Guidebook on cybercrime

DORACAK PËR KRIMIN KOMPJUTERIK

Janar 2014 Аutorë: PËRMBAJTJA Marko Zvërlevski, Prokuror publik i Republikës së Maqedonisë

Spasenka Andonova, Prokurore publike në Prokurorinë themelore publike për ndjekjen e krimit të organizuar dhe korrupsionit HYRJE............................................................................................................ 5 Vlladimir Millosheski, Prokuror publik në Prokurorinë themelore publike për ndjekjen e krimit të organizuar dhe korrupsionit 1. ZHVILLIMI HISTORIK I LEGJISLACIONIT................................................ 7

Redaktorë: 2. KORNIZA JURIDIKE NDËRKOMBËTARE DHE BASHKËPUNIMI................ 13

Ana Novakova Zhikova, Zyrtare nacionale për sundimin e të drejtës, Misioni i OSBE-së 3. TERMET QË PËRDOREN MË SHPESH NË FUSHËN E KRIMIT KOMPJUTERIK..... 14 në Shkup

Igor Risteski, Asistent programor, Misioni i OSBE-së në Shkup 4. MEMORJA DHE MEMORIZIMI I TË DHËNAVE......................................... 21

Tirazhi: 200 kopje 4.1. Njësitë matëse të të dhënave........................................................ 21 4.2. Memorizimi i të dhënave............................................................... 22 Shtypi: Skenpoint, Shkup 5. RRJETI . .............................................................................................. 23 CIP - Каталогизација во публикација 5.1 Kuptimi i rrjetit . ......................................................................... 23 Национална и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“, Скопје 343.533.9:009.7(035) 5.2 Terme të tjera të rrjetit ............................................................. 24

ZVËRLEVSKI, Marko 5.3. Rrjetet me komutim të kanaleve kundrejt rrjeteve me komutim të pakove........................................................................................... 25 Doracak për krimin kompjuterik / [autorë Marko Zvërlevski, 5.4. Protokolli i internetit (Internet Protocol - IP).......................... 25 Spasenka Andonova, Vlladimir Millosheski]. - Shkup : OSBE, 2014. - 60 стр. : илустр. ; 24 см 5.5. Lidhja në Internet........................................................................ 26 Фусноти кон текстот. - Содржи и: Shtojca 1-2 6. SERVERËT ............................................................................................ 29 ISBN 978-608-4630-72-2 7. LLOJET E KOMUNIKIMIT NDËRMJET SHFRYTËZUESVE ......................... 31 1. Andonova, Spasenka [автор] 2. Millosheski, Vlladimir [автор] а) Компјутерски криминалитет - Софтверски измами - Прирачници 8. LLOJET E MASHTRIMEVE NË INTERNET . .............................................. 34 COBISS.MK-ID 96196618 9. SOFTUERËT E DËMSHËM....................................................................... 35

10. Pikëpamjet përfundimtare të autorëve...................................... 39

Shtojca 1: Dispozita nga Kodi Penal që kanë të bëjnë me krimin kompjuterik ...................................................................... 40 Поддржано од: Shtojca 2: Dispozitat procedurale të Konventës për krimin kompjuterik....................................................................... 49

Nuk është e thënë që përmbajtja e këtij publikimi gjithmonë i paraqet pikëpamjet dhe qëndrimet e Misionit të OSBE-së në Shkup

2 3  HYRJE

Prokuroria ka rol të rëndësishëm në hulumtimin, zbulimin dhe nxjerrjen para dre- jtësisë së individëve ose grupeve që kanë kryer vepra penale. Në kushte kur ka rritje të shpejtë të veprimeve kundërligjore, veçanërisht të atyre që përmbajnë elemente kompjuterike (cyber), gjithnjë e më e domosdoshme është nevoja për edukim adekuat që të mund të kuptohet natyra e vërtetë e këtij lloji të krimit.

Në një kohë kur përdorimi i kompjuterëve dhe i aparateve elektronike në jetën e përditshme është gjithnjë e më i madh, jurisprudenca, në nivel global, gjithnjë e më shumë fillon t’i kushtojë rëndësi kësaj dukurie.

Fokusi i këtij Doracaku është i orientuar në disa aspekte, e para së gjithash në fenomenologjinë e komunikimit elektronik dhe në zëvendësimin e sistemit kon- vencional të ndjekjes së informatave me një sistem të ri, i cili mundëson transfer të sasive të mëdha të të dhënave në distancë të madhe në mënyrë më të shpejtë dhe më efikase. E gjithë kjo, pa dyshim, e përmirëson kualitetin e jetesës, por nga ana tjetër paraqet fushë në të cilën, në mënyrë shumë më të thjeshtë, mund të kryhen veprime joligjore. Pikërisht ky segment i dytë zgjon interes të madh te publiku që merret me materien juridike penale. Në fakt, tani hapen çështje të tjera që në fazat më të hershme të procedurës penale dhe të mbledhjes së provave. Kryerësit e këtij lloji të krimit aspak nuk janë të kufizuar në kufinjtë shtetërorë, e me këtë edhe kompetenca e çdo vendi vihet në pikëpyetje në mo- mentin e mbledhjes së të dhënave. E gjithë kjo paraqet një sfidë shumë më të vështirë për prokurorët publikë gjatë realizimit të procedurës. Ndërlikueshmëria e këtij lloji të krimit, veçanërisht evoluimi i vazhdueshëm i mënyrave dhe i formave të kryerjes së veprimeve kundërligjore kërkon zhdërvjelltësi dhe gatishmëri të vazhdueshme të prokurorëve gjatë veprimit të përditshëm praktik.

Ky Doracak nuk ka për qëllim të japë udhëzime për veprim hap pas hapi, por ideja është që të ofrohet një vegël e dobishme – udhëzues që do të përmbajë terme që do ta lehtësojnë identifikimin e mjeteve me të cilat kryhet ky lloj i kriminit, lloji i provave që duhet të sigurohen, si dhe mënyra e drejtë e sigurimit të tyre, me çka do të lehtësohet procesi i vërtetimit të provave.

Provat tradicionale kanë formë fizike, për shembull: dokumente të ndryshme, fotografi, sende dhe gjurmë të tjera që janë dukshme fizikisht dhe që lehtë mund të gjenden dhe të mblidhen si prova. Nga ana tjetër, provat elektronike, edhe pse nuk kanë ndonjë formë të dukshme, për nga fuqia e tyre dëshmuese nuk dallojnë shumë nga ato që konsiderohen si tradicionale. Ato shumë shpesh gjenden në vende në të cilat, vetëm njerëz që janë të trajnuar në mënyrë të veçantë mund t’i zbulojnë dhe t’i sigurojnë ato, dhe në atë mënyrë të fitojnë vlerë relevante para organeve të gjyqësisë. Njëra nga veçoritë e të dhënave digjitale është mundësia që ato të sigurohen në numër të pakufizuar dhe gjatë kësaj çdo kopje në fakt është origjinal. Çdo pajisje elektronike ka karakteristika të saja të veçanta që e imponon nevojën të zbatohet edhe procedurë specifike me qëllim që të sigurohet

4 5 hyrje në memorjen ku ruhen provat elektronike, dhe gjatë kësaj ato të mbeten të 1. ZHVILLIMI HISTORIK I LEGJISLACIONIT pakompremetuara.

Bashkëpunimi ndërinstitucional paraqet segment të rëndësishëm të cilit duhet t’i kushtohet rëndësi e veçantë, para së gjithash për shkak të thjeshtësimit dhe op- Nevoja për barazimin dhe sistematizimin në nivel global të normave materiale eracionalizimit të nevojave të prokurorit publik për t’i mbledhur provat relevante dhe procedurale nga fusha e krimit kompjuterik dhe provave elektronike, është dhe mundësisë që ato t’i dorëzohen atij në afat sa më të shkurtër. shprehur edhe në Konventën për krimin kompjuterik1 të Këshillit të Evropës (në vazhdim të tekstit: Konventa). Edhe pse më parë ka pasur përpjekje për defini- Prej këtu doli edhe motivi kryesor për përgatitjen e një Doracaku të këtillë, ku min e normave materiale që e rregullojnë bashkëpunimin juridik ndërkombëtar, do të futen parametrat kryesorë që duhet të merren parasysh gjatë shqyrtimit të megjithatë Konventa, për nga përfshirja e gjerë, fleksibiliteti dhe mundësia për lëndëve juridike penale, ku trajtohen vepra penale nga fusha e krimit kompjuterik, por edhe për të gjitha veprat e tjera penale ku duhet të sigurohen prova të cilat, inkorporim të lehtë në legjislacionet nacionale, edhe pse fillimisht e dedikuar për në formë burimore ose derivate, janë në formë elektronike. vendet evropiane, u bë mekanizëm për komunikim të lehtë ndërmjet vendeve nga e gjithë bota.

Me Konventën për krimin kompjuterik më vonë u ndërlidhën edhe Konventa për mbrojtjen e të dhënave personale gjatë procesit të automatizuar për përpunimin e të dhënave personale2 me amandamentet e saj dhe Protokolli shtesë për qarkullim të autorizuar të të dhënave personale jashtë vendit3, Protokolli shtesë i Konventës për krimin kompjuterik për mbrojtje nga racizmi dhe ksenofobia4, Konventa për mbrojtjen e fëmijëve nga eksploatimi seksual dhe keqtrajtimi seksual5 dhe Direk- tivat e BE-së.

Këshilli i Evropës e miratoi Konventën për krimin kompjuterik në Budapest më 23.11.2001. Gjithsej 58 vende e kanë nënshkruar Konventën, prej të cilave 28 me ratifikim. Konventa u nënshkrua nga ana e vendit tonë më 23.11.2001, u ratifikua më 15.09.2004, ndërsa hyri në fuqi më 01.01.2005.

Konventa përmban norma materiale, procedurale dhe norma për bashkëpunim ndërkombëtar. Dispozitat nga fusha e të drejtës materiale kanë të bëjnë me: hyrjen e paligjshme, interceptimin e paligjshëm, interferencën e të dhënave, interferencën e sistemeve, keqpërdorimin e pajisjeve, falsifikimet e lidhura me kompjuterët, mashtrimet e lidhura me kompjuterët, veprat penale të lidhura me pornografinë e fëmijëve, veprat penale të lidhura me dhunimin e të drejtës së autorit dhe të të drejtave të tjera të lidhura me të.

Dispozitat e definuara në këtë mënyrë janë futur edhe në legjislacionin material të Maqedonisë, edhe atë në pjesën e dispozitave të përgjithshme ku janë përkufizuar termet kryesore për këtë lloj të krimit, si dhe veprat konkrete penale. Korniza ju- ridike e vendit që e rregullon fushën e krimit kompjuterik e përfshin:

1 Shih: http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/185.htm 2 Shih: http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/108.htm 3 Shih: http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/QueVoulezVous.asp?CL=ENG&CM=8&NT=181 4 Shih: http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/189.htm 5 Shih: http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/QueVoulezVous.asp?CL=ENG&NT=201

6 7  • Kodin Penal (KP)6  E drejta materiale

• Ligjin për procedurë penale (LPP)7  Kodi penal14

• Ligjin për komunikime elektronike8 Dispozitat materiale për veprat penale nga fusha e krimit kompjuterik janë të përfshira në KP dhe kanë të bëjnë me: • Ligjin për ndjekje të komunikimeve9 • nenin 144 - Rrezikimi i sigurisë • Ligjin për tregtinë elektronike10 • nenin 147 - Dhunimi i fshehtësisë së letrave ose i dërgesave • Ligjin për udhëheqjen elektronike 11 të tjera

• nenin 149 - Keqpërdorimi i të dhënave personale • Ligjin për shërbimin gjyqësor12 • nenin149-а - Pengimi i hyrjes në sistem informatik publik • Ligjin për të dhënat në formë elektronike dhe nënshkrimin elek tronik13 • nenin 157 - Dhunimi i të drejtës së autorit dhe i të drejtave të tjera të lidhura me të • Deklaratën për internet më të sigurt • nenin 157-а - Dhunimi i të drejtës së distributorit të sinjalit Në suaza botërore ekzistojnë disa parime të inkorporimit të këtyre normave në satelitor të mbrojtur në mënyrë të veçantë legjislacionet vendore, për shembull në Rumani dhe në Tahiti normimi i kësaj problematike është bërë me ligj të veçantë ku janë përfshirë edhe dispozita ju- • nenin 157-b - Piratëria e një vepre audiovizuale ridike materiale dhe procedurale, plotësisht të ndara nga ligjet konvencionale ndëshkuese. • nenin 157-c - Piratëria e fonogramit

Legjislacioni vendor e ruan qasjen kontinentale dhe normat që e rregullojnë këtë • nenin 193 - Tregimi i materialit pornografik ndonjë fëmije materie janë përfshirë në ligjet ekzistuese, duke mbajtur llogari gjatë kësaj për mbrojtjen e të drejtave themelore të njeriut në lidhje me të drejtën për lirinë e të • nenin 193-а - Prodhimi dhe shpërndarja e pornografisë shprehurit dhe lirinë e të menduarit dhe të drejtën e privatësisë. së fëmijëve

