Maqedonisë (neni 8 i Kushtetutës). Sa i përket lirisë së shprehjes kjo garantohet në nenin 16 të Kushtetutës së Re- publikës së Maqedonisë. Neni 16 i Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë Garantohet liria e bindjes, ndërgjegjes, mendimit dhe e shprehjes publike të mendimit. Garantohet liria e fjalës, paraqitjes publike, informimit publik dhe themelimit të lirë të institucioneve për informim publik. Garantohet qasja e lire tek informatat, liria e pranimit dhe transmetimit të

39 Vendimi Kornizë për Vepra Penale Raciste dhe Ksenofobike i Bashkimit Evropian nga data 28 nëntor 2008; 40 Sjellja raciste dhe ksenofobie duhet të paraqet vepër penale në të gjitha vendet-anëtare. Format e sjelljet që janë përcaktuar përfshijnë nxitje publike të dhunës ose urrejtje; përhapje publike dhe distribuim të pamfleteve, fotografive ose materialit tjetër i cili përmban shprehje racizmi dhe ksenofobie; mohim publik ose trivializim të krimeve të gjenocidit, krimeve kundër njerëzimit dhe krimeve të luftës, kur kjo sjellje besohet se do të nxisë dhunë ose urrejtje kundër një grupi të personave ose anëtarit të grupit i përcaktuar në bazë të racës, ngjyrës, paraardhësve, religjionit ose besimit ose origjinës kombëtare ose etnike. 19  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

informatave. Garantohet e drejta e përgjigjes në mjetet e informimit publik. Garantohet e drejta e korrigjimit në mjetet e informimit publik. Garantohet e drejta e mbrojtjes së burimit të informatës në mjetet e informimit publik. Censura ndalohet. Neni 16 i cituar më lartë nga Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë, në aspekt të kufizimit të lirisë së shprehjes, duhet të shqyrtohet në korrelacion me dispozita të tjera të Kushtetutës, të cilat i garantojnë liritë dhe të drejtat politike, me të cilat kjo e drejtë mund të vijë në kolizion në kontekstin e formave të manifestuara të urrejtjes, edhe atë: neni 19, paragrafi 1 dhe 2 (liria e besimit fetar dhe e shprehjes publike të fesë); neni 20, paragrafi 1 (liria e bashkimit); neni 20, paragrafi 3 (pro- gramet dhe veprimtaria e shoqatave dhe partive politike nuk mund të orientohet kah rrënimi i dhunshëm i rendit kushtetues) dhe neni 25 (garantimi i privatësisë së qytetarit, si dhe garancia e autoritetit dhe dinjitetit të tij). Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë në nenin 110, përveç kompetencave të tjera të numëruara në mënyrë taksative të Gjykatës Kushtetuese, përcakton se Gjykata Kushtetuese e mbron lirinë e shprehjes. Neni 110 i Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë: “Gjykata Kushtetuese e Republikës së Maqedonisë... – i mbron liritë dhe të dre- jtat e njeriut e të qytetarit, që kanë të bëjnë me lirinë e bindjes, ndërgjegjes, mendimit dhe shprehjes publike të mendimeve, bashkimin dhe veprimin politik dhe ndalimin e diskriminimit të qytetarëve mbi bazë të gjinisë, racës, fesë, për- katësisë kombëtare, sociale dhe politike;....“. Gjykata Kushtetuese e Republikës së Maqedonisë në praktikën e saj mani- feston tendencë pozitive në drejtim të referimit të tërthortë të burimeve krye- sore dhe ndihmës ndërkombëtare, duke u konsultuar gjatë vendimeve të veta me konventat relevante ndërkombëtare, rregulla “të buta” dhe/ose aktgjykime të gjykatave ndërkombëtare gjatë aplikimit të normave kushtetuese ose ligjore, veçanërisht në kontekst të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe praktikës së Gjykatës për të Drejtat e Njeriut në Strasburg.41 Ligji për përgjegjësi civile për ofendim dhe shpifje42 u miratua në vitin 2012 dhe me të u dekriminalizuan veprat të cilat paraprakisht ishin përfshirë me Ko- din Penal në Kapitullin 18 “Vepra penale kundër nderit dhe autoritetit”. Meqë ky Ligj është i rëndësishëm në relacion me lirinë e shprehjes dhe gjuhës së urrejtjes, doemos në detaje duhet të përcaktohen zgjidhjet e tij ligjore. Qëllimi i këtij Ligji është ta rregullojë përgjegjësinë civile për dëmin e shkaktu-

41 Zbatimi i të Drejtës së Bashkimit Evropian në Republikën e Maqedonisë në periudhën para anëtarësimit në BE, Projekt nacional kërkimore-shkencor, Fakulteti Juridik UCEM, Boro Grafika, Shkup, f. 65 42 Ligji për përgjegjësi civile për ofendim dhe shpifje (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 143/2012) 20  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

ar mbi nderin dhe autoritetin e personit fizik ose juridik përmes ofendimit dhe shpifjes. Ligji e përcakton se liria e shprehjes është e garantuar dhe se kufizimi eventu- al ka të bëjë me kushtet strikte konform legjislacionit nacional, si dhe konform marrëveshjeve të vlefshme ndërkombëtare si Konventa Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut dhe Lirive Themelore dhe praktika e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut. Kjo dispozitë vetëm e konfirmon rëndësinë e madhe dhe nivelin e mbrojtjes së lirisë së shprehjes meqë edhe pa specifikimin veç e veç të Konventës Evropiane dhe të praktikës gjyqësore të Gjykatës së Strasburgut ato paraqesin burime juridike dhe janë pjesë e të drejtës pozitive të vendit. Ligjvënësi ka përcaktuar se ofendimi mund të bëhet me fjalë, gjeste, vizatim, me zë ose në mënyra të tjera por edhe se kategori e mbrojtur, përveç personave fizikë janë edhe personat juridikë, grup personash, si dhe ndonjë person i ndjerë. Ligji, gjithashtu, përcakton se për ofendimin e bërë përmes mjeteve të inform- imit publik mund të përgjigjet autori i deklaratës, redaktori ose personi i cili e zëvendëson në mjetin e informimit publik dhe personi juridik. Paditësi, gjatë paraqitjes së padisë, e ka lirinë që të vendos se kundër cilit person nga ky para- graf do ta paraqes padinë për përcaktimin e përgjegjësisë dhe për kompensimin e dëmit i shkaktuar nga ofendimi. Gazetari, si autor i deklaratës, nuk përgjigjet nëse ajo ka marrë karakter ofendues gjatë përgatitjes, përkatësisht përpilimit të titullit, nëntitullit, fotografive, nxjerrjes së fragmenteve nga teksti integral, prezantimit si titull kryesor ose ndonjë mënyrë tjetër nga ana e redaktorit ose personit i cili e zëvendëson. Në nenin 7 më në detaje përcaktohen rastet se kur nuk ekziston përgjegjësia për ofendim. Mes tjerash, këto janë rastet kur deklaratat janë dhënë gjatë punimeve të Kuvendit të RM-së dhe këshillave lokal komunal, si dhe në procedura gjyqësore dhe në procedurat para Avokatit të Popullit, mendime të transmetuara nga do- kumente zyrtare, si dhe mendime të transmetuara të shprehura në ndonjë tubim publik ose manifestim publik. Gjithashtu, nuk ka përgjegjësi për ofendim nëse mendimi përçmues është thënë kundër titullarit të funksionit publik nëse përm- ban kritikë të arsyeshme ose nxitë diskutim me interes publik. Sa i përket përgjegjësisë për shpifje, Ligji përcakton se “Për shpifje përgjigjet ai i cili për një person tjetër, me identitet të përcaktuar ose evident, me qëllim që t’i shkaktojë dëm nderit dhe autoritetit të tij, para personit të tretë shpalos ose transmeton fakte të pavërteta që janë të dëmshme për nderin dhe autoritetin e tij, ndërkaq e din ose e ka pasur për detyrë ta dijë dhe mund ta dijë se janë të pavërteta.” Si dhe atë se “Përgjegjësi për shpifje ekziston edhe nëse pohimi i pavërtetë përmban fakte të dëmshme për autoritetin e personit juridik, grupin e personave ose personin e ndjerë.” Nga kjo rezulton se që të ekzistojë shpifja duhet të përmbushen tre elemente: ekzistimi i qëllimit që të dëmtohet nderi dhe autoriteti, shpalosja e fakteve të pavërteta të cilat e ka pas për detyrë t’i dijë ose ka mundur t’i dijë se janë të 21  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

pavërteta, si dhe shpalosja e fakteve të tilla para personit të tretë. Nëse faktet e pavërteta shpalosen vetëm para personit, nderi i të cilit është cenuar, atëherë eventualisht mund të bëhet fjalë për ofendim por jo edhe për shpifje. Për shkak se pavërtetësia e fakteve është njëri nga elementet kryesor të shpifjes, personi i paditur duhet ta dëshmojë vërtetësinë e fakteve të shpalosura gjatë prononcimit të tij. Me përjashtim, barra e provës bartet nëse paditësit, po qe se ai/ajo është bartës i funksionit publik, me ç’rast funksionari ka detyrim ligjor të jep sqarim për faktet që kanë të bëjnë me funksionin publik nëse i padituri dëshmon se ka pasur shkaqe të bazuara për prononcimin e pohimit me interes publik. Gjithashtu, dëshmia e fakteve përjashtohet në përgjithësi edhe sa i përket jetës personale të paditësit, përveç në raste të veçanta të përcaktuara me nenin 9. Sipas Ligjit, nga gazetari i paditur, në procedurën për përgjegjësi për shpifje dhe ofendim, nuk mund të kërkohet ta zbulojë burimin e tij sekret të informatave për faktet për të cilat e ka për detyrë t’i dëshmojë. Gjykata mund të kërkojë zbulimin e informatave relevante për shkak të përcaktimit të vërtetësisë së informatës pa identifikimin e burimit. Megjithatë, nëse i padituri e refuzon këtë, refuzimi nuk mund të konsiderohet si pranim i fajit apo ai të jetë bazë për atë se i padituri nuk e dëshmoi vërtetësinë e fakteve. Para paraqitjes së padisë për kompensim të dëmit nga ofendimi dhe shpifja, Ligji përcakton masa për zbutjen e të njëjtës përmes kërkimit të faljes dhe tërheqjes publike të deklaratës konform medias dhe formatit në të cilin është bërë ofendi- mi dhe shpifja. Nëse ofendimi dhe shpifja janë bërë përmes mjeteve të informimit publik, i dëmtuari ka të drejtë të paraqes kërkesë për publikimin e përgjigjes, de- mantimit, ose korrigjimit. Kompensim të dëmit material për ofendim shqiptohet vetëm nëse kryerësi i ofen- dimit nuk ka kërkuar falje dhe nuk e ka tërhequr publikisht deklaratën ofenduese ose nëse e ka përsëritur ofendimin pas vendimit gjyqësor me të cilin ndalohet përsëritja e tillë. Lartësia e kompensimit në para për dëmin duhet të jetë propor- cional me dëmin e shkaktuar ndaj reputacionit të personit të dëmtuar dhe gjatë përcaktimit gjykata duhet t’i ketë parasysh të gjitha rrethanat e rastit, si dhe gjendjen pronësore të të paditurit. Kompensimi i dëmit material të dëshmuar mund të jetë me kompensim në para me dëmin e vërtetë dhe me fitimin e humbur. Kompensimi duhet të jetë proporcional me dëmin e shkaktuar dhe ta përfshi- jë dëmin e shkaktuar jomaterial ndaj nderit dhe reputacionit të personit të dëmtuar, si dhe dëmi i dëshmuar material si dëm i vërtetë dhe fitim i humbur. Gjatë përcaktimit të shumës së dëmshpërblimit në para, gjykata duhet t’i ketë parasysh të gjitha rrethanat e rastit, si dhe gjendjen pronësore të të paditurit. Si rrethana të veçanta gjykata duhet t’i merr parasysh rrethanat të cilat tregojnë për realizimin e dobisë materiale dhe dobisë tjetër të të paditurit. Për shkak të zvogëlimit të dëmit, i padituri mund të dëshmojë se ka kërkuar falje, ka ofruar falje ose në mënyrë tjetër ka bërë përpjekje serioze që t’i shmang pasojat e dëmshme të shpifjes.

22  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

Procedura sipas padisë për përcaktimin e përgjegjësisë për ofendim dhe shpifje dhe për kompensimin e dëmit, sipas dispozitave të këtij Ligji është urgjente. Nëse ofendimi ose shpifja është bërë përmes mjeteve të informimit publik, gjykata kompetente e ka për detyrë procedurën ta fillojë në afat jo më të gjatë se 30 ditë, nga dita e pranimit të padisë. Gjykata e ka për detyrë procedurën ta zbatojë pa prolongim, në afat të arsyeshëm, me sa më pak shpenzime dhe të pamundësojë çdo abuzim të të drejtave të cilat u takojnë palëve në procedurë. Ligji për qasje në informata me karakter publik43 rregullon kushtet, mënyrën dhe procedurën e realizimit të të drejtës për qasje të lirë në informata me karak- ter publik, të cilat i kanë në dispozicion organet e pushtetit shtetëror dhe organet e organizatat e tjera të përcaktuara me ligj, organet e komunave, organet e Qytetit të Shkupit dhe komunave të Qytetit të Shkupit, institucionet dhe shërbimet pub- like, ndërmarrjet publike, personat fizikë dhe juridikë të cilët kryejnë autorizime publike të përcaktuara me ligj (në tekstin në vazhdim: posedues të informatave). Ligji për veprimtari radiodifuzive44 e vë në pah rëndësinë e të drejtës së lirisë së mendimit dhe shprehjes, më saktë përmes ushtrimit të veprimtarisë radiod- ifuzive sigurohet liria e shprehjes dhe mendimit publik, liria e fjalës, paraqitjet publike dhe informimi publik.

2. GJUHA E URREJTJES Liria e shprehjes, në kontekstin e saj, mundëson shkëmbim idesh dhe plural- izëm që të realizohet pasuria e mendimit dhe përmes komunikimit të realizohet demokracia dhe diskursi politik. Prandaj edhe kufizimet e saj duhet të kalojnë përmes një filtri të rreptë me qëllim që e njëjta të mos rrezikohet apo abuzohet. Gjatë shqyrtimit të rasteve të kufizimit të lirisë së shprehjes mund të identifiko- hen raste kur një shprehje e caktuar mund t’u shkaktojë dëm qëllimeve të cilat janë të mbrojtura në mënyrë legjitime. Ky mekanizëm mundëson që të mos abu- zohet liria e shprehjes dhe të mos orientohet drejt të kundërtës së plotë të kësaj lirie, siç është gjuha e urrejtjes e cila është abuzimi më serioz i mundësisë së shprehjes. Gjuha e urrejtjes hap probleme të pakëndshme dhe komplekse për shoqëritë bashkëkohore, të cilat i janë përkushtuar respektit dhe kultivimit të pluralizmit kulturor dhe tolerancës. Rregullimi i çështjes së gjuhës së urrejtjes, në masë të madhe, është një fenomen i Luftës së Dytë Botërore. Të nxitur nga lidhjet ev- idente ndërmjet propagandës raciste dhe Holokaustit, më shumë marrëveshje ndërkombëtare, por edhe vende të veçanta, e apostrofuan gjuhën e urrejtjes si të papranueshme dhe në kundërshtim me të drejtat e mbrojtura me kushtetutë.

43 Ligji për qasje në informata me karakter publik (“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 13/2006; 86/2008 dhe 6/2010) 44 Ligji për veprimtari radiodifuzive ((“Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 100/2005; 19/2007; 103/2008; 152/2008; 6/2010; 145/2010; 97/2011; 13/2012 dhe 72/2013) 23  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

Debatet rreth gjuhës së urrejtjes sot, gjithnjë e më shumë, janë edhe reaksione të diskutimeve aktuale rreth migracionit në rritje, përkushtimit ndaj pluralizmit dhe respektimit të diversiteteve në demokracitë bashkëkohore kushtetuese.

2.1 Përkufizimi i gjuhës së urrejtjes Gjuha e urrejtjes nënkupton manifestim të urrejtjes ndaj një grupi të caktuar. Ajo përdoret që të ofendohet një person për shkak të përkatësisë racore, etnike, religjioze ose një grup tjetër të cilit i takon ai person. Gjuha e këtillë në përgjithë- si tenton ta gjykojë ose ta degjenerojë individin ose grupin ose të manifestojë mllef, urrejtje, dhunë ose përbuzje ndaj tyre. Ajo bart porosi për inferioritetin e anëtarëve të grupit në fjalë dhe gjykon, përçmon dhe është përplot me urre- jtje. Në të vërtetë, të gjitha deklinacionet raciste, ksenofobike, homofobike dhe të tjera, që kanë të bëjnë me deklinacione të shprehjes sulmuese të identitetit, mund t’i sublimojmë me nocionin gjuhë e urrejtjes. Përkufizimi i gjuhës së urrejtjes në mënyrë implicite është përcaktuar në Reko- mandimin nr. R (97) 20 të Komitetit të Ministrave të Këshillit të Evropës për “gju- hën e urrejtjes” nga viti 1997. Në Shtojcën e Rekomandimit theksohet se nocioni “gjuha e urrejtjes” duhet të kuptohet si një nocion i cili i përfshin të gjitha format e të shprehurit me të cilat përhapet, nxitet, promovohet ose arsyetohet urrejtja racore, ksenofobia, antisemitizmi ose forma të tjera të urrejtjes, të bazuara mbi mostolerancë, përfshirë edhe: mostolerancën e shprehur në formë të nacionaliz- mit dhe etnocentrizmit agresiv, diskriminimin dhe armiqësinë ndaj minoriteteve, migrantëve dhe personave me origjinë imigrante45. Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut në aktgjykimet e veta, që kanë të bë- jnë me gjuhën e urrejtjes, i referohet këtij përkufizimi të gjuhës së urrejtjes apo të kuptuarit e tij si gjuhë që i përfshin “të gjitha format e të shprehurit të cilat përhapin, nxisin, promovojnë ose arsyetojnë urrejtje të bazuar mbi mostoler- ancë”46. Për shembull, në rastin e Gündüz v. Turkey, Gjykata në mënyrë të drejt- përdrejtë i referohet Rekomandimit të Komitetit të Ministrave nga viti 1997 dhe përkufizimit të nocionit “gjuhë e urrejtjes” që e përmban ky instrument47. Kur bëjmë fjalë për nocionin gjuhë e urrejtjes duhet të theksohet se përkrah për- dorimit të shpeshtë të këtij nocioni, nuk ekziston një definicion i pranueshëm universal për të njëjtin. Nga debatet e ekspertëve dhe nga propozimet e shumta për këtë përkufizimin, mund të nxjerrim një përkufizim sintetik i cili, para së gjithash, do të jetë doktrinar: Gjuha e urrejtjes është një lloj i të shprehurit e cila është disejnuar që të promovojë urrejtje në bazë të racës, religjionit, përkatësisë etnike, origjinës kombëtare, gjinisë, orientimit seksual, prejardhjes klasore/sociale, pengesave

45 Rekomandimi nr. R (97) 20 të Komitetit të Ministrave të Këshillit të Evropës për “gjuhën e urrejtjes” http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/media/doc/cm/rec%281997%29020&expmem_EN.asp 46 Erbakan v. Turkey (Application no.59405/00), Judgment 6 July 2006, § 56. 47 Gündüz v. Turkey (Application no. 35071/97), Judgment 4 December 2003, § 22. 24  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

trupore ose mendore. ●● caku (targeti) i kësaj gjuhe mund të jetë një ose më shumë persona të cilët i takojnë një grupi i cili ka karakteristikë të veçantë; ose vet grupit ●● karakteristikë e mbrojtur është karakteristika/veçoria që e posedon një grup, si për shembull: “raca, religjioni, etniteti, nacionaliteti, orientimi seksual ose një faktor tjetër i përbashkët përcaktues i identitetit. Më saktësisht, gjuha e urrejtjes si koncept ka të bëjë me një spektër të të folurit negativ, duke u shtrirë nga gjuha e cila shpreh, nxitë, thërret ose promovon urre- jtje, deri në fjalë dhe epitete ofenduese, madje edhe (edhe pse është diskutabile) shembuj ekstrem të paragjykimeve, stereotipave dhe arbitrarizmit. Përveç gju- hës së drejtpërdrejtë, gjuha e urrejtjes përfshin edhe shumë forma të tjera të të shprehurit, si për shembull: ●● përdorimi publik i simboleve ofenduese (për shembull kunata/ balldëska); ●● manifestimi i tyre eksplicit në parada, protesta, paraqitje publike dhe ngjashëm; ●● ndezja e kryqeve (kjo është karakteristikë për klanin Kju Kluks në SHBA); ●● ndezja e flamujve; ●● shkrimi i grafikëve48; ●● ngjitja e pllakateve; ●● shpërndarja dhe diseminacioni i fletëpalosjeve me përmbajtje të tillë; ●● të shprehurit përmes TV dhe radio; ●● dhe kohëve të fundit, të shprehurit përmes Internetit.

2.2 Elemente të gjuhës së urrejtjes Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut në praktikën e vet zhvilloi disa ele- mente të gjuhës së urrejtjes: qëllimin, përmbajtjen, përkatësisht kontekstin e të shprehurit dhe pasojën e ndaluar49. ●● qëllimi i përhapjes së urrejtjes ndaj një grupi të caktuar. Gjuha e urrejtjes nënkupton shprehje prapa së cilës qëndron qëllimi për nxitje, promovim ose arsyetim të urrejtjes ndaj personave të cilët i takojnë një

48 Është interesante të ceket se përkundër gjuhës së urrejtjes e cila është evidente ekzistojnë edhe raste subtile të shprehjes së këtillë ofenduese. Përkatësisht, në derën e organizatës së LGBT kryerës të panjo- hur me spërkatës kishin shkruar: “Tremitë” që në shikim të parë nuk tingëllon si urrejtje kundër askujt, mirëpo ishujt Tremit ishin vendi në të cilët Musolini i syrgjynoste homoseksualët nga Italia. Ky toponim është shndërruar në gjuhë të urrejtjes kundër personave LGBT. 49 Shih, gjithashtu edhe Mirjana Llazarova Trajkovska, Analiza juridike e konceptit të veprës penale të urrejtjes dhe gjuhës së urrejtjes, OSBE, Poliesterdej, Shkup, 2012 25  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

grupi të caktuar (grup racor, religjioz ose etnik, komuniteti LGBT etj.). Qëllimi i këtillë për nxitje ose promovim të mostolerancës, racizmit, homofobisë, dhunës ose urrejtjes tjetër duhet të dallohet nga qëllimi për informim të publikut për çështje me interes të përgjithshëm (në rastin e Jersild v Denmark50 prezantimi dokumentar i organizatës raciste nuk është gjuhë e urrejtjes por e njëjta është bërë me qëllim që të prezantohet një dukuri sociale e cila është me interes të përgjithshëm për publikun e gjerë)51. ●● përmbajtja/konteksti i shprehjes konkrete. Vlerësimi nëse një shprehje konkrete paraqet gjuhë të urrejtjes varet si nga përmbajtja e asaj që është shprehur, ashtu edhe nga rrethanat konkrete të rastit, përkatësisht përveç përmbajtjes i rëndësishëm është edhe konteksti i shprehjes konkrete. Për shembull, a i jep deklaratat një politikan, gazetar, artist, qytetar i rëndomtë, në cilat rrethana, në cilin vend dhe në cilën kohë etj. ●● rezultate/pasoja të ndalura nga gjuha e urrejtjes. Gjuha e urrejtjes përveç që e cenon dinjitetin e personit/ave të cilit/cilës i adresohet, po ashtu është edhe gjuhë e cila ka aftësi që ta prish rendin dhe sigurinë publike ose të shkaktojë dhunë edhe atë si incidente momentale ose nxitje të dhunës ndërmjet grupeve përkatëse në shoqëri, ashtu edhe krimin nga urrejtja ndaj personave paraprakisht të targetuar me gjuhën e urrejtjes. Pasoja e ndaluar i përfshin konsekuencat e dëmshme shoqërore të shkaktuara me shprehjen e tillë, me ç’rast mjafton të nxitet urrejtja ndaj të tjerëve, edhe pse kanë munguar veprimet reale për shkaktimin e pasojave më të rënda52.

2.3 Karakteristika të mbrojtura Çështja e karakteristikave të mbrojtura është njëri nga aspektet kyç të konceptit të gjuhës së urrejtjes. Edhe pse nuk ekziston një përgjigje e saktë për atë se cilat karakteristika duhet të përfshihen dhe vendimi duhet të jetë në përputhje me nevojat e secilit shtet, megjithatë ekzistojnë faktorë të caktuar të cilët duhet të merren në konsideratë: - karakteristika të pandryshueshme ose fundamentale. Gjuha e urrejtjes i atakon aspektet e identitetit të personit të cilët janë të pandryshueshëm ose fun- damental për vetëqenien e personit. Karakteristikat e këtilla zakonisht janë të dukshme, si për shembull, raca ose ngjyra e lëkurës. Po ashtu, këto karakteristika duhet të funksionojnë si shenjë e identiteti grupor. Jo të gjitha karakteristikat e pandryshueshme ose fundamentale janë edhe shenjë të identitetit grupor. Për

50 Jersild v Denmark Application no.. 15890/89, Judgment 23 September 1994 51 Shih, gjithashtu edhe Mirjana Llazarova Trajkovska, Analiza juridike e konceptit të veprës penale të urrejtjes dhe gjuhës së urrejtjes, OSBE, Poliesterdej, Shkup, 2012 52 Ibid. 26  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

shembull, sytë e kaltër mbase janë karakteristikë e pandryshueshme të një per- soni, por njerëzit me sy të kaltër nuk e identifikojnë veten si grup e as të tjerët nuk i perceptojnë si grup, kështu që ngjyra e syve nuk është shenjë dalluese e identitetit grupor. - konteksti historik dhe shoqëror. Përcaktimi i karakteristikave mbrojtëse gjithashtu kërkon edhe të kuptuarit e historisë së represionit dhe diskriminim- it në shtetin konkret, si dhe problemet aktuale shoqërore të tij. Së këtejmi, në karakteristikat e mbrojtura duhet të përfshihen edhe ato karakteristika që kanë qenë bazë të diskriminimit ose shtypjes në të kaluarën dhe të atyre që janë bazë për incidentet aktuale ose bashkëkohore të diskriminimit ose shtypjes. Në rastin e shembullit paraprak, njerëzit me sy të kaltër nuk kanë histori të shtypjes dhe as që për momentin ballafaqohen me shtypje ose diskriminim, prandaj të shpre- hurit të cilin e targeton kjo karakteristikë nuk do/nuk mund të paraqes gjuhë të urrejtjes53. Sa i përket ndalimit të diskriminimit ekziston një listë e përgjithshme e karakter- istikave të mbrojtura të parashikuara me instrumentet nacionale dhe ndërkom- bëtare për mbrojtjen e të drejtave të njeriut: Për shembull, neni 14 i Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe neni 1 i Protokollit nr. 12 i Konventës Evropiane parashikojnë një listë të hapur dhe të pashtershme për karakteristikat e mbrojtura sa i përket ndalimit të diskriminim- it, si: gjinia, raca, ngjyra e lëkurës, gjuha, religjioni, përcaktimi politik ose ndonjë përcaktim tjetër, origjina kombëtare ose sociale, lidhja me minoritetin kombëtar, pronësia, lindja ose ndonjë status tjetër. Edhe pse Konventa, në listën e karak- teristikave të mbrojtura, në mënyrë eksplicite nuk e përmend orientimin sek- sual, pengesat fizike ose mendore ose moshën, Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut e ka aprovuar nenin 14 në lidhje me karakteristikat të cilat në mënyrë eksplicite nuk përmenden në të (për shembull, në lidhje me orientimin seksual, i këtillë është aktgjykimi nga 21 dhjetori i vitit 1999 në rastin e Salgueiro da Silva Mouta kundër Portugalisë). Neni 3 nga Ligji për parandalimin dhe mbrojtjen nga diskriminimi i RM-së po ashtu parashikon një listë të gjerë dhe të hapur të karakteristikave të mbrojtura, në të cilën bëjnë pjesë: seksi, raca, ngjyra e lëkurës, gjinia, përkatësia e grupit të margjinalizuar, përkatësia etnike, gjuha, shtetësia, origjina sociale, religjio- ni ose besimi fetar, lloje të tjera të bindjeve, arsimi, përkatësia politike, statusi personal ose shoqëror, pengesa mendore dhe trupore, mosha, gjendja familjare, statusi familjar ose martesor, statusi pronësor, gjendja shëndetësore ose cilado qoftë bazë tjetër që është parashikuar me ligj ose me marrëveshje të ratifikuar ndërkombëtare. Përndryshe, nga spektri i përgjithshëm i karakteristikave të mbrojtura, të para-

53 Lawrence, Frederick M., Punishing Hate: Bias Crimes under American Law, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 1999. Gjithashtu edhe në OSCE, Hate Crime Laws: A Practical Guide, Published by ODIHR, Warsaw, Poland, 2009, pp 38-39. 27  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

shikuara me instrumentet ndërkombëtare dhe nacionale për mbrojtjen e të dre- jtave të njeriut, nocioni/koncepti i gjuhës së urrejtjes ka të bëjë vetëm me disa prej tyre. Duke e marrë në konsideratë se gjuha e urrejtjes nënkupton deklina- cion racor, ksenofobik, homofobik dhe deklinacione të tjera që kanë të bëjnë me të shprehurin sulmues të identitetit, lista e karakteristikave të mbrojtura tek gju- ha e urrejtjes do të kufizohej në: ●● racën, ngjyrën e lëkurës, religjionin ose besimin fetar, përkatësinë etnike, origjinën kombëtare, shtetësinë, gjuhën ●● seksin, gjininë, orientimin seksual ●● pengesat trupore ose mendore ●● prejardhjen klasore/sociale Përkatësisht, siç e thamë më lartë, gjuha e urrejtjes targeton aspekte të identitetit të personit të cilat janë të pandryshueshme apo në ndonjë aspekt fundamental për të njëjtin. E këtillë është për shembull përkatësia e një kulture të caktuar. Edhe kjo bazë: përkatësia në një kulturë të caktuar shfrytëzohet si nocion-om- brellë që e shpjegon natyrën e karakteristikave të caktuara të identitetit, siç janë: raca, ngjyra e lëkurës, përkatësia etnike, feja, origjina kombëtare, shtetësia ose gjuha. Zbatimi i tyre rezulton me variacione dhe ato shpeshherë gërshetohen ose shfrytëzohen me alternime. Në karakteristikat e identitetit ose të mbrojtura bë- jnë pjesë edhe seksi, gjinia, orientimi seksual, prejardhja klasore/sociale (karak- teristike për shoqëri me histori të ndarjes klasore), si dhe pengesat trupore dhe mendore. Tek karakteristikat e mbrojtura të gjuhës së urrejtjes nuk bëjnë pjesë, për shem- bull: afiliacioni politik i personit ose bindja e tij politike, gjithashtu edhe pozi- ta e tij ekonomike ose pronësore, statusi martesor, arsimi dhe ngjashëm. Këto gjithsesi se mund të jenë bazë për diskriminimin e personit, mirëpo ofendimi mbi bazë të përkatësisë së një grupi të tillë (për shembull, anëtarësimi në parti politike) nuk do të paraqes gjuhë të urrejtjes. Kjo është kështu meqë këto kar- akteristika nuk funksionojnë si “shenja dalluese” të identitetit fundamental të personit dhe/ose nuk janë vazhdimësi e shtypjeve paraprake, përkatësisht nuk kanë histori paraprake të shtypjes.

28  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

Raste të gjuhës së urrejtjes nga praktika e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut Si manifestohet gjuha e urrejtjes? - Daniel Féret ka qenë anëtar i Parlamentit të Belgjikës dhe kryetar i par- tisë politike Front National-Nationaal Front në Belgjikë. Gjatë fushatës zgjedhore, nga ana e partisë së tij, janë shpërndarë disa lloje të fletush- kave të cilat kanë pasur slogan me këtë përmbajtje: “Kundërvihu Islam- izimit të Belgjikës”, “Ndërprite integrimin e rrejshëm politik” dhe “Dër- goi jo-evropianët e papunësuar në shtëpi”. Zotëri Féret u shpall fajtor për nxitje të diskriminimit racor. Ai u dënua me punë të dobishme sho- qërore dhe iu ndalua ushtrimi i funksionit parlamentar në periudhë prej 10 vitesh. Ai u ankua para Gjykatës Evropiane për shkeljen e të drejtës së tij të lirisë së shprehjes. Sipas mendimit të Gjykatës, komentet e z. Féret bartin përgjegjësi të qartë për shkaktimin e ndjenjës së mosbesimit, re- fuzimit ose madje edhe të urrejtjes ndaj të huajve, veçanërisht në mesin e publikut më pak të informuar. Mesazhi i tij, i dërguar në kontekstin elektoral, bart një jehonë të fortë dhe në mënyrë të qartë arrin të nxis urrejtje racore. Dënimi i tij nga autoritetet vendase është i arsyeshëm në interes të parandalimit të prishjes së rendit publik dhe mbrojtjes të të drejtave të tjerëve, pikërisht të anëtarëve të komunitetit imigrant. Gjykata konstatoi se nuk ka shkelje të nenit 10 (Féret kundër Belgjikës, ankesa nr. 15615/07, aktgjykim nga data 16 korrik 2009. - Denis Leroy, karikaturist, në njërën nga karikaturat e tij, të publikuara në një revistë javore në Baski, më 13 shtator të vitit 2001, e ka paraqitur sulmin e Qendrës Tregtare Botërore në Nju-Jork me tekstin: “Ne të gjithë ëndërrojmë për një gjë të këtillë...Hamasi e bëri”. Pasi që është dënuar me dënim në para për “aprovimin e terrorizmit”, z. Leroy u ankua para Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut për shkeljen e lirisë së të shprehurit të tij. Gjykata vlerësoi se përmes veprës së tij, ankimuesi e ka ekzagjeruar rrënimin e dhunshëm të Imperializmit Amerikan, ka shprehur mbështetje morale për kryerësit e sulmit të 11 Shtatorit, ka komentuar me aprovim për dhunën e kryer kundër mijëra qytetarëve dhe e ka përçmuar dinjitetin e viktimave. Edhe përkundrejt tirazhit të vogël të revistës, Gjykata vlerësoi se publikimi i karikaturës ka shkak- tuar një reagim të caktuar publik, reagim i aftë të shkaktojë dhunë dhe të ketë ndikim evident mbi rendin publik në Baski. Gjykata konstatoi se nuk ka shkelje të nenit 10 (Leroy kundër Francës, ankesa nr. 36109/03, aktgjykim nga data 2 tetor 2008). - në rastin e Vejdeland dhe të tjerëve kundër Suedisë, ankimuesit u shpallën fajtorë për shpërndarje, në një shkollë të mesme, të rreth 100 fletushkave, të cilat sipas gjykatave suedeze u vlerësuan si ofenduese

29  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

për homoseksualët. Ankimuesit i kanë shpërndarë fletushkat përmes organizatës së quajtur Rinia Kombëtare, duke i lënë brenda apo mbi dollapët e nxënësve. Fletushkat përmbanin informata dhe deklarata se homoseksualizmi është “prirje devijante seksuale”, ka “efekt destruktiv moral mbi strumbullarin e shoqërisë” dhe është përgjegjëse për përhap- jen e HIV-it dhe SIDA-s. Ankimuesit para Gjykatës thanë se qëllimi i tyre nuk ka qenë që të shkaktojnë përbuzje ndaj homoseksualëve si grup dhe theksuan se qëllimi i aktivitetit të tyre qenka të stimulojnë debat për mungesën e objektivitetit në sistemin arsimor në shkollat e Suedisë. Gjykata konstatoi se deklaratat e këtilla paraqesin pohime serioze dhe të dëmshme, madje edhe nëse ato nuk kanë qenë thirrje e drejtpërdre- jtë për akte të urrejtjes. Gjykata konkludoi se nuk ka shkelje të nenit 10 (Vejdeland dhe të tjerët kundër Suedisë, ankesa nr. 1813/07, aktgjykim nga data 9 shkurt 2012). - Pavel Ivanov shkruajti dhe publikoi një sërë artikujsh të cilët i për- shkruajnë hebrenjtë si burim të së keqes në Rusi. Ai i ka akuzuar për konspiracione kundër popullit rus, ndërkaq ideja e vërejtjeve të tij ka qenë e ndërthurur me antisemitizëm. Ai u shpall fajtor për nxitje të ur- rejtjes etnike, racore dhe fetare. Sipas Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut ankimuesi i cili përpiqet që në artikujt e tij të “nxisë urrejte ndaj popullit hebre” dhe e mbështet dhunën ndaj një grupi të caktuar etnik, nuk mund ta shfrytëzojë mbrojtjen e përcaktuar në nenin 10 të Konventës. Gjykata ankesën e tij e shpalli të papranueshme (Pavel Ivanov kundër Rusisë, ankesa nr. 35222/04, vendimi mbi pranueshmërinë nga data 20 shkurt 2007). - Mark Anthony Norwood në dritaren e apartamentit të tij vendosi një pllakat të kullave binjake të përfshira në flakë me fjalët: “Islami jashtë Britanisë – mbrojtja e popullit britanik”. Pllakati ishte i Partisë Kom- bëtare Britanike (PKB) anëtar i së cilës ka qenë Norwood. Si pasojë e kësaj ai, mes tjerash është akuzuar për armiqësi të rënduar ndaj grupit religjioz. Zotëri Norwood theksoi se me këtë është shkelur edhe e drejta e tij e lirisë së të shprehurit. Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeri- ut konstatoi se një sulm i këtillë i përgjithshëm dhe i vrazhdë kundër një grupi religjioz, duke e ndërlidhur grupin në tërësi me një akt serioz të terrorizmit, është në kundërshtim me vlerat e proklamuara dhe të garantuara me Konventën, sidomos toleranca, rendi dhe siguria sho- qërore dhe mosdiskriminimi dhe sipas kësaj z. Norwood nuk mund ta shfrytëzojë mbrojtjen e përcaktuar në nenin 10 të Konventës. Gjyka- ta, ankesën e tij e shpalli të papranueshme (Mark Anthony Norwood kundër Mbretërisë së Bashkuar, ankesa nr. 23131/03, vendim mbi pranueshmërinë nga data 16 nëntor 2004).