Edhe përkundër asaj se krimi kompjuterik paraqet materie që vazhdimisht ndry- • nenin 193-b – Mashtrimi i të miturit që nuk ka mbushur 14 vjet shon dhe ka risi që nuk mund të përkufizohen në mënyrë të thjeshtë (teknologjitë për të kryer marrëdhënie seksuale ose ndonjë veprimi tjetër e reja në telefoninë celulare, zbatimi i masave të veçanta hetuese etj.), edhe atë seksual me të veçanërisht kur bëhet fjalë për komunikimin tradicional, megjithatë Konventa në tërësi është inkorporuar në legjislacionin tonë. Në këtë mënyrë mundësohet bash- • nenin 251 - Dëmtimi ose hyrja e paligjshme në sistem këpunim më i lehtë ndërkombëtar, si dhe krijohen mundësi për përshtatjen e lehtë kompjuterik të dispozitave përkatëse me format e reja të këtij lloji të krimit. • nenin 251-а – Përgatitja dhe futja e virusëve kompjuterikë 6 Gazeta zyrtare e RM-së nr.37/1996, 80/1999, 4/2002, 43/2003, 19/2004, 81/2005, 50/2006, 60/2006, 73/2006, 87/2007, 7/2008, 139/2008, 114/2009, 51/2011, 51/2011, 135/2011, 185/2011, 142/2012, 143/2012, 166/2012, 55/2013, 82/2013 • nenin 251-b - Mashtrimi kompjuterik 7 Gazeta zyrtare e RM-së nr.150/2010, 100/2012 8 Gazeta zyrtare e RM-së nr.13/2005, 14/2007, 55/2007, 98/2008, 83/2010, 13/2012, • nenin 271 - Përgatitja, blerja ose tëhuajësimi i mjeteve 59/2012, 123/2012, 23/2013. 9 Gazeta zyrtare e RM-së nr.121/2006, 110/2008, 4/2009, 116/2012 për falsifikim 10 Gazeta zyrtare e RM-së nr.133/2007, 17/2011 11 Gazeta zyrtare e RM-së nr.105/2009, 47/2011 12 Gazeta zyrtare e RM-së nr. 79/2005, 110/2008, 83/2009, 116/2010 14 Teksti integral i dispozitave të Kodit Penal që kanë të bëjnë me krimin kompjuterik është bash- 13 Gazeta zyrtare e RM-së nr.34/2001, 98/2008 kangjitur me këtë Doracak si Shtojcë e veçantë 1 (shih faqen 34)

8 9  • nenin 274-b - Përgatitja dhe përdorimi i kartelës së  E drejta procedurale rrjeshme për pagesë  Ligji për procedurë penale • nenin 279-а - Falsifikimi kompjuterik Aspekti procedural i çështjeve që ndërlidhen me krimin kompjuterik ka të bëjë • nenin 286 - Dhunimi i të drejtës për ndonjë zbulim të regjistruar me masat dhe veprimet që zbatohen në mënyrë të veçantë për këtë lloj krimi, si ose të mbrojtur dhe topografia e qarqeve integrale dhe me masat dhe veprimet që zbatohen gjatë krimit konvencional. Kështu, këtu mund t’i përmendim dispozitat e LPP-së për kërkim në sistemin kompjuterik dhe • nenin 394-d - Shpërndarja e materialit racist dhe kërkimin e të dhënave kompjuterike (neni 184) dhe për konfiskimin e përkohshëm ksenofob nëpërmjet sistemit kompjuterik të të dhënave kompjuterike (neni 198), si dhe dispozitat e Kapitullit XVII – Masat për gjetjen dhe sigurimin e personave dhe të sendeve, pastaj qëllimi dhe llojet e • nenin 122 - Përkufizimi i segmenteve kryesore të krimit kompjuterik: masave të posaçme hetuese (neni 252), veçanërisht masat e posaçme, si kontrolli i fshehtë dhe kërkimi në sistemin kompjuterik dhe kontrolli i komunikimeve të pika 15 kartelat për pagesë - Me kartelë për pagesë nënkuptohet realizuara telefonike dhe i komunikimeve të tjera elektronike etj. çdo lloj i mjeteve për pagesë, e cila është lëshuar nga institucionet bankare ose ndonjë institucion tjetër financiar, që përmban të dhëna Krimi kompjuterik, sikurse edhe krimi konvencional, parasheh mbledhjen e pro- elektronike për njerëzit dhe numra të gjeneruar në mënyrë elektron- vave, të cilat edhe përkundër prezencës së tyre fizike, kanë nevojë edhe për mbledhjen e të dhënave që janë të padukshme15 dhe që janë në formë që kërkon ike, me të cilat mundësohet kryerja e çfarëdo lloji të transaksionit zbulimin dhe fiksimin e tyre paraprak nëpërmjet formës fizike (kompjuter, stacion financiar; pune, telefon etj.) e pastaj ndërmarrjen e veprimeve plotësuese procedurale, të cilat nënkuptojnë kontakt indirekt me provat në formë elektronike dhe vendet ku pika 24 pornografia e fëmijëve – Me pornografi të fëmijëve nënkup- ato janë ruajtur. tohet materiali pornografik, i cili në mënyrë vizuale tregon veprime të qarta seksuale me ndonjë të mitur ose person të rritur që duket si i mi- tur, ose e paraqesin të miturin ose personin e rritur që duket si i mitur Me rëndësi të veçantë gjatë mbledhjes së provave janë: në pozitë të qartë të seksuale, ose fotografi reale që tregojnë veprime • Vërtetimi për konfiskimin e përkohshëm të sendeve të qarta seksuale me të mitur ose e paraqesin të miturin ose të rriturin që duket si i mitur në pozitë të qartë seksuale; • Cilat sende mund të konfiskohen

pika 26 sistemi kompjuterik – Me sistem kompjuterik nënkuptohet • Mënyrat e konfiskimit të përkohshëm të sendeve çfarëdo pajisje ose grup i pajisjeve të lidhura ndërmjet vete, nga të cilat, njëra ose më tepër prej tyre bën përpunimin automatik të të • Kushtet dhe parimet e ruajtjes së vërtetësisë së sendeve dhënave sipas një programi të caktuar; të konfiskuara

pika 27 të dhënat kompjuterike – Me të dhëna kompjuterike Në raste të veçanta, mbledhja e provave bëhet nga largësia, duke i zbatuar dis- nënkuptohet prezantimi i fakteve, informatave ose i koncepteve në pozitat e nenit 32б të Konventës për krimin kompjuterik. formë të përshtatshme për përpunim nëpërmjet sistemit kompjuterik, duke e përfshirë edhe programin përkatës që e vë në funksion sistemin Në situata kur duhet të bëhet kontroll në kompjuterë të cilët në atë moment janë kompjuterik duke punuar, me rëndësi të madhe është që të mos ketë ndërprerje të rrymës elektrike, për shkak se memorja RAM i ruan të dhënat deri sa ka furnizim me Përveç KP-së, e drejta materiale që i rregullon aspektet e ndryshme ndëshkuese rrymë, përndryshe ato mund të humben. të krimit kompjuterik, poashtu haset edhe në ligjet e tjera, të cilat më shpesh përmbajnë një kapitull të veçantë që ka të bëjë me dispozitat kundërvajtëse. Lig- jet e tilla të veçanta (lex specialis) që rregullojnë çështje të veçanta nga fusha e komunikimeve elektronike, janë theksuar më lartë. 15 CASX – të dhënat që gjenden në memorjen aktive të kompjuterit

10 11   Konventa për krimin kompjuterik – normat procedurale16 2. KORNIZA JURIDIKE NDËRKOMBËTARE DHE BASHKËPUNIMI Siç u theksua më lartë, përveç normave materiale, Konventa për krimin kompjuter- ik përmban një sërë normash procedurale:

• Neni 14 –Sfera e zbatimit të dispozitave procedurale Mutual Legal Assistance (MLA, ndihma e ndërsjellë ligjore) – paraqet bazë të vetme për të siguruar prova që gjenden në ndonjë shtet tjetër, dhe të cilat • Neni 15 – Kushtet dhe garancitë mund të kenë fuqi adekuate dëshmuese para gjykatës kompetente.

• Neni 16 – Ruajtja e përshpejtuar e të dhënave Second additional protocol of the European Convention Mutual Assistance in Criminal Matters (i datës 08.11.2001) – mundëson komunikim të shpejtë kompjuterike të memorizuara dhe të drejtpërdrejtë ndërmjet organeve të autorizuara shtetërore gjatë marrjes së informatave spontane që kanë të bëjnë me ndonjë ngjarje penale ligjore dhe • Neni 17 – Ruajtja e përshpejtuar dhe zbulimi i pjesshëm në këtë mënyrë provat primare fitohen drejtpërdrejt, pa zbatimin e MLA-së. Në i të dhënave të trafikut këtë mënyrë, arrihet efikasitet më i madh i procedurës penale, veçanërisht në ato raste kur dihet se provat elektronike mund të humben shumë lehtë dhe shpejtë, • Neni 18 – Urdhëri për prodhim të ndryshohen ose në çfarëdo mënyre të komprometohen.

• Neni 19 – Kërkimi dhe konfiskimi i të dhënave Point 24/7(Pika 24/7) – sipas nenit 35, Konventa për krimin kompjuterik ven- kompjuterike të memorizuara dos një instrument të ri, i cili në mënyrë shumë efikase e rregullon ndihmën ligjore ndërkombëtare në nivel institucional. Kjo ofron mundësi që të mblidhen, gjegjë- • Neni 20 – Mbledhja e të dhënave të trafikut në kohë reale sisht të bëhet ngrirja e të dhënave në periudhë që na mundëson zgjidhje efikase parahetuese të premisave kryesore për ndjekjen e qarkullimit të të dhënave nëpër • Neni 21 – Interceptimi i të dhënave të përmbajtjes Internet Service Providers (ISP, dhënës i shërbimeve të qasjes në internet) të ndryshëm, nëpër vende të ndryshme, por edhe të të dhënave që gjenden në or- • Neni 22 - Juridiksioni ganet shtetërore, institucionet, subjektet juridike dhe personat fizikë, dhe gjatë kësaj duke mos i shfrytëzuar metodat konvencionale dhe organet shtetërore (Min- istrinë për Drejtësi dhe Ministrinë për Punë të Brendshme), të cilat do të mund ta ngadalësonin procedurën e gjetjes dhe të ngrirjes së të dhënave.

Pika 24/7 nuk do të thotë edhe zëvendësim i mënyrave konvencionale të ndihmës së ndërsjellë ligjore. Mënyra e këtillë është vetëm përkrahje për fillimin e ndihmës së ndërsjellë ligjore, me ç’rast nuk do të humbet kohë e çmuar për ruajtjen e të dhënave të kërkuara, të cilat, kur bëhet fjalë për provat elektronike, ka mundësi të ndryshohen shpejtë dhe të shkatërrohen. Kjo do të thotë se kalimi i kohës është faktor esencial për ta siguruar provën dhe për ta dëshmuar origjinalitetin e saj, si dhe për mundësinë që organi kompetent shtetëror me kohë ta ketë provën përkatëse që të mund të zhvillohet procedura penale.

16 Teksti integral i dispozitave procedurale të Konventës për krimin kompjuterik është bashkangjitur me këtë Doracak si Shtojcë e veçantë 2 (shih faqen 42)

12 13 3. TERMET QË PËRDOREN MË SHPESH NË FUSHËN CMOS (Complementary Metal Oxide Semiconductor18, gjysmëpërçuesi plotësues E KRIMIT KOMPJUTERIK metal-oksid) – e paraqet harduerin e kompjuterit që kryen funksione në nivel të ulët (elementare) dhe rutina themelore kompjuterike gjatë startimit të tij. Pllaka amë – Poashtu e njohur edhe si kryepllaka ose pllaka sistemore e CMOS-i dhe BIOS-i shpeshherë përdoren në mënyrë alternative. BIOS-in mund kompjuterit. Pllaka amë është skema qendrore e kompjuterit. Të gjitha pjesët e ta konsiderojmë si softuer, ndërsa CMOS-in si harduer që e përdor atë. tjera dhe pajisjet periferike lidhen në të. Detyra e pllakës amë është që t’i lidhë informatat ndërmjet të gjitha pajisjeve të tjera. Në pllakën amë gjendet BIOS-i (basic input/output system17) – sistemi themelor për hyrje/dalje, i cili e udhëheq kompjuterin kur ndizet fillimisht. Në pllakën amë lidhen drejtpërdrejt pjesët e tjera përbërëse, si për shembull: memorja, njësia qendrore për përpunim të të dhënave, kartela grafike, hard-disku, njësia e diskut, video-kartela, së bashku me portat e ndryshme dhe pajisjet e tjera periferike.

Fotografia 2 – Vendi ku gjendet CMOS-i

BIOS (Basic Input/Output System, sistemi themelor për hyrje/dalje) – paraqet pajisje të ndërmjetme që i mundëson shfrytëzuesit të kryejë funksione elemen- tare (low-level) në pllakën amë, CPU, memorje dhe në pajisjet e tjera. Vendet ini- ciale të BIOS-it zakonisht janë të vendosur ashtu siç duhet. Njëra nga ndryshimet më të shpeshta që i bëhen BIOS-it në kapacitet forenzik është kur ndryshohet renditja sipas së cilës kompjuteri i kërkon njësitë në të cilat mund të jetë i vendo- sur sistemi operativ (për shembull: një kompjuter mund të startohet nëpërmjet pajisjes USB, CDROM-it ose hard-diskut dhe renditja se me cilën prej tyre do të bëhet startimi mund të ndryshojë).

Furnizuesi me energji elektrike i kompjuterit - Njësia për furnizim me energji elektrike ose i ashtuquajturi Power Supply Unit (PSU) në kompjuter e rregul- lon dhe e përcjell energjinë te pjesët përbërëse në shtëpizë. Furnizimi standard elektrik e shndërron energjinë hyrëse prej 110V ose 220 të rrymës alternative në rrymë njëkahëshe, e cila pastaj është e përshtatshme për t’i furnizuar pjesët Fotografia 1 – pllaka amë përbërëse të kompjuterit.

17 Shkurtesa zakonisht lexohet "bye-oss". 18 Kjo shkurtesë zakonisht lexohet "see-moss".

14 15  Random Access Memory (RAM, memorja me qasje të rastësishme) – Memorja kompjuterike paraqet formë të memorizimit të të dhënave, edhe pse më shpesh përshkruhet si formë e përkohshme e memorizimit të të dhënave që i shfrytëzojnë programet aktive, me qëllim që më shpejt të kenë qasje në to. Procesori kërkon të dhëna nga RAM-i, ato përpunohen dhe pasi të jenë përpunuar, shënohen në RAM. Kjo gjë ndodh disa miliona herë në sekondë.19

Fotografia 5 – RAM-i

Fotografia 3 – Furnizuesi me energji elektrike i kompjuterit Universal Serial Bus (USB) - USB konektorë muund të gjenden te shumica e kompjuterëve bashkëkohorë dhe ato mundësojnë që një numër i madh pajisjesh Central Processing Unit (CPU, njësia qendrore për përpunim/procesori) – është të lidhen në mënyrë të thjeshtë me kompjuterin, siç janë miu, shtypësit, pajisjet e harduer në kuadër të kompjuterit që i ekzekuton instruksionet e programeve jashtme memoruese dhe telefonat celularë. Në këtë moment, kjo është mënyra më kompjuterike për kryerjen e operacioneve themelore aritmetike, logjike dhe e shpeshtë e lidhje së pajisjeve të jashtme me kompjuterin. Në praktikë ekziston hyrëse/dalëse në sistemin kompjuterik. Njerëzit shpeshherë e ngatërrojnë me mundësia që nëpërmjet USB-së të lidhen mbi 127 pajisje me një kompjuter. Lehtësia shtëpizën ose shasinë e kompjuterit. Mirëpo, procesori paraqet komponentë të me të cilën mund të shfrytëzohen pajisjet USB, nënkupton se ato dallohen si pajisje brendshme dhe nuk mund të shihet jashtë sistemit. Pa marrë parasysh se për që përdoren më shpesh në shumë hetime/ekspertiza digjitale forenzike20. çfarë lloj kompjuteri bëhet fjalë, procesori punon në ekzekutimin e një sërë in- struksionesh të memorizuara, që janë të njohura si program.

Fotografia 6 – Konektori USB

19 gjatë zbatimit të ligjit, më të shpeshta janë përpjekjet që të kapen të dhënat nga RAM-i, para se Fotografia 4 – CPU/procesori të ndërpritet furnizimi i energjisë elektrike, derisa kompjuteri është duke kërkuar 20 Në kuadër të MPB-së, ekziston Sektori për krimin kompjuterik dhe forenzikë kompjuterike

16 17 Hard disk drive (HDD, hard disku) – Paraqet pajisje elektromekanike që përm- Solid-state drive (SSD) – paraqet pajisje për ruajtjen e të dhënave që shfrytë- ban disqe rroutlluese dhe koka lëvizëse për shkrim/lexim të të dhënave. Disqet zon memorje gjysmëpërçuese, gjegjësisht mikroçipe që përmbajnë pjesë mobile. kanë pllaka ku janë shënuar informatat dhe të dhënat lehtë mund të fshihen ose Kjo pajisje i ruan të dhënat e përhershme me qëllim që të sigurohet qasje në to të rishkruhen, me ç’rast ruhet struktura e diskut që i bën të dhënat të jenë të qën- në të njëjtën mënyrë sikurse dhe në rastin e hard-diskut tradicional. Ndonjëherë drueshme në afat më të gjatë kohor. Të dhënat vendosen në sipërfaqen e pllakës, quhet edhe “solid-state disk” ose disk elektronik. Në krahasim me disqet elek- në të ashtuquajtur sektorë dhe shtigje. Shtigjet janë rrathë koncentrikë, ndërsa tromekanike, SSD-të janë më pak të ndjeshme ndaj goditjeve fizike, nuk bëjnë sektorët janë segmente të shtegut. Të dhënat në hard-disk ruhen në formë të ske- zhurmë, kanë kohë më të shkurtë të qasjes te të dhënat dhe fshehtësi më të darëve (fajllave), të cilat në formë të thjeshtë janë “bit-e”21. Programet paraqesin madhe, por kanë çmim më të lartë. SSD-të shfrytëzojnë pajisje të njëjta për t’u skedarë dhe procesori i trajton si të tilla që të mund t’i shfrytëzojë. Shumica e lidhur sikurse edhe hard-disqet, prandaj lehtë zëvendësohen në shumicën e ap- kompjuterëve kanë së paku një hard-disk, mirëpo ka edhe shumë kompjuterë të likacioneve. Për shkak se te pajisjet SSD të dhënat ruhen në mënyrë krejtësisht tjerë që kanë më shumë se një hard-disk. Për kompjuterët më të mëdhenj, siç tjetër, ato bartin me vete edhe sfida të reja për ekspertizat digjitale. janë kompjuterët “main frame”22, është normale që të kenë më tepër hard-disqe. Sot, është e zakonshme që edhe pajisje të tjera, përveç kompjuterëve, siç janë CCTV (sistemet e mbyllura televizive) dhe pajisjet muzikore, të kenë hard-disqe, që të mund të ruajnë sasi të mëdha të të dhënave.

Fotografia 8 – Pajisja SSD

Disqet CD/DVD/BD23 - Këto disqe mund të përmbajnë sasi të ndryshme të të dhënave dhe zakonisht përdoren për të ruajtur muzikë, video ose skedarë kompjuterikë për përdorim në pajisje të ndryshme. Për shembull, DVD-ja ka di- mensione të njëjta sikurse edhe CD-ja, mirëpo mund të përmbajë shtatë herë më tepër të dhëna se sa CD-ja. BD-ja është disk optik për ruajtjen e të dhënave dhe ka kapacitet deri në dhjetë herë më të madh se sa DVD-ja. Me fjalë të tjera, këto disqe mund të ruajnë më shumë të dhëna se sa që kanë mundur të ruajnë hard- disqet e para disa viteve. Të gjitha ato i ruajnë të dhënat në mënyrë të ndryshme Fotografia 7 – Hard-disku nga hard-disku dhe të dhënat që ruhen në to janë më të përhershme se sa ato që ruhen në hard-disk. 21 Shih më poshtë, “Memorja dhe ruajtja e të dhënave” 22 Kompjuterët “main frame” kryesisht i shfrytëzojnë kompanitë e mëdha ose institucionet qeveritare 23 CD – Compact Disc (kompakt disk), DVD – Digital Versatile Disc (disk digjital i gjithanshëm), për ekzekutimin e aplikacioneve esenciale, për përpunimin e sasive të mëdha të të dhënave (për BD – Blu ray Disc (disk me rreze të kaltër) shembull, të dhënat statistikore) dhe për përpunimin e transaksioneve

18 19  4. MEMORJA DHE MEMORIZIMI I TË DHËNAVE

4.1. Njësitë matëse të të dhënave

Bit – biti është njësia themelore e informatës te kompjuterët dhe komunikimet digjitale. Mund të ketë vetëm një nga dy vlera të mundshme, dhe për këtë arsye mund të zbatohet fizikisht në pajisje që kanë dy gjendje (për shembull, “nde- zur” dhe “fikur”). Më shpesh, këto vlera shënohen me 0 dhe 1. Termi “bit” është Fotografia 9 - CD/DVD/BD shkurtеsë prej “binary digit” (shifër binare). Sistemi operativ (OS) – paraqet program softuerik (platformë) e cila i mundë- Byte – bajti është njësi për informatat digjitale në teknologjinë kompjuterike dhe son harduerit të komunikojë me programet/aplikacionet softuerike. Pa sistem op- te telekomunikimet, e cila zakonisht përbëhet nga tetë bita. erativ, kompjuteri nuk mund të funksionojë. Ka lloje të ndryshme të sistemeve operative (Windows, iOS, Android) varësisht nga lloji i kompjuterit ose i pajisjes Është me rëndësi të theksohet se prefiksat metrikë që përdoren me njësinë e digjitale (tablet, celular). Shumica e aplikacioneve kompjuterike janë të krijuara bajtit janë identike me prefiksat metrikë të sistemit SI24, por dallimi qëndron në mënyrë veçantë për ndonjë sistem operativ, edhe pse tani është e zakonshme në atë se memorja kompjuterike është e dizajnuar në bazë të logjikës binare, që ato të jenë në dispozicion në disa platforma. gjegjësisht vlerat e shumëzuara janë me bazë 2 (p.sh. 210, 220), e jo me bazë 10 (p.sh. 103, 106).

Emri (shqiptimi) Vlera Shkurtesa

Bit (bajt) 0 ose 1 /

Byte (bajt) 8 bita (23) B

Kilobyte (kilobajt) 1,024 B (210) KB

Megabyte (megabajt) 1,048,576 B (220 = 10242) MB

Gigabyte (gigabajt) 1,073,741,824 B (230=10243) GB

1,099,511,628,000 B Terabyte (terabajt) TB (240=10244)

24 Le Système international d’unités – sistemi ndërkombëtar i njësive matëse

20 21  4.2. Memorizimi i të dhënave 5. RRJETI

Kapacitetet e bartësve të dhënave: 5.1. Kuptimi i rrjetit • CD – zakonisht kanë kapacitet prej 650MB ose 700MB

• DVD – momentalisht kanë kapacitet prej 4.7GB ose 8.5GB, Local Area Network (LAN, rrjeti lokal) – Rrjet kompjuterik që mbulon një ndërsa HVD është dizajnuar me kapacitet prej 3.9TB zonë të vogël gjeografike, siç është shtëpia, zyra, një grup ndërtesash, si për (830 herë kapacitet më i madh se sa i DVD-ve të zakonshme) shembull shkolla. Në karakteristikat që e definojnë LAN-in bëjnë pjesë shpejtësia e madhe e transferit të të dhënave, diapazoni i vogël gjeografik dhe mungesa e • Hard drive – mоmentalisht janë në dispozicion me 4 TB linjave të huazuara telekomunikuese. • Interneti – termi INTERNET paraqet bashkim të pjesëve Wide Area Network (WAN, rrjeti për zona më të gjera) – Rrjet kompjuterik të fjalëve INTERconnected NETwork (Rrjet i ndërlidhur). që mbulon një zonë të gjerë (gjegjësisht çdo rrjet, linket komunikuese të të cilit i kalojnë kufinjtë e metropoleve, ato rajonalë ose nacionalë) ose thënë në mënyrë më të thjeshtë-joformale, rrjet që shfrytëzon ruterë dhe linke publike për komu- Memorizimi onlajn nikim. INTERNETI paraqet një shembull të këtij rrjeti.

• I lejuar – Memorizimi onlajn ofron shërbim që është shumë i Rrjetet mund të jenë të kufizuara: dobishëm gjatë zhvillimit të biznesit dhe të udhëtimeve, për shkak se hyrja në të dhënat e memorizuara onlajn mund të bëhet nëpër- • Sipas numrit të shfrytëzuesve që u takojnë, mjet internetit, si dhe mund të gjenden dhe të shpërndahen ske- • Sipas diapazonit maksimal gjeografik të mbulimit të rrjetit, siç janë darët. për shembull, rrjetet Ethernet ose Wireless.

• I palejuar –Zbatohet për skedarët, follderët, fotografitë ose Interneti lejon/mundëson lidhje të këtyre rrjeteve të vogla në një rrjet, madhë- çfarëdo qoftë lloji të të dhënave që mund të gjenden në çdo sia e të cilit është e pakufizuar. Poashtu, nuk është me rëndësi se për çfarë lloj rrjeti bëhet fjalë, përderisa protokolli TCP/IP është pranuar si ndërmjetësues për kompjuter që është i lidhur në internet dhe ato mund të shpërn- komunikim. dahen nga çdokush që i ka të dhënat për t’u regjistruar (login). World Wide Web (www, rrjeti botëror) – Për herë të parë u paraqit në vitin 1991, kur Sër Tim Berners-Li e zbuloi HTML (Hyper Text Markup Language). HTML Shembull të memorizimit të palejuar onlajn paraqet “dead letter box”. Kjo do të krijoi platformë për kombinimin e fjalëve, fotografive dhe zërave në ueb-faqe. thotë se llapet llogari në cilindo qoftë web-mail pa pagesë, pastaj shkruhet një Standardet e ueb-it zhvillohen nga ana e World Wide Web Consortium (W3C), porosi që përmban edhe përmbajtje “të fshehtë” dhe pastaj bashkangjiten shtoj- i cili paraqet komunitet ndërkombëtar që zhvillon standarde për të siguruar zhvil- cat (attachment) – nëse ka nevojë për to. Porosia nuk dërgohet, por vetëm ruhet lim afatgjatë të Rrjetit. Për shfletim të rrjetit shfrytëzohen të ashtuquajturit Web si version draft (i papërfunduar). Pastaj të dhënat për t’u futur (login) në llogari Browser-ë (shfletues), që janë programe të veçanta softuerike të zhvilluara i tregohen dikujt tjetër. Personi i cili i di të dhënat për t’u futur në llogari, e lexon për t’i gjetur dhe për t’i paraqitur ueb-faqet e ndryshme. Si shfletues më të njo- porosinë dhe pastaj e fshin atë. Porosia asnjëherë nuk është dërguar, por vetëm hur janë: Internet Explorer, Mozilla Firefox, Google Chrome, Safari, Opera etj. është ruajtur versioni i saj draft në ndonjërin nga follderët e llogarisë së shfrytë- Që shfletuesit dhe serverët të mund të komunikojnë ndërmjet tyre në internet, zuesit – pa pasur mundësi që porosia të ndiqet në mënyrë virtuale. ato shfrytëzojnë protokoll të përbashkët që quhet HTTP (Hyper Text Transfer Protocol).