30  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

2.4 Identifikimi i gjuhës së urrejtjes Treguesit/indikatorët që kanë të bëjnë me paragjykimet paraqesin një ose më shumë fakte të cilët tregojnë se gjuha përkatëse mund të mbështetet në parag- jykime të atilla të cilat e klasifikojnë në kategorinë e gjuhës së urrejtjes. Këto indikatorë sigurojnë kritere objektive sipas së cilave mund të merret vendim për gjuhën e mundshme të urrejtjes. Megjithatë, indikatorët e poshtëtheksuar nuk janë numëruar në mënyrë taksative dhe as nuk janë theksuar si kushte të cilat duhet të përmbushen në mënyrë kumulative që një shprehje konkrete të identifi- kohet si gjuhë e urrejtjes. Për këto shkaqe ato i shfrytëzojmë si indikatorë të butë. Është me rëndësi të theksohet se nuk ekziston konsensus ndërmjet shteteve të rajonit të OSBE-së në lidhje me deklaratat e motivuara nga urrejtja ose paragjyki- mi. Disa vende i dënojnë vetëm ato forma të shprehjes të cilat paraqesin kërcënim të vërtetë dhe të drejtpërdrejtë të dhunës ndaj personit konkret. Në shumë vende të tjera ligjet e ndalojnë komunikimin verbal, të shkruar ose simbolik, i cili për- faqëson ose nxitë urrejtje të mbështetur mbi diskriminimin . Këto dallime mund të ndikojnë edhe në atë se cilët indikatorë do të shfrytëzohen në vendin konkret. Indikatorët e paragjykimeve janë të dobishëm për gjykatësit, prokurorët, mediat, gazetarët si edhe për organizatat civile gjatë analizës së asaj se një shprehje e caktuar a është gjuhë e urrejtjes. Pason një listë e indikatorëve për paragjykime e cila është e hapur dhe e cila është rezultat i elementeve të gjuhës së urrejtjes: Indikatorët e qëllimit: Indikatorët e “qëllimit” synojnë të përcaktojnë sa më objektivisht nëse gju- ha e urrejtjes ka për qëllim të ofendojë, nxisë dhunë, përçmojë ose në mënyrë tjetër të përbuzë një grup të caktuar njerëzish. Kjo do të mund të përcaktohet përmes mendimit të viktimës nga gjuha e urrejtjes, dëshmitarit të ngjarjes, si dhe përmes publikut më të gjerë (publiku profesional dhe/ose organizata civile). Kjo veçanërisht kur kemi të bëjmë me kategori vulnerabile ose të margjinalizuara, të cilat akoma nuk janë në situatë ta artikulojnë shkeljen që u është shkaktuar me gjuhën e urrejtjes. Një indikator të mundshëm mund të paraqesin dallimet (etnike, fetare, kom- bëtare, gjinore, etj.), të cilat ekzistojnë ndërmjet autorit të shprehjes dhe grupit të sulmuar, si dhe a ekziston një historik i dhunës dhe mostolerancës ndërmjet të dy grupeve. Kjo do të kishte një relevancë të veçantë nëse në kohën e inciden- tit me gjuhën e urrejtjes një person i caktuar është angazhuar në aktivitete për avancimin e grupit të cilit i takon (për shembull, gjatë Paradës së krenarisë, ko- muniteti LGBT shpeshherë është viktimë e gjuhës së urrejtjes).

Indikatorë të përmbajtjes/kontekstit Çdo fjalim detyrimisht interpretohet konform përmbajtjes së tij, por edhe në kontekstin në të cilin shprehet. Për këtë shkak çdoherë është e domosdoshme të vlerësohet konteksti në të cilin është realizuar shprehja. Gjuha e urrejtjes, e një 31  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

pjesëtari të grupit që është shumicë në shoqëri, rëndom krijon alarm më të madh sesa gjuha e urrejtjes së një pjesëtari të minoritetit vulnerabil dhe të diskrimin- uar. Mirëpo, gjuha e urrejtjes mund të manifestohet edhe nga një minoritet ndaj një minoriteti tjetër ose ndaj ndonjë grupi vulnerabil të shoqërisë. Për shembull, gjuha e urrejtjes të një pjesëtari të minoriteti të diskriminuar etnik e adresuar ndaj komunitetit gej ose popullatës LGBT, shpreh seksizëm, shovinizëm ose miz- ogjini. Zakonisht deklaratat dhe prononcimet e përfaqësuesve shtetëror (si dhe të për- faqësuesve politik me ndikim) kanë mbrojtje më të vogël krahasuar me shembujt e tjerë dhe më eksplicitë të gjuhës së urrejtjes të ndonjë grupi të margjinalizuar i cili nuk ka kredibilitet në shoqëri. Thënë shkurtimisht funksioni/pozicioni më i lartë shtetëror nënkupton edhe mbrojtje më të vogël sa i përket të shprehurit. Në këtë kontekst mjegullohet edhe kufiri ndërmjet deklaratave zyrtare të për- faqësuesve shtetëror dhe prononcimet që nuk janë dhënë në atë cilësi, ndërkaq tendenca është që të gjitha këto të kenë një relevancë të barabartë. Situata është e ngjashme edhe me krijuesit e tjerë të opinionit publik, si liderë opozitarë dhe udhëheqës fetar. Përveç shprehjes eksplicite të urrejtjes, gjuha e urrejtjes mund të paraqitet edhe në formë të mesazheve të koduara të cilët ndoshta edhe nuk shprehin ofendim eksplicit, por sido që të jetë janë disejnuar të shprehin urrejtje ndaj një grupi të caktuar. Si për shembull, mohimi i Holokaustit ose mohimi i të kaluarës e cila vë në pah shkelje serioze të të drejtave të njeriut të një komuniteti të caktuar. Për rrjedhojë, mohimi gjithashtu paraqet gjuhë të urrejtjes. Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut, në rastin e Garaudy kundër Francës , konstatoi se “mohimi i krimeve kundër njerëzimit është ... një nga format më serioze të shpifjes racore për hebrenjtë dhe të nxitjes së urrejtjes ndaj tyre”. Së këtejmi, me qëllim që për së afërmi të përcaktohet kuadri kontekstual, rel- evant është lokacioni ku është thënë gjuha e urrejtjes (në shtëpi mes miqve, në park para publikut të vogël, në Internet të aksesshëm për secilin ose në një mjedis inter-komunal dhe ngjashëm), në cilat rrethana paraqitet ai ose cili është konteksti i të shprehurit, për shembull, incidenti a ka ndodhur në një datë me rëndësi të veçantë (në ditën e festës kombëtare të grupit etnik, i cili është target- uar me gjuhën e urrejtjes; në prag të mbajtjes ose gjatë mbajtjes së gej paradës dhe ngjashëm). Indikatorë të pasojave/rezultateve të ndaluara Në këtë rast bëhet fjalë për slogan racist dhe nazistë në Internet (fjesbuk profil, bllogje dhe ngjashëm) me të cilët thërritet në dhunë ndaj pjesëtarëve të një grupi të caktuar etnik; slogan racist dhe brohoritje në fusha futbolli të cilat çojnë në incidente të dhunshme ndërmjet tifozëve; gjuha e urrejtjes ndaj komuniteteve të caktuara etnike në media të përcjella me incidente të dhunshme ndaj pjesëtarëve të atyre komuniteteve etnike, në shkolla, në mjetet e transportit publik dhe ng- jashëm.

32  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

2.5 Pasoja të dëmshme nga gjuha e urrejtjes Gjuha e urrejtjes shkakton dëm të madh si ndaj një individi konkret, përkatësisht grupi të cilit i adresohet, ashtu edhe ndaj shoqërisë në tërësi. Gjuha e urrejtjes shkakton dhimbje emocionale dhe psikike tek viktimat, ndikon mbi mobilizimin shoqëror dhe prosperitetin gjatë punës: përgjigjet psikike të këtyre sulmeve verbale përbëhen nga ndjenja e përçmimit, izolimit, urrejtjes së vetvetes dhe dyshimit ndaj vetvetes. Personi i afektuar mund të reagojë duke e kërkuar shpëtimin në alkool, drogë ose në lloje të tjera të sjelljes antisociale. Në mënyrë plotësuese, përçmimi tek personi mund të manifestohet me simptoma të atilla shoqërore si qasje ndaj të qenit prind, qasje e cila fëmijës ia zvogëlon vetëbesimin dhe e konfirmon pritshmërinë e mossuksesit shoqëror. Këto simpto- ma mund të rezultojnë nga përçmimi që e përmban gjuha e urrejtjes. Gjuha e urrejtjes e cenon “tregun e ideve”, mjedisin arsimor dhe idealin e bara- zisë – trajtimin e barabartë dhe parimin e mosdiskriminimit që janë fondamen- tale për çdo shoqëri demokratike: gjuha e urrejtjes nuk bart me vete domethënie tjetër përveç qëndrimit për mosbarazi esenciale ndërmjet njerëzve, ajo është një formë e përjashtimit shoqëror dhe politik, deklaratë e armiqësisë ndaj një pjese të qytetarëve në shoqëri. Gjuha e urrejtjes në mënyrë potenciale çon drejt krimit nga urrejtja, ndërkaq gjithashtu mund të çojë edhe në drejtim të gjenocidit: kur një grup i caktuar do të përçmohet ose do të degjenerohet dhe me gjuhën e këtillë do të mbahet jashtë “komunitetit të të barabartëve”, pastaj ajo lehtësisht mund të bëhet objekt i sul- meve fizike dhe dhunës. Po ashtu, klasifikimi ose simbolizimi i mbështetur mbi gjuhën është njëri nga hapat e matshëm drejt gjenocidit . Gjuha e urrejtjes ka ndikim të dëmshëm mbi rendin dhe sigurinë shoqërore dhe mbi kualitetin e jetës së shoqërisë: duke i bërë anëtarët e komunitetit të viktimi- zuar si frikacakë, të hidhëruar dhe të dyshimtë ndaj grupeve të tjera dhe ndaj strukturës së fuqisë e cila do të duhet t’i mbronte – kjo gjuhë ka kapacitet në mënyrë serioze ta dëmtojë strukturën shoqërore dhe t’i ndajë komunitetet.

3. DALLIMI I GJUHËS SË URREJTJES NGA KONCEPTET E PËRAFËRT

3.1 Gjuha e urrejtjes dhe diskriminimi Inkriminimi i gjuhës së urrejtjes në përgjithësi ndërlidhet me racizmin, ksen- ofobinë, antisemitizmin, shovinizmin, homofobinë, etj. si edhe me konceptin e diskriminimit. Diskriminimi duhet të kuptohet si një veprim ndryshe ndaj personit/grupit në 33  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

situata të ngjashme të bërë pa arsye objektive ose të justifikueshme. Koncepti i diskriminimit, domethënë, i referohet trajtimit më pak të favorshëm të personit sipas ndonjë baze të ndaluar, si prejardhja racore ose etnike, gjinia etj. ndërkaq, gjuha e urrejtjes si e gjuhë që përhap urrejtje, mund të përmbajë veprimin thirrjen ose nxitjen e diskriminimit, ndërkaq po ashtu edhe vetë gjuha e urrejtjes mund të paraqes/nënkuptojë/ të trajtohet si diskriminim. Për shembull, në rastin Aksu kundër Turqisë Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut duke vlerësuar se a ek- zistojnë elemente që rasti të shqyrtohet nga aspekti i ndalimit të diskriminimit, përcaktonte nëse publikimet përkatëse përfshinin shprehje dhe vërejtje me të cilat manifestohen ndjenja anti-rome dhe kishin “qëllime diskriminuese ose pasoja të tilla”. Kjo do të thotë se në luftën kundër gjuhës së urrejtjes, në kontekst kombëtar, në mënyrë efektive mund të përdoren edhe dispozitat e Ligjit për parandalimin dhe mbrojtjen nga diskriminimi nga viti 2010, më konkretisht: neni 9 i cili ndalon thir- rje dhe nxitje të diskriminimit dhe neni 7 i cili ndalon veprime që shqetësojnë dhe përçmojnë, e që paraqet cenim të dinjitetit të personit ose të grupit të personave që rezulton nga baza diskriminuese dhe që ka për qëllim ose si rezultat cenimin e dinjitetit të një personi të caktuar ose krijimin e një mjedisi, qasjeje ose praktike kërcënuese.

3.2 Gjuha e urrejtjes dhe krimi nga urrejtja Me nocionin krim nga urrejtja nënkuptojmë vepra penale në të cilat kryerësi është i motivuar nga paragjykimet ndaj një grupit që është pjesëtar i viktimës, me fjalë të tjera, ndaj racës, etnitetit, religjionit dhe ngjashëm të identitetit të viktimës dhe ng- jashëm. Që një vepër penale të shpallet si krim nga urrejtja e njëjta duhet t’i përm- bajë që të dy elementet (baza e veprës penale dhe motivimi arbitrar për kryerjen e saj). Për dallim nga krimi i urrejtjes, gjuha e urrejtjes, si gjuhë e cila përçmon ose degradon mbi një bazë të caktuar është manifestim i cili është i ndaluar për shkak të përmbajtjes konkrete, por vetë manifestimi nuk do të ishte vepër penela pa këtë përmbajtje të ndaluar. Sipas kësaj, gjuhës së urrejtjes i mungon elementi i parë esencial i krimit nga urrejtja, përkatësisht baza e veprës penale (në rast se hiqet motivi ose përmbajtja me paragjykim, nuk do të ketë vepër penale). Nxitja e drejtpërdrejtë dhe e tërthorë e veprës penale zakonisht është e ndaluar. Aty ku do të shfaqet një nxitje e këtillë me motivim nga paragjykimi një gjë e tillë duhet të karakterizohet si krim nga urrejtja, sepse ekziston baza e veprës penale . Sido që të jetë, gjuha e urrejtjes mund të paraqes provë për krim të kryer nga ur- rejtja. Me fjalë të tjera, gjuha raciste ose gjuha me paragjykime, gjatë ose pas ve- prës penale, mund të paraqes provë për motivin e kryerësit dhe zakonisht është pjesë e hetimit të krimit nga urrejtja. Për shembull, këto do të ishin ofendime mbi bazë etnike, të cilave u kanë paraprirë ose e ka shoqëruar sulmi fizik ose shkrimi i grafikëve me përmbajtje raciste në objekt fetar i cili është dëmtuar. Në raste të këtilla ofendimet dhe grafikët janë provë për motivin e paragjykimit, sulmit, për- katësisht vandalizmi në këtë rast do të trajtohet si krim nga urrejtja. 34  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

3.3 Gjuha e urrejtjes dhe ofendimi e shpifja Gjuha e urrejtjes ndalohet për shkak të cenimit që e bën. Ajo, para së gjithash, e cenon dinjitetin e individit si pjesëtar i grupit. Ndërkaq, cenimi i dinjitetit të indi- vidit mund të karakterizohet thjesht si ofendim dhe shpifje. Në përputhje me Ligjin për përgjegjësi civile për ofendim dhe shpifje nga vitit 2012, ofendimi ekziston atëherë kur personi me qëllim që të përçmojë, me deklaratë, sjellje, publikim ose në mënyrë tjetër do të shpreh për një person men- dim përçmues, me të cilin cenohet nderi dhe autoriteti i tjetrit. Ndërkaq, shpifja nënkupton se një person, me qëllim që ta dëmtojë nderin dhe autoritetin e tij, para një personi të tretë, paraqet ose përhap fakte të pavërteta, të cilat janë të dëmshme për nderin dhe autoritetin e personit tjetër, ndërkohë që e din ose e ka për detyrë ta dijë se janë të pavërteta . Kategori e mbrojtur me Ligjin për përgjegjësi civile për ofendim dhe shpifje janë personat fizikë, personat juridikë, grup i personave dhe person i ndjerë, ndërsa gjatë gjuhës së urrejtjes mbrohet një karakteristikë e cila e përcakton vetë grupin apo ndalohet mohimi i e një ngjarje e cila ka/ka pasur ndikim të konsiderueshëm mbi karakteristikën e vet grupit (mohimi i Holokaustit ose ndonjë ngjarje tjetër e këtij lloji). Ofendimi dhe shpifja janë e keqe shoqërore për shkak të dëmit që ia shkaktojnë të ofenduarit në sytë e të tjerëve. Ata e dëmtojnë statusin e tyre shoqëror dhe e dëmtojnë reputacionin e tij. Për dallim nga ofendimi dhe shpifja, gjuha e urrejtjes e përçmon individin, për shkak të ndonjë karakteristike të caktuar e cila nuk gux- on të perceptohet si e papranueshme në shoqëri (raca, gjinia, përkatësia etnike, religjioni), që do të thotë – vetë-respektimi i saj është shkelur. Në rastet kur, për shembull, një person do të deklarojë publikisht se ndonjë per- son tjetër është i pandershëm, jointeligjent ose i pamoralshëm, personi tjetër me këtë deklaratë është ose mund të ofendohet, por kur të gjitha këto të dhëna pub- like do të lidhen me karakteristikat e identitetit të tij (si për shembull: përkatësia etnike, gjinia ose orientimi seksual) ai person është ofenduar në një mënyrë të ndryshme, me fjalë të tjera, ai person është poshtëruar. Situatë identike haset edhe tek dallimi midis gjuhës së urrejtjes dhe shpifjes. Kur një person do të shpreh për një person tjetër fakte të pavërteta, përpara per- sonave të tretë, kjo mund të jetë shpifje, por nëse ato fakte të pavërteta kanë për qëllim ta deskriditojnë sa i përket natyrës së tij inherente, atëherë bëhet fjalë për gjuhë të urrejtjes. Përkatësisht, është e vërtetë se me gjuhën e urrejtjes mund të ofendohet/t’i bëhen shpifje një personi konkret. Megjithatë, ai nuk është ofenduar si individ i veçantë, por si anëtarë i një komuniteti konkret, me të cilin ndajnë karakteristika të caktuara të identitetit. Kjo quhet “refuzim me ndërmjetësim” – domethënë jo refuzim i drejtpërdrejtë në fytyrë, por refuzim e grupit pjesëtar i së cilit është personi, ndërkaq i cili e përcakton mënyrën në të cilin personi e formëson jetën

35  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

e tij si qenie njerëzore. Ai i shndërron komponentët kyç të qenies së tij si: gjinia, raca ose kultura, në objekte të përbuzjes dhe sulmit. Së këtejmi, për rrjedhojë lind cenimi i dinjitetit ose përçmimit të cilat i shkakton gjuha e urrejtjes. Domethënë, refuzohet mënyra në të cilën personi e prezanton veten e tij si njeri. Dhe me këtë, refuzohet si njeri. Këto dallime midis gjuhës së urrejtjes dhe ofendimit e shpifjes, tërheqin me vete edhe dallime në mbrojtjen gjyqësore dhe përcaktimin e kompensimit të dëmit. Për dallim nga ofendimi dhe shpifja, të cilat kanë trajtim juridik civil, gjuha e urrejtjes ka trajtim juridik penal, e cila nënkupton edhe manifestim të gjykimit shoqëror të mostolerancës racore, fetare, etnike dhe formave të tjera të mostol- erancës. Përkatësisht, inkriminimi/rregullimi penal jo vetëm që e tregon kufirin midis asaj që e është lejuar dhe e ndaluar, por në të njëjtën kohë vë në pah se çka është ajo që gjykohet në shoqëri dhe çka është ajo që pranohet. Trajtimi penal-ju- ridik i gjuhës së urrejtjes dërgon mesazh se barazia dhe respektimi i dallimeve kulturore dhe dallimeve të tjera (të identitetit) bëjnë pjesë në vlerat më të larta të shoqërisë.

3.4 Gjuha e urrejtjes dhe interneti Interneti u shndërrua në një front për përhapjen e urrejtjes. Anonimiteti dhe mo- biliteti, të cilët i siguron ky mjet komunikimi, e bëri të lehtë shprehjen e urrejtjes në një hapësirë të gjerë dhe abstrakte, e cila është jashtë fushës së aplikimit tradi- cional të së drejtës. Megjithatë, mesazhi i urrejtjes mund të arrijë tek miliona njerëz përmes rrjetit i cili, grupeve të ndryshme paraprakisht të fragmentizuara në mënyrë plotësuese u mundëson të lidhen duke gjeneruar ndjenjën e komu- nitetit dhe identitetit të përbashkët. Në përpjekjet për luftimin e urrejtjes në Internet, Këshilli i Evropës në vitin 2001 e miratoi Konventën për Krimin në Fushën e Kibernetikës, e cila është marrëvesh- je e parë multilaterale e cila angazhohet për luftimin e krimit të kryer kibernetik dhe rritjen e bashkëpunimit midis shteteve, duke i harmonizuar ligjet kombëtare dhe teknikat hetimore. Në vitin 2003 Këshilli i Evropës miratoi edhe Protokollin e posaçëm për gjuhën e urrejtjes në Internet qëllimi i të cilit është i dyfishtë: 1) të harmonizohet e drejta penale në luftën kundër racizmit dhe ksenofo- bisë në Internet, dhe; 2) të avancohet bashkëpunimi ndërkombëtar në këtë fushë. Sipas këtij Protokolli, si material racist dhe ksenofobik konsiderohet: çdo mate- rial i shkruar, çdo fotografi ose çdo prezantim tjetër të ideve dhe teorive të cilat përfaqësojnë, promovojnë ose nxisin urrejtje, diskriminim ose dhunë kundër individit ose grupit të individëve, të bazuara në: racë, ngjyrë, paraardhës ose prejardhje kombëtare apo etnike, si dhe religjioni nëse përdoret si pretekst për cilindo qoftë nga këta faktorë. Sipas këtij Protokolli, gjuha e urrejtjes në Internet nënkupton: 36  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

●● kërcënim të motivuar racist ose ksenofobik përmes sistemit kompjuterik ●● ofendim të motivuar racist ose ksenofobik përmes sistemit kompjuterik ●● mohim, minimizim i madh, aprovim ose justifikim të gjenocidit ose krimit kundër njerëzimit.

3.4.1. Obligimet dhe përgjegjësitë e internet provajderëve për përmbajtjet e personave të tretë Një çështje me rëndësi të veçantë në debatin për rregullimin e gjuhës së urrejtjes on-lajn është obligimi dhe përgjegjësia e internet provajderëve për përmbajtjet e personave të tretë të vendosura në shërbimet e tyre. Në këtë drejtim, në aktgjy- kimin e paradokohshëm të datës 10 Tetor, miratuar nga Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut Delfi AS kundër Estonisë është me rëndësi të veçantë, sepse kjo në masë të konsiderueshme devijon nga kjo qasje, që i përmbajnë direktivat për tregtim elektronik dhe vë një barrë më të madhe të përgjegjësisë mbi provajderët e internetit, madje edhe në rastet kur e aplikojnë mekanizmin njoftim dhe shmangie. Më 10 Tetor të vitit 2013, Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut shqiptoi aktgjykim në rastin Delfi AS kundër Estonisë (nr. 64569/09), rasti në lidhje me përgjegjësinë e portalit për lajme, Delfi AS për komentet e personave të tretë, të publikuara në këtë ueb-faqe. Gjykatat në Estoni kanë konstatuar se Delfi AS ka pasur kontroll redaktuese mbi seksionin për komente në faqen e tij për lajme dhe është dashur t’i pengojë dhe të mos i publikojë komentet evidente të paligjshme, pa marrë parasysh faktin se Delfi AS i kishte hequr komentet menjëherë sapo ishte njoftuar për to. Me një aktgjykim unanim, Këshilli i seksionit të parë të KEDNJ konkludoi se kon- statimet e gjykatave vendase janë restrikcion i arsyeshëm dhe proporcional i lir- isë së shprehjes së Delfi-t Gjykata konkludoi se nuk ekziston shkelje e nenit 10 të KEDNJ dhe e mbështeti arsyetimin e gjykatave vendase. Nuk është e kontestueshme se komentet, të cilët janë publikuar nga ana e lex- uesve kanë qenë ofenduese, po madje edhe të paligjshme. Gjithashtu, nuk është kontestuar fakti se kompania aplikante i ka hequr menjëherë komentet “ofen- duese”. Çështja kryesore konsiston me atë se përgjegjësia civile e Delfi-t për ko- mentet ofenduese a paraqet ndërhyrje joproporcionale në të drejtën e tij për li- rinë e shprehjes. Duke e shqyrtuar këtë çështje, Gjykata fillimisht e kontrolloi kontekstin e komenteve. Edhe pse Gjykata ka vënë në pah faktin se lajmet kanë qenë të balancuara dhe kishin të bëjnë me çështje të interesit publik, konsideroi se Delfi “është dashur të vërejë se mund të shkaktojnë reagime negative kundër shpedicionit dhe menaxherëve të tij” dhe se ka ekzistuar “rrezik më i madh sesa zakonisht se komentet negative mund t’i kalojnë kufijtë e kritikës së pranueshme dhe ta arrijnë nivelin e ofendimit të pamerituar ose gjuhës së urrejtjes”. Në për- puthje me këtë që u tha, Gjykata ka konkluduar se Delfi ka bërë përkushtim të veçantë që t’i shmanget përgjegjësisë. Më tej, Gjykata i ka analizuar hapat e ndërmarrë nga ana e kompanisë aplikante 37  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

në mënyrë që të përballet me komentet e lexuesve. Në veçanti, Gjykata ka cekur se Delfi ka pasur sistem të njoftimit dhe heqjes, si dhe filtër automatik të bazuar në fjalë kyç “vulgare”. Por, Gjykata ka konstatuar se filtri është treguar “i pam- jaftueshëm për pengimin e shkaktimit të dëmit të personave të tretë”. Edhe pse sistemi i njoftimit dhe heqjes është i lehtë për përdorim – nuk nevojitet asgjë më shumë sesa një shtypje e butonit për njoftim dhe komentet do të ishin hequr menjëherë pas njoftimit të pranuar, komentet kanë qenë të arritshme për pub- likun edhe 6 javë. Gjykata konsideron se kompania aplikante “ka qenë në pozitë që ta dijë tekstin e publikuar, ta parashikonte natyrën e komenteve për tekstin që do të shkaktoheshin nga teksti dhe mbi të gjitha është dashur të ndërmarrin masa teknike ose manuale me qëllim që t’i pengonin këto deklarata ofenduese që të njëjtat të bëhen të arritshme për publikun”. Për shkak të faktit se autorët e vërtetë nuk mund t’i ndryshojnë ose t’i shlyejnë komentet e tyre, pasi ti kenë pos- tuar në portalin e lajmeve të Delfit, Delfi në mënyrë efikase e ka pasur kontrollin e plotë mbi publikimin e komenteve edhe pse këtë kontroll nuk e ka praktikuar deri në fund. Gjykata ka cekur se Delfi kishte fituar lehtësim nga ana e gjykatave vendase për atë se si ta sigurojë mbrojtjen e të drejtave të palëve të treta. Në të vërtetë, gjykatat vendase nuk kishin parashikuar para regjistrimin e përdoruesve ose rregullimin paraprak të komenteve. Në vend të kësaj, ata kishin shqiptuan gjobë në lartësi prej 320 euro, ndërkaq duke e marrë parasysh pozitën e Delfit, si Internet portali më i madh për lajme në Estoni, “në asnjë rast” nuk është disporporcionale. Në fund, Gjykata ka konstatuar se do të ishte joadekuate që barra të vihej mbi pa- ditësit, ata t’i zbulojnë autorët e komenteve anonime. Duke lejuar që komentet t’i postojnë përdorues të paregjistruar, Delfi ka parashikuar përgjegjësi të caktuar për ta. Gjykata më tej ka cekur se “përhapja e internetit dhe mundësia – ose për disa qëllime edhe rreziku se informata sapo të bëhet publike do të mbetet pub- like dhe do të qarkullojë përgjithmonë, bën thirrje për kujdes”. Sipas Gjykatës, de- tyrë sfiduese është të identifikohen dhe të hiqen komentet ofenduese, në numrin më të madh të rasteve, përfshirë këtu edhe aplikantin. Kjo do të ishte akoma më e vështirë për personin e dëmtuar potencial, për të cilin do të ishte më pak e bes- ueshme se do të posedonte resurse për ndjekjen e vazhdueshme të internetit”. Gjykata konkludoi se nuk ekziston shkelje e Nenit 10 nga Konventa. Edhe pse aktgjykimi nuk ndikon mbi pozitën që Internet provajderët e kanë si ndërmjetësues, sipas Direktivës së Këshillit të Evropës për Tregti Elektronike, për shkak se ata, si të tillë, nuk merren me këtë çështje, në shumë mjedise shkak- ton reagime mjaft larmishme. Arsyeja për këtë polemikë qëndron në faktin se ky rast paraqet precedent për raste të tjera të kësaj natyre, të cilët përfshijnë komente në ueb-faqe dhe tejkalimin e balancit në lidhje me lirinë e shprehjes dhe përgjegjësitë e internet provajderëve si ndërmjetësues. Mbetet të shihet nëse ky aktgjykim do të konfirmohet edhe në Kolegjin e Dhomës së Madhe ose i njëjtë do të ndryshohet.

38  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

4. Ndëshkimi i gjuhës së urrejtjes Ndëshkimi i gjuhës së urrejtjes është i ndryshëm në shtrirjen e tij. Derisa disa ju- ridiksione e dënojnë gjuhën e cila nxit urrejtje ose ofendon grupe të caktuara, të tjerat kanë të bëjnë me ndalimin e gjuhës/shprehjes së urrejtjes, të cilat mohojnë nderin dhe dinjitetin e një personi ose një kombi të tërë. Në legjislacionin vendas ekzistojnë dispozita të cilat e kriminalizojnë gjuhën e ur- rejtjes për shkak të përmbajtjes së saj të veçantë. Ndalimet ndëshkuese-juridike të gjuhës së urrejtjes fokusohen në inkriminimin e keqpërdorimit të lirisë së të shprehurit që konsiston me nxitjen e dhunës ose shkeljen e lirive dhe të drejtave të barabarta të të tjerëve ose shprehjen e sjelljes diskriminuese ndaj të tjerëve. Në përputhje me Kodin Penal, gjuha e urrejtjes kriminalizohet në kushte speci- fike. Përkatësisht, neni 417, paragrafi 3 përcakton: “Ai që përhap ide për superioritetin e një race mbi tjetrën ose propagandon urrejtje racore ose nxit diskriminim racor, do të dënohet nga gjashtë muaj bur- gim deri në tre vjet.” Dispozita e cila e inkriminon gjuhën e urrejtjes përmes sistemit kompjuterin për- caktohet në nenin 394-g “Ai i cili përmes sistemit kompjuterik përhapë në publik material të shkruar racist dhe ksenofobik, fotografi ose prezanton ide apo teori të tjera të cilat ndihmojnë, promovojnë ose nxisin urrejtje, diskriminim ose dhunë, kundër çdo personi ose grupi, mbi bazë të racës, ngjyrës së lëkurës, prejardhjes kombëtare ose etnike, si dhe besimit fetar, do të dënohet me dënim me burgim nga një deri në pesë vjet“. Disa elemente të gjuhës së urrejtjes mund të gjenden në mënyrë shtesë në nenin 179 dhe nenin 319 të Kodit Penal. Më konkretisht, neni 179 përcakton se: “Ai i cili me qëllim të përbuzjes, publikisht do ta ekspozojë në poshtërim pop- ullin maqedonas dhe pjesëtarët e bashkësive të cilët jetojnë në Republikën e Maqedonisë, do të dënohet me dënim me para.” Ndërkaq neni 319 përcakton “(1) Ai i cili me dhunë, keqtrajtim, rrezikim të sigurisë, shfaqje të përbuzjes ndaj simboleve nacionale, etnike ose fetare, me dëmtimin e sendeve të të tjerëve, me përdhosjen e monumenteve, varreve ose në mënyrë tjetër do të shkaktojë ose do të nxisë urrejtje nacionale, racore ose fetare, përçarje dhe mostolerancë, do të dënohet me dënim me burgim nga një deri në pesë vjet. (2) Ai i cili, veprën nga paragrafit 1 e kryen me abuzimin e pozitës ose autor- izimit ose nëse për shkak të atyre veprave kanë ndodhur trazira dhe dhunë ndaj njerëzve ose dëm pronësor të përmasave më të mëdha, do të dënohet me burgim nga një deri në dhjetë vjet.” 39  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

Ligji për parandalimin dhe mbrojtjen nga diskriminimi nga viti 2010 ndalon ve- primin shqetësues dhe përçmues i cili paraqet shkelje të dinjitetit të personit ose të grupit të personave, që rezulton nga baza diskriminuese dhe e cila ka për qëllim ose rezultat shkeljen e dinjitetit të një personi të caktuar ose krijimin e mjedisit, qasjes ose praktikës kërcënuese (neni 7); thirrje dhe nxitje të diskri- minimit (neni 9). Ligji përcakton në hollësi se sjellje dhe veprim diskriminues do të konsiderohet edhe çdo sjellje aktive ose pasive e çdo personi nga ana e autoriteteve publike, si dhe nga ana e personave juridikë dhe fizikë nga sektori privat dhe publik në jetën publike, i cili ekspozon ndonjë person në pozitë të padrejtë dhe degraduese në krahasim me personat e tjerë në situatë të njëjtë, bazuar në cilëndo qoftë bazë të diskriminimit (neni 5, paragrafi 4). Gjithashtu, Ligji për veprimtari radiodifuzive nga viti 2005 ndalon në pro- gramet e radiodifuzerëve, si dhe në programet që ritransmetohen përmes rr- jeteve komunikuese, programe të cilat drejtohen kah nxitja e mostolerancës dhe urrejtjes nacionale racore, gjinore dhe fetare (neni 69).

5. MEDIAT DHE GJUHA E URREJTJES Në vitin 1978 UNESKO e miratoi Deklaratën për Parimet Themelore në lidhje me kontributin e mediave për përforcimin e paqes dhe mirëkuptimit ndërkombëtar, për avancimin e të drejtave të njeriut dhe për kundërshtimin e racizmit, aparthe- jdit dhe nxitjes së luftës . Pozicioni autonom dhe i fuqishëm i mediave, si kanal i vetëm dhe absolut institucional për komunikim shoqëror, mediat i vendosin si temë prioritare kur bëhet fjalë për gjuhën e urrejtjes. Mediat nuk mund t’i kuali- fikojmë si kreatorë të gjuhës së urrejtjes, por ato janë instrument, kanal dhe mjet për përhapjen e së njëjtës. Ato, gjithashtu, mund të krijojnë kontekst, situata dhe klimë të volitshme për përhapjen e urrejtjes ose estetizimin e të njëjtës. Sistemi mediatik gjithnjë e më shumë bëhet njëri nga kriteret e demokracisë së një shoqërie, përdorimit dhe mbrojtjes së të drejtave të njeriut. Se si është ven- dosur sistemi mediatik në një shtet, varet edhe nga standardet profesionale dhe kushtet e veprimit të medias, por është shumë e rëndësishme edhe kultura medi- atike e cila varet drejtpërdrejtë edhe nga kultura politike. Analizat dhe debatet rreth demokratizimit të sistemeve mediatike janë të orien- tuara në dy drejtime: strukturimin e sistemeve mediatike dhe keqpërdorimin e komunikimeve përmes mënyrave dhe teknikave me të cilat formohet dhe krijo- het opinioni publik dhe të kuptuarit e qytetarëve me qëllim të fitimit dhe ruajtjes së pushtetit.

Qëllimet strategjike të tipit evropian të sistemit mediatik janë: ●● sistemi mediatik i mbështetur në qendrën kualitative radiodifuzive publike;

40  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

●● pluralizmi i mediave; ●● garancia e pavarësisë së mediave; ●● inkorporomi i standardeve në profesionin e gazetarisë, përkatësisht profesionalizimi dhe intelektualizmi i gazetarit. Në legjislacionin, i cili i rregullon mediat, ligjvënësit mund të parashikojnë trupa nacional për monitorim, siç janë: Këshillat për shtyp ose media, me të cilët do të rregullohen çështjet e mediave, ndërkaq të cilat zakonisht përbëhen nga ekspertë dhe/ose përfaqësues të shoqërisë civile. Në mënyrë që të rregullohet sistemi me- diatik doemos duhet të vendosen standarde për kualitet, si dhe të mbështetet dhe stimulohet konkurrenca. Shteti mund të kërkojë licenca të caktuara, të cilat duhet të lëshohen në bazë të mosdiskriminimit. Zbatimi i monitorimit nga ana e shtetit duhet të realizohet përmes më shumë mekanizmave. Organizatat profesionale, si Federata Ndërkombëtare e Gazetarëve, Instituti Ndërkombëtar për Shtyp dhe Asociacioni Ndërkombëtar i Botuesve, kanë infor- mata gjithëpërfshirëse për gjendjen me lirinë e mediave në shtete dhe rajone të ndryshme të botës dhe i mbështesin anëtarët e tyre kundër kufizimeve. Po ashtu, ata vëmendje të veçantë u përkushtojnë situatave ku këto liri lihen pasdore në mënyrë që të lancohen fushata ose aksione të shpejta ankimuese dhe të përga- tisin raporte për probleme të caktuara, si koncentrim dhe transparencë media- tike sipas lirisë së rregullimit informatikë ose korrupsionit. Në këtë segment, ata mbështeten nga organizatat civile, të cilat janë të specializuara për lirinë e shtyp- it dhe media, si organizata e përmendur në “Nenin 19” për raportues pa kufij, si dhe organizatat joqeveritare të cilat si fushë interesi dhe të punës i kanë të dre- jtat universale të njeriut, siç është Amnesty International, International Council on Human Rights Policy etj.