22 23  5.2. Terme të tjera të rrjetit gramit përkatës, çdo kompjuter i lidhur në rrjet mund bëhet server. Në numrin më të madh të rasteve, ai është një kompjuter “i dedikuar”, i cili gjithë kohën është në dispozicion të kompjuterëve të tjerë. Një kompjuter i tillë mund të kryejë më Ports - janë pika të skajshme (dalje) ose kanale për komunikim nëpër rrjet. Më tepër shërbime, edhe atë si: web server, e-mail server, print server e të ngjashme. tepër dalje në një makinë llogaritëse mundësojnë që në të njëjtën kohë të fitohen të dhëna nga rrjetet e ndryshme ose bartës të ndryshëm të të dhënave, pa pasur Priza e rrjetit – pajisje kompjuterike e rrjetit që i lidh pjesët e rrjetit. konflikt gjatë pranimit dhe dërgimit të informatave. Portet janë pika virtuale dhe nuk janë hyrje në makinën llogaritëse në të cilën lidhen njësi të jashtme ose kabllo Bandwidth (gjerësia e bandës) – Sasia e informatave që mund të barten nëpër- komunikuese. mjet linjës telefonike, linjës kabllovike, satelitit etj. Sa më e madhe të jetë gjerë- sia e bandës, aq më e madhe do të jetë shpejtësia e lidhjes, si dhe qasja në inter- Media Access Control (MAC) address – është numër i vetëm identifikimi që net, transferet do të jenë më të shpejta, përvoja televizive më e mirë. e kanë numri më i madh i adapterëve ose i kartelave të rrjetit, që janë futur nga ana e prodhuesit dhe ato japin të dhëna të vetme për ekzistimin e komunikimit Network Interface Controller (NIC, Kartela e rrjetit) - paraqet tabelë rrethore nëpër ndonjë adapter ose kartelë të rrjetit. Ky numër identifikimi haset te të gjitha ose kartelë që është instaluar në kompjuter dhe mundëson lidhje në ndonjë rrjet pajisjet që mund të jenë bartëse të të dhënave (kompjuterët, shtypësit, sken- të caktuar. erët, pajisjet shumëfunksionale që janë të lidhura me kompjuterin, foto-aparatet, video-kamerat etj.) Network Hub (Ethernet Hub, pajisje rrjeti ose koncentrues) – paraqet pajisje për lidhje të më tepër pajisjeve Ethernet së bashku me ato që veprojnë si segment i Botnet – ky term është i lidhur me një numër programesh kompjuterike të au- vetëm në rrjet. Hab-et punojnë në shtresën fizike (shtresa e parë) të modelit OSI tomatizuara me IRC për komunikim në internet, që janë të lidhura dhe mund dhe termi ”kyçje në shtresën e parë” shpeshherë përdoret si zëvendësim i termit të komunikojnë ndërmjet vete pa u penguar nga shfrytëzues të padëshiruar. Ky hab. Me këtë, pajisja paraqet formë të përsëritësit multi-hyrës. Hab-et e rrjetit, është kuptimi themelor për botnet-in që përdoret për komunikim legal. Nga ana poashtu janë përgjegjëse për ridërgimin e sinjalit te të gjitha portet në qoftë se tjetër, komunikimi joligjor nëpërmjet sistemit botnet për komunikim të automati- konstatohet konflikt. zuar ndërmjet kompjuterëve, siguria e të cilëve është komprometuar me ndihmën e programeve keqdashëse, paraqet mënyrë për transferin e informatave nëpër ndonjë kompjuter pa dijeninë e shfrytëzuesit të kompjuterit. 5.3. Rrjetet me komutim të kanaleve kundrejt rrjeteve me komutim të pakove Encryption – është program i veçantë që mundëson të mbrohen disa të dhëna të caktuara. Mbrojtja bëhet me futjen e shifrave të veçanta, të cilat pamundë- Në rrjetet me “komutim (zëvendësim) të kanaleve”, ekziston një lidhje e definuar sojnë qasje në përmbajtjen e një pjese të caktuar të memorjes së kompjuterit. ndërmjet dërguesit dhe pranuesit të të dhënave gjatë sesionit komunikues. Sh- Programe që përdoren më shpesh për enkriptimin e të dhënave janë: Microsoft embull i rrjetit me komutim të kanaleve është rrjeti telefonik. Bitlocker, Truecrypt dhe Steganos. Pjesa më e madhe e rrjeteve moderne të të dhënave, siç është interneti, janë Network Interface Controller (NIC) – i njohur edhe si “network adapter” ose rrjete me “komutim të pakove”. Në to, të dhënat që transmetohen ndahen në “LAN adapter”, është pjesë e harduerit (si pjesë përbërse e pllakës amë ose në pako të vogla, pa marrë parasysh përmbajtjen, llojin ose strukturën, në blloqe formë të kartelës së rrjetit që është instaluar në kompjuter) nëpërmjet të të cilit me madhësi përkatëse, të cilat quhen pako, dhe që e gjejnë rrugën e tyre deri te kompjuteri komunikon me pajisjet e tjera në një rrjet kompjuterik. pranuesi nëpërmjet një protokolli të veçantë.

Network Switch – është pajisje për rrjetëzim që mundëson më tepër pajisje të lidhen në rrjetin kompjuterik. 5.4. Protokolli i internetit (Internet Protocol - IP)

Router – është pajisje që е përcakton pikën e ardhshme në rrjet, ku duhet të Aplikacionet dhe shërbimet e ndryshme shfrytëzojnë protokolle që të komuniko- dërgohet pakoja me të dhëna, si destinacion i saj i ardhshëm ose i fundit. jnë nëpërmjet rrjeteve. Disa nga protokollet më të rëndësishme janë: HTTP – HyperText Transfer Protocol; SMTP – Simple Mail Transfer Protocol; FTP – File Server – është kompjuter ose pajisje që ofron informata ose shërbime për ndonjë Transfer Protocol; NNTP – Network News Transfer Protocol, TCP – Transmission kompjuter ose drejt ndonjë kompjuteri tjetër në rrjet. Me shfrytëzimin e pro- Control Protocol, IP – Internet Protocol.

24 25 Protokolli i internetit është njëri nga dy protokollet kryesore në modelin e inter- Interneti – paraqitja ideale netit (i njohur si TCP/IP). Ai është protokolli kryesor për komunikim, gjegjësisht për transmetim të datagrameve (njësia themelore e të dhënave që transmeto- het në një rrjet me pako). Funksioni i tij kryesor e mundëson rrjetëzimin, dhe, në esencë, e cakton internetin. Detyra e IP-së si protokoll kryesor në modelin e internetit, është të dërgojë pako nga burimi deri te destinacioni, në bazë të adresave IP në kreun e pakos me të dhëna që transmetohet. Ai i definon edhe metodat e adresimit që shfrytëzohen për shënimin e datagramit, me informata për burimin dhe destinacionin.

Adresa e protokollit të internetit (adresa IP) është shënim numerik që i jepet çdo pajisjеje (kompjuterit, shtypësit) që është e lidhur në rrjetin kompjuterik dhe të cilat e përdorin protokollin IP. Adresa IP ka dy funksione kryesore: identifikimin e interfejsit të rrjetit dhe adresimin e lokacionit. Roli i saj është përshkruar në këtë mënyrë: “emri tregon se çka kërkojmë, adresa tregon se ku gjendet ajo, rruga tregon se si arrihet deri te qëllimi”. Adresa IP, në fakt, mund të kuptohet si “linjë telefonike” në internet. Pa adresë IP nuk mund të hyhet në internet. IP-ja nuk paraqet gjithmonë mënyrë të saktë për identifikim. Adresat IP ndahen në dy kategori, varësisht nga oferta e dhënësit të shërbimeve:

• Statike – mbeten të njëjta gjatë çdo hyrjeje në internet.

• Dinamike – ndryshojnë çdoherë kur shfrytëzuesi hyn në internet Interneti – paraqitja reale Për ta përcaktuar shfrytëzuesin e adresës IP në momentin kritik, shumë me rëndësi është koha e saktë e hyrjes në internet. Të dhënat për kohën e saktë të hyrjes, si dhe zonën kohore, i siguron dhënësi i shërbimit të internetit.

5.5. Lidhja në Internet

Shumica e shfrytëzuesve lidhen në internet duke i shfrytëzuar shërbimet e ndon- jë dhënësi të shërbimeve të internetit (Internet Service Provider – ISP). Lidhja mund të jetë nëpërmjet linjës telefonike (Dial-up), lidhjes me bandë të gjerë (Broadband, ADSL), rrjetit digjital për shërbime të integruara (Integrated Ser- vices Digital Network – ISDN), ofruesit të televizionit kabllovik, rrjetit pa tel (WiFi), ose lidhjes satelitore.

 Dhënësit e shërbimeve të internetit

Internet Service Provider (ISP) janë organizata komerciale që mundësojnë/ huazojnë hyrje në internet. Vlerësohet se nëpër botë ka mbi 14,000 organizata të tilla. ISP-të mbajnë evidencë për shfrytëzimin e internetit nën kushte të cilat ndryshojnë në legjislacione të ndryshme nacionale. Sipas legjislacionit në Repub- likën e Maqedonisë, ISP-të janë të obliguara që të dhënat t’i ruajnë në afat prej dy vitesh.

26 27  Identifikuesi uniform i resurseve - URL 6. SERVERËT URL-ja paraqet një seri shenjash që është referencë për një resurs të caktuar. Për shembull, ueb-faqja http://www.jorm.org.mk Web servers (ueb serverët) – paraqesin kompjuterë që mundësojnë (ofrojnë • http://- Ka të bëjë me protokollin e internetit që shfrytëzohet shërbim për) qasje në ueb-faqe. Çdo ueb-server ka adresë IP dhe eventualisht (hypertext transfer protocol) edhe domen. Për shembull, në qoftë se e shkruani identifikuesin uniform të resur- seve (URL) http://www.jorm.org.mk/index.html në shfletuesin tuaj, do të dërgo- • www.- Ka të bëjë me serverin World Wide Web het kërkesë deri te ueb-serveri, domeni i të cilit është jorm.org.mk. Pastaj, serveri e merr faqen me titull index.html dhe ia dërgon shfletuesit tuaj. • jorm.– është emri i domenit dhe ka të bëjë me pronarin e ueb-faqes Çdo kompjuter mund të bëhet ueb-server në qoftë se instalohet softuer për server • org.mk- Ka të bëjë me nivelin më të lartë të domenit (Top Level dhe në qoftë se lidhet në internet. Ka disa aplikacione softuerike për ueb-serverë, Domain - TLD) që shfrytëzohet (zakonisht emri i vendit) si për shembull: pakot e ndryshme komerciale të Microsoft-it, Netscape etj.

Me qëllim që të lidheni me ndonjë ueb-faqe, ju duhet të logoheni. Të gjitha sis- temet kompjuterike krijojnë dhe ruajnë shënime të lidhjeve (konekcioneve), të ashtuquajtura kuki (cookies), të cilat përmbajnë informata për:

• Identitetin e shfrytëzuesit (adresën IP)

• Datën dhe kohën e hyrjes

• Përmbajtjen që është kërkuar

• Sa gjatë është shikuar përmbajtja e kërkuar

• Shfletuesin prej ku është bërë hyrja

• Sistemin operativ që e ka shfrytëzuar kompjuteri

• Në çfarë mënyrë është hyrë në atë ueb-faqe

Proxy serveri – paraqet server (sisteme kompjuterik ose aplikacion) që vepron si ndërmjetësues për kërkesat e klientëve që kërkojnë resurse (të dhëna, informata, dokumente etj.) nga serverët e tjerë. Serverët e këtillë e kontrollojnë kërkesën dhe mundësojnë hyrje në resursin e kërkuar. Sot, shumica e proxy serverëve janë wwwproxy serverë që sigurojnë hyrje në përmbajtjet në www dhe gjatë kësaj shfrytëzuesit i ofrojnë anonimitet.

28 29  Shembull: 7. LLOJET E KOMUNIKIMIT NDËRMJET SHFRYTËZUESVE 218.12.171.14 - [15/Feb/2009:16:08:43+0100] “GET/test.html HTTP/1.0” 200 1921 www.technologyrisklimited.co.uk “-” “Mozilla/4.0 (compatible; MSIE 7.0; Windows NT 6.0)” “-”Nëse është “anonime” atëherë pranuesi e sheh 218.12.171.14 dhe – Nëse është ‘transparente’ atëherë pranuesi e sheh 218.12.171.14, por edhe 212.99.110.242.

Cloud Computing – paraqet një lloj të shërbimit që bazohet në resurset e për- bashkëta (të ndara) kompjuterike, e jo në shërbimin e serverit lokal ose të pajisjes lokale gjatë shfrytëzimit të aplikacioneve. Te “cloud computing”, fjala “cloud” për- doret si metaforë për “internetin”, kështu që fraza “cloud computing” do të thotë Internet “lloj i punës kompjuterike në internet”, ku shërbimet e ndryshme (serverët, ruajt- ja e të dhënave dhe aplikacionet) transmetohen deri te kompjuterët dhe pajisjet e organizatës ose institucionit nëpërmjet internetit. Peer to Peer shërbimet një kohë të gjatë kanë ofruar transfer të skedarëve joligjorë, si dhe të skedarëve që i nënshtrohen të drejtës për pronësi intelek- tuale. Klientët “peer to peer” janë të njohur në mesin e grupeve kriminale që janë të përfshira në këto aktivitete. Gjenerata e parë e arkitekturës “peer-to- peer” ka funksionuar në bazë të parimit të shfrytëzimit të serverit të centrali- zuar, me të cilin njerëzit janë lidhur që të shkarkojnë skedarë. Në këtë mënyrë është bërë identifikimi i njerëzve që kanë ofruar shërbime joligjore, të cilat kanë mundur të gjenden shumë lehtë dhe të pengohen. Gjenerata e dytë e klientëve “peer to peer” kanë shfrytëzuar metoda të tjera të lidhjes nga ato që kanë pasur listë të skedarëve që kanë qenë në dispozicion, të cilët janë më të lehtë për t’u kërkuar në krahasim me ato që kanë vepruar si supernyje, me të cilat është bërë identifikimi për skedarët që kanë qenë në dispozicion.

File Transfer Protocol (FTP) është protokoll që mundëson transfer të skеdarëve nga një kompjuter në kompjuter tjetër. Funksionon në bazë të logjikës klient/ server, me ndonjë program për FTP që është instaluar te kompjuteri klient, që i mundëson shfrytëzuesit të komunikojë me serverin, me qëllim që të fitojë qa- sje te shërbimet dhe informatat e serverit. Kur shfrytëzuesi dëshiron të trans- ferojë ndonjë skedar, krijohet lidhje TCP deri te sistemi i cakut (target). ID-ja e shfrytëzuesit dhe fjalëkalimi mund të transmetohen dhe shfrytëzuesi mund të bëjë specifikim të skedarëve dhe të aktivitetit të nevojshëm. Kur jepet leja për transfer të skedarëve, krijohet edhe një lidhje TCP për të dhënat që duhet të transmetohen.

Internet Relay Chat (IRC) është sistem për telekonferencë që akoma ekzis- ton, por më shpesh përdoret nga ana e kriminelëve për komunikim dhe për këm- bim të skedarëve. Funksionon në bazë të një serie serverësh që janë të lidhur ndërmjet vete dhe që ndajnë porosi tekstuale që dërgohen në “kanale” - dhoma

30 31 virtuale për takime. Janë shënuar temat për diskutim dhe shfrytëzuesit që kanë Porosia elektronike (e-mail) – Zakonisht porosia elektronike kalon nëpër, klient IRC mund të lidhen në një ose më tepër kanale dhe të fillojnë diskutim me së paku, katër kompjuterë gjatë kohë së jetesës së saj. Porosia përpilohet në bashkëmendimtarët. IRC-ja nuk është shërbimi më i shpeshtë që është i lehtë kompjuterin e shfrytëzuesit, pastaj dërgohet deri te mail-serveri dalës SMTP për përdorim (“user friendly”) dhe që përdoret në internet, dhe atë më shpesh e (Simple Mail Transfer Protocol25) i ISP-së. ISP-ja dalëse e dërgon porosinë elek- përdorin shfrytëzuesit më të vjetër, me përvojë më të madhe. tronike deri te mail-serveri ISP SMTP (SMTP – SMTP) i pranuesit. Mail-serveri i pranuesit e gjen mail-serverin dërgues të pranuesit (Post Office Protocol ose VoIP (Voice over Internet Protocol) është vegël që ofron komunikim me zë POP3) dhe e dërgon porosinë në “inbox-in (kutinë e porosive të pranuara) e nëpërmjet transferit të pakove me të dhëna, me ndihmën е komunikimit në in- pranuesit”. Shfrytëzuesi logohet në llogarinë e tij të shfrytëzuesit dhe porosia ternet (Skype, Viber etj.). gjendet në inbox-in (kutinë) e tij, e cila pastaj fshihet nga mail-serveri i cili ka ndërmjetësuar në këtë proces. Social Networking Instant Messaging dhe Social Networking e kanë zënë vendin e veglave për komunikim gjatë viteve të fundit, me shembuj të njohur Porosia elektronike përbëhet nga Header (zarfi) dhe Body (teksti). Header-i shumë mirë për qasje të shpejtë dhe të lehtë deri te shfrytëzuesit e tjerë nga përmban informata për dërguesin, pranuesin, adresat IP, mail-serverët, shëni- mbarë bota. Funksioni kryesor i këtyre ueb-faqeve është mundësia për krijimin met e kohës etj. Body është përmbajtja e porosisë elektronike dhe e shtojcave e profilit personal dhe mundësia për përbashkimin e informatave personale me të bashkangjitura. të tjerët dhe njohja me njerëz të rinj. Ekziston mundësia edhe për përbashkimin e fotografive, muzikës dhe video-inçizimeve me të tjerët. Niveli i të dhënave  Llojet e ndryshme të postës elektronike: personale të cilat njerëzit i përbashkojnë me të tjerët, mund t’i bëjë ata cak të kriminelëve, si për shembull të atyre që janë të përzier në vjedhjen e të dhënave Traditional e-mail (lloji tradicional i postës elektronike) – karakteristike personale dhe keqpërdorimin e fëmijëve. Ueb-faqet për rrjetëzim social janë një është ajo se hapet me ndonjë program/aplikacion (p.sh. Microsoft Outlook) men- mjet shumë i dobishëm për zbatimin e ligjit duke mbledhur informata për të dys- jëherë pas shkarkimit, gjendet në kompjuter dhe në të mund të hyjmë prej huarit dhe për aktivitetet e tyre joligjore. ndonjë kompjuteri tjetër.

Instant messaging është formë e komunikimit të drejtpërdrejtë në kohë reale Web based e-mail (Posta elektronike e bazuar në ueb) – shihet nëpërm- ndërmjet dy ose më tepër personave që shfrytëzojnë klientë të ndarë. Ky lloj i jet kompjuterit, por gjendet në ndonjë server të largët (remote). Posta e këtillë komunikimit përfshin kontakt ndërmjet njerëzve që njihen, për dallim nga llojet elektronike mund të organizohet në follderë, por ka mundësi të shihet vetëm kur e tjera, që mundësojnë komunikim ndërmjet njerëzve të panjohur. Kriminelët shfrytëzuesi është onlajn. njihen si shfrytëzues të “Instant messaging”-ut si metodë për komunikim. Shërbimet anonime të e-mail-it – Ofrojnë mundësi për të dërguar porosi Twitter paraqet rrjetëzim social dhe shërbim për “micro-blogging” që u mundë- elektronike anonime. Ky shërbim është pa pagesë dhe plotësisht anonim, nuk son shfrytëzuesve të tij të dërgojnë dhe t’i lexojnë porositë e shfrytëzuesve të i kontrollon dhe nuk i ruan të dhënat tuaja, por ruhen kopje të skedarëve në tjerë (të njohura si tweet-e), të cilat paraqesin porosi tekstuale me gjatësi maksi- server. Shembuj të shërbimeve të këtilla janë: cotse.com; anonymizer.com; male deri në 140 karaktere. Ka mbi 5 milionë shfrytëzues në SHBA, Kanada, Indi, hushmail.com etj. Britani të Madhe dhe Japoni.

Loja onlajn është lojë që luhet nëpërmjet ndonjë lloji të rrjetit kompjuterik. Kjo, pothuajse gjithmonë, e nënkupton internetin ose ndonjë teknologji ekuiva- lente, por lojërat gjithmonë e shfrytëzojnë teknologjinë e fundit; modemet para internetit dhe terminalet me tel para modemeve. Ekspanzioni i lojërave onlajn është pasqyrë e ekspanzionit të gjithëmbarshëm të rrjeteve kompjuterike nga rrjetet e vogla lokale në internet dhe rritjes së qasjes në internet. Lojërat onlajn ndryshojnë, edhe atë duke filluar nga lojërat e thjeshta tekstuale e deri te lojërat ku përdoret grafikë e ndërlikuar dhe botëra virtuale me shumë lojtarë që luajnë njëkohësisht. Shumë lojëra onlajn janë të lidhura me shumë komunitete onlajn, duke i bërë lojërat onlajn si formë të veprimtarisë sociale. 25 Mail-server – kompjuter i dedikuar për menaxhim të e-mail-eve

32 33 8. LLOJET E MASHTRIMEVE NË INTERNET 9. SOFTUERËT E DËMSHËM

Skemat investuese – përdorimi i internetit për të dhënë përkrahje financiare Malware – shkurtesë nga softuer keqdashës (malicious software) - është term i për skema të larta teknike, siç janë ueb-faqet për shopping (blerje) virtuale ose përgjithshëm me të cilin emërtohet një spektër i gjerë i softuerit armiqësor ose ofruesit e shërbimeve të reja; invaziv, gjegjësisht softuerit që përdoret me qëllim që të pengohet funksionimi i kompjuterit, të merren informata të ndjeshme, ose të hyhet në sisteme private Skemat për kartelat kreditore – shfrytëzimi i detajeve të kartelave kreditore kompjuterike. Mund të jetë në formë të kodit, skriptës, përmbajtjes aktive dhe që janë marrë në mënyrë joligjore për blerjen nëpërmjet internetit të produkteve llojeve të tjera të softuerit. me vlerë të lartë; Në softuerin keqdashës bëjnë pjesë viruset kompjuterike, krimbat, trojanët, Mundësitë për biznes/skemat për të punuar prej në shtëpi – shfrytëzimi i rootkit-ët, spyware-ët, adware-ët dhe programet e tjera keqdashëse. Pjesa më internetit për reklamimin e mundësive për biznes, me ç’rast viktima paguan që e madhe e kërcënimeve aktive nga softuerët keqdashës, zakonisht, janë trojanë më parë për informatën ose produktin për punë; ose krimba, kurse më pak viruse. Disa softuerë keqdashës mund të maskohen që të duken si softuer legjitim dhe madje mund të vijnë nga ueb-faqja zyrtare Mashtrimi nigerian (të ashtuquajturat Mashtrimet 419) – mashtrime të e ndonjë kompanie, në formë të programit të dobishëm ose tërheqës, ku është Afrikës Perëndimore me mënyrë të ndryshuar të dërgesës. Tani përdoret porosia futur softueri keqdashës së bashku me softuerin për ndjekje, që mbledh të dhëna elektronike në vend të postës tradicionale ose faksit. Pjesa tjetër e qasjes është statistikore për qëllime të marketingut. e njëjtë dhe ka rrezik potencialisht të madh për spaming.  Llojet më të shpeshta të softuerit keqdashës janë: Puna bankare në internet – kopjohet ueb-faqja e ndonjë banke, pak ndry- shohet ueb-adresa, sigurohen linke deri te shërbimet ligjore bankare dhe vetëm Virusi kompjuterik është një lloj i softuerit keqdashës, i cili, kur të ekzekuto- një ose dy linke janë për investime të mëdha, që kërkojnë transfer të shumave het, replikohet duke futur kopje të veta (ndoshta të modifikuara) në programet të konsiderueshme, me qëllim që të sigurohet përfshirje në mundësi vërtet të pabesueshme për investime. e tjera kompjuterike, skedarë me të dhëna, ose në boot sektorin e hard-diskut. Kur ky replikim ka sukses, për pjesët që i ka përfshirë ai thuhet se janë të “infek- Thirrje për kontribute vullnetare për katastrofat – pjesa më e madhe e tuara”. Viruset shpeshherë paraqesin aktivitet të dëmshëm te nikoqiri i infektuar, ueb-faqeve që kërkojnë ndihmë për vikimat e cunamit në Lindjen e Largët janë si për shembull, vjedhje të hapësirës së hard-diskut ose procesorit, hyrje në in- të rrejshme; formatat private, komprometim të të dhënave, paraqitje të porosive politike ose humoristike në ekranin e shfrytëzuesit, spaming të kontakteve të tyre ose hyrje Herbal Viagra- në fushën e trajtimeve alternative mjekësore onlajn me të cilat në shkurtesat e tyre. Megjithatë, jo të gjithë viruset kanë element destruktiv. spam-ohen shfrytëzuesit, pjesa më e madhe e produkteve nuk kanë efekte pozi- Karakteristika definuese e viruseve është se ato janë programe kompjuterike që tive (poqese dërgohen fare) ose janë të rrezikshme për shëndetin e njeriut; vetë-replikohen, që instalohen pa pëlqimin e shfrytëzuesit.

Nuset ruse – ueb-faqe që ofrojnë kontakte me femra të bukura nga Evropa Lin- Kali i Trojës (Trojan horse) ose “trojani” është softuer keqdashës që nuk dore dhe vizita të lira në vendet e ish-Bashkimit Sovjetik; rеplikohet vetë dhe i cili kryen vepra që janë të caktuara me natyrën e tij, që zakonisht rezulton me humbje ose vjedhje të të dhënave dhe, sipas të gjitha Fitimet në lotari – kërkesë për pagesën e fitimeve nga lotaria ose ndihmë për gjasave, dëmtim të sistemit. Ky lloj i softuerit keqdashës shpeshherë funksionon të fituar (zakonisht lotari të huaja); nëpërmjet të ashtuquajturit “inxhinjering social”, duke u paraqitur si program ose Phishing – postë eletronike që ngjan sikur është nga ndonjë burim që njihet kod rutinor, i dobishëm ose interesant, me qëllim që të binden viktimat ta instalo- mirë (për shembull bankë ose dhënës i shërbimeve të internetit) me të cilën jnë atë në kompjuterët e tyre. Shpesh, trojani vepron si hyrje e prapme, dhe më kërkohet të vërtetohen të dhënat personale. pas krijuesi i tij mund të hyjë në mënyrë të paautorizuar te kompjuteri i infektuar. Тrojanët nuk mund të dallohen lehtë, por, në qoftë se zhvillojnë aktivitete të kon- siderueshme kompjuterike ose komunikative, munden ta ngadalësojnë dukshëm punën e kompjuterit. Trojanët nuk përpiqen të futen në programe ose të dhëna të tjera si viruset dhe nuk replikohen si krimbat.

34 35 Sulmi i distribuar për refuzim të shërbimit (DISTRIBUTED DENIAL-OF- • Termet që përdoren më shpesh për kartelat për pagesë SERVICES - DDoS) ose sulmi DdoS është përpjekje që kompjuteri ose ndonjë resurs i caktuar i rrjetit të bëhet i paqasshëm për shfrytëzuesit e fundit. Edhe pse Skimers janë aparate që shfrytëzohen për mbledhjen e paautorizuar të të dhë- mjetet për kryerjen e sulmit DDoS, e poashtu edhe motivet dhe qëllimet mund nave nga kartelat për pagesë, edhe atë të të dhënave që gjenden në shiritin të ndryshojnë, ky lloj i sulmit zakonisht përbëhet nga përpjekjet që përkohësisht magnetik të kartelës për pagesë dhe të të dhënave për PIN (Personal identifica- ose në kohë të pacaktuar ta ndërpresin ose ta suspendojnë ofrimin e shërbimeve tion number) kodin e kartelës. Ka dy lloje të skimerëve: а) fiksë, që montohen të pajisjes që është e lidhur në internet. Kryerësit e sulmeve DdoS, zakonisht, i në АТМ (bankomate) dhe b) mobilë, që e lexojnë vetëm shënimin që gjendet në kanë si cak ueb-faqet ose shërbimet që janë vendosur në ueb-serverë me profil shiritin magnetik. Skimerët në vete përmbajnë disa komponente edhe atë: të lartë, siç janë bankat, portalet për pagesa nga kartelat bankare, e madje edhe serverët që janë përgjegjës për TLD. Kjo teknikë, sot më gjerësisht përdoret te • lexues të të dhënave nga shiriti magnetik, disa lojëra ose përdoret nga ana e pronarëve të serverëve, ose, nga ana e konkur- rentëve të pakënaqur. Gjithnjë e më shpesh, sulmet DoS, poashtu, shfrytëzohen • video kamerë për video-inçizim nga video-mbikëqyrja në pjesën e edhe si formë e rezistencës. Për DoS thuhet se është vegël për shprehjen e mo- aparatit ku shfrytëzohet kartela për pagesë, e që gjendet në pjesën spajtimit ose, sipas disa analistëve, DoS është formë e “protestave rrugore në ku futet PIN kodi (çelësi autorizues) për përdorimin e kartelës për internet”. Termi, në përgjithësi shfrytëzohet në lidhje me rrjetet kompjuterike, pagesë. por nuk është i kufizuar vetëm në këtë fushë. Për shembull, ai përdoret edhe për menaxhimin me resurset e procesorit kryesor. Metoda e zakonshme e sulmit përf- Skimerët në vete përmbajnë mjet për memorizimin e të dhënave që janë marrë shin “ngopjen” (saturimin) e makinës që është cak i sulmit me kërkesa të jashtme nga pjesët e tjera të tij. Lexuesi i të dhënave nga shiriti magnetik i kartelës për për komunikim, në atë masë sa që nuk mund t’u përgjigjet kërkesave legjitime pagesë është në formë të segmentit hyrës të АТМ-së dhe nëpër të, në mënyrë për trafik, ose, nga ana tjetër, reagon aq ngadalë sa që, në fakt, ajo bëhet e paqa- të pahetueshme, kalon kartela për pagesë. Leximi i të dhënave mund të jetë: sshme. Sulmet DoS, zakonisht, çojnë deri në stërngarkimin e serverit. Në vija të përgjithshme, sulmet DoS kryhen në atë mënyrë që kompjuteri që është cak i • audio lexim (kur gjatë hyrjes së kartelës për pagesë në ATM, dëgjon sulmit detyrohet të resetohet ose t’i konsumojë resurset e tij në atë mënyrë sa që zë të leximit, që në fakt paraqet audio komunikim ndërmjet ATM-së më nuk mund t’i sigurojë shërbimet e tij për të cilat është i dedikuar, ose pengo- dhe kartelës për pagesë dhe në atë moment dëgjohet kodi që është het mjeti për komunikim ndërmjet shfrytëzuesve legjitimë dhe viktimës, ashtu që regjistruar në kartelën për pagesë) dhe ata nuk mund të komunikojnë ashtu siç duhet. Sulmet “Denial-of-service” kon- siderohen si dhunim i politikës për shfrytëzimin e internetit që është krijuar nga • kur në skimer drejtpërdrejt regjistrohet përmbajtja nga kartela për ana e Këshillit për arkitekturën e internetit (Internet Architecture Board - IAB), pagesë dhe ruhet në mjetin për memorizim që është pjesë përbërëse e poashtu i shkelin edhe politikat për shfrytëzimin e аrsyeshëm të, pothuajse të e skimerit. Pjesa e dytë është video-kamerë ku futet kodi për gjithë dhënësve të shërbimit të internetit. Ato, poashtu, zakonisht paraqesin edhe autorizim, me ç’rast ky kod detektohet vizualisht dhe shkruhet në shkelje të ligjeve në disa vende. mjetin për memorizim.