5.1 Përgjegjësia e gazetarëve Gjuha e urrejtjes dhe shprehjes, që përmbajnë elemente të saj, kanë ndikim më të dëmshëm nëse përhapen përmes mediave, e që në mënyrë plotësuese e shton përgjegjësinë e gazetarëve. Gazetarët vazhdimisht shkruajnë për diversitetet, për dallimet të cilat bazohen mbi religjionin, racën, gjininë, përkatësinë seksuale, prejardhjen sociale, kul- turën. Vlerat dominuese patriarkale dhe konservartive, gjithashtu ndikojnë edhe mbi punën e gazetarëve. Si perceptim i përgjithshëm mund të theksohet se gaze- tarët kryesisht kanë kujdes në ndarjen mbi bazë etnike dhe religjioze, ndërkohë që mund të vërehen tendenca të shprehura diskriminuese mbi bazë të gjinisë dhe orientimit seksual. Në këtë drejtim, gjithashtu, bëhen përpjekjen në plan ndërkombëtar për elimin- imin e joprofesionalizmit të gazetarëve. Federata Ndërkombëtare e Gazetarëve i obligon gazetarët me kodeksin etik për humanizëm dhe mbrojtje të të drejtave të njeriut. Nga gazetari pritet ndërgjegjësim në lidhje me përgjegjësinë e punës 41  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

së tij. Analiza e kodekseve etike në Republikën e Maqedonisë gjithashtu tregon se në një nivel deklarativ potencohet ndalimi i gjuhës së urrejtjes, si dhe modesti dhe respektim të të drejtave dhe lirive të njeriut. Përmes mediave, një numër të madh të informatave gazetaria ia vë në dispozicion publikut dhe në këtë mënyrë drejtpërsëdrejti ndikon mbi publikun dhe vendimin real që çdo individ, si konsumator ose subjekt politik, duhet ta merr. Me këtë, po ashtu, demaskohen gjendje të caktuara dhe aktualizohen problemet. Niveli i lartë intelektual i publikut, gazetarët e arsimuar aktiv dhe zhvillimi i zhurnalistikës e vë nën presion informimin e projektuar dhe joobjektiv dhe janë faktorë kyç që e imponojnë nevojën për transmetim kualitativ të informacionit, në thelbin e të cilit qëndrojnë fakte dhe argumente. Vetëm ky lloj i informatës kualitetative mund të jetë rezultat i një gazetarie të re, e cila paraqitet kah fundi i shekullit 20, në thelbin e së cilës është gazetari i arsimuar dhe investigativ. Këto gjendje pasqyrohen mbi statusin dhe vlerësimin e këtij profesioni në kuadër shoqëror. “Gjatë dekadave të fundit, në kushte të rritjes së konkurrencës, u ngrit profesionalizmi në gazetari, edhe pse, kur është në pyetje kjo veprimtari, akoma nuk mund të flitet për rregulla të strikte të profesionalizimit”. Gazetari duhet të jetë i moralshëm, por edhe të pranojë “etikën në rrethana të caktuara”. Duhet të jetë i motivuar dhe t’u shërbejnë lexuesve, dëgjuesve, shi- kuesve dhe demokracisë, të jetë mjaftueshëm i durueshëm për ta ndjekur deri në fund historinë dhe për të bërë përpjekje sa u përket burimeve të informatave. Duhet të posedojë burime të mira të informatave dhe kontakteve të cilat mund të ndihmojnë në drejtim të analizave, si dhe aftësive investigative. Gazetari, mund të manifestojë respekt ndaj politikanëve, por nuk guxon të ketë favoritë dhe duhet ta kuptojë personalitetin e politikanit.

6. QASJA NË LUFTËN KUNDËR GJUHËS SË URREJTJES Gjuha e urrejtjes shkakton dëm të madh edhe atë si tek individët konkret, të cilëve u adresohet shprehja, ashtu edhe në përgjithësi në shoqëri. Ajo e cenon idealin e barazisë ose trajtimin e barabartë të mosdiskriminimit, e që janë të një rëndësie fundamentale për çdo shoqëri demokratike. Gjuha e urrejtjes ka ndikim të dëmshëm mbi rendin, qetësinë dhe cilësinë shoqërore të jetës në shoqëri – kjo gjuhë ka kapacitet që seriozisht ta dëmtojnë strukturën sociale dhe t’i ndajë ko- munitetet. Dhe, përfundimisht gjuha e urrejtjes potencialisht çon drejt krimit nga urrejtja dhe gjithashtu mund të çojë edhe në drejtim të gjenocidit. Duke e pasur parasysh dëmin të cilin e shkakton gjuha e urrejtjes, është e qartë se pse rregullimi i saj është pranuar në mënyrë universale, në kuptimin e ndësh- kimit të saj në shkallë të ndryshme. Përvoja evropiane shkon në drejtim të për- forcimit të parimit të mosdiskriminimit me të drejtën që të mos diskriminohet (Protokolli 12 i Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut) dhe me përpjekjen për zgjerimin e institutit “promovim i barazisë”. Këto dy institute kërkojnë aktivi- 42  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

tet shumë më të madh të shtetit në eliminimin e formave më suptile të diskrimin- imit të tërthortë dhe krijimit të kushteve për barazi efektive të mundësive. Kjo veçanërisht pasqyrohet në gjuhën e urrejtjes në kontekst të ndjeshmërisë shumë më të madhe për rreziqet e shprehjeve publike, të cilat përmbajnë mostolerancë dhe ksenofobi (shih në rekomandimet e ECRI, Këshilli i Evropës). Përvoja evro- piane pranon të përfshihet në zgjidhjen juridike të të drejtave të mbivendosura: në të drejtën e lirisë së shprehjes dhe të drejtën e mos ofendimit mbi bazë etnike dhe kulturore. Dhe, në mënyrë plotësuese, kjo “zgjidhje juridike” rezulton nga qëndrimi për pandashmërinë dhe universialitetin e të drejtave të njeriut me të cilin konfirmo- het marrëdhënia afirmative ndërmjet lirisë së shprehjes dhe barazisë. Përkatë- sisht, liria e shprehjes dhe barazia kanë kontribut komplementar dhe thelbësor në sigurimin dhe mbrojtjen e dinjitetit të njeriut. Së këtejmi, “ngushtimi” i lir- isë së shprehjes, me ndalimin e gjuhës së urrejtjes, mundësojnë hapësirë më të madhe sociale për lirinë e shprehjes të të gjitha grupeve në shoqëri, përkatësisht mundëson debat dinamik me aspekte të ndryshme me interes publik, i cili thek- sin e vë mbi perspektivat dhe këndvështrimet e ndryshme. Dhe e kundërta, kur gjuha raciste, homofobike ose ksenofobike është e lirë, gjuha e disa grupeve në shoqëri është e asfiksuar. E drejtë e secilit është të dëgjohet, të flas dhe të merr pjesë në jetën politike, artistike dhe jetën shoqërore e cila është pjesë përbërëse e realizimit dhe gëzimit të barazisë. Kur njerëzve u mohohet pjesëmarrja publike dhe të shprehurit, çështjet e tyre, përvojat dhe kujdesi bëhen të padukshme dhe ata bëhen më vulnerabil ndaj jotolerancës, paragjykimit dhe margjinalizimit . E gjithë kjo vë në dukje se standardet e rregullimit të lejueshëm kushtetues të gjuhës së urrejtjes duhet të përshtaten me parimet fundamentale të cilat i tejka- lojnë kufijtë gjeografik, kulturor dhe historik dhe në të njëjtën kohë të mbeten mjaftueshëm të hapur për përshtatje në rrethana konkrete të shoqërisë. Këtu, parime fikse janë: transparenca ndaj pluralizmit dhe respektimit të nivelit më elementar të autonomisë, barazia, dinjiteti dhe reciprociteti. Nga ana tjetër, var- iablët e përfshijnë: historinë konkrete dhe natyrën e diskriminimit, statusin e grupit minoritar ose mazhoritar dhe fuqinë ose pafuqinë relative të atyre që e manifestojnë gjuhën e urrejtjes dhe target grupet e tyre në një shoqëri konkrete. Lufta me gjuhën e urrejtjes duhet të bazohet në një qasje me tre nivele: zhvil- limi i politikave pozitive; mbrojtja përmes ligjeve/procedurave administrative dhe civile dhe parashikimi i sanksioneve penale. Secila nga këto është hallkë e pazëvendësueshme në përpjekjet e shoqërisë për luftimin e gjuhës së urrejtjes dhe mbrojtjen e pluralizmit dhe diversitetit. Roli pozitiv i shtetit, në krijimin e mjedisit mbështetës për pluralizmin dhe diversitetin, është po aq i nevojshëm sa edhe qasja sanksionuese ose ndëshkuese i tij. Në mënyrë shtesë, jo të gjitha llojet e shprehjes në shtrirjen e “gjuhës së urrejtjes” kërkojnë zbatim të dispozitave ndëshkuese-juridike. Një gjë e tillë do të mund të shpinte deri në kufizimin shumë të gjerë dhe të panevojshëm të shprehjes, të tipit: komente politike dhe debate; mospajtime religjioze, komente ose kritika; si dhe shprehjet artistike (në rastin 43  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

Handyside kundër Britanisë së Madhe , Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut vendosi se liria e shprehjes ka të bëjë edhe me informatat ose idetë të cilat “ofen- dojnë, tronditin ose shqetësojnë”). Parimet Camden për lirinë e shprehjes dhe barazisë janë udhërrëfyes të dobishëm për politika dhe masa pozitive me të cilat garantohet liria e shprehjes dhe barazisë në shoqëri. - politikat dhe masat pozitive për realizimin e lirisë së shprehjes dhe bara- zisë në shoqëri nënkuptojnë ekzistimin e kornizës gjithëpërfshirëse juridike e cila e mbron lirinë e shprehjes, legjislacionin anti-diskriminues dhe implemen- timin e tyre, ndërtimin e njohurive institucionale dhe fushata informative. Seg- ment shumë i rëndësishëm është edhe sfera civile dhe mediat. Kapaciteti i tyre për sensibilizimin e gjuhës së urrejtjes, në të gjitha llojet e tij, duhet të zhvil- lohet përmes dispozitave në kodeksin etik të gazetarëve, programet aksionare të sindikatave të tyre dhe në kanalet e tyre të paraqes temë të përhershme të hapur për këtë çështje. Përkatësisht, kjo e fundit mund të quhet monitorim in- tern i gjendjes në lidhje me gjuhën e urrejtjes. Fusha e cila është me ndikim të jashtëzakonshëm është arsimi. Programet dhe kurikulat më të sofistikuara duhet të zhvillohet në arsimin e lartë. Por, ato programe do të duhet të vendosen në të gjitha nivelet deri tek kopshtet. Rrugët e intervenimit, në të gjitha këto projekte, duhet të kenë një linjë kryesore: njohjen e kulturës së tjetrit dhe përpjekjen për kuptimin e saj si mënyrë për pasurimin e kulturës personale. - Procedurat civile dhe administrative janë gjithashtu instrumente të rëndë- sishme të cilat u sigurojnë transparencë dhe theksin e vënë mbi grupet vulner- abile të pafavorizuara të shoqërisë. Ato, viktimave u mundësojnë të kërkojnë kompensim/zhdëmtim pavarësisht se duhet të jenë të arritshme bashkë me me- kanizmat e tjerë për mbështetjen e viktimave (për shembull, ndihmë juridike për viktimat, e drejta e shoqatave civile që t’i përfaqësojnë viktimat, etj.) - Sanksionet penale duhet të aplikohen në rastet e nxitjes së urrejtjes. Meg- jithatë, shtrirja e nocionit “nxitje” nuk është përcaktuar në mënyrë precize dhe në masë të madhe varet nga qasja juridike dhe gjyqësore e vendeve të caktuara. Disa elemente, të cekura në parimet Camden për lirinë e shprehjes dhe bara- zisë (shih veçanërisht në Parimi 12) janë kryesore për ta kuptuar dhe përkufi- zuar “nxitjen”: përkufizimi i nocioneve (urrejtje, armiqësi, përfaqësim, nxitje), pranimi se nuk ekzistojnë baza të absolvuara dhe serioze të veprës. Vlerësimi i “seriozitetit” të veprës (ose përcaktimit të asaj nëse ekziston nxitja ose jo) nga ana tjetër e përfshin hulumtimin e: qëllimit të folësit të nxisë diskriminim, armi- qësi ose dhunë; përmbajtjes së shprehjes, në kuptimin që veprimi/aksioni i për- faqësuar, shtrirja e shprehjes – në kuptimin e pozicionit të folësit dhe publikut (debat publik kundrejt bisedave private; rrezikut të pranishëm ose të drejtpër- drejtë – në kuptimin e kornizës kohore për paraqitjen e diskriminimit, armiqë- sisë ose dhunës së përfaqësuar; besueshmërisë së diskriminimit, armiqësisë ose dhunës si pasojë e shprehjes; dhe konteksti i shprehjes – në aspektin e kontekstit më të gjerë shoqëror të shprehjes .

44  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

Literatura 1. Analiza juridike e konceptit të veprës penale të urrejtjes dhe gjuhës së urrejtjes, OSBE, Poliesterdej, Shkup, 2012; 2. Rregullimi i mediave, studim komparativ, Dejvid Goldbert, Toni Proser dhe Stefan Berhulst, Ars Lamina, Shkup; 3. Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, Stiven Grir, Prosvetno Dello, Shkup, 2009; 4. Liria e shprehjes dhe demokracia, Sllagjana Dimishkova, Veçer Press SHPK Shkup, Cetis print, Shkup, 2008, 5. Freedom of the Media, Freedom of Expression, Free Flow of Information; Conference on Security and Co-operation in Europe (CSCE) and Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE) 1975-2012, 2nd Edition.- Vienna: OSCE Representative on Freedom of the Media, 2013, 56 pp. 6. Manuali për të drejtën evropiane për mosdiskriminim, Agjencia për të Drejtat Fundamentale të Bashkimit Evropian, Këshilli i Evropës, 2010. 7. Hyrje në të drejtën evropiane, Desche Stiftung fur Internetionale Rechtliche Zusammenarbeit E.V., Magor, SHPK, Shkup. 8. Zbatimi i së Drejtës së Bashkimit Evropian në Republikën e Maqedonisë në periudhën para anëtarësimit në BE, Projekt Hulumtues Nacional Shkencor, Fakulteti i Drejtësisë, UCEM, BoroGrafika, Shkup; 9. Gjuha e urrejtjes në mediat bullgare dhe maqedonase: shembuj, shkaqe, zgjidhje, Media development center; 10. Analiza juridike e konceptit të veprës penale të urrejtjes dhe gjuhës së urrejtjes OSBE, Poliesterdej, Shkup, 2012; 11. Štefan Rus Mol, Ana Jugoslava Zagorac Keršer, Novinarstvo, Clio, 2005; 12. The Camden Principles on Freedom of Expression and Equality, April, 2009; 13. Udhëzues praktik për kriteret e pranueshmërisë, Magor SHPK, Shkup 2013; 14. Aktgjykime, vendime në lidhje me gjuhën e urrejtjes nga praktika gjyqësore e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (mbështetur nga OSBE), Skenpoint, Shkup 2012; 15. Lawrence, Frederick M., Punishing Hate: Bias Crimes under American Law, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 1999. 16. Hate Crime Laws: A Practical Guide, Published by ODIHR, Warsaw, Poland, 2009; 17. Preventing and Responding to Hate Crimes: A Resource guide for NGOs in the OSCE region, OSCE/ODIHR, 2009; 18. Richard Delgado, “Words that wound: A tort action for racial insults, epithets, 45  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

and name calling” In Mari J. Matsuda, C.R. Lawrence III, R. Delgado, & K. W. Crenshaw (Eds.), Words that wound: Critical race theory, assaultive speech, and the First Amendment, Westview Press, Boulder, CO, 1993; 19. Hate Crime Laws: A Practical Guide, OSCE, Published by ODIHR, Warsaw, Poland, 2009; 20. Barbora Bukovská (Prezantim), Konferencë rajonale për krim nga urrejtja dhe gjuha e urrejtjes OSBE, RM, viti 2012;

Dokumente ndërkombëtare 1. Deklarata e Pavarësisë e SHBA, 1776; 2. Deklarata Franceze e Pavarësisë, 1789 ; 3. Deklarata për të Drejtat e Shtetit të Virxhinisë, 1776; 4. Kushtetuta e SHBA, 1791; 5. Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut, 1948; 6. Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike 1966; 7. Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, 1950; 8. Karta Evropiane për të Drejtat e Njeriut, 2000; 9. Deklarata Amerikane për të Drejtat dhe Detyrimet e Njeriut, 1948; 10. Konventa Amerikane për të Drejtat e Njeriut, 1969; 11. Karta Afrikane për të Drejtat e Njeriut dhe Popujve, 1981; 12. Konventa për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit Racor të OKB, 1965; 13. Vendimi Kornizë për Vepra Penale Raciste dhe Ksenofobike të Bashkimit Evropian, 2008; 14. Konventa për Ndjekjen e Akteve të Natyrës Raciste dhe Ksenofobike të Kryera përmes Sistemeve Kompjuterike (Konventa për Krimin në Fushën e Kibernetikës), 2001 dhe Protokolli Plotësues ndaj Konventës, 2003; 15. Deklarata për Parimet Themelore për Kontributin e Mediave në Përforcimin e Paqes dhe Mirëkuptimin Ndërkombëtar, për Avancimin e të Drejtave të Njeriut dhe Luftimin me Racizmin, Aparthedin dhe Nxitjen e Luftës, UNESKO, 1978;

46  Liria e shprehjes dhe gjuha e urrejtjes

Ligje 1. Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë, “Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 52/1991; 2. Ligji për parandalimin dhe mbrojtjen nga diskriminimi, “Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 50/2010; 3. Ligji për veprimtari radiodifuzive, “Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 100/2005; 19/2007; 103/2008; 152/2008; 6/2010; 145/2010; 97/2011; 13/2012 dhe 72/2013 4. Ligji për përgjegjësi civile për ofendim dhe shpifje, “Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 143/2012; 5. Ligji për qasje të lirë në informata me karakter publik, “Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 13/2006; 86/2008 dhe 6/2010; 6. Kodi Penal i Republikës së Maqedonisë, “Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë” nr. 37/1996; 80/1999; 4/2002; 43/2003; 19/2004; 81/2005; 60/2006; 73/2006; 7/2008; 139/2008; 114/2009; 51/2011; 135/2011; 185/2011; 142/2012; 166/2012; 55/2013 dhe 82/2013;

47

FREEDOM OF EXPRESSION AND HATE SPEECH EXPRESSION FREEDOM OF AND HATE SPEECH FREEDOM OF EXPRESSION AND HATE SPEECH Freedom of expression and hate speech

Authors: Elena Mihajlova, Ph.D. Jasna Bacovska, Ph.D. Tome Shekerdjiev LLM

Print: Polyesterday, Skopje 100 Copy

Skopje, December 2013

CIP - Каталогизација во публикација Национална и универзитетска библиотека «Св. Климент Охридски», Скопје

342.727:343.42/.43(497.7)

MIHAJLOVA, Elena Freedom of expression and hate speech / authors Elena Mihajlova, Jasna Bacovska, Tome Shekerdjiev. - Skopje : OBSE, 2013. - 42 стр. ; 23 см

Фусноти кон текстот. - Библиографија: стр. 41

ISBN 978-608-4630-64-7 1. Bacovska, Jasna [автор] 2. Shekerdjiev, Tome [автор] а) Слобода на изразување - Говор на омраза - Македонија COBISS.MK-ID 95302666

The content of this publication does not necessarily represent the view or the position of the OSCE Mission to Skopje. Content

Introduction..................................................................................................................... 5 1. FREEDOM OF EXPRESSION............................................................................... 6 1.1 Defining Freedom of Expression..................................................................... 6 1.2 International Standards ..................................................................................... 8 1.2.1. United Nations ............................................................................................... 8 1.2.2. Organization for Security and Cooperation in Europe (OSCE)......10 1.2.3. Council of Europe .......................................................................................11 1.2.4. European Union...........................................................................................18 1.3 National Provisions on Protection of Freedom of Expression .........19 2. HATE SPEECH........................................................................................................24 2.1 Defining Hate Speech..........................................................................................24 2.2 Elements of Hate Speech...................................................................................26 2.3 Protected Characteristics..................................................................................27 2.4 Identifying the Hate Speech.............................................................................31 2.5 Detrimental Consequences Stemming from Hate Speech..................33 3. DIFFERENTIATING HATE SPEECH FROM RELATED ................................ CONCEPTS...............................................................................................................34 3.1 Hate Speech and Discrimination...................................................................34 3.2 Hate Speech and Hate Crime..........................................................................34 3.3 Hate Speech and Insult and Defamation...................................................35 3.4 Hate Speech and the Internet.........................................................................36 3.4.1. Liability and Responsibility of ISPs for third-party content.........37 4. PUNISHING HATE SPEECH...............................................................................39 5. MASS MEDIA AND HATE SPEECH.................................................................40 5.1 Responsibility of the Journalists....................................................................41 6. APPROACH TO FIGHT AGAINST HATE CRIME.........................................42 Literature.........................................................................................................................45 International Documents..........................................................................................46 Laws...................................................................................................................................47  Freedom of expression and hate speech

Introduction

Freedom of speech and expression is fundamental human right, playing vital role in exercising and protecting other rights. Possibility to express opinion and to share information is a value indicator for the democratic capacity and institutional commitment to democracy in the societies. Concepts of both citizenship and pluralism cannot be attained without the possibility to freely express thought and the objective competition of opposing political ideas. Tolerance of thought of the other and different one provides for co-existence in modern multicultural societies. However, freedom of expression can be abused in certain situations and it transfers into a completely opposite phenomenon. Certain individuals and groups can express ideas on superiority of a certain race, religion or nation, with the intention to humiliate all those not belonging to „their“ group, as well as to incite to exile, isolation and even genocide. In such cases, freedom of expression is interpreted too broadly and transfers into a hate speech. These phenomena highlight the discussion on freedom of expression, its limitations and abuse of this freedom. “The transition we are in and the situation with the media, including the poor “word” culture, is fertile ground for such public dissemination or fuelling of hatred, without any sense of responsibility for the uttered word, which becomes the main generator of the social climate of intolerance and prejudice on national, ethnic and other grounds, which is emerging as a general psychological framework for expansion of all forms of hate crimes- from physical to verbal and psychological violence:”1 To the end of undertaking educated actions against such circumstances, the idea of this Brochure is to make distinction, both from terminology and legal point of view, between freedom of expression and hate speech, as well as to differentiate them from other related concepts, such as defamation and insult. All statements in the Brochure will be presented through the national legislation, as well as the case law of the European Court of Human Rights. All explanations should contrib- ute to recognizing, isolating and condemning the antonyms of free expression. The Brochure is prepared with the support of OSCE Mission to Skopje extended to the Institute of Journalism, Media and Communications, within the Faculty of Law „Iustinianus I“ within „Ss. Cyril and Methodius„ University in Skopje. It is intended, above all, for journalists, journalism students, media and their ed- itors, as well as the general public, dealing with the issues of freedom of expres- sion, hate speech, defamation and insult, as well as the legal framework in the country.

1 Legal Analysis on the Concept of Hate Crime and Hate Speech, OSCE, Polyesterday, Skopje, 2012, p. 37. 5  Freedom of expression and hate speech

1. FREEDOM OF EXPRESSION Freedom of expression, as a right, actually steams from the idea for equality in the freedoms and the rights of all people. This right has a long five-decade philo- sophical-ethical and legal-political history2. History of this freedom corresponds to the history of democracy in Europe and North America and the fight for free- dom of the press, i.e. freedom of the media. As far as the 20th century is concerned, both the affirmation and the considerable importance of the freedom of expression are especially emphasized following large social traumas (the period between the two World Wars, the Holocaust, the Cold War, the fall of the Berlin Wall). Numerous papers dedicated to this right quote John Stuart Mill thought: freedom of expression secures us against corrupt and tyrannical government. This freedom is one of the fundamental guarantees for an open and pluralistic society. Following the fall of the Berlin Wall, what was mainly expected was ensuring freedom of speech and information, ensuring competition, pluralism and mar- ket economy, enjoying the human rights, as well as individuality. However, free- dom of expression, as a right, was also radicalized in all of its aspects, especially in Southeast European countries. The media was occupied with direct political speeches, demonstrations, pamphlets, free interviews, analytical articles, while free communication between governments and citizens was to be established as main principle of democratic equality.

1.1 Defining Freedom of Expression By analyzing international documents (listed below: UDHR3, Article 19; ICCPR4, Article 19; ECHR5, Article 10; ECHR, Article 116; ADRDM7, Article iv; ACHR8, Ar- ticle 13 and ACHPR9, Article 9), which actually set the basis for this right, one comes to the conclusion that freedom of expression is fundamental civil and po- litical right. This right is qualified as a framework right. Its manifestations range from the free- dom of opinion and the free individual expression of opinion to the institutional

2 US Declaration of Independence, French Declaration of the Rights of Man and of the Citizen dated 1789 (Article 11), Virginia Declaration of Rights dated 1776 (Article 12), The Constitution of the United States of America dated 1791 (First Amendment). 3 Universal Declaration of Human Rights. 4 International Covenant on Civil and Political Rights. 5 European Convention on Human Rights. 6 Charter of Fundamental Rights of the European Union. 7 American Declaration of the Rights and Duties of Man. 8 American Convention on Human Rights. 9 African Charter on Human and People’s Rights. 6  Freedom of expression and hate speech

freedom of the media. Freedom of opinion is an absolute civil right, meaning no one can jeopardize or limit human thinking, whereas freedom of expression of opinion is treated as a political right. As a political right, it can be subjected to certain restrictions or limitations that have to be closely interpreted and in line with certain legally set objective goals, which will be elaborated below. Legal theory also treats this right as a compilation of several rights (such as the right to freedom of though, conscience and religion or belief, right to public ex- pression of thought, right to participate in cultural life, right to privacy), due to which certain vagueness in the concept appears. Freedom of expression is treated as a dual right as well. In fact, first, the right to send, disseminate or express opinions and ideas of any kind (political, artistic, commercial expression) and second, the right to seek and receive information in any form (orally, in writing, in the form of art, or through any other media, including new technologies). Being set as such, this right is an integral part of the right to communicate. Being defined as such, this right is to be of interest, above all, to the policy creators, those designing the policies pertaining to legal, economic and political matters. Hence, the emphasis here is also put on the creation of media policies and there- fore, for instance, broad scope of activities is observed to be undertaken in the light of this context by the Council of Europe, which manages, to a considerable extent, to regulate part of the basic principles regarding the issues such as the freedom of expression and privacy. Thus, the Council of Europe, as well as the European Court of Human Rights, have played a role similar to the role of the constitutional courts in some national jurisdictions10. As regards the terminology and legal meaning of the freedom of expression, the European Convention on Human Rights (Article 10) is of importance to us. First- ly, the Convention was treated as reflection of the identity of Western European liberal democracies and a means by which the countries could protect against internal threat of authoritative conduct by lodging an application to an interna- tional court (European Court of Human Rights). “However, since the beginning of the 21st century, the Convention’s principle roles are to articulate an “abstract constitutional model” for the entire continent, including and especially for the newly-admitted post-Communist countries, and to provide a device for promot- ing convergence in the deep structure and function of public institutions at all levels of governance in Europe.”11

10 See: Regulating the Changing Media, A Comparative Study, David Goldberg, Tony Prosser and Stefaan Verhulst, Ars Lamina, Skopje, 1998, pp. 155-184. 11 European Convention on Human Rights, Steven Greer, Prosvetno Delo, Skopje, 2009, p. Xv. 7  Freedom of expression and hate speech

1.2 International Standards Status of freedom of expression stems from the international legal acts. Minimum standards derive from the international binding acts at both general international level and regional level. Firstly, obligation of states is to incorporate freedoms and rights in the national legislation and to provide for remedies in case of their violation, however, positive obligation to provide for enabling environment for exercising the envisaged human rights is also important. Accordingly, freedom of expression can be found in most of the Constitutions as part of fundamental rights and freedoms.

1.2.1. United Nations Following the Second World War, legal grounds for the freedom of expression were established with the UN core acts, such as the Universal Declaration of Human Rights dated 194812, which is considered to be the core international legal document on standards of human rights and it applies to all UN Member States. This act was the initial international legal reaction to what the world experienced following the two World Wars. Article 1913 of the Universal Declaration of Human Rights clearly sets that everyone has the right to freedom of opinion and expression, whereby this right also includes freedom to hold certain opinion, as well as to seek, receive and impart information and ideas through any media. Article 19 of the Universal Declaration of Human Rights dated 1948: Everyone has the right to freedom of opinion and expression; this right in- cludes freedom to hold opinions without interference and to seek, receive and impart information and ideas through any media and regardless of frontiers. Pursuant to Article 29 of the Universal Declaration of Human Rights, exercise of rights and freedoms is subject to the national law. According to the legal interpretation, limitations on the right should be determined restrictively, meaning that the core right should not be underestimated and the limitation should not exceed the need to protect the rights and the basic public goods. At

12 UN General Assembly Resolution, no. 217(III) of 10th December 1948, http://www.un.org/en/docu- ments/udhr/ 13 ARTICLE 19 is a London-based organization founded in 1987, with the aim of cooperating with inter- national government institutions, such as United Nations Organization and OSCE, as well as with inter- national NGOs. The mission of the Organization is to realize the three tiers of the freedom of expression contained in Article 19 of the Universal Declaration of Human Rights, as follows: 1. Freedom of expression as a right to speak, i.e. to voice political, cultural, social and economic opinions. The right of each individual to dissent certain opinions and it makes electoral democracy and builds public trust in administration; 2. Freedom of expression is freedom of the press (freedom of the media), i.e. the right to free and independ- ent media to report without fear, interference, persecution or discrimination. Building media systems to provide knowledge, give voice to the marginalised and to highlight corruption. This would, on the other hand, create an environment where people feel safe to question government action and to hold power accountable; and 3. Freedom of expression is the right to know, which means access all media: Internet, art, academic writings, information held by government, etc. 8  Freedom of expression and hate speech

the same time, United Nations are at the position that there cannot be freedom without any responsibility and that freedom without any limitations could lead to violation of other human rights, such as the right to privacy. The states should elaborate the restrictions, accompanied by legally substantiated reasons, which can be discussed on a public debate and approved by the court institutions so as to be processed later on. International Covenant on Civil and Political Rights is a multilateral treaty adopted by the United Nations General Assembly on 16th December 1966, and in force from 13th March 1976. It commits its parties to respect the civil and political rights of individuals, including the right to life, freedom of religion, freedom of expression, freedom of assembly and association, electoral rights and the right to fair trial. International Covenant on Civil and Political Rights dated 196614 guarantees the freedom of expression in Article 19. Article 19 of the International Covenant on Civil and Political Rights dated 1966: 1. Everyone shall have the right to hold opinions without interference. 2. Everyone shall have the right to freedom of expression. This right shall in- clude freedom to seek, receive and impart information and ideas of all kinds, regardless of frontiers, either orally, in writing or in print, in the form of art, or through any other media of his choice. 3. The exercise of the rights provided for in paragraph 2 of this Article carries with it special duties and responsibilities. It may therefore be subject to certain restrictions, but these shall only be such as are provided by law and are neces- sary: a) for respect of the rights or reputations of others; b) for the protection of national security or of public order, or of public health or morals. Pursuant to Article 19 of the International Covenant on Civil and Political Rights, freedom of expression includes all stages of identification and dissemination of information, as well as of ideas as processed information, regardless of the format or the media on which they appear. Such freedom of expression is subject to duties and responsibilities, which are determined by the national legislation, as well as the codes of professional ethics. Restrictions on the freedom of expression should be provided by law and are necessary: for respecting the rights and reputations of others; for protecting the national security or the public order, or the public health or morals. Article 19 is inevitably related to Article 20 of the ICCPR, which supplements and additionally limits the expression which propagates war or advocates hatred, discrimination and violence. Such formulation is a qualificatory protection of the freedom of expression, as well as protection against the most severe forms of abuse of free communication.

14 UN General Assembly Resolution, no. 2200А(XXI) of 16th December 1966, which entered into force on 23rd March 1976. 9  Freedom of expression and hate speech

Article 20 of the International Covenant on Civil and Political Rights: 1. Any propaganda for war shall be prohibited by law. 2. Any advocacy of na- tional, racial or religious hatred that constitutes incitement to discrimination, hostility or violence shall be prohibited by law. Implementation of the International Covenant on Civil and Political Rights by the Member States is monitored by the Human Rights Committee, which is a body composed of independent experts. Member States are obliged to submit regular reports to the Committee as regards the quality of implementing the rights envisaged therein. After examining each report, the Committee provides its recommendations to the Member States in the form of “concluding observations”. In addition, the Committee publishes its interpretation of the content of human rights provisions, known as general comments on thematic issues or its methods of work. In 1983, UN Human Rights Committee adopted a general comment on Article 19 of the ICCPR. Later on, in 1993, recognizing the role of the new communications and the power of the media, UN Special Rapporteur on the protection and promotion of the right to freedom of opinion and expression was appointed. As an UN act, International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination dated 196515 is also of relevance – Article 4 of the Convention requires the Member States to declare all dissemination of ideas based on racial superiority or hatred as an offence punishable by law. In addition, the Convention prohibits incitement of ethnic or racial discrimination, hatred and violence. In addition to these international legal act, which are relevant at universal level, there are three regional systems for protection of human rights and, more specifically, freedom of expression, sublimated in the European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms (Article 10), the African Charter on Human and People’s Rights (Article 9) and the American Convention on Human Rights (Article 13).

1.2.2. Organization for Security and Cooperation in Europe (OSCE) OSCE, as a regional organization for cooperation and security in Europe, plays a pivotal role in exercising the freedom of expression, as well as preventing the hate speech, mainly through numerous acts (declarations, resolutions) that pertain to using this right. Therefore, important documents in the light of this context are the Decision of the Committee of Ministers on Tolerance and Non-Discrimination condemning manifestations of hate speech, as well as the Concluding Document from the Conference on Human Dimension held in Copenhagen in 199016.

15 International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination dated 1965. 16 As regards more detailed review of OSCE commitments for freedom of expression, freedom of the media and free flow of information, please see: Freedom of the Media, Freedom of Expression, Free Flow of In- formation; Conference on Security and Co-operation in Europe (CSCE) and Organization for Security and 10  Freedom of expression and hate speech

In order to ensure observance of the commitments for freedom of expression and freedom of media, Office of the OSCE Representative on Freedom of the Media17 was established in December 1997. The function of the Representative is to observe relevant media developments in OSCE Member States with a view of providing early warning on violations of freedom of expression. In addition, the Representative’s second main task is to assist Member States by advocating and promoting full compliance with OSCE principles and commitments regarding freedom of expression and freedom of the media. In March 2010, Dunja Mijatovik was appointed as OSCE Representative on Freedom of the Media, and she was reappointed for a second three-year term in March 2013. Office of the OSCE Representative on Freedom of the Media is based in Vienna.

1.2.3. Council of Europe Council of Europe (Strasburg) is an international organization established in 1949, including 47 Member States at the moment. Objective of this organization is to advocate democracy, protection of human rights and the rule of law in Europe. Republic of Macedonia is a member of the Council of Europe since 1995. Hence, a relevant document for the Republic of Macedonia is the European Convention on Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms of the Council of Europe dated 195018, where Article 10 guarantees the right to freedom of expression. Taking into account the tradition of the European policy in nurturing democratic values, simultaneous protection of the national identity and nurturing cultural differences and pluralism, freedom of expression is one of the core rights in the Convention, which is the basis of the European policy on public information. This Convention, in particular, Article 10 therein, which has become symbol of freedom of thought and freedom to hold opinions, protects the freedom of thought, but also defines the requirements for its limitation. Convention signatory states bear the responsibility to protect this right. Article 10 of the European Convention on Protection of Human Rights and Fun- damental Freedoms: Everyone has the right to freedom of expression. This right shall include free- dom to hold opinions and to receive and impart information and ideas without interference by public authority and regardless of frontiers. This Article shall not prevent States from requiring the licensing of broadcasting, television or cinema enterprises.

Co-operation in Europe (OSCE) 1975-2012, 2nd Edition - Vienna: OSCE Representative on Freedom of the Media, 2013, p. 56 http://www.osce.org/fom/99565. 17 http://www.osce.org/fom 18 http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/005.htm 11  Freedom of expression and hate speech

The exercise of these freedoms, since it carried with it duties and responsibil- ities, may be subject to such formalities, conditions, restrictions or penalties as are prescribed by law and are necessary in a democratic society, in the in- terests of national security, territorial integrity or public safety, for the pre- vention of disorder or crime, for the protection of health and morals, for the protection of the reputation or rights of others, for preventing the disclosure of information received in confidence, or for maintaining the authority and impartiality of the judiciary. When evaluating whether limitation of freedom of expression by the state is legitimate or not, the Court determines it through criteria set in Article 10 itself, paragraph 2, which need to be met:

1. Prescribed by Law

Prescribed by law means that limitation on the freedom of expression can be imposed solely on the basis of previously established and stipulated rule, as well as on the basis of the common law which is clear enough for the individual to be able to assume that sanction will be imposed for his/her action. Such formulation of “prescribed by law” also includes the continental legal systems with codified law, as well as the Anglo-Saxon case law. The idea of this formulation is to avoid possible limitation which is not envisaged in the legal system, but is rather arbitrary and without any legal basis. In addition, the idea behind this first criterion is “First, the law has to be adequately accessible – the citizens have to be knowledgeable/informed, adequately to the circumstances, of the legal rules applicable to a particular case. Second, certain rule cannot be considered as a law, unless it is formulated precisely enough so as to enable the citizen to comply its behaviour, who has to be able, with an adequate advice if necessary, to predict the level, which is reasonable in given circumstances, of the consequences that can occur as a result of a certain action. These consequences should not be absolutely predictable, experience shows it is unattainable”.19

2. Legitimate Aim

Limiting the freedom of expression, unless prescribed by law, can refer to the reasons indicated in paragraph 2, Article 10, being the following: national security, territorial integrity or public safety, prevention of disorder or crime, protection of health or morals, protection of the reputation or rights of others, preventing the disclosure of information received in confidence, or maintaining the authority and impartiality of the judiciary.

19 Slagjana Dimiskova, p. 18, Freedom of Expression and Democracy, Vecer Press Doo Skopje, Cetis Print, 2008, Skopje. 12  Freedom of expression and hate speech

3. Necessary in a Democratic Society

The qualification “necessary in a democratic society” is especially important. This criterion measures whether the restriction on the freedom of expression is a fair and proportionate measure in a democratic society or a government reaction is too strict of a sanction to a specific expression of thought. An important legal principle in the light of this context is the “margin of appreciation”, allowing the national authorities to determine and value whether restrictive measures are proportional. However, this margin is limited depending on the cases (whether limitation on the freedom of expression prevents violence, assault or whether such limitation is too strict). This associates the freedom of expression with the concept of open and pluralistic society, governed on the basis of democratic principles. In fact, European Court of Human Rights highly appreciates the freedom of expression as compared to the personal interests to protect the reputation of public officials included in the political process20. As regards exercising freedom of expression, Article 17 is also important, which prohibits the abuse of the rights in the Convention, envisaging that nothing in the Convention may be interpreted as implying for any State, group or person, any right to engage in any activity or perform any act aimed at the destruction of any of the rights and freedoms set forth therein or at their limitation to a greater extent than is provided for in the Convention. As regards the limiting of the freedom of expression, European Court of Human Rights applies Article 17 to prevent totalitarian groups to abuse the rights in the Convention. Hence, statements advocating violence or racial hatred can be excluded from enjoying the freedom of expression by referring to Article 17 as well. Such cases can be observed when advocating totalitarian regime21, Holocaust denial22, hate speech on the basis of racial discrimination23, as well as advocating intolerance against Muslims24. Scope of the freedom of expression is more clearly defined through the case law of the European Court of Human Rights in Strasburg. “Freedom of expression … is applicable not only to “information” or “ideas” that are favourably received or regarded as inoffensive or as a matter of indifference, but also to those that offend,

20 Mr. Lingens was an editor who was fined for publishing comments about the behaviour of the Austri- an Chancellor, such as “the basest opportunism”, “immoral” and “undignified”. The editor was accused of damaging the reputation of the Chancellor and was fined pursuant to the Austrian laws. The Court held that, although the limitation on the expression of Lingens was prescribed by law and had a legitimate aim, an active politician should accept negative value judgments for him/herself with a greater tolerance than the ordinary citizens, since public interest for adequate information is necessary for attaining a sound democratic process. 21 Communist party (KPD) v Federal Republic of Germany, Decision of European Commission of Human Rights, 20th July 1957. 22 Honsik v Austria, European Commission оf Human Rights, Application No. 25062/94, Report of the Commission 28th October 1997. 23 Glimmerveen and Hagenbeek v Netherlands, Applications N° 8348/78 & 8406/78. 24 Norwood v United Kingdom, Application no. 23131/03 Decision on admissibility,16th July 2003. 13  Freedom of expression and hate speech

shock or disturb the State or any sector of the population” (case of Handyside25 v. the United Kingdom). European Court of Human Rights, through its case law, has also determined the scope of protection of freedom of expression in the Convention “Article 10 does not protect the expression which refers only to speech, but it also pertains to pictures, ideas and actions intended to present information or ideas. This Article does not protect only the content of the ideas, but their form as well. Printed documents, broadcasting, drawings, films or electronic information are also protected under this Article.”26 States have a positive obligation to secure the use of the freedom of expression, rather than just not to interfere in exercising of this right. As regards the positive obligation of the State to secure enabling environment to exercise the freedom of expression, the case of Özgür Gündem v. Turkey27 is often cited, where the Court concluded that the Government had failed to comply with their positive obligation to create an enabling environment to exercise this freedom. States have positive obligation to secure freedom of expression, i.e. horizontal application of Article 10 in relation to individuals. Individuals have to use their right to communicate, whereas access to information has to be provided to them. Public interest needs to be observed in the light of the interests of the individual, i.e. a balance has to be struck. In determining whether or not a positive obligation of the State exists, regard must be had to the fair balance that has to be struck between the general interest of the community and the interests of the individual. Judgment in the case of Eon v. France28 is a good example of political expression in the light of freedom of expression. The applicant Mr Hervé Eon was French citizen who, in 2008, during a visit to Laval by the President of France, Nicolas Sarkozy, waved a small placard reading “Get lost, you sad prick”. This phrase was practically the same one which the President Sarkozy himself used several month previously at an Agricultural Show in response to a farmer who had refused to shake his hand. On 6th November the same year, the Laval tribunal de grande instance found the applicant Eon guilty of insulting the President pursuant to Article 30 of the Freedom of the Press Act dated 29th July 1881 and fined him EUR 30, a penalty which was suspended later on. The Court held that France violated Article 10 of the Convention and held that

25 Handyside v. the United Kingdom, Application no. 5493/72, Judgment 7th December 1976. 26 Slagjana Dimiskova, p. 12, Freedom of Expression and Democracy, Vecer Press Doo Skopje, Cetis Print, 2008, Skopje. 27 Özgür Gündem v. Turkey, Application no. 23144/93, Judgment 16th March 2000. In fact, Özgür Gündem was a Turkish newspaper with a circulation of some thousand copies, reporting on the Turkish-Kurdish conflict. Its journalists, editors and distributors were victims of constant attacks, and there were even murders that were not adequately processed by the police and the prosecution. Turkish government ac- cused the newspaper of separatist propaganda of the Kurdistan Workers’ Party, however, the Court held that the authorities had the obligation to undertake actions to systemically protect the expression of free- dom. 28 Eon v. France, Application no. 26118/10, Judgment 14th June 2013. 14  Freedom of expression and hate speech

the finding that France was convicted of a violation constitutes sufficient just satisfaction for the non-pecuniary damage sustained by the applicant. The main point of the hearing in the Court was “the balance that has to be struck between limiting the freedom of expression and the right to free discussion of questions of public interest”. Hence, the Court concluded that “the phrase used by the applicant had not targeted the President’s private honour … nor had it simply amounted to a gratuitous personal attack against the President”. The Court concluded that “the verbal attack” in its essence was of political nature and that possible limitations on political discussion, pursuant to Article 10 of the Convention, were very rare. The Court further concluded that the fact that the phrase used by Eon, which attracted extensive media coverage, much of it being in satirical tone, clearly pointed out that “verbal attack” in this case could be treated as a political satire. Political satire, by its very nature, is aimed at provoking and mockery. Hence, according to the Court, founding Eon guilty could have a negative effect on the “satire as a way of discussing questions of public interest”, and such type of discussion is the foundation of each democratic society. Therefore, the Court concluded that “criminal penalty pronounced against Eon was disproportionate to the aim pursued in Article 10 and hence unnecessary in a democratic society”. Compared to the political expression, the Court sets a lower level of tolerance for artistic expression. Such claim does not mean that, a priori, all artistic expressions, which can be interpreted as unfavourable for any structure in the society, are disputed, but on the contrary, the Court acknowledges the contribution of art to the development of a healthy democratic society. Still, works of art can be offensive to religious or moral beliefs of people. Under such circumstance, legitimate aim to protect public moral or rights of others can be considered as justification for certain measures against artistic expression (the case of Otto Preminger Institut v. Austria29). In cases when the honour of other persons is affected, special attentions is to be paid to the nature of the offensive elements (including the tone of the accusation), public status of the person recognized in the work of art, as well as its detrimental effects. Circumstances under which prevention of artistic activities is defended with public interest for prevention of crime, disturbance of public order or protection of national security, cause controversies. Literature or pictures can serve as a medium to communicate certain political messages, which can also be considered to incite violence. However, the standpoint that artistic expression can be limited on the basis of its nature to incite hatred or violence among opposing religious or ethnic groups seems to be unjustifiable in the liberal democracies30. As regards the documents of the Council of Europe pertaining to freedom of expression, Convention on Criminalisation of Acts of Racist and Xenophobic Nature Committed through Computer Systems (Convention on Cybercrime) dated 200131

29 Otto-Preminger-Institut v. Austria, Application no. 13470/87, Judgment 20th September 1994. 30 Ibid. 31 Additional Protocol dated 2003 to the Convention on Criminalisation of Acts of Racist and Xenophobic 15  Freedom of expression and hate speech

is to be mentioned. This Convention, together with the Additional Protocol, also envisage an obligation to establish as criminal offences the dissemination of racist and xenophobic materials through computer systems (Article 3), as well as an obligation to establish as criminal offences racist and xenophobic motivated insult committed through a computer system (Article 5). Article 6 envisages the following conduct to be established as criminal offences: denial, gross minimisation, approval or justification of genocide or crimes against humanity. European Commission against Racism and Intolerance (ECRI) is established by the Council of Europe as an independent specialized body, comprising independent and impartial experts to monitor human rights with respect to racism and intolerance. Within its activities, ECRI monitors each country separately, analyzing the situation concerning the manifestations of racism and intolerance, and provides proposals and suggestions as to how the countries might deal with the problems identified. Report was prepared for our country within the fourth monitoring cycle in 2010, while the conclusions on implementation of the recommendations are adopted in 201332. In addition to the function to prepare special reports, ECRI, as a monitoring and advisory body of the Council of Europe regarding racism, xenophobia and other forms of intolerance, has issued several general policy recommendations which, although not legally binding, contribute to setting standards, which are referred to in the decisions of the European Court of Human Rights. Following recommen- dations33 are of significant relevance: ●● ECRI General Policy Recommendation No. 1: Combating racism, xenophobia and intolerance, adopted by ECRI on 4th October 1996; ●● ECRI General Policy Recommendation No. 6: Combating the dissemination of racist, xenophobic and anti-Semitic material via the Internet, adopted on 15th December 2000; ●● ECRI General Policy Recommendation No. 7: National legislation to combat racism and racial discrimination, adopted on 13th December 2002.

4. Institutional Setup for Protection of Freedom of Expression

Any person, non-governmental organization or group of individuals can lodge an application to the European Court of Human Rights in Strasburg, claiming that their rights guaranteed under the Convention are breached. The Court can only deal with the matter after all domestic remedies have been exhausted and within a period of six34 months from the date on which the final national decision was

Nature Committed through Computer Systems (Convention on Cybercrime) dated 2001. 32 Documents can be found at http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/ecri/Country-by-country/Former_ Yugoslav_Republic_Macedonia/FormerYugoslavRepublicMacedonia_CBC_en.asp. 33 Recommendations are available at http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/ecri/library/publications.asp. 34 Pursuant to Article 4 of Protocol 15 to ECHR, period of six months will be reduced to four months 16  Freedom of expression and hate speech

taken. Certain application may not be dealt with if it is submitted anonymously, if it is substantially the same as a matter that has already been examined by the Court, if it has already been submitted to another procedure of international investigation or the application may not be dealt with if it is incompatible with the provisions of the Convention or the Protocols thereto, manifestly ill-founded, or an abuse of the right of individual application35. Applications on breach are awarded to individual sections. First of all, a committee of three judges is composed to examine the application, which may, by unanimous vote, declare the application inadmissible, without further examination. Once the application is examined by the committee, hearing is held and judgment is adopted by all members of the Chamber. Cases which raise serious issues of general importance can be referred to be decided upon to the Grand Chamber. Each judgment of the Court is binding for the Member States and has to be abode by, except in cases of an advisory opinion. As regards a delivered judgment, both parties may request referral of the case to the Grand Chamber within three months. Should such request be rejected, the case is to be re-examined. Execution of the court judgments is supervised by the Committee of Ministers of the Council of Europe, though it has no formal means of using force against Member States in order to comply. However, the ultimate sanction of non- compliance is expulsion from the Council of Europe. The Commissioner for Human Rights is an independent institution within the Council of Europe, mandated to promote the awareness of and respect for freedom of expression and other human rights in Council of Europe Member States. The initiative for setting up the institution was taken by the Council of Europe’s Heads of State and Government at their Second Summit held in Strasbourg in October 1997, while in May 1999, the Committee of Ministers adopted a resolution which instituted the office of the Commissioner and elaborated the Commissioner’s mandate. The Commissioner’s work focuses on encouraging reform measures to achieve tangible improvement in the area of human rights promotion and protection. Commissioner has the competence to gather information on violation of the freedom of expression and other human rights violations suffered by individuals. Therefore, the Commissioner co-operates with a broad range of international and national human rights monitoring bodies, as well as other universities and other bodies which focus on these issues. Main goals of the Commissioner for Human Rights are the following: to foster the effective observance of human rights, and assist Member States in the implementation of Council of Europe human rights standards, to promote education in and awareness of human rights in Council of Europe Member States;

when all 47 Member States will ratify the Protocol http://www.conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/ Html/213.htm. 35 Article 35 of the European Convention on Human Rights. 17  Freedom of expression and hate speech

to identify possible shortcomings in the law and practice concerning human rights, to facilitate the activities of national ombudsperson institutions and other human rights structures and to provide advice and information regarding the protection of human rights across the region.

1.2.4. European Union “In recognising that its policies could have an impact on human rights and in an effort to make citizens feel ‘closer’ to the EU, the EU and its Member States proclaimed the EU Charter of Fundamental Rights in 2000. The Charter contains a list of human rights, inspired by the rights contained in the constitutions of the Member States, the ECHR and the universal human rights treaties, such as the UN Convention on the Rights of the Child.” 36By 2009, The Charter was merely a ‘declaration’, which means that it was not legally binding. The 2009 Treaty of Lisbon altered the status of the Charter of Fundamental Rights to make it a legally binding document. Article 11 of the Charter of Fundamental Rights of the European Union, titled as “Freedom of Expression and Information” also underlines the freedom of expression. Article 11 of the Charter of Fundamental Rights of the European Union: 1. Everyone has the right to freedom of expression. This right shall include freedom to hold opinions and to receive and impart information and ideas without interference by public authority and regardless of frontiers. 2. The freedom and pluralism of the media shall be respected. What is of special importance as regards freedom of expression is that, inter alia, this Charter is aimed at responding to the problems stemming from the on-going and future development of the information technology. “It abolishes the distinction that existed so far made by European and international books between civil and political rights, on one hand, and economic and social rights, on the other, and lists all rights grouped according to the basic principles: dignity, freedom, equality, solidarity, civil rights and justice.” 37 European Union institutions are legally bound to respect the Charter of Fundamental Rights of the European Union, including its provisions on non-discrimination. When they apply the EU law, Member States are to comply with the Charter. “As regards the instruments of the Council of Europe, pursuant to Article 6 (2) of the Treaty of Lisbon, European Union will accede to the human rights instrument of the Council of Europe: The Union shall accede to the European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms. Such accession

36 Handbook on European Non-Discrimination Law, European Union Agency for Fundamental Rights, Council of Europe, 2010, p. 17. 37 Introduction to European Law, Desche Stiftung fur Internetionale Rechtliche Zusammenarbeit E.V., Ma- gor Doo, Skopje, p. 102. 18  Freedom of expression and hate speech

shall not affect the Union’s competences as defined in the Treaties.”38 An important document within the European Union legislation is the Framework Decision on Combating Certain Forms and Expressions of Racism and Xenophobia by Means of Criminal Law of 28th November 200839, aimed at establishment of a common criminal-law approach in all EU Member States, requiring the Member States to review whether their existing legislation is in line with the Framework Decision40. The Decision was a novelty in the Union, since, although the European Union cannot adopt a universal criminal code, the Decision binds the Member States to govern the criminal-law issues and to envisage these offences as a criminal offence in all criminal codes, introducing effective, proportionate and dissuasive penalties for the persons having committed such offences. These criminal offences include public incitement to violence or hatred, public dissemination or distribution of tracts, pictures or other material, public condoning, denying or grossly trivialising crimes of genocide, crimes against humanity, war crimes, Nazi crimes. In 2007, the European Union established the European Union Agency for Fundamental Rights, as one of its bodies. It was established within the European Monitoring Center on Racism and Xenophobia, headquartered in Vienna. The Agency should provide assistance and expert analysis to the relevant institutions and bodies in the Member States when implementing the EU law, pertaining to the fundamental rights. The Agency has no competence at examining individual applications. It is independent and cooperates with both national and international bodies, especially the Council of Europe, as well as civil society organizations.

1.3 National Provisions on Protection of Freedom of Expression Fundamental freedoms and rights of the individual and the citizen, recognized by the international law and established in the Constitution, are one of the fundamental values which constitutional order in the Republic of Macedonia rests on (Article 8 of the Constitution). As regards the freedom of expression, it is guaranteed under Article 16 of the Constitution of the Republic of Macedonia. Article 16 of the Constitution of the Republic of Macedonia

38 Introduction to European Law, Desche Stiftung fur Internetionale Rechtliche Zusammenarbeit E.V., Magor Doo, Skopje, p. 104. 39 EU Framework Decision on Combating Certain Forms and Expressions of Racism and Xenophobia by Means of Criminal Law of 28th November 2008. 40 Racist and xenophobic conduct has to constitute a criminal offence in all Member States. Such forms of conduct include public incitement to violence or hatred; public dissemination or distribution of tracts, pictures or other material containing expressions of racism and xenophobia; public denying or trivializing crimes of genocide, crimes against humanity and war crimes, when such conduct is carried out in a manner likely to incite to violence or hatred against a group of persons or a member of such a group defined by ref- erence to race, colour, descent, religion or national or ethnic origin. 19  Freedom of expression and hate speech

Freedom of personal belief, conscience, thought and public expression of thought shall be guaranteed. Freedom of speech, public address, public information and establishment of institutions for public information shall be guaranteed. Free access to information and freedom of receiving and imparting informa- tion shall be guaranteed. Right of reply via the mass media shall be guaranteed. Right of correction in the mass media shall be guaranteed. Right to protect a source of information in the mass media shall be guaranteed. Censorship shall be prohibited. With respect to the limitations on the freedom of expression, above-mentioned Article 16 of the Constitution of the Republic of Macedonia should be viewed in correlation to other provisions in the Constitution which guarantee the political freedoms and rights and which this right may conflict with in terms of the forms hatred manifests, as follows: Article 19, paragraphs 1 and 2 (freedom of religion and public expression of religion); Article 20, paragraph 1 (freedom of association); Article 20, paragraph 3 (programmes and activities of political parties and other associations of citizens may not be directed at violent destruction of the constitutional order) and Article 25 (guaranteeing the privacy of the citizen, as well as his/her dignity and reputation). Article 110 of the Constitution of the Republic of Macedonia, in addition to listing the competences of the Constitutional Court, also stipulates that the Constitutional Court protects the freedom of expression. Article 110 of the Constitution of the Republic of Macedonia: “Constitutional Court of the Republic of Macedonia … protects the freedoms and rights of the individual and the citizen relating to the freedom of belief, conscience, thought and public expression of thought, political association and activity, as well as to the prohibition of discrimination among citizens on the grounds of sex, race, religious or national, social or political affiliation…” Constitutional Court of the Republic of Macedonia manifests, through its case law, a positive tendency towards indirect referral to international principal and auxiliary sources, consulting, in the decision-making process, relevant interna- tional conventions, “soft” rules and/or judgments of international courts when applying the constitutional or legal norms, in particular in the light of the Euro- pean Convention on Human Rights and the case law of the European Court of Human Rights in Strasbourg.41

41 Application of the Law of the European Union in the Republic of Macedonia in the period prior to Ac- cession to the EU, National Scientific Research Project, Faculty of Law, Ss. Cyril and Methodius University, BoroGrafika, Skopje, p. 65. 20  Freedom of expression and hate speech

Law on Civil Liability for Insult and Defamation42 was adopted in 2012 and it decriminalized the crimes previously encompassed in the Criminal Code – Chapter 18 “Crimes against Honour and Reputation”. Since this Law is important in relation to the freedom of expression and hate speech, it is necessary to present its legal solutions in more details. Goal of this Law is to regulate civil liability for a harm caused to the honour and the reputation of a natural person or legal entity with an insult and defamation. The Law prescribes that the freedom of expression remains guaranteed and that possible restrictions are subject to strict requirements in line with the national legislation, as well as the international treaties in force, such as the European Convention on Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms and the case law of the European Court of Human Rights. This provision only acknowledges the high importance and the level of protection of the freedom of expression, since even without separately referring to the European Convention, as well as the case law of the Court in Strasburg, they are still legal sources and are part of the law in force in the country. The legislator sets that insult can be caused through a word, gesticulation, drawing, sound or in any other manner, as well as that in addition to natural persons, legal entities, groups of individuals, as well as a deceased person, fall within a protected category. The Law also stipulates that author of a statement given, the editor or a person replacing him/her in the mass media and the legal entity can be held liable for an insult committed via a mass media. The plaintiff, when filing the lawsuit, is free to decide against whom of the persons referred to in this paragraph to file the lawsuit for determining the liability and compensation for damage caused by the insult. The journalist as author of the statement is not held liable if the statement obtained an insulting character by inserting headlines, sub-headlines, photographs, taking parts of the statement out of the context, by announcements or in any other manner by the editor or the person replacing him/her. Article 7 sets in more details certain cases when there is no liability for an insult. These are, among others, the cases when the statements are given when participating in the work of the Assembly of the Republic of Macedonia and the local municipal councils, in the course of court procedures and the procedure before the Ombudsman, when opinions contained in official documents are communicated, as well as when opinions presented at public gatherings or public events are communicated. In addition, no liability for an insult is held if the humiliating opinion is stated against a public office holder, if such statement contains justified criticism or inciting a debate of public interest. As regards liability for defamation, the Law stipulates that “A person shall be

42 Law on Civil Responsibility for Insult and Defamation (“Official Gazette of the Republic of Macedonia”, no. 143/2012). 21  Freedom of expression and hate speech

held liable for defamation if he/she presents or disseminates, before a third party, false facts harming the honour and reputation of another person with an established or apparent identity, with the intention of harming his/her honour and reputation, while knowing or has been obliged to know and may know that the facts are false.” It also prescribes that “liability for defamation shall also exist if the false statement contains facts harmful to the reputation of a legal entity, a group of persons or a deceased person.” This shows that for a defamation to exist, it is necessary for the following three elements to be met: existence of intention to harm the honour and the reputation, presenting false facts which he/she was obliged to or could have known to be false, as well as presenting such facts before a third person. Should false facts be presented only before the person whose reputation is harmed, than it may be a matter of insult, rather than a defamation. Since falseness of the facts is one of the essential elements of defamation, the defendant is obliged to prove the truthfulness of the facts presented in his/her statement. Upon exception, burden of proof falls upon the plaintiff, if he/she is a public office holder, when the public office holder is legally obliged to provide explanation for the facts related to the public office, if the defendant proves that he/she had reasonable grounds to present a statement in the public interest. Proving the facts is also generally excluded as regards the personal life of the plaintiff, except in cases stipulated in Article 9. Pursuant to the Law, a journalist against whom a lawsuit is being filed as regards liability for insult and defamation cannot be requested to reveal his/ her secret source of information for the facts he/she is obliged to prove. The court may request for the relevant information to be disclosed for the purpose of determining the truthfulness of the information without identifying the source of such information. Still, if the defendant rejects it, such rejection cannot be deemed as his/her confession of guilt or it cannot be basis of the conclusion that the defendant failed to prove the truthfulness of the facts. When filing a lawsuit for damage compensation for insult and defamation, the Law stipulates measures to mitigate such damage by requesting an apology and public retraction of the statement on the media and in the form in which the insult and the defamation were committed. If the insult and the defamation are committed via a mass media, the aggrieved party has the right to submit a request for publishing a response, disclaimer or correction. Compensation for a non-pecuniary damage for insult is awarded if the person committing the insult has not apologized and has not publicly retracted the insulting statement or if he/she has repeated the insult following the court ruling prohibiting such repetition. Amount of the pecuniary damage compensation should be proportionate to the damage caused to the reputation of the aggrieved party and, when determining it, the court should take into account all circumstances of the case, as well as the financial status of the

22  Freedom of expression and hate speech

defendant. Compensation for a proved material damage can consist of pecuniary compensation of the actual damage and the lost profit. Compensation should be proportionate to the damage caused and should include non-material damage caused to the honour and the reputation of the aggrieved party, as well as proved material damage as actual damage and lost profit. When determining the amount of the pecuniary compensation, the court should take into account all circumstances of the case, as well as the financial status of the defendant. The circumstances that suggest gaining material or any other benefit by the defendant by the commitment of the act are regarded as special circumstance by the court. For the purpose of reducing the damage, the defendant may prove that he/she has apologized, offered an apology or in any other manner has made a serious attempt to eliminate the harmful consequences of the defamation. Pursuant to this Law, the procedure under a lawsuit for determining the liability for insult or defamation and compensation for damage is urgent. If the insult or defamation is committed via the mass media, the competent court is obliged to initiate the procedure within a time period not exceeding 30 days as of the day on which the lawsuit is submitted to it. The court is obliged to carry out the procedure without any delay, within a reasonable time, with the least possible costs and to prevent any abuse of the rights which the parties in the procedure are entitled to. Law on Free Access to Public Information43 governs the terms and conditions, the manner and the procedures for exercising the right to free access to public information held by the state authorities and other bodies and organizations determined by law, the municipal bodies, the bodies of the City of Skopje and the municipalities of the City of Skopje, institutions and public services, public enterprises, legal entities and natural persons performing public competences, established by law (hereinafter: holders of information). Law on Broadcasting44 points out the importance of the right to freedom of thought and expression, in particular performing the broadcasting activity ensures freedom of public expression of thought, freedom of speech, public appearance and public information.

43 Law on Free Access to Public Information (“Official Gazette of the Republic Of Macedonia”, nos. 13/2006, 86/2008 and 6/2010). 44 Law on Broadcasting (“Official Gazette of the Republic of Macedonia”, nos. 100/2005; 19/2007; 103/2008; 152/2008; 6/2010; 145/2010; 97/2011; 13/2012 and 72/2013). 23  Freedom of expression and hate speech

2. HATE SPEECH Freedom of expression, in its essence, provides for exchange and pluralism of ideas so as to have affluence of the thought and to realize democracy and political discourse through communication. That is why its limitations should undergo a strict filtering for it not to be jeopardized or even abused. When examining the cases on limitations on the freedom of expression, one can identify cases when certain expression can harm the goals that are legitimately protected. Such mechanism provides for the freedom of expression not to be abused and not to be directed towards the very opposite of the freedom itself, such as the hate speech, which is the most severe abuse of the possibility for expression. Hate speech causes unpleasant and complex problems to the modern societies devoted to respecting and nurturing cultural pluralism and tolerance. Regulating the hate speech is, to a great extent, a phenomenon of the period following the Second World War. Instigated by the obvious relations between the racist propaganda and the Holocaust, many international treaties, as well as individual states, underlined the hate speech as unacceptable and contrary to the rights protected under the Constitution. Debates about the hate speech today are ever more a reaction to the constant discussions about the growing migration, dedication to pluralism and respect for the diversity in the modern constitutional democracies.

2.1 Defining Hate Speech Hate speech is expression of hatred against a certain group. It is used to insult a person on the account of that person’s race, ethnic, religious or other group to which he/she belongs. Such speech generally seeks to condemn or dehumanize the individual or the group or to express anger, hatred, violence or contempt toward them. It brings the message of inferiority of the members to the concerned group and condemns, humiliates and is abundant in hatred. Practically, all racist, xenophobic, homophobic and other related declinations of identity assaulting expression could be classified under the term “hate speech”. Implicit definition of hate speech is contained in Recommendation No. R (97) 20 of the Committee of Ministers on “hate speech” dated 1997. Appendix to the Recommendation points out that the term “hate speech” is to be understood as a term covering all forms of expression which spread, incite, promote or justify racial hatred, xenophobia, anti-Semitism or other forms of hatred based on intolerance, including: intolerance expressed by aggressive nationalism and ethnocentrism, discrimination and hostility against minorities, migrants and

24  Freedom of expression and hate speech

people of immigrant origin45. European Court of Human Rights takes this definition of hate speech or its understanding as a speech that covers “all forms of expression which spread, incite, promote or justify racial hatred, xenophobia, anti-Semitism or other forms of hatred based on intolerance”46 as a starting point in its judgments pertaining to hate speech. For instance, in the case of Gündüz v. Turkey, the Court refers directly to the recommendation of the Committee of Ministers from 1997, as well as to the definition of the term “hate speech” therein47. When talking about the term “hate speech”, it is also necessary to mention that, despite the frequent use of this term, there is no universally accepted definition. A synthetic definition, which will, above all, be used as a doctrine, can be drawn from the discussion held by experts and numerous proposals for defining “hate speech”: Hate speech is a kind of expression designed to promote hatred on the basis of race, religion, ethnicity, national origin, gender, sexual orientation, class/social origin, physical or mental disability. ●● target of this speech can be one or more individuals associated with a group that shares particular characteristics; or the group itself ●● protected characteristic is a common characteristic/feature shared by the group, such as “race”, religion, ethnicity, nationality, sexual orientation or any other similar common factor that is fundamental to the identity. More precisely, hate speech, as a concept, refers to a whole spectrum of a negative discourse, stretching from expressing, inciting or promoting hatred, to abusive expression and vilification, and arguably also to extreme forms of prejudice, stereotypes and bias. In addition to direct speech, hate speech also includes many other forms of expression, such as: ●● public use of insulting symbols (for instance, swastika); ●● their explicit presentation at parades, protest, public address, etc.; ●● burning crosses (this is characteristic for the Ku Klux Klan in the USA); ●● burning flags; ●● writing graphite48;

45 Recommendation No. R (97) 20 of the Committee of Ministers on “hate speech” http://www.coe.int/t/ dghl/standardsetting/media/doc/cm/rec%281997%29020&expmem_EN.asp. 46 Erbakan v. Turkey (Application no.59405/00), Judgment 6th July 2006, § 56. 47 Gündüz v. Turkey (Application no. 35071/97), Judgment 4th December 2003, § 22. 48 It is interesting to point out that contrary to the obvious hate speech, there are also subtile cases of such offensive expression. In fact, on the door of a LGBT organization, unknown perpetrators wrote “Tremiti” with a spray, which obviously did not sound as hatred against anybody, however, the Isole Tremiti was a place where Mussolini deported the homosexuals in Italy. This common toponym has turned into a hate speech against the LGBT community. 25  Freedom of expression and hate speech

●● putting up posters; ●● distribution and dissemination of leaflets with such contents; ●● expression through TV and radio; ●● and from recently, expression via Internet.

2.2 Elements of Hate Speech European Court of Human Rights has developed several elements of hate speech in its case law: intent, contents, i.e. context of expression, and proscribed results49. ●● intent to spread hatred against a certain group. Hate speech means an expression behind which there is an intention to incite, promote or justify hatred towards persons associated with a certain group (racial, religious or ethnic group, LGBT community, etc.). Such intention to incite or promote intolerance, racism, homophobia, violence or other hatred should be distinguished from the intention to inform the public on issues of general interest (hence, in the case of Jersild v Denmark50, broadcasting a documentary of a racist organization does not constitute hate speech; it rather intends to present a social phenomenon of general interest to the public)51. ●● contents/context of a specific expression. Assessment of whether certain expression represents a hate speech will depend on both the contents of what is being expressed and the specific circumstances of the case, i.e. in addition to the contents, the context of a specific expression also matters. For instance, whether the statement is given by a politician, a journalist, an artist, ordinary citizen, under which circumstance, at which place and time, etc. ●● consequences/proscribed results arising from hate speech. Hate speech, in addition to offending the dignity of the person(s) whom it is directed to, is also a speech with the ability to disturb public peace and order or incite violence, such as instantaneous incidents or stirring up violence between the respective groups in the society, as well as hate crime towards persons previously targeted with the hate speech. Proscribed result covers all socially detrimental consequences caused by such expression, may it be only hatred against others, even though the actual acts of causing more severe consequences are lacking52.

49 Also see Mirjana Lazarova Trajkovska, Legal Analysis on the Concept of Hate Crime and Hate Speech, OSCE, Polyesterday, Skopje, 2012. 50 Jersild v Denmark, Application no. 15890/89, Judgment 23rd September 1994. 51 Mirjana Lazarova Trajkovska, Legal Analysis on the Concept of Hate Crime and Hate Speech, OSCE, Poly- esterday, Skopje, 2012. 52 Ibid. 26  Freedom of expression and hate speech

2.3 Protected Characteristics The issue of protected characteristics is one of the key aspects of the hate speech concept. Although there is no precise answer as to which characteristics should be included and the decision must be made with regard to the needs of each state, there are still certain factors that need to be taken into account: - immutable or fundamental characteristics Hate speech targets the aspects of a person’s identity that are unchangeable or fundamental to a person’s sense of self. Such characteristics are usually evident, such as race or skin colour. In addition, these characteristics should function as markers of group identity. Not all immutable or fundamental characteristics are markers of group identity. For instance, blue eyes may be an immutable characteristic of a person, but blue- eyed people do not identify themselves as a group, nor do others see them as a group, hence eye colour is not typically a marker of group identity. - social and historical context Determining the protected characteristics also requires an understanding of the history of oppression and discrimination in a particular state, as well as its current social problems. Hence, protected characteristics should also include the characteristics that have been the basis for past discrimination or oppression, as well as the ones that are the basis for the present or contemporary incidents of discrimination or oppression. In the case of the previous example, blue-eyed people have not experienced history of oppression, nor they experience oppression or discrimination at the moment, hence the expression targeting this characteristic will not/cannot be treated as a hate speech53. Compared to the prohibition of discrimination, there is a list of protected characteristics envisaged in the national and the international instruments for protection of human rights: For instance, Article 14 of the European Convention on Human Rights and Article 1 of the Protocol No. 12 to the European Convention envisage an open and exhaustive list of protected characteristics pertaining to the prohibition of discrimination, such as: gender, race, colour, language, religion, political or other opinion, national or social origin, association with a national minority, property, birth or other status. Although the Convention does not mention sexual orientation, physical or mental disability or age in the list of protected characteristics, European Court of Human Rights has applied Article 14 with respect to the characteristic not being explicitly mentioned therein (for instance, as regards sexual orientation, the judgment dated 21st December 1999 in the case of Salgueiro da Silva Mouta v. Portugal). Article 3 of the Law on Prevention and Protection against Discrimination of

53 Lawrence, Frederick M., Punishing Hate: Bias Crimes under American Law, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 1999. Also in OSCE, Hate Crime Laws: A Practical Guide, Published by ODIHR, Warsaw, Poland, 2009, pp 38-39. 27  Freedom of expression and hate speech

the Republic of Macedonia also envisages a broad and open list of protected characteristics, including: sex, race, skin colour, gender, belonging to marginalized group, ethnicity, language, citizenship, social origin, religion or religious belief, other types of belief, education, political affiliation, personal or social status, mental and physical disability, age, family or marital status, property status, health condition or any other basis envisaged by law or by ratified international agreements. Hence, the term/concept of hate speech refers only to several of the protected characteristics out of the wide range of protected characteristics envisaged in the national and the international instruments for protection of human rights. Taking into account that hate speech means racist, xenophobic, homophobic and other related declinations of identity assaulting expression, the list of protected characteristics as regards hate speech would be limited to the following: ●● race, skin colour, religion or religious belief, ethnicity, national origin, citizenship, language ●● gender, sex, sexual orientation ●● physical or mental disability ●● class/social origin In fact, as pointed out above, hate speech targets the aspects of a person’s identity that are unchangeable or fundamental to that person. Such is the belonging to a certain culture. This basis: belonging to a particular culture is also used as an umbrella term, which explains the nature of certain identity characteristics, such as: race, skin colour, ethnicity, religion, national origin, citizenship or language. Their application varies and they often interweave or are used in turn. Identity or protected characteristics also encompass the gender, the sex, the sexual orientation, the class/social origin (characteristic for societies with a history of class division), as well as the physical and the mental disability. Protected characteristics as regards hate speech do not include, for instance, political affiliation of the person or his/her political belief, as well as the economic or financial status, marital status, education, etc. They can certainly be basis for discrimination against an individual, however, insult on the basis of affiliation to such group (for instance, membership in a political party), will not be deemed as hate speech. It is so because such affiliations do not function as “markers” of the fundamental identity of the individual and/or do not have history of previous oppression.

28  Freedom of expression and hate speech

Cases of hate speech from the European Court of Human Rights case law How does hate speech look like? - Daniel Féret was a member of the Belgian House of Representatives and the Chairman of the political party Front National-Nationaal Front in Belgium. During the election campaign, its Party distributed several types of leaflets, carrying the slogans as following: “Stand up against the Islamification of Belgium”, “Stop the sham integration policy” and “Send non-European job-seekers home”. Mr Féret was convicted of incitement to racial discrimination. He was sentenced to community service and was disqualified from holding parliamentary office for 10 years. He appealed before the European Court for a violation of his right to freedom of expression In the Court’s view, Mr Féret’s comments were clearly liable to arouse feelings of distrust, rejection or even hatred towards foreigners, especially among less knowledgeable members of the public. His message, conveyed in an electoral context, carried heightened resonance and clearly amounted to incitement to racial hatred. His conviction by the national authorities is justified in the interests of preventing disorder and protecting the rights of others, namely members of the immigrant community. The Court held that there had been no violation of Article 10 (Féret v. Belgium, Application no. 15615/07, judgment dated 16th July 2009). - Denis Leroy, a cartoonist, presented the attack on the World Trade Center in New York in one of his drawings published in a Basque weekly newspaper on 13th September 2011, with a caption which read: “We have all dreamt of it … Hamas did it.” Having been sentenced to payment of a fine for “condoning terrorism”, Mr. Leroy appealed before the European Court of Human Rights that his freedom of expression had been infringed. The Court considered that, through his work, the applicant glorified the violent destruction of American imperialism, expressed moral support for the perpetrators of the attacks of 11 September, commented approvingly on the violence perpetrated against thousands of civilians and diminished the dignity of the victims. Despite the newspaper’s limited circulation, the Court observed that the drawing’s publication had provoked a certain public reaction, capable of stirring up violence and of having a demonstrable impact on public order in the Basque Country. The Court held that there had been no violation of Article 10 (Leroy v. France, Application no. 36109/03, judgment dated 2nd October 2008).