Worms (Krimbat) – janë programe keqdashëse që shumëzohen në sistem. Qël- Pastaj, këto të dhëna futen në kompjuter dhe me program të veçantë, të dhënat limi i tyre është të mundësojnë punë jo të rregullt të sistemit, sipas dëshirës së na shiriti magnetik marrin format të përshtatshëm në shirit tjetër magnetik si personit që e ka krijuar këtë kod keqdashës, gjegjësisht ta lëshojnë të kalojë shënim magnetik. Hapi i ardhshëm është krahasimi me video-inçizimin për num- ndonjë informatë e cila do të hynte dhe do të dilte nga sistemi pa lejen e tij. rin që është futur si autorizim.

Firewall - është pajisje harduerike ose program softuerik që mundëson të fitohеt Mbledhësit mobilë të të dhënave (mobile skimmers) janë pajisje të cilat shkallë më e lartë e sigurisë në rrjet. Detyra e tij është ta bllokojë ose ta pa- kriminelët i instalojnë në terminalet për pagesë (point of sale – POSterminal) ose mundësojë qarkullimin e të dhënave nëpër rrjet. Detyra e tij më e shpeshtë është në bankomate dhe të cilat i kopjojnë të dhënat për llogarinë e shfrytëzuesit në ta bllokojë hyrjen e të dhënave nëpër porte që nuk janë të dedikuara për ato të kartelën e futur për pagesë të shiritit magnetik, në anën e pasme të kartelës. Në dhëna, gjegjësisht të mundësojë që qarkullimi i të dhënave të bëhet nëpër portet qoftë se shfrytëzuesi përdor kartelë debitore për pagesë, së bashku me të dhënat e sakta, ndërsa trafiku tjetër të bllokohet. e përmendura kopjohet edhe numri personal për identifikim i shfrytëzuesit (per- sonal identification number - PIN). Të dhënat e kopjuara më vonë shfrytëzohen

36 37 për përgatitjen e kartelave të falsifikuara kreditore ose debitore për pagesë, për 10. Pikëpamjet përfundimtare të autorëve tërheqjen e parave nga bankomatet.

Plastic është çdo kartelë plastike që ka madhësi standarde dhe në të cilën është futur shirit magnetik, ku mund të futet shënimi magnetik. Nuk është me rëndësi E drejta për gjykim korrekt dhe të drejtë është e pacenueshme dhe për këtë ar- që ana e përparme e kartelave plastike të jetë e plotësuar dhe e dizajnuar në sye prokurori ka obligim dhe përgjegjësi që t’i sigurojë me kohë, t’i mbrojë dhe qoftë se ato shfrytëzohen për ATM. t’i prezantojë provat elektronike para gjykatës. Kjo e përcakton rolin proaktiv të prokurorit, i cili tani, duke e pasur parasysh pozitën e re gjatë hetimit, duhet të MSR 206 është aparat në të cilin futen të dhëna nga kartela për pagesë në shiri- posedojë njohuri adekuate edhe nga fusha e krimit kompjuterik. tin magnetik të kartelës plastike. Prokurori duhet ta dijë se si funksionon kompjuteri dhe rrjetet e internetit, si t’i Shiriti magnetik i kartelës për pagesë është shirit në të cilin vendosen të kuptojë raportet e ekspertëve nga kjo fushë dhe duhet ta dijë se në ç’drejtim dhe dhënat e bankës që e ka dhënë kartelën për pagesë, numri i llogarisë së bankës në çfarë mënyre do ta zhvillojë hetimin dhe çfarë obligimesh do t’i japë policisë dhe emri i personit që është bartës i kartelës për pagesë. Interesante për të gjyqësore. Gjatë gjithë procedurës, prokurori duhe të ketë njohuri dhe shkath- tësi për mënyrën në të cilën do të bëjë mbikëqyrje të provave të mbledhura, si është se mund të shkruhen dhe të fshihen të dhëna pakufi shumë herë. t’i mbledhë dhe si t’i sigurojë ato, veçanërisht nëse provat janë siguruar jashtë juridiksionit tonë. Nga përgatitja dhe profesionalizmi i prokurorit do të varet edhe rezultati i procedurës.

Mu për këtë arsye, prokurori, së bashku me policinë gjyqësore, duhet të bëjë për- pjekje maksimale për mbledhjen e provave elektronike, të cilat do të jenë bazë për ndërtimin e rastit të fuqishëm dhe të prezantuar mirë në gjykatë.

Teknologjia e avancuar nënkupton edhe rritje të numrit të pajisjeve që mund të përmbajnë prova elektronike. Prandaj, çdokush që është i kyçur në procesin e zbulimit të këtij lloji të krimit duhet ta dijë se për çdo ditë zgjerohet lista e provave dhe e pajisjeve potenciale që përmbajnë informata elektronike dhe të cilat mund të funksionojnë individualisht ose të bashkuara me sistemin kompjuterik.

Procesi i këtillë nënkupton përditësimin e vazhdueshëm të dispozitave ligjore, të cilat duhet ta ndjekin tempon e shpejtë të zhvillimit të formave të reja të këtij lloji të krimit, e me këtë edhe normimin dhe sanksionimin e tyre adekuat.

Ky doracak është mjet themelor ndihmës gjatë veprimit të përditshëm, që në aspekt përmbajtësor i përfshin termet kryesore – të përgjithshme nga fusha e krimit kompjuterik, por kjo do të thotë edhe obligim i vazhdueshëm për edukimin e prokurorit.

38 39 Shtojca 1 tjetër të paautorizuar do t’ia marrë dikujt tjetër të drejtën e autorit ose ndonjë të drejtë tjetër të lidhur me të, gjegjësisht veprën autoriale, shfaqjen ose diçka që i takon të drejtës tjetër të lidhur me të, do të dënohet me dënim me para ose me dënim me burg deri në një vjet. Dispozita nga Kodi Penal që kanë të bëjnë me krimin kompjuterik (2) Ai që me veprën nga paragrafi 1 ka përfituar dobi më të madhe pronësore, do të dënohet me dënim me burg prej tre muaj deri në tre vjet.

Neni 144 (3) Ai që me veprën nga paragrafi 1 ka përfituar dobi të konsiderueshme pro- nësore, do të dënohet me dënim me burg prej gjashtë muaj deri në pesë vjet. Ai që nëpërmjet sistemit informatik do të kërcënohet se do të bëjë vepër penale për të cilën është paraparë dënim me burg prej pesë vitesh ose dënim më i (4) Tentimi është i dënueshëm. rëndë, kundër ndonjë personi, për shkak të përkatësisë së tij nacionale, etnike, fetare ose grupi racor. (5) Kopjet e veprave autoriale dhe sendet që u takojnë të drejtave të lidhura me veprat autoriale, si dhe mjetet për reprodukim, konfiskohen. Neni 149

(1) Ai që në kundërshtim me kushtet e përcaktuara me ligj, pa pëlqim të qytetar- it, i mbledh, i përpunon ose i shfrytëzon të dhënat e tij personale, do të dënohet (6) Nëse veprën nga paragrafi 1 e kryen personi juridik, do të dënohet me dënim me dënim me para ose me dënim me burg deri në një vjet. me para.

(2) Me dënimin nga paragrafi 1 dënohet ai që do të hyjë në sistemin informatik Neni 157-а kompjuterik me të dhëna personale, me qëllim që duke i shfrytëzuar ato për vete ose për dikë tjetër, të realizojë ndonjë dobi ose dikujt tjetër t’i shkaktojë ndonjë (1) Ai që pa lejen e distributorit të autorizuar të sinjalit satelitor të mbrojtur në dëm. mënyrë të veçantë teknike, prodhon, importon, distribuon, huazon ose në ndonjë mënyrë tjetër e vë në dispozicion të publikut, gjegjësisht ofron shërbime të ven- Neni 149-а dosjes së pajisjes ose sistemit material ose jomaterial, me qëllim të zbërthimit të sinjalit të tillë, do të dënohet me burg prej gjashtë muaj deri në tre vjet. (1) Ai që në mënyrë të paautorizuar e pengon ose e kufizon dikë tjetër të hyjë në një sistem publik informatik, do të dënohet me dënim me para ose me dënim (2) Nëse me veprën nga paragrafi 1 është përfituar dobi e konsiderueshme pro- me burg deri në një vjet. nësore ose është shkaktuar dëm i konsiderueshëm, do të dënohet me burg prej një deri në pesë vjet. (2) Nëse veprën nga paragrafi 1 e kryen personi zyrtar gjatë ushtrimit të detyrës ose personi përgjegjës në një sistem publik informatik, do të dënohet me dënim (3) Ai që pranon sinjal satelitor të mbrojtur në mënyrë të veçantë teknike, mbrot- me para ose me dënim me burg prej tre muaj deri në tre vjet. ja e të cilit është zbërthyer pa lejen e distributorit të tij të autorizuar ose bën distribuim të mëtutjeshëm të sinjalit të tillë, do të dënohet me burg prej gjashtë (3) Nëse veprën nga paragrafi 1 e kryen personi juridik, do të dënohet me dënim muaj deri në tre vjet. me para. (4) Nëse me veprën nga paragrafi 3 është përfituar dobi e konsiderueshme pro- (4) Ndjekja bëhet në bazë të padisë private. nësore ose është shkaktuar dëm i konsiderueshëm, do të dënohet me burg prej një deri në pesë vjet.

(5) Nëse veprën nga ky nen e kryen personi juridik, do të dënohet me dënim me Neni 157 para.

(1) Ai që në emrin e tij ose në emrin e dikujt tjetër, në mënyrë të paautorizuar (6) Sendet që kanë qenë të dedikuara ose që janë shfrytëzuar për kryerjen e do të publikojë, paraqesë, reprodukojë, shfaqë, emitojë ose në ndonjë mënyrë veprës ose që janë krijuar gjatë kryerjes së veprës, konfiskohen.

40 41  Neni 157-b Neni 193-а

(1) Ai që pa lejen e producentit filmik ose distributorit të autorizuar, të cilit produ- (1) Ai që prodhon pornografi të fëmijëve me qëllim të distribuimit të saj ose që e centi filmik ia ka bartur të drejtën e tij të veprës audiovizuale, prodhon, importon, transmeton ose e ofron ose në ndonjë mënyrë tjetër e vë në dispozicion porno- reprodukon, distribuon, memorizon, huazon, lëshon në qarkullim ose në ndonjë grafinë e fëmijëve, do të dënohet me së paku pesë vjet burg. mënyrë tjetër e vë në dispozicion të publikut ose ndërmerr veprime të tjera për distribuim, huazim, shfaqje publike, lëshim në qarkullim, vënie në dispozicion (2) Ai që siguron pornografi të fëmijëve për vete ose për dikë tjetër ose që pose- të publikut ose në ndonjë mënyrë tjetër e shfrytëzon në mënyrë kundërligjore don pornografi të fëmijëve, do të dënohet me burg prej pesë deri në tetë vjet. veprën audiovizuale, gjegjësisht videogramin ose kopjet e tij të shumëzuara në mënyrë të paautorizuar, do të dënohet me burg prej gjashtë muajsh deri në tre (3) Nëse vepra nga paragrafet (1) dhe (2) të këtij neni është kryer nëpërmjet vjet. sistemit kompjuterik ose ndonjë mjeti tjetër për komunikim masiv, kryerësi do të dënohet me së paku tetë vjet burg. (2) Nëse me veprën nga paragrafi 1 është përfituar dobi e konsiderueshme pro- nësore ose është shkaktuar dëm i konsiderueshëm, do të dënohet me burg prej (4) Nëse veprën nga ky nen e kryen personi juridik, do të dënohet me dënim me një deri në pesë vjet. para.

(3) Nëse veprën nga ky nen e kryen personi juridik, do të dënohet me dënim me Neni 193-b para. Ai që nëpërmjet mjeteve kompjuterike-komunikuese për caktim të takimit ose (4) Sendet që kanë qenë të dedikuara ose që janë shfrytëzuar për kryerjen e në ndonjë mënyrë tjetër e mashtron ndonjë të mitur që nuk ka mbushur 14 veprës ose që janë krijuar gjatë kryerjes së veprës, konfiskohen. vjet për të kryer marrëdhënie seksuale ose ndonjë akt tjetër seksual ose për të prodhuar pornografi të fëmijëve dhe nëse me këtë qëllim është realizuar takim i drejtpërdrejtë me të miturin, do të dënohet me burg prej një deri në pesë vjet.