29  Freedom of expression and hate speech

- In the case of Vejdeland and Othres v. Sweeden, the applicants were convicted of distributing in an upper secondary school approximately 100 leaflets considered by the Swedish courts to be offensive to homosexuals. The applicants distributed leaflets by an organisation called National Youth, by leaving them in or on the pupils’ lockers. The leaflets contained information and statements that homosexuality was a “deviant sexual proclivity”, had “a morally destructive effect on the substance of society” and was responsible for the development of HIV and AIDS. The applicants claimed before the Court that they had not intended to express contempt for homosexuals as a group and stated that the purpose of their activity had been to start a debate about the lack of objectivity in the education in Swedish schools. The Court found that these statements had constituted serious and prejudicial allegations, even if they had not been a direct call to hateful acts. The Court concluded that there had been no violation of Article 10 (Vejdeland and Others v. Sweden, Application no. 1813/07, judgment dated 9th February 2012). - Pavel Ivanov wrote and published a series of articles portraying Jews as the source of evil in Russia. He accused them of plotting against the Russian people, and the tenor of his remarks was markedly anti-Semitic. He was convicted of incitement to ethnic, racial and religious hatred. In European Court of Human Rights’s view, the applicant, who had sought in his publications to “incite hatred towards the Jewish people” and advocated violence against a particular ethnic group, could not claim the protection of Article 10. The Court declared the application inadmissible (Pavel Ivanov v. Russia, Application no. 35222/04, decision on admissibility dated 20th February 2007). - Mark Anthony Norwood displayed in the window of his apartment a poster representing the Twin Towers in flame, accompanied by the words “Islam out of Britain – Protect the British People”. The poster was supplied by the British National Party (BNP), of which Norwood was a member. As a result, he was convicted of aggravated hostility towards a religious group. Mr. Norwood argued that his right to freedom of expression had been breached. European Court of Human Rights found that such a general, vehement attack against a religious group, linking the group as a whole with a grave act of terrorism, was incompatible with the values proclaimed and guaranteed by the Convention, notably tolerance, social peace and non-discrimination, and that Mr. Norwood could not claim the protection of Article 10 of the Convention. The Court declared his application inadmissible (Mark Anthony Norwood v. the United Kingdom, Application no. 23131/03, decision on admissibility dated 16th November 2004).

30  Freedom of expression and hate speech

2.4 Identifying the Hate Speech Indicators of prejudices are one or more factors showing that the respective speech can be based on prejudices which categorize it as hate speech. These indicators provide for objective criteria on the basis of which judgment can be reached as regards the possible hate speech. However, the indicators presented below are not explicitly listed, nor are they listed as requirements to be cumulatively met for a particular expression to be identified as hate speech. Therefore, we use them as soft indicators. It is important to mention that there is no consensus among the states in the OSCE region as regards statements motivated by hatred or a prejudice. Some participating States criminalize only those forms of expression that represent a real and immediate threat of violence towards a particular individual. In many other countries, laws criminalize oral, written or symbolic communications that advocate for or incite hatred founded on discrimination . These differences can also influence a particular country on its choice of indicators. Indicators of prejudices are useful for the judges, the prosecutors, the media, the journalists, as well as the civil society organizations, when analyzing whether certain expression represents a hate speech. Below is a list of indicators of prejudices, which is not exhaustive and is compiled on the basis of elements of hate speech: Intent indicators: “Intent” indicators are aimed at determining, as much impartially as possible, whether the speaker’s intention is to insult, cause violence, degrade or in any other manner humiliate particular group of individuals. It could be determined through the opinion of the victim of the hate speech, the witness of the event, as well as the broader public (experts and/or civil society organizations). This is important when it is a matter of especially vulnerable or marginalized categories, which are still not in a position to articulate the violation caused with such speech. Possible indicator would be the differences (ethnic, religious, national, gender, etc.) that exist between the author of the statement and the victim’s group, as well as whether a history of violence and intolerance exists between the two groups. This is especially relevant if, during the hate speech incident, certain individual was engaged in promoting activities of the group to which he/she belongs (for instance, during Pride Parade, LGBT community is often a victim of hate speech). Contents/context indicators: Each speech is interpreted mandatory according to its contents, as well as within the context in which it is expressed. Therefore, it is necessary to always assess the context in which the expression is made. It is usual for a hate speech of a person belonging to a dominant majority group in the society to be more alarming than a hate speech of a person belonging to a vulnerable and discriminated minority. 31  Freedom of expression and hate speech

However, hate speech can be targeted by a minority towards another minority or vulnerable group in the society. For instance, hate speech of a person belonging to a discriminated ethnic minority targeted towards a gay community or LGBT population, expression of sexism, chauvinism or misogyny. It is common for the statements and the expression made by state representatives (as well as by influential political representatives) to be less protected compared to even more explicit examples of hate speech of a marginalized/outsider group having no credibility in the society. In brief, higher state function/position means less protection as regards the expression. In the light of this context, the line between official statements of state representatives and the expressions made when not in such capacity is blurred, and the tendency is all of them to be equally relevant. The case is similar with the other creators of public opinion as opposition leaders and religious dignitaries. In addition to explicit expression of hatred, hate speech can also appear in the form of coded messages which might not express an insult explicitly, but anyhow are designed to express hatred towards a particular group. Such as, for instance, the denial/negationism of the Holocaust or the denial of the past, which signify serious violations of human rights of a particular community. Hence, denial/ negationism is also considered to be a hate speech. In the case of Garaudy v. France , the European Court of Human Rights pointed out that “denying crimes against humanity is … one of the most serious forms of racial defamation of Jews and of incitement to hatred of them.” Thereby, in order to determine more precisely the contextual framework, location at which the hate speech took place is of relevance (at home among friends, in the park in front of a small audience, on the Internet available to everyone or in an intercommunal environment, etc.), as well as the circumstances under which that person appeared or the context of the expression, for instance, whether the incident occurred on a date of special significance (during a national holiday of the ethnic group targeted with the hate speech, immediately prior to or during a Gay Parade, etc.). Consequences/proscribed results indicators: Here, we are talking about racist and Nazi slogans on the Internet (Facebook profiles, blogs, etc.) that incite to violence against individuals belonging to a particular ethnic group; racist slogans and chanting at football matches which incite to incidents of violence among the supporters; hate speech targeted towards particular ethnic communities in the media, accompanied by incidents of violence towards the individuals belonging to those ethnic communities in the schools, public transportation, etc.

32  Freedom of expression and hate speech

2.5 Detrimental Consequences Stemming from Hate Speech Hate speech causes great damage to both a particular individual, i.e. group, it is targeted to and the society as a whole. Hate speech causes emotional and psychological suffering to the victims, affects the social mobility and the career prospects: psychological responses to such verbal attacks consist of the feeling of humiliation, isolation, self-hatred and self- doubt. The affected person may react by seeking escape through alcohol, drugs or other forms of anti-social behaviour.” Additionally, humiliation can manifest itself in such social symptoms such as approach to parenting which diminish self- confidence of the child and acknowledges the expectations of social failure. All these symptoms can stem from the humiliation contained in the hate speech. Hate speech hurts the “market of ideas” itself, the educational environment and ideal of equality – the equal treatment and the principle of non-discrimination, which are the fundaments of each democratic society: hate speech bears no other meaning than an attitude for essential inequality among the people, it is a form of social and political exclusion, declaration of hostility towards one segment of the citizens in the society. Hate speech potentially leads to hate crime, which can also lead to genocide: when a particular group will be humiliated or dehumanized and will be kept outside “the community of equals” due to such hate speech, it can easily become object of physical attacks and violence. In addition, language-based classification or symbolization is one of the measurable steps towards genocide . Hate speech has detrimental effects on the order and peace in the society and the quality of life of the community: by making the members of the victimized communities fearful, angry and suspicious towards other groups and towards the structure of power that is supposed to protect them – this kind of speech has the capacity to seriously damage the social fabric and to divide the communities.

33  Freedom of expression and hate speech

3. DIFFERENTIATING HATE SPEECH FROM RELATED CONCEPTS

3.1 Hate Speech and Discrimination Incrimination of hate speech is generally related with racism, xenophobia, anti-Semitism, chauvinism, homophobia, etc., as well as with the concept of discrimination. Discrimination is to be understood as different treatment of an individual/ group in similar situations without any objective or reasonable justification. Hence, the concept of discrimination refers to a less favourable treatment of the individual on a prohibited basis, such as racial or ethnic origin, etc. On the other hand, hate speech as a speech spreading hatred can include advocating or inciting discrimination, and the hate speech itself can also be/mean/be treated as discrimination. For instance, in the case of Aksu v. Turkey , the European Court of Human Rights, observing whether there were elements as for the case to be considered from the aspect of prohibition of discrimination, was determining whether the concerned publications including expressions and notes expressing anti-Roma feelings had “discriminatory intent or effects”. This means that, in the fight against hate speech within a national context, provisions from the Law on Prevention and Protection against Discrimination dated 2010 can be effectively applied as well, in particular: Article 9 which prohibits advocating and inciting discrimination and Article 7 which prohibits harassment and degradatory behaviour that offends the dignity of any individual or group of individuals, which stems from discriminatory basis and which aims to or results in offending the dignity of certain individual or creation of threatening, hostile, derogatory or fearful surrounding, approach or practice.

3.2 Hate Speech and Hate Crime The term hate crime means criminal offences in which the perpetrator is motivated by prejudices towards a group membership of the victim, in other words, towards racial, ethnic, religious, etc., identity of the victim. For a criminal offence to be pronounced as hate crime, it is necessary for it to include two elements (criminal base offence and bias motive to commit it). Unlike hate crime, hate speech, as a discourse that insults or degrades on certain basis, is an expression that is prohibited because of the particular contents, however, the expression itself would not be a criminal offence without that specific prohibited contents. Therefore, hate speech lacks the first essential element of hate crime, i.e. the criminal base offence (if the bias motive or contents were removed, there 34  Freedom of expression and hate speech

would be no criminal offence). Direct and immediate incitement to criminal offences is universally prohibited. Where such incitement occurs with a bias motive, it should be categorized as hate crime because there is a criminal base offence . In any case, hate speech may constitute evidence of committed hate crime. In other words, racist or biased speech before, during, or after a crime, may constitute evidence of motive of the perpetrator and should form part of the criminal investigation for the hate crime. For instance, it would be ethnic insult preceding or accompanying the physical attack or writing of graphite with racist contents on a religious facility that was damaged. In such cases, insults and graphite are evidence of bias motive, and the attack, i.e. the vandalism in this case will be treated as hate crime.

3.3 Hate Speech and Insult and Defamation Hate speech is prohibited for the harm it causes. It, above all, harms the dignity of the individual as a member of a group. And causing harm to the dignity of the individual cannot be simply characterized as insult or defamation. Pursuant to the Law on Civil Liability for Insult and Defamation dated 2012, insult occurs when the person with the intention to humiliate, by means of a statement, behaviour, publication or in any other manner, expresses a demeaning opinion for another person that harms his/her honour and reputation. Defamation, on the other hand, means that a person presents or disseminates, before a third party, false facts harming the honour and reputation of another person, with the intention of harming his/her honour and reputation, while knowing or has been obliged to know and may know that the facts are false . Protected category under the Law on Civil Liability for Insult and Defamation are natural persons, legal entities, group of individuals, as well as a deceased person, while as regards hate speech, only one characteristic is protected, which is determined by the group itself, or denial/negationism of a particular event, which is/was of significant influence on the characteristic of the group itself, is prohibited (denial/negationism of the Holocaust or other event of that type). Insult and defamation are scourge on the society due to the harm they cause to the victim in the eyes of others. They harm their social status, as well as their reputation. Unlike insult and defamation, hate speech humiliates the individual for a certain characteristic that may not be perceived as socially unacceptable (race, gender, ethnicity, religion), meaning that his/her self-respect is harmed. Such as when, for instance, a person publicly states that another person is dishonest, unintelligent or immoral, that other person is or can be insulted with such statement, but when the very same public statements are related to his/ her identity characteristics (for instance, ethnicity, gender or sexual orientation), that person is offended in a very different way, in other words, that person is

35  Freedom of expression and hate speech

humiliated. Identical situation is seen at differentiating between hate speech and defamation. When a person presents false facts about another person before third parties, that person may be defamed, but if such false facts are intended to discredit as regards his/her inherent nature, in that case we are talking about hate speech. In fact, it is true that hate speech can insult/defame a particular individual. However, he/she is not insulted as an individual, but rather as a member of a particular community, with which he/she shares certain identity characteristics. This is called “indirect rejection” – not a direct rejection of the individual, but rather a rejection of the group to which that individual belongs, which group, on the other hand, sets the manner in which the individual shapes his/her life as a human being. It changes the key components of his/her self-understanding, such as gender, race or culture, into object of ridicule and attack. This is the source of harming the dignity or the humiliation caused by such speech. Thus, the manner in which the individual expresses him/her self as a human is rejected. Hence, such individual is rejected as a human. These differences between hate speech and insult and defamation lead to differences in the judicial protection and determining the damage compensation. Unlike insult and defamation which are treated under the civil law, hate speech is treated under the criminal law which also means expression of social condemnation of racism, religious, ethnic and other forms of intolerance. In fact, incrimination/regulation not only shows the boundaries between what is allowed and what is prohibited, but also shows what is condemned and what is accepted in the society. Regulating the hate speech under the criminal law sends a message that equality and respect of cultures and other (identity) differences are among the highest values in the society.

3.4 Hate Speech and the Internet Internet has become a new front for spreading hatred. Anonymity and mobility provided by this means of communication have made the expression of hatred easy in a broad and abstract space which goes beyond the area of the traditional application of the law. Now, the message of hatred can reach millions of people through a network which, additionally, allows the previously different and fragmented groups to connect, producing the sense of community and shared identity. In its strive for dealing with hatred via Internet, in 2001, Council of Europe adopted the Convention on Cybercrime, which is the first multilateral treaty seeking to address computer crime by increasing the cooperation among the states, harmonizing their national laws and investigative techniques. In 2003, Council of Europe also adopted Additional Protocol to the Convention on Cybercrime as regards hate speech via Internet, the objective of which is dual: 1) to harmonize criminal law in the fight against racism and xenophobia via

36  Freedom of expression and hate speech

Internet; and 2) to promote international cooperation in this field. According to this Protocol, racist or xenophobic material means: any written material, any image or any other representation of ideas or theories, which advocates, promotes or incites hatred, discrimination or violence, against any individual or group of individuals, based on race, colour, descent or national or ethnic origin, as well as religion if used as a pretext for any of these factors. Hate speech via Internet, according to this Protocol, means: ●● racist and xenophobic motivated threat through a computer system ●● racist and xenophobic motivated threat through a computer system ●● denial, gross minimisation, approval or justification of genocide or crimes against humanity.

3.4.1. Liability and Responsibility of ISPs for third-party content One issue of particular importance in the debate on regulating online hate speech is the liability and responsibility of ISPs for third –party content hosted on their services. In this regard, the recent October 10 ECtHR ruling Delfi as vs. Estonia is of a particular importance, because it significantly deviates from this approach, enshrined in the EC e-commerce directive and places a higher burden of liability on the ISPs, even in cases they have the notice-takedown mechanism in place. On 10 October 2013, the European Court of Human Rights handed down judgment in Delfi AS v. Estonia (no.64569/09), a case concerning the liability of a news portal, Delfi AS for third-party comments made on its website. The Estonian courts found that Delfi AS had editorial control over the comments’ section on its news site and should have prevented clearly unlawful comments from being published, notwithstanding the fact that Delfi had taken down the offensive comments immediately upon being notified of them. In a unanimous judgment, the First Section of the Strasbourg Court concluded that the domestic courts’ findings were a justified and proportionate restriction on Delfi’s right to freedom of expression. The Chamber of the First Section concluded that there had been no violation of Article 10 ECHR and endorsed the reasoning of the domestic courts. It was not disputed that the comments posted by readers were defamatory or even unlawful. Nor was it contested that the applicant company promptly removed the ‘infringing’ comments. The key issue was whether Delfi’s civil liability for the defamatory comments was a disproportionate interference with its right to freedom of expression. In addressing this question, the Court first examined the context of the comments. Although the Court acknowledged that the news articles itself was balanced and addressed a matter of public interest, it considered that Delfi “could have realised that it might cause negative reactions against the shipping company and its managers” and there was “a higher-than-average 37  Freedom of expression and hate speech

risk that the negative comments could go beyond the boundaries of acceptable criticism and reach the level of gratuitous insult or hate speech.” Accordingly, the Court concluded that Delfi should have exercised especial caution to avoid liability. Next, the Court examined the steps taken by the applicant company to deal with readers’ comments. In particular, the Court noted that Delfi had put in place a notice-and-takedown system and an automatic filter based on certain key ‘vulgar’ words. However, the Court concluded that the filter in particular was “insufficient for preventing harm being cause to third parties’. Although the notice-and- takedown system was easy to use – it did not require anything more than clicking on a reporting button – and the comments had been removed immediately upon notice, the comments had been accessible to the public for six weeks. The Court considered that the applicant company “was in a position to know about an article to be published, to predict the nature of the possible comments prompted by it and, above all, to take technical or manual measures to prevent defamatory statements from being made public”. Since the actual writers of comments could not modify or delete their comments once posted on the Delfi news portal, Delfi effectively exercised sole control over the publication of comments even if it did not exercise such control to its full extent. The Court went on to note that Delfi had been given leeway by the domestic courts as to how it should ensure the protection of third-parties rights. Indeed, the domestic courts had not prescribed prior-registration of users or pre- moderation of comments. Rather, they had imposed a fine of 320 euros, which given Delfi’s position as a professional operator of one of the largest Internet news portals in Estonia was ‘by no means’ disproportionate. Finally, the Court considered that it would be disproportionate to put the onus on complainants to identify the authors of anonymous comments. By allowing comments to be made by non-registered users, Delfi had assumed a certain responsibility for them. The Court further noted that “the spread of the Internet and the possibility – or for some purposes the danger – that information once made public will remain public and circulate forever, calls for caution”. In the Court’s view, it was a daunting task to identify and remove defamatory comments at the best of times, including for the applicant. It would be even more onerous for a potentially injured person, “who would be less likely to possess resources for continual monitoring of the Internet”. The Court concluded that there had been no violation of Article 10 of the Convention. Even though this decision does not affect the position of ISPs as intermediaries under the EC e-commerce directive, because it did not deal with this issue as such, it caused quite animated reaction in many circles. The reason for this controversy is the fact that it could set a precedent in other cases involving comments on websites and shift the balance in regards to freedom of speech and

38  Freedom of expression and hate speech

the responsibility of ISPs. as intermediaries. It remains to be seen whether this decision will be upheld also at the Grand Chamber, or it will be reversed.

4. PUNISHING HATE SPEECH Punishing hate speech differs in its scope. While some jurisdictions punish the speech that incites to hatred or insults certain groups, others refer to prohibitions on speech/expression that deny honour and dignity of an individual or the whole nation. National legislation contains provisions that criminalize the speech due to its particular contents. Criminal law prohibitions to hate speech are focused on incriminating the abuse of the freedom of expression that incites to violence or other violations of the equal freedoms and rights of others or expression of discriminatory behaviour towards others. Pursuant to the Criminal Code, hate speech is criminalized under specific terms and conditions. In fact, paragraph 3 in Article 417 prescribes that “A person who spreads ideas about the superiority of one race above some other, or who advocates racial hatred, or instigates to racial discrimination, shall be punished with imprisonment of six months to three years.” Provision that incriminates hate speech through a computer system is contained in Article 394-d. “A person who spreads in the public, through a computer system, any racial or xenophobic written material, any image or any other representation of ideas or theories, which advocates, promotes or incites hatred, discrimination or violence, against any individual or group of individuals, based on race, colour, national or ethnic origin, as well as religion, shall be punished with imprisonment of one to five years.” Certain elements of hate speech can be also found in Article 179 and Article 319 in the Criminal Code. Article 179 prescribes, in particular, that “A person, who with the intention to ridicule, shall publicly make a mockery of the Macedonian people and the members of the communities that live in the Republic of Macedonia shall be punished with a fine.”, while Article 319 prescribes that “(1) A person who by force, mistreatment, endangering the security, ridicule of the national, ethnic or religious symbols, by damaging other people’s objects, by desecration of monuments, graves, or in some other manner causes or excites national, racial or religious hatred, discord or intolerance, shall be punished with imprisonment of one to five years. (2) A person, who commits the crime from item 1 by misusing his position or authorization, or if because of these crimes, riots and violence were caused

39  Freedom of expression and hate speech

among people, or a property damage with a large extent was caused, shall be punished with imprisonment of one to ten years. “ Law on Prevention and Protection against Discrimination dated 2010 prohibits harassment and degradatory behaviour that offends the dignity of any individual or group of individuals, which stems from discriminatory basis and which aims to or results in offending the dignity of certain individual or creation of threatening surrounding, approach or practice (Article 7); invoking and inciting discrimination (Article 9). The Law regulates more precisely that any active or passive behaviour of any person by the public authorities, as well as by legal entities and natural persons from the private and public sector within the public life, which exposes any individual to unjustified or degrading behaviour in relation to other individuals in similar situation on any of the discriminatory basis is considered to be discriminatory behaviour or acting. Law on Broadcasting dated 2005 prohibits programme contents aimed at inciting national, racial, gender or religious hatred and intolerance in the programmes of broadcasters, as well as the programmes retransmitted via public commercial networks (Article 69).

5. MASS MEDIA AND HATE SPEECH In 1978, UNESCO adopted Declaration on Fundamental Principles concerning the Contribution of the Mass Media to Strengthening Peace and International Understanding, to the Promotion of Human Rights and to Countering Racialism, Apartheid and Incitement to War . Autonomous and powerful position of the mass media, as a single and absolute institutional channel for social communication, makes the mass media a priority topic when talking about hate speech. Mass media cannot be qualified as creators of hate speech, however they are an instrument, a channel and a means to spread it. They also can create a context, situations, as well as favourable climate to spread hatred or its eastheticization. The mass media system becomes one of the criteria for democraticity of a society, the use and the protection of human rights. Professional standards and requirements on operations of the mass media, as well as the very important media culture that is directly dependent on the political culture as well, depend on the set-up of the mass media system in a country. Analyses and debates about the democraticity of the mass media systems are aimed at two directions: structuring the mass media system and abusing the communications in manners and through techniques by which the public opinion and understanding of the citizens is shaped and created so as to come to and maintain the power. Strategic objectives of the European type of the mass media system are the following: ●● mass media system rested on quality public broadcasting center; 40  Freedom of expression and hate speech

●● pluralism of the mass media; ●● guaranteeing independence of the mass media; ●● introducing standards in the journalist profession, i.e. professionalization and intellectualization of the journalist. Legislators can envisage, in the legislation governing the mass media, national monitoring bodies such as press or mass media councils that regulate the mass media-related issues, which are usually comprised of experts and/ or representatives from the civil society. As for a mass media system to be regulated, certain standards on quality have to be set and competitiveness has to be supported and stimulated. The state can request for certain licences, which have to be issued on a non-discriminatory basis. Monitoring by the state has to be carried out though several mechanisms. Professional organizations, such as the International Federation of Journalists, the International Press Institute and the International Association of Publishers have comprehensive information on the state-of-play as regards the freedom of the media in different countries and regions throughout the world and provide their members support against limitations. In addition, they pay attention to situations when freedoms are neglected so as to launch campaigns or urgent appeal actions and prepare reports on certain problems such as mass media concentration and transparency in accordance with the freedom on information regulations or corruption. In doing this, they are supported by civil society organizations specialized in freedom of the press and the mass media, like the “ARTICLE 19” Organization as regards Reporters without Borders, as well as by non-governmental organizations the field of interest and the scope of operations of which are common human rights, such as Amnesty International, International Council on Human Rights Policy, etc.

5.1 Responsibility of the Journalists Hate speech and expressions containing its elements are even more detrimental if spread through the mass media, which additionally increases the responsibility of the journalists. Journalists constantly write about diversities, differences based on religion, race, gender, sexual orientation, social origin, culture. Dominant patriarchal and conservative values also affect the work of the journalists. It can be pointed out, as a general perception, that journalists fundamentally are careful about the division on ethnic and religious basis, while clear discriminatory tendencies on the basis of gender and sexual orientation can be observed. Therefore, efforts are put, internationally, to eliminate non-professionalism of journalists. International Federation of Journalists obliges the journalists, with a Code of Ethics, to humanity and protection of human rights. The journalist is expected to act according to his/her conscience in the exercise of journalism. 41  Freedom of expression and hate speech

Analysis of codes of ethics in the Republic of Macedonia also shows that prohibition of hate speech, as well as decency and respect of human rights and freedoms, are highlighted on a declarative level. Journalism makes immense number of information available to the public through the mass media, thus directly influencing the public and the actual decision each individual, as consumer, or political entity is to make. Hence, certain states and conditions are disclosed and the problems are highlighted. High intellectual level of the audience, educated active journalists and development of public journalism put fabricated and biased information under pressure and they are also the main factors bringing about the need for quality and interpretative information, the basis of which is comprised of facts and argumentation. Such quality of information can only be a result of a new journalism, which appeared at the end of the 20th century, the basis of which is the educated and the investigative journalist. These conditions reflect on the status and the assessment of this profession within social framework. “In the course of the recent decades, in conditions of growing competition, professionalism in the journalism has also grown, although, when it is a matter of this activity, one cannot yet talk about strict rules on professionalization”. A journalist has to be moral, and to accept “ethics in given circumstances”. He/ she should be motivated to serve the readers, the listeners, the viewers and the democracy, patient enough to follow the story by its very end and be persistent with the sources of information. He/she should own reliable sources of information and contacts which can help the analysis, as well as the investigative abilities. The journalist may show respect to the politicians, but he/she must not show favour to anybody in particular and should understand the personality of the politician.

6. APPROACH TO FIGHT AGAINST HATE CRIME Hate speech causes great harm to both particular individuals it is targeted to and the society as a whole. It harms the ideal of equality or the equal treatment and the principle of non-discrimination, which are the fundaments of each democratic society. Hate speech has detrimental effects on the order and peace in the society and the quality of life of the community - this kind of speech has the capacity to seriously damage the social fabric and to divide the communities. And finally, hate speech potentially leads to hate crime, which can also lead to genocide. Taking into consideration the harm hate speech causes, it is clear why its regulating is generally accepted in terms of its punishing at various levels. European experience is aimed at strengthening the principle of non-discrimination with the right not to be discriminated against (Protocol 12 of the European Convention on Human Rights) and the attempt to expand the “promotion of equality” principle. 42  Freedom of expression and hate speech

These two principles require far greater engagement by the state in eliminating the more subtle forms of indirect discrimination and creation of conditions for effective equality of opportunities. This especially reflects on hate speech in terms of far greater sensitivity to dangers arising from public expressions containing intolerance and xenophobia (see, in particular, ECRI recommendations, Council of Europe recommendations). Experience in Europe shows acceptance of legal outcome for the overlapping rights: right to freedom of expression and right not to be insulted on ethnic and cultural grounds. Additionally, such “legal outcome” takes the indivisibility and universality of human rights as a starting point, which confirms the affirmative relationship between freedom of expression and equality. In fact, freedom of expression and equality have a complementary and essential contribution to securing and safeguarding human dignity. Hence, “narrowing” the freedom of expression by prohibiting the hate speech provides for a greater social space for freedom of expression for all groups in the society, i.e. it enables a vibrant multi-faceted public interest debate giving voice to different perspectives and viewpoints. And vice versa, when racist, homophobic or xenophobic speech is free, the speech of some groups in the society is suppressed. Right of everyone to be heard, to speak and to participate in the political, artistic and social life is an integral part of attaining and enjoying equality. When people are denied public participation and voice, their issues, experience and concerns are rendered invisible and they become more vulnerable to bigotry, prejudice and marginalization . All this points out that standards of constitutionally permitted regulation of hate speech should be adjusted to the fundamental principles that go beyond geographical, cultural and historical boundaries, at the same time remaining open enough to adjust to the specific circumstances in the society. The fixed principles are: openness to pluralism and respecting the most elementary level of autonomy, equality, dignity and reciprocity. Variables, on the other hand, include: specific history and nature of discrimination, status of the minority or the majority group and the relative power or powerlessness of those expressing hate speech and their target groups in a particular society. Fight against hate speech should be based on a three-tier approach: development of positive policies; protection through administrative and civil laws/procedures and envisaging criminal sanctions. Each of these represents an irreplaceable link in the efforts of the society to tackle hate speech and protect pluralism and diversity. Positive role of the state in creating an enabling environment for pluralism and diversity is equally necessary as its sanctioning or penalizing approach. In addition, not all types of expressions within the “hate speech” require application of criminal provisions. It could lead to too broad and unnecessary limitation of the expression as regards: political comments and debates; religious disagreements, comments or criticism; as well as artistic expressions (in the case of Handyside v. the United Kingdom , the European Court of Human Rights decided that freedom of expression also referred to information or ideas that 43  Freedom of expression and hate speech

“offend, shock or disturb”). The Camden Principles on Freedom of Expression and Equality are a useful guide to positive policies and measures guaranteeing freedom of expression and equality in the society. - positive policies and measures for attaining freedom of expression and equality in the society mean existence of a comprehensive framework to protect the freedom of expression, anti-discriminatory legislation and implementation, building institutional knowledge and information campaigns. Very important segments are both the civil sphere and the mass media. Their capacity for sensitivity to hate speech in all of its forms should be developed through provisions in the Code of Ethics for Journalists, action programmes of their unions, and be a constant subject of discussions on their channels. In fact, the last one can be called internal monitoring of the state-of-play as regards hate speech. Education is an area of exceptional influence. Most sophisticated programmes and curriculum have to be developed for the high education. However, such programmes have to be developed at all levels down to kindergartens. Interventions in all these projects have to have a single goal: getting to know the culture of the other and attempting to understand it as a way of enriching your own culture. - Civil and administrative procedures are also important means that actually give voice to the vulnerable and deprived groups in the society and provide for they to come to light. They enable the victims to seek redress independently and should be available together with other mechanisms for support of victims (for instance, legal aid to victims, right of associations of citizens to represent the victims, etc). - Criminal sanctions should be applied in cases of incitement to hatred. However, the scope of the term “incitement” is not precisely determined and depends, to a great extent, on the legal and judicial approach of individual countries. Several elements indicated in the Camden Principles on Freedom of Expression and Equality (see in particular Principle 12) are crucial for understanding and defining “incitement”: definition of the terms (hatred, hostility, advocacy, incitement), recognizing that no exhausting grounds exist and the severity of the criminal offence. Assessment of the “severity” of the criminal offence (or determining whether incitement exists or not), on the other hand, includes examining the following: the intent of the speaker to incite to discrimination, hostility or violence; contents of the expression in terms of the action advocated, extent of the expression – in terms of the position of the speaker and the audience (public debate versus private conversations); imminence – in terms of the time scale of the advocated discrimination, hostility or violence occurring; likelihood/ probability of discrimination, hostility or violence as a result of the expression; and the context of the expression – in terms of broader societal context of the speech .

44  Freedom of expression and hate speech

Literature 1. Legal Analysis on the Concept of Hate Crime and Hate Speech, OSCE, Polyesterday, Skopje, 2012; 2. Regulating the Changing Media, A Comparative Study, David Goldberg, Tony Prosser and Stefaan Verhulst, Ars Lamina, Skopje; 3. 3. European Convention on Human Rights, Steven Greer, Prosvetno Delo, Skopje, 2009; 4. 4. Freedom of Expression and Democracy, Slagjana Dimiskova, Vecer Press Doo Skopje, Cetis Print, Skopje, 2008; 5. Freedom of the Media, Freedom of Expression, Free Flow of Information; Conference on Security and Co-operation in Europe (CSCE) and Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE) 1975-2012, 2nd Edition - Vienna: OSCE Representative on Freedom of the Media, 2013, 56 pp. 6. Handbook on European Non-Discrimination Law, European Union Agency for Fundamental Rights, Council of Europe, 2010. 7. Introduction to European Law, Desche Stiftung fur Internetionale Rechtliche Zusammenarbeit E.V., Magor Doo, Skopje. 8. Application of the Law of the European Union in the Republic of Macedonia in the period prior to Accession to the EU, National Scientific Research Project, Faculty of Law, Ss. Cyril and Methodius University, BoroGrafika, Skopje. 9. Hate Speech in Bulgarian and Macedonian Media: Examples, Causes, Solutions”, Media Development Center. 10. Legal Analysis on the Concept of Hate Crime and Hate Speech, OSCE, Polyesterday, Skopje, 2012. 11. Štefan Rus Mol, Ana Jugoslava Zagorac Keršer, Novinarstvo, Clio, 2005; 12. The Camden Principles on Freedom of Expression and Equality, April, 2009; 13. Practical Guide on Admissibility Criteria, Magor Doo Skopje, 2013. 14. Judgments and decisions on hate speech from the case law of the European Court of Human Rights (supported by OSCE), Scanpoint, Skopje 2012; 15. Lawrence, Frederick M., Punishing Hate: Bias Crimes under American Law, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 1999. 16. Hate Crime Laws: A Practical Guide, Published by ODIHR, Warsaw, Poland, 2009; 17. Preventing and Responding to Hate Crimes: A Resource guide for NGOs in the OSCE region, OSCE/ODIHR, 2009; 18. Richard Delgado, “Words that wound: A tort action for racial insults, epithets, 45  Freedom of expression and hate speech

and name calling” In Mari J. Matsuda, C.R. Lawrence III, R. Delgado, & K. W. Crenshaw (Eds.), Words that wound: Critical race theory, assaultive speech, and the First Amendment, Westview Press, Boulder, CO, 1993; 19. Hate Crime Laws: A Practical Guide, Published by ODIHR, Warsaw, Poland, 2009; 20. Barbora Bukovská (Presentation), Regional Conference on Hate Crime and Hate Speech, OSCE, RM, 2012;

International Documents

1. US Declaration of Independence, 1776; 2. French Declaration of the Rights of Man and of the Citizen, 1789; 3. Virginia Declaration of Rights, 1776; 4. The Constitution of the United States of America, 1791; 5. Universal Declaration of Human Rights, 1948; 6. International Covenant on Civil and Political Rights 1966; 7. European Convention on Human Rights, 1950; 8. Charter of Fundamental Rights of the European Union, 2000; 9. American Declaration of the Rights and Duties of Man, 1948; 10. American Convention on Human Rights, 1969; 11. African Charter on Human and People’s Rights, 1981; 12. International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination, 1965; 13. EU Framework Decision on Combating Certain Forms and Expressions of Racism and Xenophobia by Means of Criminal Law, 2008; 14. Convention on Criminalisation of Acts of Racist and Xenophobic Nature Committed through Computer Systems (Convention on Cybercrime), 2001 and Additional Protocol thereto, 2003; 15. Declaration on Fundamental Principles concerning the Contribution of the Mass Media to Strengthening Peace and International Understanding, to the Promotion of Human Rights and to Countering Racialism, Apartheid and Incitement to War, UNESCO, 1978;

46  Freedom of expression and hate speech

Laws 1. Constitution of the Republic of Macedonia, Official Gazette of the Repub- lic of Macedonia, no. 52/1991; 2. Law on Prevention and Protection against Discrimination, “Official Ga- zette of the Republic of Macedonia”, no. 50/2010; 3. Law on Broadcasting, “Official Gazette of the Republic of Macedonia”, nos. 100/2005; 19/2007; 103/2008; 152/2008; 6/2010; 145/2010; 97/2011; 13/2012 and 72/2013 4. Law on Civil Liability for Insult and Defamation, “Official Gazette of the Republic of Macedonia”, no. 143/2012; 5. Law on Free Access to Public Information, “Official Gazette of the Re- public Of Macedonia”, nos. 13/2006, 86/2008 and 6/2010; 6. Criminal Code of the Republic of Macedonia, “Official Gazette of the Republic of Macedonia”, nos. 37/1996; 80/1999; 4/2002; 43/2003; 19/2004; 81/2005; 60/2006; 73/2006; 7/2008; 139/2008; 114/2009; 51/2011; 135/2011; 185/2011; 142/2012; 166/2012; 55/2013 and 82/2013;

47 FREEDOM OF EXPRESSION AND HATE SPEECH EXPRESSION FREEDOM OF AND HATE SPEECH

СЛОБОДА НА ИЗРАЗУВАЊЕ И ГОВОР НА ОМРАЗА СЛОБОДА НА И ГОВОР ИЗРАЗУВАЊЕ НА ОМРАЗА СЛОБОДА НА ИЗРАЗУВАЊЕ И ГОВОР НА ОМРАЗА Публикација: Слобода на изразување и говор на омраза

Автори: д-р Елена Михајлова д-р Јасна Бачовска м-р Томе Шекерџиев

Дизајн, уредување и печат: Полиестердеј, Скопје Тираж: 400 примероци

Скопје, декември 2013

CIP - Каталогизација во публикација Национална и универзитетска библиотека «Св. Климент Охридски», Скопје

342.727:343.42/.43(497.7)

МИХАЈЛОВА, Елена

Слобода на изразување и говор на омраза / автори Елена Михајлова, Јасна Бачовска, Томе Шекерџиев. - Скопје : ОБСЕ, 2013. - 44 стр. ; 23 см Фусноти кон текстот. - Библиографија: стр. 43

ISBN 978-608-4630-63-0 1. Бачовска, Јасна [автор] 2. Шекерџиев, Томе [автор] а) Слобода на изразување - Говор на омраза - Македонија COBISS.MK-ID 95302154

Поддржано од:

Содржината на ова издание не секогаш ги одразува погледите или ставовите на Мисијата на ОБСЕ во Скопје. Содржина Вовед ..............................................................................................................................5 1. СЛОБОДА НА ИЗРАЗУВАЊЕ...............................................................................6 1.1 Дефинирање на слободата на изразување............................................6 1.2 Меѓународни стандарди ...................................................................................8 1.2.1. Обединети нации ..............................................................................................8 1.2.2. Организација за безбедност и соработка . ............................................ во Европа (ОБСЕ).............................................................................................11 1.2.3. Совет на Европа ..............................................................................................11 1.2.4. Европска Унија..................................................................................................18 1.3 Национални одредби за слобода на изразување .............................20 2. ГОВОР НА ОМРАЗА..............................................................................................24 2.1 Дефинирање на говорот на омраза...........................................................25 2.2 Елементи на говорот на омраза..................................................................26 2.3 Заштитени карактеристики..........................................................................27 2.4 Идентификување на говорот на омраза.................................................32 2.5 Штетни последици од говорот на омраза.............................................34 3. РАЗЛИКУВАЊЕ НА ГОВОРОТ НА ОМРАЗА ОД .......................................... БЛИСКИ КОНЦЕПТИ...........................................................................................35 3.1 Говор на омраза и дискриминација.........................................................35 3.2 Говор на омраза и криминал од омраза..................................................36 3.3 Говор на омраза и навреда и клевета.......................................................36 3.4 Говорот на омраза и интернетот...............................................................38 3.4.1. Обврски и одговорност на интернет провајдерите за содржина од трети лица .....................................................................39 4. КАЗНИВОСТ НА ГОВОРОТ НА ОМРАЗА.......................................................40 5. МЕДИУМИТЕ И ГОВОРОТ НА ОМРАЗА........................................................42 5.1 Одговорноста на новинарите.......................................................................43 6. ПРИСТАП ВО БОРБАТА ПРОТИВ ГОВОРОТ НА ОМРАЗА.....................44 Литература.....................................................................................................................48 Меѓународни документи........................................................................................49 Закони ...........................................................................................................................50  Слобода на изразување и говор на омраза

Вовед Слободата на говор и изразување на мислата претставува основно човеково право кое има суштинска улога во остварувањето и заштитата на други- те права. Можноста да се изрази мислењето и да се сподели информација претставува вредносен показател за демократскиот капацитет и институ- ционалната поставеност на демократијата во општествата. Концептите на граѓанство и плурализам се неостварливи без можноста за слободно изразу- вање на мислата и објективниот натпревар на спротивставени политички идеи. Толеранцијата кон мислата на другиот и различниот, овозможува ко- егзистенција во современите мултикултурни општества. Но, слободата на изразување може и да се злоупотреби во определени си- туации и истата преминува во појава која е нејзина потполна спротивност. Одредени лица и групи може да изразат идеи за надмоќ на определена раса, религија или нација со намера да ги понижат сите кои не припаѓаат на “нив- ната“ група како и да повикаат на прогон, изолација, па дури и до геноцид. Во такви случаи слободата на изразување е прешироко толкувана и преминува во говор на омраза. Овие појави ја актуелизираат дискусијата за слободата на изразување, нејзините ограничувања и злоупотребата на оваа слобода. „Во нашите медиумски и транзициски состојби и ниска култура на зборот и неговата употреба, таквото јавно сеење и распалување на омраза, без чув- ство за одговорност за искажаниот збор, се појавува како главен генератор на општествената клима на нетолеранција и предрасуди врз национална, етничка и други основи, која се појавува како општа психолошка рамка за експанзија на сите облици на делата на омраза – од делата на физичко до делата на вербално и психичко насилство:“1 Идејата на оваа брошура е да се направи поимно и правно разграничување помеѓу слободата на изразување и говорот на омраза како и да се направи разликување со други блиски концепти како што на пример се клеветата и навредата, а со цел да се преземат едуцирани дејствија против ваквите состојби. Наводите во брошурата се во контекст на практиката на Европски- от суд за човекови права и домашното (национално) законодавство. Овие појаснувања би требало да придонесат за препознавање, изолација и осуда на антонимите на слободното изразување. Брошурата е резултат на поддршката која Мисијата на ОБСЕ во Скопје ја даде на Институтот за новинарство, медиуми и комуникации во рамките на Прав- ниот факултет „Јустинијан Први“ при Универзитетот “Св. Кирил и Методиј“ во Скопје. Пред се, таа е намената за новинари, студенти по новинарство, медиуми и нивни уредници како и општата јавност кои ја третираат проблематиката на слободата на изразување, говорот на омраза, клеветата и навредата како и правната рамка во државата.

1 Правна анализа на концептот на казнено дело на омраза и говорот на омраза, ОБСЕ, Полиестердеј, Скопје, 2012, стр. 37 5 Слобода на изразување и говор на омраза

1. СЛОБОДА НА ИЗРАЗУВАЊЕ Слободата на изразување како право всушност произлегува од идејата за еднаквост во слободите и правата на сите луѓе. Ова право има долга петвековна филозофско-етичка и правно-политичка историја2. Историјата на оваа слобода кореспондира со историјата за демократија во Европа и Се- верна Америка и борбата за слобода на печатот т.е слобода на медиумите. Што се однесува до 20 век, афирмацијата и драматичната важност на слобо- дата на изразување е особено потенцирана по големи општествени трауми (времето меѓу двете светски војни, Холокаустот, студената војна, падот на Берлинскиот ѕид). Во поголемиот број на трудови посветени на ова право се цитира мислата на Џон Стујарт Мил која гласи: слободата на изразување нè заштитува од корумпираноста и тиранијата на владата. Оваа слобода е една од основните гаранции за отворено и плуралистичко општество. По рушењето на ѕидот во Берлин главните очекувања беа обезбедување слобода на говор и информирање, обезбедување на конкуренција, плура- лизам и пазарна економија, уживање на човековите права како и индиви- дуалност. Но, слободата на изразувањето како право беше и израдикали- зирано во сите нејзини аспекти особено во земјите на Југоисточна Европа. Директните политички говори, демонстрациите, памфлетите, слободните интервјуа, аналитичките статии ги окупираа медиумите, а слободната ко- муникација меѓу власта и граѓаните требаше да се воспостави како осно- вен принцип на демократски егалитет.

1.1 Дефинирање на слободата на изразување Со анализа на меѓународните документи (подолу цитираните: УДЧП3 член 19; МПГПП4 член 19; ЕКЧП5 член 10; ЕПЧП член 116; АДПОЧ7 член iv; АКЧП8 член 13 и АППЧН9 член 9;) кои всушност ги поставуваат основите на ова право, се доаѓа до заклучок дека слободата на изразување е основно граѓанско и политичко право. Ова право е квалификувано како рамковно право. Се движи од слобода на мислење и слободно индивидуално изразување на мислење, па се до институционална слобода на медиумите. Слободата на мислење е едно

2 Декларација за независност на САД, Француска декларација од 1789 (член 11), Декларација за правата на државата Вирџинија 1776 (член 12), Устав на САД 1791 (прв амандман) 3 Универзална Декларација за човекови права; 4 Меѓународен пакт за граѓански и политички права; 5 Европска конвенција за човекови права; 6 Европската повелба за човековите права; 7 Американската декларација за правата и должностите на човекот; 8 Американската конвенција за човекови права; 9 Африканската повела за правата на човекот и народите;

6  Слобода на изразување и говор на омраза

апсолутно граѓанско право, што значи дека никој не може да го загрози или ограничи човечкото размислување, додека слободата на изразување на мислењето се третира како политичко право. Како политичко право може да биде предмет на одредени рестрикции или ограничувања кои мораат тесно да бидат толкувани и во согласност со одредени правно поставени објективни цели, за што ќе стане збор подолу. Во правната теорија ова право се третира и како компилација од повеќе права (како што се правото на слобода на мислата, совеста и убедувањето, правото на јавно изразување на мислата, правото на учество во културни- от живот, правото на приватност) поради што има извесни нејаснотии во концептот. Слободата на изразување се третира и како двојно право. Имено, правото прво, да се испраќаат, пренесуваат или изразуваат мислења и идеи од сека- ков вид (политички, уметнички, комерцијални изразувања) и второ, право да се бараат и примаат информации во секаква форма (усно, писмено, пре- ку форми на уметност, медиуми, вклучувајќи ги и новите технологии). Вака поставено, ова право е интегрален дел на правото да се комуници- ра. Вака дефинираното право треба да е од интерес пред се за креаторите на политиките, за оние кои ги формулираат политиките за правните, еко- номските и политичките прашања. Во овој домен акцентот е ставен и на креирање на медиумските политики, така на пример, се забележува широк обем на активности во овој правец од страна на Советот на Европа кој ус- пеа, во значајна мера, да уреди дел од базичните принципи во однос на пра- шања како што е слободата на изразување и приватноста. Со тоа Советот на Европа како и Европскиот суд за човекови права одиграа улога слична на улогата на уставните судови во некои од националните јурисдикции10. Во однос на поимното и правното значење на слободата на изразување за нас значајна е Европската конвенција за човекови права (член 10). Отпрво оваа Конвенција е третирана како одраз на идентитетот на западноевроп- ските либерални демократии и средство со кое државите можеа да се заш- титат од внатрешна закана од авторитарност со поднесување на жалби до меѓународен судски трибунал (Европскиот суд за човекови права). „Сепак, од почеток на 21 век, основните улоги на Конвенцијата се фокусираат на артикулирање на еден „апстрактен уставен модел“ за целиот континент вклучувајќи ги особено новопримените посткомунистички држави, како и обезбедување на средство за промовирање конвергенција во темелите на структурата и функцијата на јавните институции на сите нивоа на владеење во Европа“11.

10 Види: Регулирање на медиумите, компаративна студија, Дејвид Голдберт, Тони Просер и Стефан Берхулст, Арс Ламина, Скопје, 1998, стр. 155-184; 11 Европска конвенција за човекови права, Стивен Грир, Просветно дело, Скопје, 2009, стр. xv

7 Слобода на изразување и говор на омраза

1.2 Меѓународни стандарди Позицијата на слободата на изразување произлегува од меѓународните правни акти. Минималните стандарди произлегуваат од меѓународните обврзувачки акти на општо меѓународно ниво како и актите на регионал- но ниво. Најпрво, обврска на државите е да ги инкорпорираат слободите и правата во домашното законодавство и во случај на нивно кршење да овозможат правни лекови но исто така значајна е и позитивната обврска да се овозможи и непречено користење на предвидените човекови права. Според тоа слободата на изразување може да се пронајде во повеќето уста- ви како дел од основните права и слободи.

1.2.1. Обединети нации По втората светска војна правната основа за слободата на изразувањето се воспоставува со основните акти на ООН како Универзалната декларација за човекови права од1948 година12 која се смета за основен меѓународно- правен документ за стандардите на човековите права и е важечки за сите држави-членки на ООН. Овој акт беше првичната меѓународно-правна реакција на тоа што му се случи на светот по двете светски војни. Членот 1913 од Универзалната декларација за човековите права јасно утврдува дека секој има право на слобода на мислење и изразување, при што ова право ја вклучува и слободата за застапување на одредено мислење како и слобода за барање, давање и примање на информации и идеи преку медиумите. Член 19 Универзалната декларација за човекови права од 1948: Секој има право на слобода на мислење и изразување, што го опфаќа и правото да не се биде вознемируван заради своето мислење, како и правото да се бараат, примаат и шират информации и идеи преку ме- диуми од секаков тип, без обзир на границите. Според член 29 од Универзалната декларација за човекови права,

12 Резолуција на Генералното собрание на ООН, број: 217(III), 10.12.1948 година http://www.un.org/en/ documents/udhr/ 13 Во 1987 година е основана организацијата „Член 19“ а регистрирана е во Велика Британија, со цел да соработува со меѓународни владини организации како што се Организацијата на обединетите нации и ОБСЕ, како и со меѓународни невладини организации. Мисијата на организацијата е реализација на трите столба на слободата изразување содржани во членот 19 на Универзалната декларација и тоа: 1. Слободата на изразување како право да се зборува, односно да се искажуваат политички, културни, социјални и економски мислења. Право на секоја индивидуа да немора да се согласува со одредени мислења и изградба на изборна демократија во која ќе се гради доверба на јавноста во администрацијата; 2. Слободата на изразување како слобода на печатот (слобода на медиумите) односно право на слободни и независни медиуми, без постоење на страв, мешање, дискриминација или прогон во овој домен. Изградба на медиумски системи кои ќе обезбедуваат знаење, во кои ќе им се даде простор т.е глас на маргинализираните групи и потенцирање на постоење на корупција. Тоа од своја страна би создало средина во која луѓето би се чувствувале безбедно, партиципативно во однос на владата, што би значело одговорна влада; и 3. Слобода на изразување како право да се знае, а тоа од своја страна значи пристап до сите медиуми: интернет, уметност, академски дела, владини информации итн. 8  Слобода на изразување и говор на омраза

спроведувањето на правата и слободите е предмет на националното право. Според правното толкување ограничувањата на правото треба да бидат определувани рестриктивно, а тоа значи дека главното право не треба да биде потценето и ограничувањето не смее да биде поголемо од потребата за заштита на правата и основните јавни добра. Во исто време, ставот на Обединетите нации е дека не може да има слобода без одговорност и дека слобода без ограничувања може да доведе до кршење на други човекови права како на пример, правото на приватност. Рестрикциите треба да бидат елаборирани од земјите со правно подржани причини, кои можат да бидат на јавна расправа и одобрени од судските институции со цел подоцна да можат да бидат процесирани. Меѓународниот пакт за граѓански и политички права е мултилатерален договор на Генералното собрание на Обединетите нации, усвоен на 16 декември 1966 година, а влегол во сила на 13 март 1976 година. Тој ги обврзува страните да ги почитуваат граѓанските и политичките права на човекот вклучувајќи правото на живот, слобода на религијата, слобода на изразување, слобода на здруѓување, изборните права и правото на фер су- дење. Меѓународниот пакт за граѓански и политички права од 1966 14 во членот 19 ја гарантира слободата на изразување. Член 19 Меѓународниот пакт за граѓански и политички права од 1966: 1. Никој не може да биде вознемируван поради своите мислења. 2. Секое лице има право на слобода на изразувањето. Ова право, без ог- лед на границите, ја подразбира слободата на изнаоѓање, примање и ширење на информации и идеи од сите видови во усмена, писмена, печа- тена или уметничка форма, или на кој и да е начин по слободен избор. 3. Остварувањето на слободите предвидени во точката 2 на овој член опфаќа посебни должности и одговорности. Следствено на тоа, тоа може да биде подложено на извесни ограничувања што мораат, меѓу- тоа, да бидат одредени со закон, а се потребни од причините: а) на по- читување на правата или угледот на други лица; б) на заштита на др- жавната безбедност, на јавниот ред, на јавното здравје и на моралот. Според член 19 од Меѓународниот пакт за човекови и граѓански права, слобода- та на изразување ги опфаќа сите фази на идентификација и дисеминација на ин- формации но и на идеи како обработени информации без разлика на форматот или медиумот во кој се појавуваат. Ваквата слобода на изразување подлежи на должности и одговорности кои се определени со националното законодавство но и со кодексите на професионалната етика. Рестрикциите на слободата на изразување треба да се обезбедени со закон а се неопходни: за почитување на правата и репутацијата на другите луѓе; за заштита на националната безбедност или јавниот ред и за заштита на јавното здравје или морал.

14 Резолуција на Генералното собрание на ООН, број: 2200А(XXI), 16.12.1966 година, во сила стапува на 23.03.1976 година. 9 Слобода на изразување и говор на омраза

Членот 19 е неизбежно поврзан и со членот 20 од МППГП кој го дополнува и додатно го ограничува изразувањето кое пропагира војна или повикува на омраза, дискриминација и насилство. Ваквата формулација претставува квалификаторна заштита на слободата на изразување како и заштита против најтешките форми на злоупотреба на слободното комуницирање. Член 20 Меѓународниот пакт за човекови и граѓански права: 1. Секое пропагирање на војна ќе биде забрането со закон. 2. Секој повик на национална, расна или верска омраза, што претставу- ва поттикнување на дискриминација, непријателство или насилство, е забрането со закон. Имплементацијата на Меѓународниот пакт за граѓански и политички права од страна на државите членки ја следи Комитетот за човекови права кое што претставува тело составено од независни експерти. Државите членки се обврзани да поднесуваат редовни извештаи до Комитетот за квалитетот на спроведувањето на правата предвидени со него. По разгледувањето на секој извештај во форма на “заклучни забелешки” своите препораки ги пре- несува до државите членки. Исто така, Комитетот го објавува толкувањето на содржината на одредбите за човекови права, познато како генерални коментари за тематски прашања или за методите на работа. Во 1983 го- дина Комитетот за човекови права на ООН донесе општ коментар во врска со членот 19 од МПГПП. Подоцна во 1993 година согледувајќи ја улогата на новите комуникации и моќта на медиумите назначен е и Специјален известувач на ООН за заштита и унапредување на правото на слобода на мислење и изразување. Исто така како акт на ООН релевантна е Конвенцијата за укинување на сите форми на расна дискриминација од 196515 - членот 4 од Конвенцијата бара од државите членки да го утврдат како кривично дело секое ширење на идеи засновани врз супериорност или расна омраза. Исто така, Конвенцијата забранува поттикнување на етничка или расна дискриминација, омраза и насилство. Освен овие меѓународно-правни акти кои се релевантни на универзално ниво, постојат три регионални системи на заштита на човековите права, и поспецифично, слободата на изразување, сублимирани во Европската конвенција за заштита на човековите права и темелните слободи (член 10), Африканската повелба за правата на човекот и народите (член 9) и Американската конвенција за човековите права (член 13).

15 Конвенција за укинување на сите форми на расна дискриминација на ООН од 1965

10  Слобода на изразување и говор на омраза

1.2.2. Организација за безбедност и соработка во Европа (ОБСЕ) ОБСЕ како регионална организација за соработка и безбедност во Европа има голема улога во остварувањето на слободата на изразувањето, но и спречувањето на говорот на омраза, пред се преку бројните акти (декла- рации, резолуции) кои се однесуваат на ползувањето на ова право. Во таа насока битни се одлуката на Комитетот на министри за толеранција и не- дискриминација за осуда на манифестациите на говор на омраза, како и Заклучниот документ од Конференцијата за човечка димензија во Копен- хаген од 1990 година16. За да се обезбеди почитување на заложбите за слобода на изразување и слободата на медиумите во декември 1997 се основа Канцеларијата на Претставникот на ОБСЕ за слобода на медиуми17. Функцијата на Претстав- никот е да ги разгледува состојбите во медиумите на земјите членки на ОБСЕ и да предупредува на повредите на слободата на изразување. Исто така, Претставникот има задача да им помага на земјите членки преку промовирање и поттикнување на целосно почитување со принципите и заложбите на ОБСЕ во врска со слободата на изразувањето и слободата на медиумите. Во март 2010 година, Дуња Мијатовиќ беше назначена за Претставник на ОБСЕ за слобода на медиуми а во март 2013 година беше повторно назначена за уште еден мандат од 3 години. Канцеларијата на Претставникот на ОБСЕ за слобода на медиуми има седиште во Виена.

1.2.3. Совет на Европа Советот на Европа (Стразбур) е меѓународна организација, основана 1949 година и моментално опфаќа 47 држави. Целта на оваа организација е промовирање на демократијата, заштита на човековите права и владеењето на правото во Европа. Република Македонија е членка на Советот на Европа од 1995 година. Оттука за Република Македонија релевантна е Европската конвенција за заштита на човековите права и основните слободи на Советот на Европа од 1950 година18 каде членот 10 го гарантира правото на слободно изразување. Имајќи ја предвид традицијата на европската политика во негување на демократските вредности, истовремената заштита на националниот иден-

16 За подетален приказ на заложбите на ОБСЕ за слободата на изразувањето, слободата на медиумите и слободниот тек на информации погледнете: Freedom of the Media, Freedom of Expression, Free Flow of Information; Conference on Security and Co-operation in Europe (CSCE) and Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE) 1975-2012, 2nd Edition.- Vienna: OSCE Representative on Freedom of the Media, 2013, 56 pp. http://www.osce.org/fom/99565 17 http://www.osce.org/fom 18 http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/005.htm

11 Слобода на изразување и говор на омраза

титет и негување на културните разлики и плурализмот слободата на из- разување е едно од централните права во Конвенцијата, кое е и основа на Европската политика за јавно информирање. Со оваа Конвенција, имено во нејзиниот член 10, кој стана синоним за слобода на мисла и изразување на став, се заштитува слободата на мислење, но се дефинираат и условите за нејзино ограничување. Одговорноста за заштитата на ова право ја имаат земјите кои се потписнички на Конвенцијата. Член 10 од Европската конвенција за заштита на човековите права и основните слободи: Секој човек има право на слобода на изразувањето. Ова право ги опфаќа слободата на мислење и слободата на примање и превземање на информации или идеи, без мешање на јавната власт и без оглед на границите. Овој член не ги спречува државите на препријатијата за радио, филм, и телевизија да им наметнуваат режим на дозволи за работа. Остварувањето на овие слободи, кое што вклучува обврски и одговорности, може да биде под определени формалности, услови, ограничувања и санкции предвидени со закон, кои во едно демократско општество претставуваат мерки неопходни за државната безбедност, територијалниот интегритет и јавната безбедност, заштита на редот и спречувања на нереди и злосторства, заштитата на здравјето и моралот, угледот и правата на другите за спречување на ширењето на доверливи информации или за зачувување на авторитетот и непристрасноста на судството. При евалуација дали ограничувањето од страна на државата на слободата на изразување е легитимно или не, Судот тоа го утврдува и преку критери- умите определени во самиот член 10, став 2, кои мора да бидат задоволени:

1. Предвидено во закон

Предвидено во законот значи дека ограничувањето на слободата може да биде единствено врз основа на претходно воспоставено и пишано правило но и обичајно право кое е доволно јасно за индивидуата да може да претпо- стави дека ќе следува санкција за нејзиното дејствие. Со ваквата формулација на “предвидено со закон“ се опфаќа и континенталните прави системи со ко- дифицирано право но и прецедентното право од англо-саксонските системи. Поентата на оваа формулација е да се избегне евентуално ограничување кое не е предвидено во правниот систем туку е арбитрерно и без правна основа. Исто така, смислата на овој прв критериум е “Прво, законот мора соодветно да биде пристапен- граѓанинот мора да има сознание, адекватно на окол- ностите за законските правила кои важат за еден конкретен случај. Второ, определено правило не може да се смета за закон доколку тоа не е фор- мулирано со доволна прецизност за да му овозможи на граѓанинот да го усогласи своето однесување кој мора да може ако е потребно и со соодветен совет, да ги предвиди до кој степен, кој е разумен во дадените околности,

12  Слобода на изразување и говор на омраза

последиците што може да настанат како резултат на одредена постапка. Тие последици не треба да бидат апсолутно предвидливи, искуството по- кажува дека тоа е недостижно.“19

2. Легитимна цел

Ограничувањето на слободата на изразување доколку е предвидена во закон, може да се однесува на причините наведени во став 2 од член 10 кои се: државната безбедност, територијалниот интегритет и јавната безбедност, заштита на редот и спречувања на нереди и злосторства, заштитата на здравјето и моралот, угледот и правата на другите за спречување на ширењето на доверливи информации или за зачувување на авторитетот и непристрасноста на судството.

3. Неопходно во демократско општество

Од особена важност е квалификацијата „неопходност во демократското општество“. Преку овој критериум се мери дали рестрикцијата кон сло- бодата на изразување претставува фер и пропорционална мерка во едно демократско општество или пак владината реакција е престрога санкција кон конкретното изразување на мислата. Многу битен правен институт во смисла на овој тест е “маргината на уважување/дискреција“ која им доз- волува на националните власти вредносно да определат дали рестрик- тивните мерки се пропорционални. Меѓутоа, оваа маргина е лимитирана согласно случаите (дали со ограничувањето на изразувањето се спречува насилство, напад или пак ограничувањето на изразувањето е престрого). Ова ја поврзува слободата на изразување со концептот на отворено и плу- ралистичко општество, владеено според демократски принципи. Имено, Европскиот суд за човекови права високо ја цени вредноста на слободата на изразување наспроти личните интереси за заштита на репутација на јавни личности вклучени во политичкиот процес20. За остварување на слободата на изразување важен е и членот 17 кој ја забранува злоупотребата на сите права од Конвенцијата предвидувајки дека ниедна одредба од Конвенцијата нема да се толкува на начин кој им- плицира право на една држава, група или лице, да се вклучи во некоја ак- тивност или да изврши некој акт со цел да се уништи било кое од правата и слободите определени со Конвенцијата или нивно лимитирање во поголем

19 Слаѓана Димишкова, страница 18, Слободата на изразувањето и демократијата, Вечер Пресс Доо Скопје, Цетис принт, 2008, Скопје 20 Г-н Лингенс бил уредник кој бил казнет за критики кон Канцеларот на Австрија нарекувајќи го неговото однесување “опортунистичко“, “неморално“ и “недостоинствено“. Уредникот бил тужен за нарушување на репутацијата на Канцеларот и требало да плати казна согласно австриските закони. Судот одлучил дека иако ограничувањето на изразувањето на Лингенс било предвидено со закон и имала легитимна цел, судот утврдил дека активен политичар треба да прими негативни вредносни ставови за него со повисок праг на толеранција отколку обичен граѓанин затоа што јавниот интерес на адекватно информирање е неопходен за остварување на здрав демократски процес.

13 Слобода на изразување и говор на омраза

опсег од оној предвиден со Конвенцијата. Во врска со ограничувањето на слободата на изразување, Европскиот суд за човекови права го користи и член 17 за спречување на тоталитарните групи да ги злоупотребуваат пра- вата во Конвенцијата. Во таа насока, изјавите кои повикуваат на насилство или расна омраза можат да бидат исклучени од уживањето на слободата на изразување и преку повикување на член 17. Такви случаи можат да се забележат при промовирање да се утврди тоталитарен режим21, негирање на Холокаустот22, говор на омраза базиран на раса23 како и за повици за не- толеранција кон муслимани24. Преку судската пракса на Европскиот суд за човекови права во Стразбур, се доаѓа до појасно дефинирање на опфатот на слободата на изразување. „Слободата на изразувањето...се применува не само на информации или идеи кои се позитивно примени или се сметаат за ненавредливи или инди- ферентни, туку и на оние кои навредуваат, шокираат или ја вознемируваат држава или било кој сектор на населението“ (случајот Handyside25 против Обединетото Кралство). Низ својата пракса Европскиот суд го има определено и обемот на заштита на слободата на изразување од конвенцијата “Членот 10 не го штити из- разувањето што подразбира само говор туку се однесува и на слики, идеи и дејствија наменети да презентираат информации или идеи. Членот не ја штити само содржината на идеите туку и нивната форма. Печатените документи, радиодифузијата, цртежите, филмовите или електронските информации исто така се заштитени со овој член.“26 Државите имаат позитивна обврска да овозможат користење на слободата на изразување а не само да не се мешаат при користењето на ова право. За позитивната обврска на државата да овозможи непречено уживање на слободата на изразување често се цитира случајот Özgür Gündem против Турција27 каде судот утврдил дека државата не си ја исполнила обврската за создавање на можност за искористување на оваа слобода. Државите имаат позитивна обврска да ја обезбедат слободата на изразу- вање односно хоризонтална примена на член 10 во релација со индивиду-

21 Communist party (KPD) v Federal Republic of Germany, Decision of European Commission of Human Rights. 20 July 1957. 22 Honsik v Austria, European Commission оf Human Rights Application No. 25062/94, Report of the Commission 28 October 1997 23 Glimmerveen and Hagenbeek v Netherlands, Applications N° 8348/78 & 8406/78 24 Norwood v United Kingdom, Application no. 23131/03 Decision on admissibility,16 July 2003, 25 Handyside v. the United Kingdom, Application no. 5493/72, Judgment 7 December 1976 26 Слаѓана Димишкова, страница 12, Слободата на изразувањето и демократијата, Вечер Пресс Доо Скопје, Цетис принт, 2008, Скопје 27 Özgür Gündem v. Turkey, Application no. 23144/93, Judgment 16 March 2000. Имено, Özgür Gündem бил весник кој имал тираж од неколку илјади примероци и кој известувал за Турско-Курдскиот конфликт. Неговите новинари, уредници и дистрибутери биле жртви на константни напади па дури имало и убиства кои не биде адекватно процесирани од полицијата и обвинителството. Тур- ската власт го обвинувала весникот за сепаратистичка пропаганда на Курдската работничка пар- тија меѓутоа Европскиот суд одлучил дека сепак државата има обврска да презема дејства систем- ски да ја заштити слободата на изразување.

14  Слобода на изразување и говор на омраза

ите. Индивидуите мора да го ползуваат своето право на комуницирање, а пристапот до информации мора да биде обезбеден. Јавниот интерес мора да биде разгледуван во контекст на интересот на индивидуата т.е да пос- тои избалансираност. При определувањето дали позитивната обврска на државата да се делува постои во определена ситуација, се води сметка за фер баланс кој мора да постои помеѓу јавниот интерес во заедницата и ин- тересите на индивидуата. За политичкото изразување во контекст за слободата на изразување добар пример е пресудата во случајот Eon против Франција28. Жалителот Ерв Еон е државјанин на Франција кој во 2008 за време на посетата на Претседа- телот на Франција, Николас Саркози на Лавал, истакнал мал плакат на кој пишувало „губи се, ти мал недоделкан“. Оваа фраза, практично, била истата фраза која неколку месеци порано ја употребил Саркози, кога при посетата на еден саем за земјоделски производи, еден земјоделец одбил да се ракува со него. На 6 ноември истата година, Судот од виша инстанца во Лавал го огласил за виновен Еон за навреда на Претседателот на Републиката со- гласно член 30 од Законот за печатот од 29 јули 1881 г. и го казнил со па- рична казна од 30 евра, која подоцна била укината. Судот пресудил дека Франција е одговорна за повреда на член 10 од Кон- венцијата и пресудил дека фактот што Франција е прогласена за одговорна е доволен правичен надоместок за нематеријалната штета која ја претрпел жалителот. Тежиштето на расправата во Судот бил „балансот кој треба да биде поставен меѓу ограничувањето на слободата на изразување и пра- вото на слободна дискусија на работите од јавен интерес“. Во таа смисла, Судот заклучил дека „фразата употребена од жалителот не била насочена кон приватната чест...ниту пак означува личен напад од голем размер кон Претседателот“. Судот заклучил дека „вербалниот напад“ во својата сушти- на бил од политичка природа и дека можни ограничувања на политичките дискусии, според член 10 од Конвенцијата, се многу ретки. Понатаму, Судот заклучил дека фактот што фразата којашто била употребена од страна на Еон, го привлекла медиумското внимание, а истата била пренесена на сати- ричен начин, јасно укажува дека „вербалниот напад“ во овој случај може да се третира како политичка сатира. Политичката сатира, во својата сушти- на, ја има целта да провоцира и исмева. Така, според Судот, прогласувањето за виновен на Еон може да има негативен ефект кон „сатирата како начин за дискусија на работите од јавен интерес“, а таквиот тип на дискусија е фундамент на секое демократско општество. Во таа смисла Судот заклучил дека „изречената кривична санкција за Еон е непропорционална кон целта која е пропишана со членот 10, и во таа смисла е непотребна во едно демо- кратско општество“. Гледано во однос на политичкото, Судот определува понизок праг на толе- ранција за уметничкото изразување. Ова тврдење не значи дека априори

28 Eon v. France, Application no. 26118/10, Judgment 14 June 2013

15 Слобода на изразување и говор на омраза

се оспоруваат сите уметнички изразувања кои може да се протолкуваат како неповолни за било која структура во општеството, туку напротив, Су- дот го признава придонесот на уметноста кон развивање на здраво демо- кратско општество. Сепак, уметничките дела можат да бидат навредливи за религиозните или морални убедувања на луѓето. Во такви околности, легитимните цели на заштита на јавниот морал или правата на другите можат да се сметаат за оправдување на соодветни мерки против уметнич- кото изразување (Случај Otto Preminger Institut v. Austria29). Во случаи кога е засегната честа на одредени лица, посебно внимание се обрнува на при- родата на навредливите елементи (вклучително и тонот на обвинување), јавниот статус на лицето кое е препознаено во уметничкото дело како и неговото штетно влијание. Контроверзии предизвикуваат околностите во кои попречувањето на уметничките активности се брани со јавниот инте- рес за превенирање на криминал, нарушување на јавниот ред, или заштита на националната безбедност. Литературата или сликите можат да служат како медиум за комуницирање одредени политички пораки, кои можат да се сметаат и како поттикнување на насилство. Сепак, во либералните де- мократии се чини неодржливо гледиштето дека уметничкото изразување може да биде ограничено на основа на тоа дека е од таква природа да пот- тикнува на омраза или насилство помеѓу спротивставени религиозни или етнички групи30. Во склоп на документите на Советот на Европа во врска со слободата на из- разување потребно е да се спомене и Конвенцијата за гонење на акти од ра- систичка и ксенофобична природа направени преку компјутерски системи (Конвенција за сајбер-криминал) од 200131. Оваа Конвенција заедно со До- полнителниот протокол предвидува и обврска за казнување на ширење на расистички и ксенофобичен материјал преку компјутерски систем (член 3) како и обврска за казнување на расистички и ксенофобични навреди сто- рени преку компјутерски систем (член 5). Во членот 6 се предвидува казну- вање на одрекување/негирање, сериозно минимизирање, одобрување или оправдување на геноцид или злосторства против човештвото. Европската комисија против расизам и нетолеранција (ЕКРН) е основана од Советот на Европа како независно специјализирано тело составено од независни и непристрасни експерти за набљудување на човековите права во врска со расизам и нетолеранција. Во рамки на своите активности, ЕКРН спроведува мониторинг одделно за секоја земја преку кој ја анализира ситуацијата во однос на расизмот и нетолеранцијата и дава предлози и сугестии за разрешување на идентификуваните проблеми. За државава е направен извештај од четвртиот мониторинг циклус во 2010 година додека заклучоците за имплементирање на препораките се усвоени во 201332.

29 Otto-Preminger-Institut v. Austria, Application no. 13470/87, Judgment 20 September 1994 30 Ibid 31 Дополнителниот протокол од 2003 кон Конвенцијата за гонење на акти од расистичка и ксенофобична природа направени преку компјутерски системи (Конвенција за сајбер-криминал) од 2001; 32 Документите може да се најдат на http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/ecri/Country-by-country/

16  Слобода на изразување и говор на омраза

Освен функцијата на изработка на посебни извештаи, ЕКРН како тело за мониторинг и советување на Совет на Европа во врска со расизмот, ксенофобијата и други форми на толеранција има издадено неколку општи препораки за креирање на политики кои, иако не се правно обврзувачки, придонесуваат кон поставување на стандарди и на кои се реферираат во одлуките на Европсиот суд за човекови права. Во овој контекст значајни се следниве препораки33: ●● Препорака бр. 1 за борба против расизам, ксенофобија, антисемитизам и нетолеранција усвоена од ЕКРН на 4 октомври 1996; ●● Препорака бр.6 за спречување на дисеминација на расистички, ксенофобичен и анти-семитски материјал преку интернет од 15 декември 2000; ●● Препорака бр.7 за национално законодавство за борба против расизам и расна дискриминација усвоена на 13 декември 2002.

4. Институционална поставеност за заштита на слобода на изразување

Секое физичко лице, невладина организација или група на граѓани можат да поднесат барање до Судот за човекови права во Стразбур со тврдење дека им се повредени правата гарантирани со Конвенцијата. Судот може да постапува откако ќе бидат исцрпени сите домашни правни средства и во рок од шест34 месеци по конечната национална одлука. Одредено барање може да не се прими ако е анонимно поднесено, ако е исто со предмет што претходно е разгледан од Судот; ако е поднесено во друга меѓународна постапка или пак да не се разгледува ако е спротивно со одредбите на Конвенцијата и нејзините протоколи и ако е неосновано или навредливо35. Жалбите за повреди им се доделуваат на поединечните оддели. За секоја жалба најнапред се врши сослушување од Комитет составен од тројца су- дии кои можат едногласно да изгласаат одбивање на жалбата, без поната- мошно разгледување. Откако ќе биде разгледана од Комитетот по жалба- та се врши сослушување и донесување одлука во полн состав на Советот. Одлуките од голема важност можат да бидат предмет на одлучување на Големиот судски совет. Секоја одлука на Судот е обврзувачка за државите членки и мора да се исполни, освен во случај на советодавно мислење. На доставената пресуда, во рок од три месеци и двете страни можат да ба- раат упатување на случајот до Големиот судски совет. Доколку ова барање се одобри, случајот се разгледува повторно.

Former_Yugoslav_Republic_Macedonia/FormerYugoslavRepublicMacedonia_CBC_en.asp 33 Препораките се достапни на http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/ecri/library/publications.asp 34 согласно членот 4 од Протоколот бр.15 на ЕКЧП, периодот од шест месеци ќе се намали на четири кога сите 47 земји членки ќе пристапат кон Протоколот http://www.conventions.coe.int/Treaty/EN/ Treaties/Html/213.htm 35 Член 35 од Европска конвенција за човекови права

17 Слобода на изразување и говор на омраза

Извршувањето на судските одлуки го надгледува Комитетот на минист- ри на Советот на Европа иако не постојат формални средства за присилба против државите членки. Сепак, во случај на неисполнување на обврска санкцијата што следи е исклучување од Советот на Европа. За унапредувањето на свеста и почитувањето на слободата на изразу- вањето и другите човековите права во земјите членки на Советот на Ев- ропа, мандат има Комесарот за човекови права како независна инсти- туција во рамки на Советот на Европа. Иницијативата за основање на институцијата ја дадоа шефовите на државите и владите на Советот на Европа на Вториот самит одржан во Стразбур во октомври 1997, додека во мај 1999 Комитетот на министри ја усвои резолуцијата и се разработи мандатот на Комесарот. Комесарот има за цел поттикнување на реформи за постигнување на мерливи подобрувања во областа на унапредување и заштита на човековите права. Комесарот има надлежност да собира информации за повреда на слободата на изразувањето и другите човекови права на страдале поединци. За таа цел Комесарот соработува со бројни меѓународни и национални мониторинг тела за човековите права, но и универзитети и други тела во чиј фокус е оваа проблематика. Основните цели на Комесарот за човекови права се: да поттикнува ефективно почитување на човековите права, и помош за земјите членки во спроведувањето на стандардите на Советот на Европа за човекови права да се унапредува едукацијата и свесноста за човековите права во државите членки на Советот на Европа; да идентификува можни слабости во законот и праксата во однос на човековите права да ги олеснува активностите на институциите на националните правобранители и други структури за човекови права; и да дава совети и информации за заштита на човековите права ширум регионот.

1.2.4. Европска Унија „Препознавајќи дека нејзините политики можат да влијаат врз човековите права и во обид на поттикне чувство на „блискост“ на ЕУ меѓу граѓаните, во 2000 година ЕУ и нејзините членки ја донесоа Повелбата за основните права. Повелбата содржи список на човековите права, инспирирани од пра- вата содржани во уставите на државите членки, ЕКЧП и универзалните до- говори за човекови права, како Конвенцијата за правата на детето на ОН.“ 36 До 2009 година Повелбата претставуваше на некој начин декларација без правно обврзувачка сила. Со Лисабонскиот договор во 2009 година се сме- нува статусот на Повелбата и таа има статус на правно обврзувачки доку- мент. Повелбата за основните права во Европската Унија во членот 11 насловен како слобода на изразување и информирање исто така ја потенцира слобо- дата на изразување.