Neni 157-c Neni 251

(1) Ai që pa lejen e prodhuesit të fonogramit ose të shoqatës për realizimin e (1) Ai që në mënyrë të paautorizuar do të fshijë, ndryshojë, dëmtojë, fshe- të të drejtave të prodhuesve të fonogrameve prodhon, reprodukon, distribuon, hë ose në ndonjë mënyrë tjetër do ta bëjë të papërdorshëm ndonjë të dhënë memorizon, huazon, lëshon në qarkullim ose në ndonjë mënyrë tjetër e vë në kompjuterike ose program kompjuterik ose pajisje për mirëmbajtjen e sistemit dispozicion të publikut ose ndërmerr veprime të tjera për distribuim, huazim, informatik ose do ta pamundësojë ose do ta vështirësojë shfrytëzimin e sistemit shfaqje publike, lëshim në qarkullim, vënie në dispozicion të publikut ose në kompjuterik, informatës ose programit ose të komunikimit kompjuterik, do të ndonjë mënyrë tjetër e shfrytëzon në mënyrë kundërligjore fonogramin ose ko- dënohet me dënim me para ose me burg deri në tre vjet. pjet e tij të shumëzuara në mënyrë të paautorizuar, do të dënohet me burg prej gjashtë muajsh deri në tre vjet. (2) Me dënimin nga paragrafi 1 do të dënohet edhe ai që në mënyrë të paautori- zuar do të hyjë në ndonjë kompjuter ose sistem të huaj, me qëllim të shfrytëzim- (2) Nëse me veprën nga paragrafi 1 është përfituar dobi e konsiderueshme pro- it të të dhënave ose programeve të tij, për të përvetësuar dobi pronësore ose nësore ose është shkaktuar dëm i konsiderueshëm, do të dënohet me burg prej ndonjë dobi tjetër në mënyrë kundërligjore, për veten e tij ose për dikë tjetër, një deri në pesë vjet. ose për të shkaktuar dëm pronësor ose ndonjë dëm tjetër ose për t’i transferuar të dhënat kompjuterike që nuk janë të dedikuara për të dhe deri te të cilat ka (3) Nëse veprën nga ky nen e kryen personi juridik, do të dënohet me dënim me ardhur në mënyrë të paautorizuar si person i paftuar. para. (3) Me dënimin nga paragrafi (1) i këtij neni do të dënohet ai që në mënyrë të (4) Sendet që kanë qenë të dedikuara ose që janë shfrytëzuar për kryerjen e paautorizuar, me përdorimin e mjeteve teknike, do të interceptojë transfer të të veprës ose që janë krijuar gjatë kryerjes së veprës, konfiskohen. dhënave kompjuterike që nuk kanë karakter publik, deri te, prej dhe brenda siste- mit të caktuar kompjuterik, duke i përfshirë edhe emetimet elektromagnetike nga sistemi kompjuterik që mund të punojë me të dhënat e tilla kompjuterike.

42 43 (4) Ai që veprat nga paragrafet (1), (2) dhe (3) të këtij neni do t’i kryejë ndaj (5) Nëse veprën nga ky nen e kryen personi juridik, do të dënohet me dënim me sistemit kompjuterik, të dhënave ose programeve që janë të mbrojtura me masa para. të veçanta mbrojtëse ose që shfrytëzohen në punën e organeve shtetërore, ndër- marrjeve publike ose institucioneve publike ose në komunikimet ndërkombëtare, Neni 251-b ose si anëtar i grupit të krijuar për kryerjen e veprave të tilla, do të dënohet me burg prej një deri në pesë vjet. (1) Ai që ka për qëllim që për vete ose për dikë tjetër të përfitojë dobi të kundër- ligjshme pronësore duke futur në kompjuter ose në ndonjë sistem kompjuterik (5) Nëse me veprën nga paragrafet (1), (2) dhe (3) të këtij neni është përfituar të dhëna të pavërteta, duke mos futur të dhëna të vërteta, duke ndryshuar, duke dobi e konsiderueshme pronësore ose është shkaktuar dëm i konsiderueshëm, fshirë ose duke fshehur të dhëna të vërteta, duke ndryshuar, duke fshirë ose do të dënohet me burg prej gjashtë muajsh deri në në pesë vjet. duke fshehur të dhëna kompjuterike, duke falsifikuar nënshkrimin elektronik ose në ndonjë mënyrë tjetër do të shkaktojë rezultat të pavërtetë gjatë përpunimit (6) Nëse me veprën nga paragrafi (4) është përfituar dobi e konsiderueshme elektronik dhe transferimit të të dhënave, do të dënohet me dënim me para ose pronësore ose është shkaktuar dëm i konsiderueshëm, do të dënohet me burg me dënim me burg deri në tre vjet. prej një deri në dhjetë vjet. (2) Nëse kryerësi ka përvetësuar dobi më të madhe pronësore, do të dënohet me (7) Ai që në mënyrë të paautorizuar përgatit, furnizon, shet, mban ose vë në burg prej tre muaj deri në pesë vjet. dispozicion të të tjerëve pajisje, mjete, fjalëkalim kompjuterik, kod për qasje ose ndonjë të dhënë të ngjashme me të cilën tërësia ose një pjesë e siste- (3) Nëse kryerësi ka përvetësuar dobi të konsiderueshme pronësore, do të dëno- mit kompjuterik aftësohet për qasje, programe kompjuterike ose të dhëna het me burg prej një deri në dhjetë vjet. kompjuterike të dedikuara ose të përshtatshme për kryerjen e veprave nga para- grafet (1), (2) dhe (3) të këtij neni, do të dënohet me dënim me para ose me (4) Ai që veprën nga paragrafi 1 do ta kryejë me qëllim që ta dëmtojë dikë tjetër, dënim me burg deri në një vjet. do të dënohet me dënim me para ose me dënim me burg deri në një vjet.

(8) Tentimi për t’i kryer veprat nga paragrafet 1 dhe 2 është i dënueshëm. (5) Nëse me veprën nga paragrafi 4 është shkaktuar dëm më i madh, autori do të dënohet me burg prej tre muaj deri në tre vjet. (9) Nëse veprën nga ky nen e kryen personi juridik, do të dënohet me dënim me para. (6) Ai që në mënyrë të paautorizuar përgatit, furnizon, shet, mban ose vë në dispozicion të të tjerëve pajisje të veçanta, mjete, programe kompjuterike ose (10) Pajisjet e veçanta, mjetet, programet kompjuterike ose të dhënat që janë të dhëna kompjuterike të dedikuara për kryerjen e veprës nga paragrafi 1, do të dedikuar për kryerjen e veprës do të konfiskohen. dënohet me dënim me para ose me dënim me burg deri në një vjet.

Neni 251-а (7) Tentimi për t’i kryer veprat nga paragrafet 1 dhe 4 është i dënueshëm.

(1) Ai që do të bëjë ose do të marrë prej dikujt tjetër ndonjë virus kompjuterik (8) Nëse veprën nga ky nen e kryen personi juridik, do të dënohet me dënim me para. me qëllim që ta fusë atë te ndonjë kompjuter i huaj ose rrjet i huaj kompjuterik, do të dënohet me dënim me para ose me dënim me burg deri në një vjet. (9) Pajisjet e veçanta, mjetet, programet kompjuterike ose të dhënat që janë dedikuar për kryerjen e veprës do të konfiskohen. (2) Ai që me përdorimin e virusit kompjuterik do të shkaktojë dëm te ndonjë kompjuter, sistem, e dhënë ose program i huaj, do të dënohet me burg prej (10) Për veprën nga paragrafi 4, ndjekja bëhet në bazë të padisë private. gjashtë muaj deri në tre vjet.

(3) Nëse me veprën nga paragrafi 2 është shkaktuar dëm më i madh ose nëse Neni 271 vepra është kryer në kuadër të grupit që është krijuar për kryerjen e veprës së tillë, kryerësi do të dënohet me burg prej një deri në pesë vjet. (1) Ai që bën, furnizon, shet, ose jep në përdorim mjete për bërjen e shenjave të rrejshme për vlerë, do të dënohet me dënim me para ose me dënim me burg (4) Tentimi për ta kryer veprën nga paragrafi 2 është i dënueshëm. deri në një vjet.

44 45 (2) Ai që në mënyrë të paautorizuar përpunon, furnizon, mban, shet ose jep në të paautorizuar do të përdorë, riprodhojë, eksportojë, importojë ose distribuojë përdorim instrumente, sende, programe kompjuterike dhe mbrojtje tjera të sig- topografi të mbrojtur të qarkut integral ose softuerit. urimit ose komponente që shërbejnë për mbrojtje nga falsifikimi, si dhe mjete për marrje të paautorizuar të të dhënave bankare, me qëllim që të bëjë para të (3) Ai që me veprën nga paragrafet (1) dhe (2) të këtij neni ka fituar dobi rrejshme ose t’i ndryshojë paratë e vërteta ose instrumentet e tjera për pagesë, letrat me vlerë ose kartelat e rrejshme për pagesë, do të dënohet me burg prej të konsiderueshme pronësore ose ka shkaktuar dëm të konsiderueshëm pronë- tre deri në dhjetë vjet. sor, do të dënohet prej një deri në pesë vjet burg dhe dënim me para.

Neni 274-b (4) Nëse vepra nga paragrafet (1) dhe (2) është kryer nga një grup i organizuar ose me veprën është shkaktuar rrezik për jetën dhe shëndetin e njerëzve, kry- (1) Ai që do të bëjë kartelë të rrejshme për pagesë me qëllim që ta shfrytëzojë erësi do të dënohet me dënim me para ose me burg së paku prej tre vjetësh. atë si të vërtetë, ose pajiset me kartelë të rrejshme me qëllim të atillë, ose do t’ia japë dikujt tjetër për ta përdorur ose ai që kartelën e rrejshme do ta përdorë (5) Nëse veprën nga ky nen e kryen personi juridik, do të dënohet me dënim me si të vërtetë, do të dënohet me burg prej gjashtë muaj deri në pesë vjet dhe me para. dënim me para. (6) Sendet që janë bërë apo që janë shfrytëzuar për kryerjen e veprës penale do (2) Me dënimin nga paragrafi (1) i këtij neni do të dënohet edhe ai që merr të të konfiskohen. dhëna bankare nga kartelat e vërteta për pagesë dhe të dhëna për bartësit e atyre kartelave për pagesë, me qëllim t’i shfrytëzojë ato që të bëjë dhe të për- Neni 379-а dorë kartelë të rrejshme për pagesë ose të dhënat që i ka marrë në këtë mënyrë ia jep dikujt tjetër me qëllim të atillë. (1) Ai i cili me qëllim që t’i përdorë si të vërteta, në mënyrë të paautorizuar do të përpunojë, do të fusë, do të ndryshojë ose do të bëjë të papërdorshme të (3) Nëse kryerësi i veprës nga paragrafi (1) i këtij neni përfiton dobi më të madhe dhëna kompjuterike ose programe që janë caktuar ose që janë të përshtatshme pronësore, do të dënohet me burg prej një deri në tetë vjet. të shërbejnë si prova për fakte që kanë vlerë për raportet juridike ose ai që të dhënat ose programet e tilla do t’i përdorë si të vërteta, do të dënohet me dënim (4) Nëse vepra nga paragrafet (1), (2) dhe (3) të këtij neni është kryer nga anë- me para ose me burg deri në tre vjet. tari i ndonjë grupi, bande ose shoqate tjetër kriminele, kryerësi do të dënohet me burg së paku prej katër vjetësh. (2) Nëse vepra nga paragrafi 1 është kryer në lidhje me të dhëna kompjuterikе ose programe që përdoren në punën e organeve shtetërore, insttitucioneve pub- (5) Nëse veprën nga ky nen e kryen personi juridik, do të dënohet me dënim me like, ndërmarrjeve ose personave të tjerë juridikë dhe fizikë që kryejnë punë me para. interes publik ose në trafikun juridik me vendet e huaja ose nëse me përdorimin e tyre është shkaktuar dëm i konsiderueshëm, kryerësi do të dënohet me burg Neni 286 prej një deri në pesë vjet.

(1) Ai që, me qëllim që ta dëmtojë dikë tjetër ose të fitojë dobi të kundërligjshme (3) Ai që në mënyrë të paautorizuar përgatit, furnizon, shet, mban ose vë në pronësore, në mënyrë të paautorizuar do të dorëzojë fletëparaqitje për patentë dispozicion të të tjerëve pajisje të veçanta, mjete, programe kompjuterike ose të ose në fletëparaqitje nuk do ta shënojë ose rrejshëm do ta shënojë shpikësin dhëna kompjuterike që janë të dedikuara ose që janë të përshtatshme për kry- ose do ta vë në dispozicion të publikut thelbin e zbulimit, para se të shpallet në erjen e veprës nga paragrafi 1, do të dënohet me dënim me para ose me dënim mënyrë të paraparë me ligj, do të dënohet me dënim me të holla ose me burg me burg deri në tre vjet. deri në tre vjet. (4) Tentimi për t’i kryer veprat nga paragrafet 1 dhe 2 është i dënueshëm. (2) Me dënimin nga paragrafi (1) të këtij neni do të dënohet ai i cili me qëllim që ta dëmtojë dikë tjetër ose të fitojë dobi të kundërligjshme pronësore, në mënyrë (5) Pajisjet e veçanta, mjetet, programet kompjuterike ose të dhënat që janë të paautorizuar do të prodhojë, do të lëshojë në qarkullim, do të eksportojë, dedikuar për kryerjen e veprës do të konfiskohen. do të importojë, do të ofrojë në shitje, do ta depozitojë ose do ta shfrytëzojë ndonjë prodhim ose procedurë që është e mbrojtur me patentë ose në mënyrë

46 47  Neni 394-d Shtojca 2

(1) Ai që nëpërmjet sistemit kompjuterik në publik shpërndan material të shkru- ar racist dhe ksenofob, fotografi ose ndonjë prezantim tjetër të idesë ose teorisë që ndihmon, promovon ose nxit urrejtje, diskriminim ose dhunë, kundër cilit do Dispozitat procedurale të Konventës për krimin kompjuterik qoftë person apo grup, në bazë të racës, ngjyrës së lëkurës, prejardhjes nacio- nale ose etnike, si dhe bindjes fetare, do të dënohet me burg prej një deri në pesë vjet. Seksioni 2 – E drejta procedurale (2) Me dënimin nga paragrafi (1) i këtij neni do të dënohet edhe ai që do ta kryejë veprën nëpërmjet mjeteve tjera të informimit publik.