36 Прирачник за европско право за недискриминација, Агенција за фундаменталните права на Европската унија, Совет на Европа, 2010, стр. 17. 18  Слобода на изразување и говор на омраза

Член 11 Повелба за основните права во Европската Унија 1. Секој има право на слобода на изразување. Ова право ја вклучува слободата на свои ставови и на примање и давање информации и идеи без замешување од страна на некој државен орган и без оглед на границите. 2. Слободата и плурализмот на медиумите мора да се почитуваат. Од особено значење за слободата на изразување е да се истакне дека, меѓу другото, оваа Повелба има цел да одговори на проблемите што потекнуваат од моменталниот и идниот развој на информациската технологија. „Таа ги укинува разликувањата што дотогаш биле направени од европските и меѓународните книги меѓу граѓанските и политичките права, од една страна, и економските и социјалните права, од друга страна, и ги набројува сите права групирани според основните начела: достоинство, слобода, еднаквост, солидарност, граѓански права и правда.“ 37 Институциите на Европската Унија, се правно обврзани да ја почитуваат Повелбата за основните права на ЕУ, вклучително и нејзините одредби за недискриминација. Кога го применуваат правото на ЕУ и државите членки на ЕУ мора да ја почититуваат Повелбата. „Во однос на инструментите на Советот на Европа, Лисабонскиот договор во член 6 (2) Европската Унија ќе пристапи кон инструментот за човекови права на Советот на Европа: Унијата ќе пристапи кон Европската конвенција за заштита на човековите права и основни слободи. Таквото пристапување нема да изврши влијание на надлежностите на Унијата што се дефинирани во договорите.“38 Во рамките на легислативата на Европска унија битна е Рамковната одлука за расистички и ксенофобични кривични дела од 28 ноември 2008 година39 која цели да воспостави заеднички кривично-правен пристап во сите земји-членки на Унијата, и бара од државите да испитаат дали нивната постоечка легислатива е во согласност со Рамковната Одлука40. Оваа одлука претставува новитет во унијата затоа иако Европската Унија не може да усвои универзален кривичен законик, одлуката ги обврзува земјите членки да регулираат кривично-правна материја и да ги предвидат

37 Вовед во европско право, Desche Stiftung fur Internetionale Rechtliche Zusammenarbeit E.V., Магор Доо, Скопје, стр. 102. 38 Вовед во европско право, Desche Stiftung fur Internetionale Rechtliche Zusammenarbeit E.V., Магор Доо, Скопје, стр. 104. 39 Рамковната одлука за расистички и ксенофобични кривични дела на Европската Унија од 28 ноември 2008 година; 40 Расистичкото и ксенофобично однесување мора да претставуваат кривично дело во сите држа- ви-членки. Формите на однесување кои се опфатени вклучуваат јавно поттикнување на насилство или омраза; јавно ширење или дистрибуција на памфлети, слики или друг материјал кој содржи изразувања на расизам и ксенофобија; јавно негирање или тривијализирање на злосторствата на геноцид, злосторствата против човештвото и воените злосторства, кога таквото однесување е ве- ројатно да поттикне насилство или омраза против група лица или член на таква група дефинирана на основа на расата, бојата, предците, религијата или верувањето или националното или етничко потекло.

19 Слобода на изразување и говор на омраза

овие дела како кривични во сите кривични закони воспоставувајќи казни кои се ефективни, пропорционални и одвратувачки за сторителите. Овие кривични дела опфаќаат јавно повикување на насилство или омраза, јавно ширење на написи, слики или друг материјал како и јавно одобрување, одрекување или тривијализирање на геноцид, злосторства против човештвото, воени злосторства, нацистички злосторства. Во 2007 година Европската унија ја основаше и Европската агенција за основните права како едно од нејзините тела. Конституирана е во доменот на Европскиот центар за расизмот и ксенофобијата и е со седиште во Виена. Оваа агенција треба да обезбедува помош и експертска анализа за релевантните институции и органи на земјите членки при имплементација на правото на ЕУ, а во врска со основните права. Оваа агенција нема надлежност за разгледување на индивидуални жалби. Оваа агенција е нeзависна, и соработува со национални и меѓународни тела, посебно со Советот на Европа, но и со организации на граѓанското општество.

1.3 Национални одредби за слобода на изразување Основните слободи и права на човекот и граѓанинот признати во меѓуна- родното право и утврдени со Уставот, се еден од темелните вредности на уставниот поредок на Република Македонија (член 8 од Уставот). Во однос на слободата на изразувањето таа се гарантира во член 16 од Ус- тавот на Република Македонија. Член 16 Устав на Република Македонија Се гарантира слободата на уверувањето, совеста, мислата и јавното изразување на мислата. Се гарантира слободата на говорот, јавниот настап, јавното инфор- мирање и слободното основање на институции за јавно информирање. Се гарантира слободниот пристап кон информациите, слободата на примање и пренесување на информации, Се гарантира правото на одговор во средствата за јавно информи- рање. Се гарантира правото на исправка во средствата за јавно информи- рање. Се гарантира правото на заштита на изворот на информацијата во средствата за јавно информирање. Цензурата е забранета. Погоре цитираниот член 16 од Уставот на Република Македонија, во поглед на ограничувањата на слободата на изразувањето, мора да се разгледува во корелација со други одредби од Уставот кои ги гарантираат политички-

20  Слобода на изразување и говор на омраза

те слободи и права и со кои ова право може да дојде во судир во контекст на појавните облици на омразата и тоа: член 19 став 1 и 2 (слобода на ве- роисповед и јавно изразување на верата); член 20 став 1 (слобода на здру- жување); член 20 став 3 (програмите и дејствувањето на здруженијата и политичките партии неможат да бидат насочени кон насилно уривање на уставниот поредок) и член 25 (гарантирање на приватноста на граѓани- нот, како и гаранција на неговиот углед и достоинство). Уставот на Република Македонија во член 110, покрај другите таксативно набројани надлежности на Уставниот суд, пропишува дека Уставниот суд ја штити и слободата на изразувањето. Член 110 Устав на Република Македонија: „Уставниот суд на Република Македонија....-ги штити слободите и пра- вата на човекот и граѓанинот, што се однесуваат на слободата на уверувањето, совеста, мислата и јавното изразување на мислата, по- литичкото здружување и дејствување и забраната за дискриминација на граѓаните по основ на пол, раса, верска, национална и социјална и политичка припадност;....“. Уставниот суд на Република Македонија во својата практика манифестира позитивна тенденција кон индиректно повикување на меѓународните главни и помошни извори, консултирајќи во своите одлуки релевантни меѓународни конвенции, „меки“ правила и/или пресуди на меѓународни судови при примената на уставните или законските норми, особено, во контекст на Европската конвенција за човекови права и праксата на Судот за човекови права во Стразбур.41 Законот за граѓанска одговорност за навреда и клевета42 беше усвоен во 2012 година и со него се декриминализаа делата кои претходно беа опфа- тени во Кривичниот законик во Глава 18 “Кривични дела против честа и угледот“. Од причина што овој закон е значаен во релација на слободата на изразување и говорот на омраза, неопходно е подетално да се претстават неговите законски решенија. Целта на овој закон е да ја уреди граѓанската одговорност за штета нане- сена на честа и угледот на физичко или правно лице со навреда и клевета. Законот определува дека слободата на изразување останува загарантира- на и дека евентуалното ограничување подлежи на стриктни услови соглас- но националното законодавство како и важечките меѓународни договори како Европската конвенција за заштита на човековите права и основните слободи и практиката на Европскиот суд за човекови права. Оваа одредба само го потврдува високото значење и нивото на заштита на слободата на изразување затоа што и без поединечно набројување на Европската кон-

41 Примена на Правото на Европската унија во Република Македонија во периодот пред пристапувањето кон ЕУ, Национален научно истражувачки проект, Правен факултет, УКИМ, БороГрафика, Скопје, стр. 65 42 Законот за граѓанска одговорност за навреда и клевета (Службен весник на Република Македонија бр. 143/2012)

21 Слобода на изразување и говор на омраза

венција како и судската практика на судот во Стразбур тие претставуваат правни извори и се дел од позитивното право во земјата. Законодавецот определил дека навредата може да биде сторена со збор, гестикулација, цртеж, звук или на било кој друг начин но и дека заштитена категорија освен физичките лица се и правните лица, група на лица како и веќе умрено лице. Законот исто така определува дека за навреда сторена преку средство за јавно информирање можат да одговараат авторoт на изјавата, уредникот или лицето кое го заменува во средството за јавно информирање и прав- ното лице. Тужителот при поднесувањето на тужбата е слободен да одлучи против кое од лицата од овој став ќе поднесе тужба за утврдување одго- ворност и надоместување на штета за навреда. Новинарот како aвтор на изјавата не одговара ако таа добила навредлив карактер со нејзиното оп- ремување со ставање на наслови, поднаслови, фотографии, извлекување на делови на изјавата од нејзината целовитост, најави или на друг начин од страна на уредникот или лицето кое го заменува. Во член 7 подетално се определени случаите кога не постои одговорност за навреда. Меѓу другите тоа се случаите кога изјавите се дадени во работата на националното Собрание и локалните совети на општините како и во суд- ските постапки и постапката пред Народниот правобранител, пренеси ми- слења од службени документи како и пренесени мислења искажани на јавен собир или јавна манифестација. Исто така нема одговорност за навреда ако понижувачкото мислење е искажено против носител на јавна функција ако содржи оправдана критика или поттикнува расправа од јавен интерес. Во однос на одговорноста за клевета законот определува дека “За клевета одговара тој што за друго лице со утврден или очевиден идентитет, со на- мера да наштети на неговата чест и углед, пред трето лице изнесува или пронесува невистинити факти што се штетни за неговата чест и углед, а знае или бил должен и може да знае дека се невистинити.“ Како и дека “Од- говорност за клевета постои и ако невистинитото тврдење содржи факти штетни за угледот на правно лице, група лица или умрено лице.“ Од овде се гледа дека за да постои клевета потребно е исполнување на три елементи: постоење намера да се оштети честа и угледот, изнесување на не- вистинити факти кои бил должен или можел да знае дека се невистините како и изнесувањето на таквите факти пред трето лице. Доколку невистини- тите факти се изразуваат единствено пред лицето кое чија чест се повредува тогаш може евентуално да станува збор за навреда но не и за клевета. Од причина што невистинитоста на фактите е еден од основните елементи на клеветата, туженото лице е должно да ја докаже вистинитоста на факти- те изнесени во неговото изразување. По исклучок, товарот на докажување се пренесува доколку на тужителот доколку тој/таа е носител на јавна функција каде функционерот има законска должност да даде објаснување за факти кои се поврзани за јавната функција доколку тужениот докаже

22  Слобода на изразување и говор на омраза

дека имал основани причини за изнесување на тврдење од јавен интерес. Докажувањето на фактите исто така генерално се исклучува и за личниот живот на тужителот освен во определени случаи определени со член 9. Според законот, од тужениот новинар во постапка за одговорност за клевета и навреда не може да се бара да го открие својот таен извор на информации за фактите кои е должен да ги докажува. Судот може да побара откривање на релевантни информации заради утврдување на вистинитоста на инфор- мацијата без идентификација на изворот. Сепак, доколку тужениот го одбие тоа, одбивањето не може да се смета како признание на вината или тоа да биде основа дека тужениот не ја докажал вистинитоста на фактите. Пред поднесување на тужба за надомест на штета за навреда и клевета, законот определува мерки за ублажување на истата преку извинување и јавно повлекување на изјавата согласно медиумот и форматот во кој е сто- рена навредата и клеветата. Ако навредата и клеветата е сторена по пат на средство за јавно информирање, оштетениот има право да поднесе барање за објавување на одговор, демант или исправка. Надоместување на нематеријална штета за навреда се досудува само ако сторителот на навредата не се извинил и јавно не ја повлекол навредли- вата изјава или ако ја повторил навредата по судската одлука со која се забранува такво повторување. Висината на паричното надоместување на штетата треба да биде пропорционална со штетата нанесена на угледот на оштетениот и при нејзиното одредување судот треба да ги земе предвид сите околности на случајот како и имотната состојба на тужениот. Надо- местувањето на докажаната материјална штета може да се состои во па- рично надоместување на вистинската штета и на изгубената добивка. Надоместувањето треба да биде пропорционално со предизвиканата ште- та и да ја опфаќа нематеријалната штета нанесена на честа и угледот на оштетениот, како и докажаната материјална штета како вистинска штета и изгубена добивка. При одредување на износот на паричното обесштету- вање, судот треба да ги земе предвид сите околности на случајот како и имотната состојба на тужениот. Како посебни околности судот ќе ги земе предвид околностите што упатуваат на остварување од тужениот на мате- ријална или друга корист со нејзиното извршување. Заради намалување на штетата, тужениот може да докажува дека се извинил, понудил извину- вање или на друг начин направил сериозен обид да ги отстрани штетните последици на клеветата. Постапката по тужба за утврдување на одговорност за навреда или клевета и надоместување на штетата според одредбите на овој закон е итна. Ако навредата или клеветата е сторена преку средствата за јавно информирање, надлежниот суд е должен постапката да ја започне во рок не подолг од 30 дена од денот на приемот на тужбата. Судот е должен постапката да ја спроведе без одложување, во разумен рок, со што помалку трошоци и да ја оневозможи секоја злоупотреба на правата што на странките им припаѓаат во постапката. 23 Слобода на изразување и говор на омраза

Закон за пристап до информации од јавен карактер43 ги уредува условите, начинот и постапката за остварување на правото на слободен пристап до информациите од јавен карактер со кои располагаат органите на државната власт и други органи и организации утврдени со закон, органите на општините, градот Скопје и општините во градот Скопје, установите и јавните служби, јавните претпријатија, правни и физички лица што вршат јавни овластувања, утврдени со закон (во натамошниот текст: иматели на информации). Закoн за радиoдифузна дејнoст44 укажува на значењето на правото на слобода на мислење и изразување, поточно со вршењето на радиодифузната дејност се обезбедува слобода на јавното изразување на мислата, слобода на говорот, јавниот настап и јавното информирање.

2. ГОВОР НА ОМРАЗА Слободата на изразување во својата смисла овозможува размена и плура- лизам на идеи за да се оствари богатството на мислата и преку комуника- ција да се реализира демократијата и политичкиот дискурс. Затоа и нејзи- ните ограничувања мора да поминат преку строг филтер за истата да не се загрози или пак злоупотреби. При разгледување на случаите на ограничување на слободата на изразување може да се идентификуваат случаи кога определено изразување може да наштети на цели кои се легитимно заштитени. Таквиот механизам обезбе- дува да не се злоупотребува слободата на изразување и да не се насочува кон комплетната спротивност на самата оваа слобода како што претставува говорот на омраза кој е најсериозна злоупотреба на можноста за изразување. Говорот на омраза отвора непријатни и комплексни проблеми за совре- мените општества оддадени на почитување и негување на културниот плурализам и толеранцијата. Регулирањето на говорот на омраза е во го- лема мера феномен на периодот по Втората светска војна. Поттикнати од очигледните врски помеѓу расистичката пропаганда и Холокаустот, повеќе меѓународни договори како и поединечни земји, го истакнаа говорот на омраза како неприфатлив и спротивен на уставно заштитените права. Де- батите околу говорот на омраза денес се сé повеќе и реакција на постојни- те дискусии околу растечката миграција, предаденоста кон плурализмот и почитувањето на различноста во современите уставни демократии.

43 Закон за пристап до информации од јавен карактер (Службен весник на Република Македонија бр.13/2006; 86/2008 и 6/2010) 44 Закoн за радиoдифузна дејнoст (Службен весник на Република Македонија бр. 100/2005; 19/2007; 103/2008; 152/2008; 6/2010; 145/2010; 97/2011; 13/2012 и 72/2013)

24  Слобода на изразување и говор на омраза

2.1 Дефинирање на говорот на омраза Говорот на омраза подразбира изразување на омраза за определена група. Тој се користи за да се навреди едно лице преку расната, етничката, рели- гиската или друга група на која тоа лице и припаѓа. Таквиот говор гене- рално настојува да ја осуди или обесчовечи индивидуата или групата или да изрази гнев, омраза, насилство или презир кон нив. Тој носи порака за инфериорност на членовите на односната група и осудува, понижува, и е полн со омраза. Практично, сите расистички, ксенофобични, хомофобични и други поврзани деклинации на идентитетско-напаѓачко изразување би можеле да се подведат под поимот на говор на омраза. Имплицитно дефинирање на говорот на омраза е содржано во Препорака- та бр. R (97) 20 на Комитетот на Министри на Советот на Европа за „говор на омраза“ од 1997 година. Во Прилогот кон Препораката се истакнува дека терминот „говор на омраза“ треба да се разбере како термин кој ги опфаќа сите форми на изразување со кои се шири, поттикнува, промовира или оп- равдува расна омраза, ксенофобија, антисемитизам или други форми на омраза заснована на нетолеранција, вклучувајќи и: нетолеранција изра- зена во форма на агресивен национализам и етноцентризам, дискримина- ција и непријателство кон малцинства, мигранти и лица со имигрантско потекло45. Европскиот суд за човекови права во своите пресуди кои се однесуваат на говор на омраза поаѓа од оваа дефиниција на говорот на омраза или не- говото разбирање како говор кој ги опфаќа „сите форми на изразување кои шират, поттикнуваат, промовираат или оправдуваат омраза заснова- на на нетолеранција“46. На пример, во случајот на Gündüz v. Turkey, Судот директно се повикува на Препораката на Комитетот на Министри од 1997 година и на дефиницијата на терминот „говор на омраза“ содржана во овој инструмент47. Кога зборуваме за поимот на говор на омраза потребно е да се напомене дека и покрај честата употреба на овој термин, не постои негова универ- зално прифатена дефиниција. Од расправите на стручњаците и многуб- ројните предлози за дефинирање, можеме да извлечеме една синтетичка дефиниција која ќе биде пред се доктринарна: Говорот на омраза е вид на изразување кое е дизајнирано да промовира омраза врз основа на раса, религија, етничка припадност, национално потекло, пол, сексуална ориентација, класа/социјално потекло, телес- на или ментална попреченост. ●● мета (таргет) на овој говор може да биде едно или повеќе лица кои припаѓаат на група која споделува определени карактеристики;

45 Препораката бр. R (97) 20 на Комитетот на Министри на Советот на Европа за „говор на омраза“ http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/media/doc/cm/rec%281997%29020&expmem_EN.asp 46 Erbakan v. Turkey (Application no.59405/00), Judgment 6 July 2006, § 56. 47 Gündüz v. Turkey (Application no. 35071/97), Judgment 4 December 2003, § 22.

25 Слобода на изразување и говор на омраза

или пак самата таа група ●● заштитена карактеристика е карактеристика/особина споделена од групата, како на пример „раса“, религија, етницитет, националност, сексуална ориентација или друг таков заеднички идентитетски определувачки фактор. Попрецизно, говорот на омраза како концепт се однесува на цел еден спек- тар на негативен говор, протегајќи се од говор кој изразува, поттикнува, повикува или промовира омраза, до повредливи зборови и епитети, па дури и (иако дискутабилно) екстремни примери на предрасуди, стереоти- пи и пристрасност. Покрај директниот говор, говорот на омраза вклучува и многу други форми на изразување, како на пример: ●● јавно користење на навредувачки симболи (на пример свастика); ●● нивно експлицитно прикажување на паради, протести, јавни обраќања и слично; ●● палење на крстови (ова е карактеристично за Кју Клукс кланот во САД); ●● палење на знамиња; ●● испишување на графити48; ●● лепење на плакати; ●● делење и дисеминација на летоци со таква содржина; ●● изразување преку ТВ и радио; ●● и од поново време, изразување на Интернет.

2.2 Елементи на говорот на омраза Европскиот суд за човекови права во својата практика разви неколку елементи на говорот на омраза: намерата, содржината, односно контекстот на изразувањето и забранетата последица49. ●● намера за ширење на омраза кон определена група. Говорот на омраза подразбира изразување зад кое стои намера за поттикнување, промовирање или оправдување на омраза кон лицата кои припаѓаат на определена група (расна, религиска или етничка група, ЛГБТ заедница и др.) Ваквата намера за

48 Интересно е да се напомене дека наспроти очигледниот говор на омраза постојат и суптилните случаи на вакво навредливо изразување. Имено, на врата на ЛГБТ организација непознати стори- тели со спреј напишале “Тремити“ кое навидум не звучи како омраза против било кого меѓутоа островите Тремити биле место каде Мусолини ги испраќал во прогон хомосексуалците од Италија. Овој вообичаен топоним прераснал во говор на омраза против ЛГБТ лицата. 49 Види исто и Мирјана Лазарова Трајковска, Правна анализа на концептот на казнено дело на ом- раза и говорот на омраза, ОБСЕ, Полиестердеј, Скопје, 2012

26  Слобода на изразување и говор на омраза

поттикнување или промовирање на нетолеранција, расизам, хомофобија, насилство или друга омраза треба да се разликува од намерата за информирање на јавноста за прашања од општ интерес (така во случајот Jersild v Denmark50 документарното претставување на расистичка организација не е говор на омраза, туку е сторено со намера да се претстави една социјална појава што е од општ интерес за пошироката јавност)51. ●● содржина/контекст на конкретното изразување. Проценката за тоа дали едно конректно изразување претставува говор на омраза ќе зависи како од содржината на тоа што е изразено, така и од конкретните околности на случајот, т.е. покрај содржината важен е и контекстот на конкретното изразување. На пример, дали изјавите ги дава политичар, новинар, уметник, обичен граѓанин, во кои околности, на кое место и во кое време итн. ●● последици/забранети резултати од говорот на омраза. Говорот на омраза покрај тоа што причинува повреди на достоинството на лицето/ата на кое/кои се однесува, исто така е и говор кој има способност да доведе до нарушување на јавниот ред и мир или насилство и тоа како моментални инциденти или пак разгорување на насилство помеѓу односните групи во општеството, така и криминал од омраза кон лицата претходно таргетирани со говорот на омраза. Забранетата последица ги опфаќа општествено штетните консеквенции предизвикани со таквото изразување, при што е доволно да е предизвикана омраза кон други, иако изостанале и реални дејствија на предизвикување потешки последици52.

2.3 Заштитени карактеристики Прашањето за заштитените карактеристики е едно од клучните аспекти на концептот на говор на омраза. Иако не постои прецизен одговор за тоа кои карактеристики треба да бидат вклучени и одлуката треба да биде на- правена во согласност со потребите на секоја држава, сепак постојат опре- делени фактори кои мора да бидат земени во предвид: - неменливи или фундаментални карактеристики Говорот на омраза ги напаѓа аспектите од идентитетот на лицето кои се неменливи или фундаментални за чуството на себство на лицето. Таквите карактеристики вообичаено се видливи, како на пример расата или бојата на кожата на лицето. Исто така тие карактеристики треба да функционираат како маркери на групниот идентитет.

50 Jersild v Denmark Application no.. 15890/89, Judgment 23 September 1994 51 Мирјана Лазарова Трајковска, Правна анализа на концептот на казнено дело на омраза и говорот на омраза, ОБСЕ, Полиестердеј, Скопје, 2012 52 Ibid.,

27 Слобода на изразување и говор на омраза

Не сите неменливи или фундаментални карактеристики се и маркери на групниот идентитет. На пример, сините очи можеби се неменлива карактеристика на едно лице, но луѓето со сини очи не се идентификуваат себе си како група ниту пак другите нив ги восприемаат како група, така што бојата на очите не е типичен маркер на групниот идентитет. - општествен и историски контекст Определувањето на заштитените карактеристики исто така бара и разбирање на историјата на репресија и дискриминација во конкретната држава како и нејзините моментални општествени проблеми. Па така, во заштитените карактеристики треба да влезат и оние карактеристики кои биле основа за мината дискриминација или опресија и оние кои се основа за моменталните или современите инциденти на дискриминација или опресија. Во случајот на претходниот пример, луѓето со сини очи немаат историја на опресија, ниту во моментот се соочуваат со опресија или дискриминација, па изразувањето кое ја таргетира оваа карактеристика нема/неможе да претставува говор на омраза53. Во споредба со однос на забраната за дискриминација постои општа листа на заштитени карактеристики предвидени со националните и меѓународни инструменти за заштита на човековите права: На пример, член 14 Европската конвенција за човекови права и член 1 од Протоколот бр. 12 кон Европската конвенција предвидуваат отворена и неисцрпна листа на заштитени карактеристики во однос на забраната за дискриминација, како: пол, раса, боја на кожа, јазик, религија, политичко или друго мислење, национално или социјално потекло, поврзување со на- ционално малцинство, сопственост, раѓање или друг статус. Иако Конвен- цијата во листата на заштитени карактеристики експлицитно не ги споме- нува сексуалната ориентација, физичката или ментална попреченост или возраста, Европскиот суд за човекови права го има применето член 14 во поглед на карактеристики кои не се експлицитно споменати во него (на пример, во поглед на сексуалната ориентација таква е пресудата од 21 Де- кември 1999 во случајот на Salgueiro da Silva Mouta против Португалија). Член 3 од Законот за спречување и заштита од дискриминација на РМ исто така предвидува една широка и отворена листа на заштитени карактерис- тики во која спаѓаат: пол, раса, боја на кожа, род, припадност на маргинали- зирана група, етничка припадност, јазик, државјанство, социјално потекло, религија или верско уверување, други видови уверувања, образование, политичка припадност, личен или општествен статус, ментална и телесна попреченост, возраст, семејна или брачна состојба, имотен статус, здрав- ствена состојба или која било друга основа која е предвидена со закон или

53 Lawrence, Frederick M., Punishing Hate: Bias Crimes under American Law, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 1999. Исто и во OSCE, Hate Crime Laws: A Practical Guide, Published by ODIHR, Warsaw, Poland, 2009, pp 38-39.

28  Слобода на изразување и говор на омраза

со ратификуван меѓународен договор. Значи, од општата лепеза на заштитени карактеристики предвидени со националните и меѓународни инструменти за заштита на човековите права поимот/концептот на говор на омраза се однесува само на некои од нив. Имајќи на ум дека говорот на омраза подразбира расистички, ксенофобични, хомофобични и други поврзани деклинации на идентитетско-напаѓачко изразување, листата на заштитени карактеристики кај говорот на омраза би била ограничена на: • раса, боја на кожа, религија или верско уверување, етничка припадност, национално потекло, државјанство, јазик • пол, род, сексуална ориентација • телесна или ментална попреченост • класа/социјално потекло Имено, како што истакнавме погоре, говорот на омраза таргетира аспекти од идентитетот на индивидуата кои се непроменливи или во некоја смисла фундаментални за неа. Таква е на пример припадноста на определена култура. И овој основ: припадност на определена култура се користи како термин-чадор кој што ја објаснува природата на определени идентитетски карактеристики како што се: расата, бојата на кожата, етничка припадност, верата, националното потекло, државјанството или јазикот. Нивната примена доаѓа во варијации и тие често пати се преплетуваат или користат наизменично. Во идентитетските или заштитените карактеристики спаѓаат и полот, родот, сексуалната ориентација, класата/социјалното потекло (карактеристично за општества со историја на класна поделеност), како и телесната и менталната попреченост. Во заштитените карактеристики кај говорот на омраза не влегуваат на пример, политичката афилијација на лицето или неговото политичкото убедување, исто така и економската или имотната положба, брачниот статус, образованието и сл. Тие секако можат да бидат основ за дискриминација на лицето, но навредата по основ на припадност на една таква група (на пример членство во политичка партија) нема да претставува говор на омраза. Тоа е така затоа што овие припадности не функционираат како „маркери“ на фундаменталниот идентитет на лицето и/или не влечат линии на претходна опресија т.е. немаат претходна историја на опресија.

29 Слобода на изразување и говор на омраза

Случаи на говор на омраза од практиката на Европскиот суд за човекови права Како изгледа говорот на омраза?

- Daniel Féret бил член на Белгискиот Парламент и претседател на политичката партија Front National-Nationaal Front во Белгија. Во текот на изборната кампања, од страна на неговата партија биле дистрибуирани неколку видови на летоци кои содржеле и слогани како: „Спротистави се на Исламизирањето на Белгија“, „Запри ја лажната интеграциона политика“ и „Испрати ги невработените не-Европјани дома“. Г-дин Féret бил прогласен за виновен за поттикнување на расна дискриминација. Тој бил осуден на општествено корисна работа и му било забрането вршење на парламентарна функција во период од 10 години. Тој се жалел пред Европскиот суд за повреда на неговото право на слобода на изразување. Според мислењето на Судот, коментарите на г-дин Féret носат јасна одговорност за предизвикување на чувства на недоверба, одбивање или дури и омраза кон странците, особено помеѓу помалку информираниот дел од јавноста. Неговата порака, испратена во изборен контекст, носи засилена звучност и јасно досега до поттикнување на расна омраза. Неговата осуда од домашните власти е оправдана во интерес на спречување на јавен неред и заштита на правата на другите, имено членовите на имигрантската заедница. Судот најде дека нема повреда на член 10 (Féret против Белгија, жалба бр. 15615/07, пресуда од 16 јули 2009). - Denis Leroy, карикатурист, во една од неговите карикатури објавена во Баскијски неделен весник на 13 септември 2001 год., го претставил нападот на Светскиот трговски центар во Њујорк со текст „Ние сите сонувавме за ова...Хамас го направи“. Откако бил казнет со парична казна за „одобрување на тероризам“, г-дин Leroy се жалел пред Европскиот суд за човекови права за повреда на неговата слобода на изразување. Судот оцени дека преку неговото дело, жалителот го глорификувал насилното рушење на Американскиот империјализам, изразил морална поддршка за сторителите на нападите од 11 Септември, коментирал со одобрување за насилството сторено против илјадиници граѓани и го омаловажил достоинството на жртвите. И покрај малиот тираж на весникот, Судот оцени дека објавувањето на карикатурата предизвикало определена јавна

30  Слобода на изразување и говор на омраза

реакција, способна да покрене насилство и да има очигледно влијание врз јавниот ред во Баскија. Судот утврди дека нема повреда на член 10 (Leroy против Франција, жалба бр. 36109/03, пресуда од 2 октомври 2008). - Во случајот на Vejdeland и останатите против Шведска, жалителите се прогласени за виновни за дистрибуирање во средно училиште на околу 100 летоци кои според шведските судови се оценети како навредливи за хомосексуалците. Жалителите ги дистрибуирале летоците преку организација наречена Национална Младина, оставајќи ги во или на шкафовите на учениците. Летоците содржеле информации и изјави дека хомосексуалноста е „девијантна сексуална наклонетост“, има „морално деструктивен ефект врз срцевината на општеството“ и е одговорна за развојот на ХИВ и СИДА. Жалителите пред Судот посочија дека нивната цел не била да изразат презир кон хомосексуалците како група и истакнаа дека целта на нивната активност била да покренат дебата за недостигот на објективност во образованието во Шведските училишта. Судот утврди дека ваквите изјави претставуваат сериозни и штетни тврдења, дури и ако тие не биле директен повик за акти на омраза. Судот заклучи дека нема повреда на член 10 (Vejdeland и останатите против Шведска, жалба бр. 1813/07, пресуда од 9 февруари 2012). - Pavel Ivanov напишал и објавил серија на написи кои ги опишуваат Евреите како извор на злото во Русија. Тој ги обвинил за завери против рускиот народ и смислата на неговите забелешки била проткаена со анти-Семитизам. Тој бил прогласен за виновен за поттикнување на етничка, расна и верска омраза. Според Европскиот суд за човекови права жалителот кој настојува во неговите публикации да „поттикне омраза кон Еврејскиот народ“ и застапува насилство кон определена етничка група, неможе да се користи со заштитата дадена со членот 10 од Конвенцијата. Судот ја прогласи неговата жалба за недопуштена (Pavel Ivanov против Русија, жалба бр. 35222/04, одлука за допуштеност од 20 февруари 2007). - Mark Anthony Norwood поставил на прозорецот од неговиот стан постер со кулите близначки во пламен и зборовите „Исламот надвор од Британија - заштита на британскиот народ“. Постерот бил набавен од Британската национална партија (BNP) чиј член бил Norwood.

31 Слобода на изразување и говор на омраза

Како последица на ова, тој меѓуостанатото бил обвинет за отежнато непријателство кон религиска група. Г-динот Norwood истакнал дека со ова било повредено и неговото право на слобода на изразување. Европскиот суд за човекови права најде дека таков општ, жесток напад против религиска група, поврзувајќи ја групата во целина со сериозен чин на тероризам е спротивно на вредностите прокламирани и гарантирани со Конвенцијата, посебно толеранцијата, општествениот мир и недискриминацијата, и според тоа, г-динот Norwood неможе да се користи со заштитата дадена со членот 10 од Конвенцијата. Судот ја прогласи неговата жалба за недопуштена (Mark Anthony Norwood против Обединетото Кралство, жалба бр. 23131/03, одлука за допуштеност од 16 ноември 2004).

2.4 Идентификување на говорот на омраза Показателите/индикаторите за предрасуди претставуваат еден или по- веќе факти кои покажуваат дека односниот говор може да е заснован на такви предрасуди кои го сместуваат во категоријата на говор на омраза. Овие показатели обезбедуваат објективни критериуми според кои може да се донесе суд за можниот говор на омраза. Сепак подолу истакнатите показатели не се таксативно наброени, ниту пак се наведени како услови кои треба да бидат кумулативно исполнети за кокретното изразување да се идентификува како говор на омраза. Од овие причини нив ги користиме како меки индикатори. Важно е и да се напомене дека не постои консензус помеѓу државите во регионот на ОБСЕ во однос на изјавите кои се мотивирани од омраза или предрасуда. Некои земји ги казнуваат само оние форми на изразување кои претставуваат вистинска и непосредна закана за насилство кон конрект- ното лице. Во многу други земји законите ги забрануваат усните, пиша- ните или симболичките комуникации кои застапуваат или поттикнуваат омраза заснована на дискриминација . Овие разлики може да влијаат и на тоа кои показатели ќе се користат во конкретна земја. Показателите за предрасуди се корисни за судиите, обвинителите, меди- умите, новинарите како и граѓанските организации при анализата на тоа дали определено изразување е говор омраза. Следува листа на показатели за предрасуди која не е исцрпна и која е изведена од елементите на говорот на омраза:

32  Слобода на изразување и говор на омраза

Индикатори за намера: Индикаторите за “намера“ имаат за цел да определат колку што е можно по-објективно дали говорникот имал за цел да навреди, предизвика насилство, омаловажи или на друг начин понижи определена група на луѓе. Тоа би можело да се определи преку мислењето на жртвата на говорот, сведокот на настанот како и пошироката јавност (стручна јавност и/или граѓански организации). Ова особено кога се работи за посебно ранливи или маргинализирани категории кои се уште не се во состојба да ја артикулираат повредата која им е направена со овој говор. Можен индикатор би претставувале разликите (етнички, верски, национални, роови, итн.) кои постојат помеѓу авторот на изразувањето и нападната група, како и дали постои историјат на насилство и нетолеранција меѓу двете групи. Ова особено би било релевантно доколку во времето на инцидентот со говор на омраза определено лице било ангажирано во активности за унапредување на групата на која и припаѓа (на пример при Парада на гордоста, ЛГБТ заедницата често е жртва на говор на омраза).

Индикатори за содржина/контекст Секој говор е интерпретиран задолжително согласно неговата содржина но и во контекстот во кој се изразува. Од оваа причина секогаш е неопходно да се процени контекстот во кој е остварено изразувањето. Говорот на омраза на припадник на доминатната мнозинска група во општеството е вообичаено да алармира повеќе отколку говорот на омраза на припадник на ранливо и дискриминирано малцинство. Меѓутоа, говор на омраза може да постои и од едно малцинство кон друго малцинство или ранлива група во општеството. На пример, говорот на омраза на припадник на дискриминирано етничко малцинство упатен кон геј заедницата или ЛГБТ популацијата, изразите на сексизам, шовинизам или мизогинија. Вообичаено е изјавите и изразувањата на државни претставници (како и на влијателни политички преставници) да имаат помала заштита во споредба со дури и поексплицитни примери на говор на омраза на некоја маргинализирана/аутсајдерска група која нема кредибилитет во општеството. Накратко, повисоката државна функција/позиција подразбира и помала заштита на изразувањето. Во овој контекст се замаглува и границата помеѓу официјалните изјави на државните претставници и изразувањата кои не се направени во тоа својство и тенденцијата е сите тие да се подеднакво релевантни. Слична е ситуацијата и со останати креатори на јавното мислење како опозициски лидери и верски поглавари. Покрај експлицитното изразување на омраза, говорот на омраза може да се јави и во форма на кодирани пораки кои можеби не изразуваат навреда експлицитно, но во секој случај се дизајнирани да изразат омраза кон определена група. Како на пример негирањето на Холокаустот или

33 Слобода на изразување и говор на омраза

негирањето на минато кое означува сериозни повреди на човековите права на определена заедница. Па така, негаторството исто така претставува говор на омраза. Европскиот суд за човекови права во случајот на Garaudy против Франција истакна дека „негирањето на злосторствата против човештвото е.... една од најсериозните форми на расна клевета за Евреите и на поттикнување на омраза за нив“. Притоа, со цел поблиску да се определи контекстуалната рамка, релевантна е локацијата каде е искажан говорот на омраза (дома меѓу пријатели, во парк пред мала публика, на Интернет достапен секому или во интеркомунална средина и сл.), под кои околности тој се јавува или кој е контекстот на изразувањето на пример дали инцидентот се случил на датум од особено значење (за време на националниот празник на етничката група која е таргетирана со говор на омраза; непосредно пред или во текот на одржувањето на геј парада и слично.)

Индикатори за последици/забранети резултати Во овој случај се мисли на расистички и нацистички слогани на Интернет (фејсбук профили, блогови и сл.) со кои се повикува на насилство кон припадниците на определена етничка група; расистички слогани и скандирања на фудбалски натпревари кои водат до инциденти со насилство помеѓу навивачите; говор на омраза кон определени етнички заедници во медиумите проследен со инциденти на насилство кон припадниците на тие етничките заедници во училиштата, средствата за јавен превоз и сл.

2.5 Штетни последици од говорот на омраза Говорот на омраза причинува голема штета како на конкретната индиви- дуда односно група на која се однесува, така и на општеството во целина. Говорот на омраза нанесува емоционална и психолошка болка на жртвите, влијае на општествената мобилност и просперитетот во работата: психо- лошките одговори на ваквите вербални напади се состојат од чуство на по- ниженост, изолираност, мразење на себе си и сомневање во себе си. Афек- тираното лице може да реагира барајќи излез во алкохол, дроги или други видови на антисоцијално однесување.“ Дополнително, понижувањето може да се прикаже себе си во такви општествени симптоми како пристап кон родителството кој ја поткаструва самодовербата на детето и го потвр- дува очекувањето на општествен неуспех. Сите овие симптоми може да произлезат од понижувањето содржано во говорот на омраза. Говорот на омраза го повредува самиот „пазар на идеи“, образовната среди- на и идеалот на еднаквоста - еднаквиот третман и принципот на недискри- минација кои се фундаментални за секое демократско општество: говорот

34  Слобода на изразување и говор на омраза

на омраза не носи друго значење освен став за суштинска нееднаквост по- меѓу луѓето, тој е облик на општествено и политичко исклучување, декла- рација на непријателство кон еден сегмент од граѓаните во општеството. Говорот на омраза потенцијално води кон криминал од омраза, а исто така може да води и кон геноцид: кога определена група ќе биде понижена или обесчовечена и со ваквиот говор ќе се држи надвор од „заедницата на ед- накви“, потоа таа лесно може да стане предмет на физички напади и насил- ство. Исто така, јазично заснованата класификација или симболизација е еден од мерливите чекори кон геноцид . Говорот на омраза има штетно влијание на општествениот ред, мир и ква- литетот на животот на заедницата: правејки ги членовите на виктимизи- раните заедници плашливи, лути и сомнителни кон другите групи и кон структурата на моќ која би требало да ги заштити - овој говор има капацитет сериозно да ја оштети социјалната ткаенина и да ги раздели заедниците.

3. РАЗЛИКУВАЊЕ НА ГОВОРОТ НА ОМРАЗА ОД БЛИСКИ КОНЦЕПТИ

3.1 Говор на омраза и дискриминација Инкриминацијата на говорот на омраза генерално е поврзана како со ра- сизмот, ксенофобијата, антисемитизмот, шовинизмот, хомофобијата итн., така и со концептот на дискриминација.

Дискриминацијата треба да биде разбрана како различно постапување со лице/група во слични ситуации направено без објективно или разум- но оправдување. Концептот на дискриминација, значи, се однесува на по- малку поволен третман на лицето по некоја забранета основа, како расно или етничко потекло, пол итн. Говорот на омраза, пак, како говор кој шири омраза, може да го содржи дејствието повикување или поттикнување на дискриминација, а исто така и самиот говор на омраза може да преставу- ва/подразбира/се третира како дискриминација. На пример во случајот Aksu против Турција Европскиот суд за човекови права оценувајќи дали постојат елементи за случајот да се разгледува од аспект на забрана на дискриминација утврдуваше дали односните публикации кои вклучуваа изрази и забелешки кои изразуваат анти-Ромски чувства имаа „дискрими- наторска намера или такви последици“. Ова значи дека во борбата со говорот на омраза во национален контекст може ефективно да се користат и одредбите од Законот за спречување и заштита од дискриминација од 2010 година, поконкретно: членот 9 кој забранува повикување и поттикнување на дискриминација и членот 7 кој

35 Слобода на изразување и говор на омраза

забранува вознемирување и понижувачко постапување кое претставува повреда на достоинството на лице или на група на лица кое произлегува од дискриминаторска основа и кое има за цел или резултат повреда на достоинството на одредено лице или создавање на заканувачка средина, пристап или практика.

3.2 Говор на омраза и криминал од омраза Под поимот криминал од омраза разбираме кривични дела во кои стори- телот е мотивиран од предрасуди кон групната припадност на жртвата, со други зборови, кон расниот, етничкиот, религискиот и сл. идентитет на жртвата. За едно кривично дело да се прогласи за криминал од омраза не- опходно е да ги содржи и двата елементи (базично кривично дело и прис- трасна мотивираност за негово сторување). За разлика од криминалот на омраза, говорот на омраза како говор кој навредува или деградира на оп- ределена основа е изразување кое е забрането поради конкретната содр- жина, но, самото изразување не би било кривично дело без таа посебна за- бранета содржина. Според тоа, на говорот на омраза му недостига првиот суштински елемент на криминалот од омраза односно базичното кривич- но дело (ако мотивот или содржината со предрасуда се тргнат, ќе нема кри- вично дело). Директното и непосредно поттикнување на кривични дела вообичаено е забрането. Таму каде што ќе се појави вакво поттикнување со мотив од предрасуда тоа треба да биде категоризирано како криминал од омраза бидејќи постои базичното кривично дело . Во секој случај, говорот од омраза може да претставува доказ за сторениот криминал од омраза. Со други зборови, расистичкиот говор или говорот со предрасуди пред, во текот, или по кривичното дело, може да претставу- ва доказ за мотивот на сторителот и обично е дел од кривичната истрага на криминалот од омраза. На пример тоа би биле етничките навреди кои му претходеле или го придружувале физичкиот напад или испишувањето на графити со расистичка содржина на верски објект кој бил оштетен. Во вакви случаи навредите и графитите се доказ за мотивот од предрасуда, нападот односно вандализмот во овој случај ќе биде третиран како крими- нал од омраза.

3.3 Говор на омраза и навреда и клевета Говорот на омраза се забранува поради повредата која ја прави. Тој пред се го повредува достоинството на индивидуата како припадник на група. А повредата на достоинството на индивидуата неможе да се карактеризира едноставно како навреда или клевета. Согласно Законот за граѓанска одговорност за навреда и клевета од 2012 година, навредата постои тогаш кога лицето со намера да омаловажи, со изјава, однесување, објавување или на друг начин ќе изрази за друг пони- жувачко мислење, со кое се повредува честа и угледот на другиот. Клевета-

36  Слобода на изразување и говор на омраза

та пак подразбира дека едно лице за друго лице со намера да наштети на неговата чест и углед, пред трето лице изнесува или пронесува невисти- нити факти што се штетни за чест и угледот на другото лице, а знае или е должен и може да знае дека се невистинити . Заштитена категорија со Законот за граѓанска одговорност за навреда и клевета се физичките лица, правните лица, група на лица како и веќе умре- но лице додека при говорот на омраза се заштитува една карактеристика која ја определува самата група или пак се забранува негација на опреде- лен настан кој има/л значително влијание врз карактеристиката на самата група (негација на Холокаустот или друг настан од таков вид). Навредата и клеветата се општествено зло поради штетата што му ја при- чинуваат на повредениот во очите на другите. Тие го оштетуваат неговиот општествен статус и наштетуваат на неговата репутација. За разлика од навредата и клеветата говорот на омраза ја понижува индивидуата, за- ради определена карактеристика која не смее да биде перцепирана како општествено неприфатлива (раса, пол, етничка припадност, религија), што значи - нејзината самопочит е повредена. Кога, на пример, едно лице јавно ќе изјави дека некое друго лице е нечес- но, неинтелигентно или неморално, другото лице со таа изјава е или може да биде навредено но кога истите тие јавни наводи ќе бидат врзани за неговите идентитетски карактеристики (како на пример, етничката при- падност, полот или сексуалната ориентација) тоа лице е повредено на еден многу поинаков начин, со други зборови, тоа лице е понижено. Идентична ситуација се наоѓа и кај разликувањето помеѓу говорот на омра- за и клеветата. Кога едно лице за друго ќе изрази невистинити факти пред трети лица тоа може да биде наклеветено но доколку тие невистинити факти имаат за намера да го дискредитираат во однос на неговата инхерентна природа тогаш станува збор за говор од омраза. Имено, точно е тоа дека со говорот на омраза може да биде навредено/на- клеветено конкретно лице. Сепак, тоа не е навредено како посебна индиви- дуа, туку како член на конкретна заедница, со која споделува определени идентитетски карактеристики. Ова се нарекува „посредувано одбивање”- значи не одбивање директно на лицето, туку одбивање на групата на која лицето и припаѓа, која пак го определува начинот на кој лицето си го обли- кува својот живот како човечко суштество. Тој ги претвора клучните ком- поненти од неговото себеразбирање, како полот, расата или културата, во објекти на потсмев и напад. И оттука се влече повредата на достоинството или понижувањето кое го предизвикува овој говор. Значи, се одбива на- чинот на кој лицето се изразува себе си како човек. И со тоа, се одбива тоа како човек. Овие разлики помеѓу говорот на омраза и навредната и клеветата, повле- куваат и разлики во судската заштита и определувањето на надомест на штета. За разлика од навредата и клеветата кои имаат граѓанско правен

37 Слобода на изразување и говор на омраза

третман, говорот на омраза има кривично правен третман кој подразби- ра и изразување на општествена осуда на разимот, верската, етничката и другите форми на нетолеранција. Имено, кривичната инкриминација/ре- гулација не само што ја покажува границата помеѓу дозволеното и забра- нетото, туку во исто време објавува што е она што се осудува во општест- вото и што е она што се прифаќа. Кривично-правниот третман на говорот на омраза испраќа порака дека еднаквоста и почитувањето на културните и другите (идентитетски) разлики спаѓаат меѓу највисоките вредности во општеството.

3.4 Говорот на омраза и интернетот Интернетот стана нов фронт за ширење на омраза. Анонимноста и мобилноста која ја обезбедува ова средство за комуникација го направи изразувањето на омраза лесно во еден широк и апстрактен простор кој е надвор од областа на традиционалната примена на правото. Сега пораката на омраза може да стигне до милиони луѓе преку мрежа која, дополнител- но, на претходно различните и фрагментирани групи им овозможува да се поврзат произведувајќи чуство на заедништво и споделен идентитет. Во настојувањата да се справи со омразата на Интернет, Советот на Евро- па во 2001 година ја усвои Конвецијата за Сајберкриминал која е и првиот мултилатерален договор кој настојува да се справи со компјутерски на- правениот криминал и да ја зголеми соработката помеѓу државите хармо- низирајки ги националните закони и истражни техники. Во 2003 година Советот на Европа донесе и посебен Протокол за говорот на омраза на Ин- тернет чија цел е двократна: 1) да се хармонизира казненото право во борбата против расизмот и ксе- нофобијата на Интернет, и; 2) да се унапреди меѓународната сорабoтка во оваа област. Според овој Протокол како расистички и ксенофобичен материјал се сме- та: секој пишан материјал, секоја слика или секое друго претставување на идеи или теории кои застапуваат, промовираат или поттикнуваат омраза, дискриминација или насилство, против индивидуа или група на индиви- дуи, засновано на раса, боја, предците или националното или етничко по- текло, како и религија ако е употребена како претекст за било кој од овие фактори. Според овој Протокол говорот на омраза на Интернет подразбира: ●● расистички и ксенофобично мотивирана закана преку компјутерски систем ●● расистички и ксенофобично мотивирана навреда преку компјутерски систем ●● негирање, големо минимизирање, одобрување или оправдување на геноцид или злосторства против човештвото

38  Слобода на изразување и говор на омраза

3.4.1. Обврски и одговорност на интернет провајдерите за содржина од трети лица Едно прашање од особена важност во дебатата за регулирањето на онлајн говорот на омраза е обврската и одговорноста на интернет провајдерите за содржината на трети лица хостирана на нивните услуги. Во оваа насо- ка, на неодамнешната пресуда од 10-ти Октомври донесена од Европскиот суд за човекови права Делфи АС против Естонија е од особена важност, би- дејќи тоа значително отстапува од овој пристап, содржани во директивите за електронска трговија и става поголем товар на одговорност на интернет провајдерите, дури и во случаи кога го применуваат механизмот за извес- тување и отстранување.

Не е спорно дека коментарите што се објавувале од страна на читателите биле навредливи, па дури и незаконски. Ниту пак се оспорил фактот дека компанијата апликант веднаш ги отстранила «навредливите» коментари. Клучното прашање е дали граѓанската одговорност на Делфи за навредливите коментари е несразмерно мешање во неговото право на слобода на изразување. Разгледувајќи го ова прашање, Судот најпрво го проверил контекстот на коментарите. Иако Судот укажал на фактот дека вестите биле балансирани и се однесувале на прашање од јавен интерес, сметал дека Делфи „требало да увиди дека може да се предизвикаат не- гативни реакции против шпедицијата и нејзините управители“ и дека постоел „поголем ризик од вообичаено дека негативните коментари може да ги преминат границите на прифатлива критика и да го достигнат нивото на незаслужена навреда или говор на омраза“. Во согласност со наведеното, Судот заклучил дека Делфи посветил посебно внимание за да ја избегне одговорноста. Понатаму, Судот ги испитал чекорите преземени од страна на компанијата апликант за да се справи со коментарите на читателите. Особено, Судот навел дека Делфи имал систем на известување и отстранување и автоматски филтер заснован на клучни „вулгарни“ зборови. Но, Судот заклучил дека филтерот се покажал како „недоволен за спречување за предизвикување на штета на трети страни.“. Иако системот за известување и отстранување е лесен за употреба – не треба ништо повеќе од едно притискање на копчето за известување и коментарите би биле отстранети веднаш по добиеното известување, коментарите биле уште 6 недели достапни за јавноста. Судот смета дека компанијата апликант „била во позиција да знае за објавениот натпис, да ја предвиди природата на можните коментари што би биле предизвикани од натписот и над се би требало да преземат технички или мануелни мерки за да ги спречат овие навредливи изјави да станат дос- тапни за јавноста“. Поради фактот што вистинските автори не можат да ги изменат или избришат нивните коментари откако ги постирале на порталот за вести на Делфи, Делфи ефикасно ја имал целосната контрола над објавувањето на коментарите иако не ја практикувал оваа контрола до крај.

39 Слобода на изразување и говор на омраза

Судот навел дека Делфи добил олеснување од страна на домашните судови за тоа како да обезбеди заштита на правата на трети страни. Всушност, домашните судови не пропишале пред регистрација на корисниците или претходно уредување на коментарите. Наместо тоа, тие изрекле парична казна од 320 евра, што имајќи ја во предвид положбата на Делфи како најголем интернет портал за вести во Естонија не е диспропорционална „во никој случај“.

На крајот, Судот сметал дека би било несоодветно да се стави товар на тужителите, тие да ги откриваат авторите на анонимните коментари. Дозволувајќи коментарите да ги постираат нерегистрирани корисници, Делфи претпоставил одредена одговорност за нив. Судот понатаму навел дека „ширењето на интернетот и можноста –или за некои цели и опаснос- та дека информацијата штом стане јавна ќе остане јавна и ќе кружи засе- когаш, повикува на претпазливост“. Според Судот, предизвикувачка задача е да се пронајдат и отстранат навредливите коментари во најголемиот број случаи, вклучувајќи го тука и апликантот. Тоа би било уште потешко за потенцијално оштетена личност, „за кој би било помалку веројатно дека би поседувал ресурси за постојано следење на интернетот“. Судот заклучил дека не постои повреда на Членот 10 од Конвенцијата.

Иако пресудата не влијае на положбата што Интернет провајдерите ја имаат како посредници според Директивата на Европскиот Совет за електронска трговија, затоа што тие не се занимаваат со ова прашање како такво, предизвикува доста живописна реакција во многу кругови. Причината за оваа контроверзија е фактот дека овој случај претставува прецедент за други вакви случаи кои вклучуваат коментари на веб страници и преминување на рамнотежата во врска со слободата на изразувањето и одговорностите на интернет провајдерите како посредници. Останува да се види дали оваа пресуда ќе биде потврдена и во Големиот Совет на Судот или истата ќе биде преиначена.

4. КАЗНИВОСТ НА ГОВОРОТ НА ОМРАЗА Казнивоста на говорот на омраза е различен во својот опфат. Додека некои јурисдикции го казнуваат говорот кој поттикнува на омраза или навредува определени групи, други се однесуваат на забрани за говор/изразување кои ги одрекуваат честа и достоинството на едно лице или цела нација. Во домашното законодавство постојат одредби кои што го криминализираат говорот заради неговата посебна содржина. Казнено-правните забрани на говорот на омраза се фокусирани на инкриминирање на злоупотребите на слободата на изразување што се состојат во поттикнување на насилство или други повреди на еднаквите слободи и права на другите или изразување на дискриминаторен однос кон другите.

40  Слобода на изразување и говор на омраза

Согласно Кривичниот Законик, говорот на омраза е криминализиран под специфични услови. Имено, член 417, став 3 определува дека “Тој што шири идеи за супериорност на една раса над друга или пропагира расна омраза или поттикнува на расна дискриминација, ќе се казни со затвор од шест месеци до три години.“ Одредба која го инкриминира говорот на омраза преку компјутерски систем се наоѓа во 394-г “Тој што преку компјутерски систем во јавноста шири расистички и ксенофобичен пишан материјал, слика или друга репрезентација на идеја или теорија која помага, промовира или поттикнува омраза, дискриминација или насилство, против кое било лице или група, врз основа на раса, боја на кожа, национално или етничко потекло, како и верско уверување, ќе се казни со затвор од една до пет години.“ Некои елементи на говор на омраза може дополнително да се најде во член 179 и член 319 од Кривичниот Законик. Поконкретно член 179 определува дека “Тој што со намера за исмејување јавно ќе ги изложи на подбив македонскиот народ и припадниците на заедниците кои живеат во Република Македонија,ќе се казни со парична казна.“ додека член 319 определува “(1) Тој што со присилба, малтретирање, загрозување на сигурноста, излагање на подбив на националните, етничките или верските симбо- ли, со оштетување туѓи предмети, со сквернавење споменици, гробови или на друг начин ќе предизвика или ќе разгори национална, расна или верска омраза, раздор или нетрпеливост, ќе се казни со затвор од една до пет години. (2) Тој што делото од став 1 го врши со злоупотреба на положбата или на овластувањето или ако поради тие дела дошло до безредие и насил- ства спрема луѓе или до имотна штета од големи размери, ќе се казни со затвор од една до десет години. “ Законот за спречување и заштита од дискриминација54 од 2010 забранува вознемирување и понижувачко постапување кое претставува повреда на достоинството на лице или на група на лица кое произлегува од дискриминаторска основа и кое има за цел или резултат повреда на достоинството на одредено лице или создавање на заканувачка средина, пристап или практика (член 7); повикување и поттикнување на дискриминација (член 9). Законот поподробно определува дека како дискриминаторско однесување и постапување ќе се смета и секое активно или пасивно однесување на секое лице од страна на јавните власти, како и од страна на правни и физички лица од приватниот и јавниот сектор во

54 Закон за спречување и заштита од дискриминација (Службен весник на Република Македонија бр. 50/2010)

41 Слобода на изразување и говор на омраза

јавниот живот кое изложува некое лице на неправеден и деградирачки однос во споредба со други лица во слична ситуација, базирано на било која од дискриминаторските основи (член 5, став 4) Исто така Законот за радиодифузна дејност55 од 2005 забранува во програмите на радиодифузерите, како и во програмите што се реемитуваат преку јавните комуникациски мрежи, програми што се насочени и кон разгорување на национална, расна, полова или верска омраза и нетрпеливост (член 69).

5. МЕДИУМИТЕ И ГОВОРОТ НА ОМРАЗА Во 1978 година УНЕСКО ја усвои Декларацијата за основните принципи во врска со придонесот на медиумите за зајакнување на мирот и меѓународното разбирање, за унапредување на човековите права и за спротивставување на расизмот, апартхејдот и поттикнувањето на војна56. Автономната и моќна пози- ција на медиумите како единствен и апсолутен институционален канал за опш- тествена комуникација, ги ставаат медиумите како приоритетна тема кога ста- нува збор за говорот на омраза. Медиумите не можеме да ги оквалификуваме како креатори на говорот на омраза, но тие се инструмент, канал и средство за ширење на истиот. Тие исто така можат да создаваат контекст, ситуации како и поволна клима за ширење на омразата или естетизација на истата. Медиумскиот систем станува еден од критериумите за демократичноста на едно општество, ползувањето и заштитата на човековите права. Од тоа како е поставен медиумскиот систем во една држава зависат и професио- налните стандарди и условите за дејствување на медиумите, но и многу битната медиумска култура која е во директна зависност и од политичката култура. Анализите и дебатите околу демократичноста на медиумските системи се насочени во два правци: структурирањето на медиумските системи и зло- употребата на комуникациите преку начини и техники со кои јавното ми- слење и разбирањето на граѓаните се обликува и креира со цел освојување и одржување на власта. Стратешките цели на европскиот тип на медиумскиот систем се: ●● медиумскиот систем потпрен на квалитетен јавен радиодифузен центар; ●● плурализам на медиумите;

55 Законот за радиодифузна дејност (Службен весник на Република Македонија бр. 100/2005; 19/2007; 103/2008; 152/2008; 6/2010; 145/2010; 97/2011; 13/2012 и 72/2013) 56 http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=13176&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Declaration on Fundamental Principles concerning the Contribution of the Mass Media to Strengthening Peace and International Understanding, to the Promotion of Human Rights and to Countering Racialism, apartheid and incitement to war

42  Слобода на изразување и говор на омраза

●● гаранцијата за независност на медиумите; ●● воведување на стандарди во новинарската професија односно професионализација и интелектуализација на новинарот.

Во легислативата која ги уредува медиумите, законодавците можат да предвидат национални тела за мониторинг како што се како Совети за пе- чат или медиуми со кои ќе се регулираат прашањата за медиумите, а кои вообичаено се составени од експерти и/или претставници од цивилното општество. За да биде медиумскиот систем регулиран мора да се постават одредени стандарди за квалитет и да се подржува и стимулира конкурент- носта. Државата може да бара одредени лиценци кои мораат да бидат из- давани на недискриминаторна база. Извршувањето на мониторингот од страна на државата треба да биде изведуван со повеќе механизми. Професионалните организации како Меѓународната федерација на новинарите, Меѓународниот институт за печат и Меѓународната асоцијација на издавачите имаат сеопфатни информации за состојбата со слободата на медиумите во различни држави и региони во светот и ги подржуваат нивните членови против ограничувањата. Исто така тие посветуваат внимание на ситуации каде што овие слободи се запоставени за да лансираат кампањи или итни жалбени акции и да припремат извештаи за одредени проблеми како медиумска концентрација и транспарентност според слободата за информациски регулации или корупција. Во ова тие се подржани од граѓанските организации кои што се специјализирани за слобода на печатот и медиумите, како спомената организација „Член 19“ за известувачи без граници, како и невладини организации на кои што како поле на интерес и работа се општите човекови права како Amnesty International, International Council on Human Rights Policy итн.

5.1 Одговорноста на новинарите Говорот на омраза и изразите што содржат негови елементи имаат пош- тетно влијание доколку се шират преку медиумите што дополнително ја зголемува одговорноста на новинарите. Новинарите постојано пишуваат за различностите, за разликите кои се темелат на религија, раса, пол, сексуална припадност, социјално потекло, култура. Доминатните патријахални и конзервативни вредности исто така влијаат и на новинарската работа. Како генерална перцепција може да се истакне дека новинарите во основа внимаваат на поделбата на етничка и религиозна основа, а можат да се забележат изразени дискриминаторни тенденции врз основа на пол и сексуална ориентација. Во овој правец исто така има меѓународни напори за елиминирање на непрофесионализмот на новинарите. Мегународната федерација на

43 Слобода на изразување и говор на омраза

новинарите57 со етички кодекс ги задолжува новинарите на хуманост и заштита на човековите права. Од новинарот се очекува свесност за одговорноста на неговата работа. Анализата на етичките кодекси во Република Македонија исто така покажува дека на едно декларативно ниво се потенцира забраната на говорот на омраза, како и пристојност и почитување на човековите права и слободи. Преку медиумите, огромниот број информации новинарството ги става на располагање на јавноста и на тој начин дирекно влијае врз јавноста и реалната одлука што секој поединец како потрошувач или политички субјект треба да ја донесе. Со ова, исто така, се разобличуваат одредени состојби и се актуелизираат проблемите. Високото интелектуелно ниво на публиката, образованите активни новинари и развојот на јавниот журнализам58 го ставаат под притисок искреираното и необјективно информирање и се главни фактори што ја условуваат потребата за квалитетна и интерпретативна информација, во чија основа се фактите и аргументацијата. Ваквиот квалитет на информација единствено може да биде резултат на едно ново новинарство, кое се јавува кон крајот на 20 век, во чија основа е образованиот и истражувачки ангажиран новинар. Овие состојби се одразуваат врз статусот и врз вреднувањето на оваа професија во општествени рамки. “Во текот на последините децении, во услови на растечка конкуренција, порасна професионализацијата во новинарството, иако, кога е во прашање оваа дејност, се уште не може да се зборува за строги правила на професионализација“.59 Новинарот треба да биде морален, но и да прифаќа “етика во дадени околности“. Треба да е мотивиран да им служи на читателите, слушателите, гледачите и демократијата, доволно стрплив да ја следи приказната до крај и да е настојчив со изворите на информации. Треба да поседува добри извори на информации и контакти кои можат да помогнат во анализите, како и истражувачки способности. Новинарот, може да покажува почитување кон политичарите, но не смее да има фаворит и треба да ја разбере личноста на политичарот. 60

57 http:// www.ifj.org/en/pages/journalism-ethics 58 со терминот јавен журнализам се означува ерата на современото новинарство што го озвозможува Интернетот, можноста секој да пласира вест и маргинализација на разликата помеѓу примател и испраќач на информација 59 Glotz/Langenbucher 1993, str 142 цитат според Štefan Rus Mol, Ana Jugoslava Zagorac Keršer, Novinarstvo, Clio, 2005, стр. 44 60 Интервјуто со професорот по новинарство Кент Колинс, на Универзитетот Мисури е објавено на http://www.nuns.org.yu/

44  Слобода на изразување и говор на омраза

6. ПРИСТАП ВО БОРБАТА ПРОТИВ ГОВОРОТ НА ОМРАЗА Говорот на омраза причинува голема штета и тоа како на конкретните индивидуи на кои се однесува изразувањето, така и на општеството во целина. Тој го повредува идеалот на еднаквоста или еднаквиот третман и принципот на недискриминација кои се фундаментални за секое демократско општество. Говорот на омраза има штетно влијание на општествениот ред, мир и квалитетот на животот во заедницата - овој говор има капацитет сериозно да ја оштети социјалната ткаенина и да ги раздели заедниците. И конечно, говорот на омраза потенцијално води кон криминал од омраза, а исто така може да води и кон геноцид. Имајќи ја на ум штетата која говорот на омраза ја причинува, јасно е зошто неговото регулирање генерално е прифатено, во смисла на негово казнување во различни степени. Европското искуство оди во правец на засилување на принципот на недискриминација со правото да не се биде дискриминиран (Протокол 12 од Европската конвенција за правата на човекот) и со обидот за проширување на институтот «промоција на еднаквост». Овие два института бараат далеку поголема активност на државата во елиминирањето на посуптилните форми на индиректна дискриминација и создавање на услови за ефективна еднаквост на можностите. Ова се одразува и посебно на говорот на омраза во смисла на далеку поголема чуствителност за опасностите од јавни изразувања кои содржат нетрпеливост и ксенофобија (посебно види во препораките на ECRI, Совет на Европа). Европското искуство прифаќа да влезе во правна разврска на преклопените права: право на слобода на изразување и право да не се биде навредуван по етничка и културна основа. И дополнително, ваквата „правна разврска“ поаѓа од ставот за неделивоста и универзалноста на човековите права со кој се потврдува афирмативниот однос помеѓу слободата на изразување и еднаквоста. Имено, слободата на изразување и еднаквоста имаат комплементарен и суштински придонес во обезбедувањето и заштитата на човековото достоинство. Па така, „стеснувањето“ на слободата на изразување со забраната на говорот на омраза овозможува поголем социјален простор за слободата на изразување на сите групи во општеството, т.е. овозможува жива дебата со разновидни аспекти на јавниот интерес која дава глас на различните перспективи и погледи. И обратно, кога расистичкиот, хомофобичниот или ксенофобичниот говор е слободен, говорот на некои групи во општеството е задушен. Правото на секого да биде слушнат, да говори и да учествува во политичкиот, уметничкиот и општествениот живот се составен дел од остварувањето и уживањето на еднаквоста. Кога на луѓето им се негирани јавната партиципација и глас, нивните прашања, искуства и грижи се направени невидливи и тие стануваат поранливи за нетрпеливост,

45 Слобода на изразување и говор на омраза

предрасуди и маргинализација61. Сето ова укажува на тоа дека стандардите на уставно дозволивата регулација на говорот на омраза треба да бидат прилагодени на фундаменталните принципи кои ги надминуваат географските, културните и историските граници, и во исто време да останат доволно отворени да се прилагодат на конкретните околности во општеството. Фиксните принципи тука се: отвореност кон плурализам и почитување на најелементарното ниво на автономија, еднаквост, достоинство и реципроцитет. Варијабилите, од друга страна ја вклучуваат: конкретната историја и природа на дискриминацијата, статусот на малцинската или мнозинска група и релативната моќ или немоќ на оние кои изразуваат говор на омраза и нивните целни групи во конкретното општество. Борбата со говорот на омраза треба да се заснова на трислоен пристап: развивање на позитивни политики; заштита преку административните и граѓански закони/постапки и предвидување на кривични санкции. Секој од нив/овие е незаменлива карика во напорите на општеството за справување со говорот на омраза и заштита на плурализмот и различноста. Позитивната улога на државата во создавање на околина поддржувачка за плурализмот и различноста е подеднакво неопходна како и нејзиниот санкционирачки или казнувачки пристап. Дополнително, не сите видови на изразувања во опсегот на „говорот на омраза“ бараат примена на казнено-правните одредби. Тоа би можело да доведе до прешироко и непотребно ограничување на изразувања од типот на: политичките коментари и дебати; религиските несложувања, коментари или критики; како и уметничките изразувања (во случајот Handyside против Велика Британија62 , Европскиот суд за човекови права одлучи дека слободата на изразување се однесува и на информации или идеи кои „навредуваат, шокираат или вознемируваат“). Camden принципите за слобода на изразување и еднаквост се корисен водич за позитивни политики и мерки со кои се гарантира слободата на изразување и еднаквоста во општеството. - позитивни политики и мерки за остварување на слободата на изразување и еднаквоста во општеството подразбираат постоење на сеопфатна правна рамка која ја штити слободата на изразување, анти- дискриминацина легислатива и нивна имплементација, градење на институционално знаење и информативни кампањи. Многу важен сегмент се и цивилната сфера и медиумите. Нивниот капацитет за сензитивност кон говорот на омраза во сите негови видови треба да се развива преку одредби во етичкиот кодекс на новинарите, акционите програми на нивните синдикати и да претставува постојана отворена тема за ова прашање на нивните канали. Имено, последново може да се нарече интерен мониторинг на состојбата со говорот на омраза. Област која е од

61 The Camden Principles on Freedom of Expression and Equality, April, 2009 62 Handyside v United Kingdom, Application no.5493/72, Judgment 7 December1976. Види параграф 49 од пресудата.

46  Слобода на изразување и говор на омраза

исклучително влијание е образованието. Најсофистицирани програми и курикулуми мора да се развиваат во високото образование. Но тие програми ќе мора да се спуштат на сите нивоа до градинките. Правците на интервенција во сите тие проекти мора да имаат една главна линија: запознавање на културата на другиот и обид за нејзино разбирање како начин да се збогати сопствената култура. - Граѓанските и административните постапки се исто така важни средства кои им даваат глас и им обезбедуваат видливост на ранливите и обесправени групи во општеството. Тие на жртвите им овозможуваат да бараат надомест/отштета независно и треба да бидат достапни заедно со други механизми за поддршка на жртвите (на пример, правна помош жртвите, право на граѓанските здруженија да ги застапуваат жртвите и сл.) - Кривичните санкции треба да се применуваат во случаите на поттикнување на омраза. Сепак, опсегот на терминот „поттикнување“ не е прецизно утврден и во голема мера зависи од правниот и судскиот пристап на одделните земји. Неколку елементи наведени во Camden принципите за слобода на изразување и еднаквост (види посебно Принцип 12) се клучни за разбирање и дефинирање на „поттикнувањето“: дефиниција на термините (омраза, непријателство, застапување, поттикнување) , признавање дека не постојат исцрпувачки основи и сериозноста на делото. Проценката на „сериозноста“ на делото (или определувањето на тоа дали постои поттикнување или не) пак вклучува истражување на: намерата на говорникот да поттикне дискриминација, непријателство или насилство; содржината на изразувањето во смисла да застапуваното дејствие/акција, опсегот на изразувањето - во смисла на позицијата на говорникот и публиката (јавна дебата наспроти приватни разговори); присутната или непосредна опасност - во смисла на временската рамка за појавување на застапуваната дискриминација, непријателство или насилство; веројатноста од дискриминација, непријателство или насилство како последица на изразувањето; и контекстот на изразувањето - во смисла на поширокиот општествен контекст на изразувањето63.

63 Презентација на Barbora Bukovská од организацијата Article 19 од Велика Британија (www.arti- cle19.org) на регионалната конференција за криминал од омраза и говор на омраза организирана од Мисијата на ОБСЕ во Македонија на 22ри мај 2012 година.

47 Слобода на изразување и говор на омраза

Литература 1. Правна анализа на концептот на казнено дело на омраза и говорот на омраза, ОБСЕ, Полиестердеј, Скопје, 2012; 2. Регулирање на медиумите, компаративна студија, Дејвид Голдберт, Тони Просер и Стефан Берхулст, Арс Ламина, Скопје; 3. Европска конвенција за човекови права, Стивен Грир, Просветно дело, Скопје, 2009; 4. Слободата на изразувањето и демократијата, Слаѓана Димишкова, Вечер Пресс Доо Скопје, Цетис принт, Скопје, 2008, 5. Freedom of the Media, Freedom of Expression, Free Flow of Information; Conference on Security and Co-operation in Europe (CSCE) and Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE) 1975-2012, 2nd Edition.- Vienna: OSCE Representative on Freedom of the Media, 2013, 56 pp. 6. Прирачник за европско право за недискриминација, Агенција за фундаменталните права на Европската унија, Совет на Европа, 2010. 7. Вовед во европско право, Desche Stiftung fur Internetionale Rechtliche Zusammenarbeit E.V., Магор Доо, Скопје. 8. Примена на Правото на Европската унија во Република Македонија во периодот пред пристапувањето кон ЕУ, Национален научно истражувачки проект, Правен факултет, УКИМ, БороГрафика, Скопје; 9. Говор на омраза во бугарските и македонските медиуми: примери, причини, решенија, Media development center; 10. Правна анализа на концептот на казнено дело на омраза и говорот на омраза, ОБСЕ, Полиестердеј, Скопје, 2012; 11. Štefan Rus Mol, Ana Jugoslava Zagorac Keršer, Novinarstvo, Clio, 2005; 12. The Camden Principles on Freedom of Expression and Equality, April, 2009; 13. Практичен водич за критериумите на допуштеност, Магор Доо Скопје, 2013; 14. Пресуди одлуки во врска со говорот на омраза од судската пракса на Европскиот суд за Човекови права (подржано од ОБСЕ), Скенпоинт, Скопје 2012; 15. Lawrence, Frederick M., Punishing Hate: Bias Crimes under American Law, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 1999. 16. Hate Crime Laws: A Practical Guide, Published by ODIHR, Warsaw, Poland, 2009; 17. Preventing and Responding to Hate Crimes: A Resource guide for NGOs in the OSCE region, OSCE/ODIHR, 2009;

48  Слобода на изразување и говор на омраза

18. Richard Delgado, “Words that wound: A tort action for racial insults, epithets, and name calling” In Mari J. Matsuda, C.R. Lawrence III, R. Delgado, & K. W. Crenshaw (Eds.), Words that wound: Critical race theory, assaultive speech, and the First Amendment, Westview Press, Boulder, CO, 1993; 19. Hate Crime Laws: A Practical Guide, OSCE, Published by ODIHR, Warsaw, Poland, 2009; 20. Barbora Bukovská (Презентација), Регионалната конференција за криминал од омраза и говор на омраза, ОБСЕ, РМ, 2012 година;

Меѓународни документи 1. Декларација за независност на САД, 1776; 2. Француска декларација на независност, 1789 ; 3. Декларација за правата на државата Вирџинија, 1776; 4. Устав на САД 1791; 5. Универзалната декларација за човекови права 1948; 6. Меѓународен пакт за граѓански и политички права 1966 ; 7. Европската конвенција за човекови права 1950; 8. Европска повелба за човекови права, 2000; 9. Американска Декларација за правата и должностите на човекот 1948; 10. Американска конвенција за човекови права 1969; 11. Африканска повелба за човекови и народни права 1981; 12. Конвенција за укинување на сите форми на расна дискриминација на ООН, 1965; 13. Рамковната одлука за расистички и ксенофобични кривични дела на Европската Унија, 2008 година; 14. Конвенцијата за гонење на акти од расистичка и ксенофобична природа направени преку компјутерски системи (Конвенција за сајбер-криминал), 2001 и Дополнителен протокол кон конвенцијата 2003; 15. Декларација за основните принципи за придонесот на медиумите во зајакнувањето на мирот и меѓународното разбирање, за унапредување на човековите права и справување со расизмот, апартхејдот и поттикнувањето на војна , УНЕСКО, 1978;

49 Слобода на изразување и говор на омраза

Закони 1. Устав на Република Македонија, Службен весник на Република Македонија бр. 52/1991; 2. Законот за спречување и заштита од дискриминација, Службен весник на Република Македонија бр. 50/2010; 3. Законот за радиодифузна дејност, Службен весник на Република Македонија бр. 100/2005; 19/2007; 103/2008; 152/2008; 6/2010; 145/2010; 97/2011; 13/2012 и 72/2013 4. Законот за граѓанска одговорност за навреда и клевета, Службен весник на Република Македонија бр. 143/2012; 5. Закон за слободен пристап до информации од јавен карактер, Службен весник на Република Македонија бр.13/2006; 86/2008 и 6/2010; 6. Кривичен законик на Република Македонија, Службен весник на Република Македонија бр. 37/1996; 80/1999; 4/2002; 43/2003; 19/2004; 81/2005; 60/2006; 73/2006; 7/2008; 139/2008; 114/2009; 51/2011; 135/2011; 185/2011; 142/2012; 166/2012; 55/2013 и 82/2013;

50 СЛОБОДА НА ИЗРАЗУВАЊЕ И ГОВОР НА ОМРАЗА СЛОБОДА НА И ГОВОР ИЗРАЗУВАЊЕ НА ОМРАЗА