(3) Ai që veprën nga paragrafet (1) dhe (2) të këtij neni e kryen duke e keqpër- Titulli 1 – Dispozitat e përgjithshme dorur pozitën ose autorizimin ose nëse për shkak të atyre veprave kanë ndod- hur trazira dhe dhunë mbi njerëzit ose është bërë dëm i pronës në përmasa të Neni 14 – Sfera e zbatimit të dispozitave procedurale mëdha, do të dënohet me burg prej një deri në dhjetë vjet. (1) Çdo Palë do të miratojë legjislacion të tillë dhe masa të tjera të nevojshme që të vendosen kompetencat dhe procedurat e parapara në këtë seksion me qël- lim që të mundësohet ndërmarrja e veprimeve dhe procedurave të veçanta hetuese.

(2) Përveç në rastet kur në mënyrë eksplicite është paraparë procedurë tjetër, sikurse në rastet e parapara me dispozitën e nenit 21, çdo Palë do të vendosë kompetenca dhe procedura të parapara në paragrafin 1 të këtij neni, për:

а. veprat penale të parapara me nenet 2 deri në 11 të kësaj Konvente;

b. veprat të tjera penale të kryera me ndihmën e sistemit kompjuterik; dhe c. mbledhjen e provave në formë elektronike për një vepër penale;

(3)

а. Çdo Palë mund ta rezervojë të drejtën t’i zbatojë masat e parapara në nenin 20 vetëm për veprat ose kategoritë e veprave të të specifikuara në rezervë, me kusht që fusha e veprave të tilla ose i kategorive të veprave të tilla të mos jetë më i kufizuar se sa fusha e veprave ndaj të cilave do të zbatohen masat e parapara me nenin 21. Çdo Palë do ta shqyrtojë mundësinë për ta kufizuar rezervimin e saj që të mundësojë zbatim sa më të gjerë të masave të parapara në nenin 20.

b. Kur një Palë, për shkak të kufizimeve të parapara në legjislacionin e vendit, të cilat janë në fuqi në momentin e miratimit të kësaj Konvente, nuk ka mundësi t’i zbatojë masat 20 dhe 21 sa i përket komunikimeve të transmetuara bren- da sistemit kompjuterik të një dhënësi të shërbimeve, sistemi i të cilit:

48 49  i shërben dhe shfrytëzohet nga një grup i vogël shfrytëzuesish; dhe Titulli 2 – Ruajtja e përshpejtuar e të dhënave kompjuterike të memorizuara

ii nuk përdor rrjete publike të komunikimeve dhe nuk është i lidhur Neni 16 - Ruajtja e përshpejtuar e të dhënave kompjuterike të memori- me ndonjë sistem kompjuterik, qoftë publik ose privat, atëherë zuara kjo Palë mund ta rezervojë të drejtën të mos i zbatojë këto për komunikimet e tilla. Çdo Palë do ta shqyrtojë mundësinë për ta (1) Çdo Palë do të miratojë legjislacion të tillë dhe masa të tjera, që janë të kufizuar rezervimin e saj që të mundësojë zbatim sa më të gjerë nevojshme t’u mundësojë organeve të saj kompetente të urdhërojnë apo të masave të parapara në nenet 20 dhe 21. në mënyrë të ngjashme të sigurojnë ruajtje të menjëhershme të të dhënave specifike kompjuterike, duke i përfshirë të dhënat e trafikut që kanë qenë të memorizuara nëpërmjet një sistemi kompjuterik, e në veçanti atëherë kur ka bazë për të besuar se të dhënat kompjuterike janë të ekspozuara ndaj hum- Neni 15 – Kushtet dhe garancitë bjeve apo modifikimeve.

(1) Çdo Palë siguron që themelimi, implementimi dhe zbatimi i kompetencave i (2) Kur një Palë e zbaton paragrafin 1 të këtij neni nëpërmjet një urdhëri ndaj një procedurave të parapara në këtë seksion t’u nënshtrohen kushteve dhe ga- personi që t’i ruajë të dhënat kompjuterike specifike të memorizuara, të cilat rancive të parapara me legjislacionin e vendit, me të cilat sigurohet mbrojtje i posedon apo janë nën kontrollin e tij, Pala do të miratojë legjislacion të tillë përkatëse e të drejtave dhe lirive të njeriut, duke i përfshirë edhe të drejtat dhe masa të tjera që janë të nevojshme ta detyrojnë atë person që ta sigu- që rrjedhin nga obligimet që Pala i ka marrë përsipër me nënshkrimin e rojë dhe ta mirëmbajë integritetin e të dhënave kompjuterike për aq kohë sa Konventës së Këshillit të Evropës të vitit 1950 për Mbrojtjen e të Drejtave të jetë e nevojshme, por jo më shumë se nëntëdhjetë ditë, që t’u mundësojë të Njeriut dhe Lirive Themelore, Marrëveshjes Ndërkombëtare të Kombeve organeve kompetente ta kërkojnë hapjen e tyre. Pala mund të parashohë që të Bashkuara të vitit 1966 për të Drejtat Qytetare dhe Politike dhe instru- urdhëri i tillë të rinovohet herë pas here. menteve të tjera ndërkombëtare për mbrojtjen e të drejtave të njeriut, të cilat do ta përfshijnë parimin e proporcionalitetit. (3) Çdo Palë do të miratojë legjislacion të tillë dhe masa të tjera, që janë të nevo- jshme ta detyrojnë mbikëqyrësin apo personin tjetër që duhet t’i ruajë të dhënat kompjuterike, që procedurat e ndërmarra t’i mbajë në fshehtësi për aq kohë sa është paraparë me legjislacionin e vendit. (2) Këto kushte dhe garanci, në varësi nga natyra e procedurës ose e kom- petencës, ndër të tjera, e përfshijnë mbikëqyrjen gjyqësore ose ndonjë (4) Kompetencat dhe procedurat e parapara me këtë nen u nënshtrohen dispozi- mbikëqyrje tjetër të pavarur, bazat që e arsyetojnë zbatimin e tyre dhe ku- tave të neneve 14 dhe 15. fizimet e diapazonit dhe të kohëzgjatjes së kompetencave ose procedurave.

Neni 17 - Ruajtja e përshpejtuar dhe hapja e pjesshme e të dhënave të (3) Deri në masën që është në përputhje me interesin publik, e veçanërisht me trafikut interesin për zbatim të drejtë apo të shëndetshëm të drejtësisë, çdo Palë do ta marrë parasysh ndikimin e kompetencave dhe procedurave të parapara në (1) Çdo Palë do të miratojë, sa i përket të dhënave të trafikut që duhet të ruhen këtë seksion, mbi të drejtat, përgjegjësitë dhe interesat legjitime të Palëve sipas nenit 16, legjislacion të tillë dhe masa të tjera që janë të nevojshme: të treta. а. që të mundësohet ruajtja e përshpejtuar e të dhënave të trafikut, pavarë- sisht nëse një apo më tepër dhënës të shërbimeve kanë qenë të përfshirë në transmetimin e atij komunikimi; dhe

b. që të mundësohet hapja e përshpejtuar para organeve kompetente të Palës apo para personit të caktuar nga organi kompetent, të një sasie të mjaftueshme të të dhënave të trafikut, që Pala të mund ta identifikojë dhë- nësin e shërbimit dhe shtegun, nëpërmjet të cilit është transmetuar komu- nikimi.

50 51 (2) Kompetencat dhe procedurat e parapara me këtë nen u nënshtrohen dispozi- Titulli 4 - Kërkimi dhe konfiskimi i të dhënave kompjuterike të memorizuara tave të neneve 14 dhe 15.

Titulli 3 – Urdhëri për prodhim Neni 19 - Kërkimi dhe konfiskimi i të dhënave kompjuterike të memori- zuara

Neni 18 – Urdhëri për prodhim (1) Çdo Palë do të miratojë legjislacion të tillë dhe masa të tjera, që janë të nevo- jshme për t’u dhënë autorizim organeve kompetente të kërkojnë apo, në (1) Çdo Palë do të miratojë një legjislacion të tillë dhe masa të tjera që janë të mënyrë të ngjashme, të hyjnë: nevojshme që organet kompetente të saj të jenë të autorizuara t’i japin urd- hër: a. në një sistem kompjuterik apo në një pjesë të tij, si dhe në të dhënat kompjuterike të memorizuara aty; dhe а. personit që gjendet në territorin e saj që të dorëzojë të dhëna kompjuterike të specifikuara që i posedon apo janë nën kontrollin e tij, e të cilat janë mem- b. në një mjet memorizimi të të dhënave kompjuterike, ku mund të memo- orizuar në një sistem kompjuterik apo në një mjet që shërben për memoriz- rizohen të dhënat kompjuterike, dhe i cili gjendet në territorin e saj. imin e të dhënave kompjuterike; dhe (2) Çdo Palë do të miratojë legjislacion të tillë dhe masa të tjera, që janë të nevo- b. dhënësit të shërbimeve, i cili i ofron shërbimet e tij në territorin e Palës, që jshme të sigurojnë që kur organet kompetente të saj kërkojnë apo në mënyrë të dorëzojë informacion për parapaguesit, në lidhje me shërbimet që i pose- të ngjashme hyjnë në një sistem kompjuterik specifik apo në një pjesë të tij don apo janë nën kontrollin e këtij dhënësi të shërbimeve. sipas paragrafit 1.a. dhe kur kanë bazë për të besuar se të dhënat e kërkuara janë memorizuar në ndonjë sistem tjetër kompjuterik apo në një pjesë së (2) Kompetencat dhe procedurat e parapara me këtë nen u nënshtrohen dispozi- tij, që gjendet në territorin e saj, të mund të hyjnë në të dhënat e tilla në tave të neneve 14 dhe 15. mënyrë të ligjshme nëpërmjet sistemit fillestar kompjuterik dhe të mund mënyrë të përshpejtuar ta zgjerojnë kërkimin ose ndërmarrjen e veprimeve (3) Për qëllimet e këtij neni, shprehja “informacion për parapaguesin” nënkup- të ngjashme për të hyrë në sistemin tjetër. ton çfarëdo informacion të futur në formën e të dhënave kompjuterike apo çfarëdo forme tjetër, që mbahet nga dhënësi i shërbimit, e që ka të bëjë me (3) Çdo Palë do të miratojë legjislacion të tillë dhe masa të tjera që janë të nevo- parapaguesit e shërbimeve të tij, të ndryshme nga të dhënat e trafikut ose të jshme për t’u dhënë autorizim organeve kompetente të saj që t’i konfiskojnë përmbajtjes, nëpërmjet të cilave mund të përcaktohet: ose në ndonjë mënyrë të ngjashme t’i sigurojnë të dhënat kompjuterike në të cilat kanë hyrë në përputhje me paragrafet 1 dhe 2. Këto masa do ta përf- а. lloji i shërbimit të komunikimit që përdoret, kushtet teknike dhe periudha shijnë kompetencën: në të cilën jepet shërbimi; a. për të konfiskuar ose në ndonjë mënyrë të ngjashme për të siguruar një b. identiteti i parapaguesit, adresa e tij postale apo gjeografike, numri i tij i sistem kompjuterik apo një pjesë të tij ose një mjet për memorizimin e të telefonit apo ndonjë numër tjetër për qasje, si dhe informacioni për faturat dhënave kompjuterike; dhe pagesën, të cilat janë në dispozicion në bazë të marrëveshjes apo aran- zhmanit për dhënien e shërbimit; b. për të bërë ose për të mbajtur një kopje të këtyre të dhënave kompjuterike;

c. çdo informacion tjetër që mund të merret në vendin ku janë instaluar pa- c. për ta mirëmbajtur integritetin e të dhënave relevante të memorizuara jisjet e komunikimit, e që është në dispozicion në bazë të marrëveshjes apo kompjuterike; dhe aranzhmanit për dhënien e shërbimit. d. për t’i bërë të paqasashme apo për t’i hequr këto të dhëna kompjuterike nga sistemi kompjuterik në të cilin ka qasje.

52 53 (4) Çdo Palë do të miratojë legjislacion të tillë dhe masa të tjera, që janë të nevo- (4) Kompetencat dhe procedurat e parapara me këtë nen u nënshtrohen dispozi- jshme për t’u dhënë autorizim organeve kompetente që ta urdhërojnë çdo tave të neneve 14 dhe 15. person i cili ka njohuri për mënyrën e funksionimit të sistemit kompjuterik apo masat që duhet të ndërmerren për mbrojtjen e të dhënave kompjuterike Neni 21 - Interceptimi i të dhënave të përmbajtjes në të, që të japin, në masë të arsyeshme ose të nevojshme, informata që të mund të ndërmerren masat e parapara në paragrafet 1 dhe 2. (1) Çdo Palë do të miratojë legjislacion të tillë dhe masa të tjera, që janë të nevo- jshme në lidhje me një fushë veprash serioze, që duhet të parashihen me (5) Kompetencat dhe procedurat e parapara me këtë nen u nënshtrohen dispozi- ligjin e vendit, me të cilat organeve kompetente do t’u jepet autorizim që: tave të neneve 14 dhe 15. a. të mbledhin dhe të regjistrojnë me ndihmën e mjeteve teknike në territorin e asaj Pale; dhe

Titulli 5 - Mbledhja e të dhënave kompjuterike në kohën reale b. të detyrojnë një dhënës të shërbimeve, brenda mundësive të tij ekzistuese teknike:

Neni 20 - Mbledhja e të dhënave kompjuterike në kohën reale i që të mbledhë apo të regjistrojë me ndihmën e mjeteve teknike në territorin e asaj Pale; ose (1) Çdo Palë do të miratojë legjislacion të tillë dhe masa të tjera, që janë të nevo- jshme që organet kompetente të saj të kenë kompetencë: ii që të bashkëpunojë me ose t’u ndihmojë organeve kompetente në mbledhjen ose regjistrimin: a. të mbledhin ose të regjistrojnë me ndihmën e mjeteve teknike në territorin e saj; dhe e të dhënave të përmbajtjes që janë të lidhura me komunikimet e specifi- kuara, në kohë reale, që transmetohen nëpërmjet një sistemi kompjuterik b. të detyrojnë një dhënës të shërbimeve, brenda mundësive të tij ekzistuese në territorin e saj. teknike: (2) Kur një Palë, për shkak të parimeve të përcaktuara në sistemin ligjor të vendit, i që të mbledhë apo të regjistrojë me ndihmën e mjeteve teknike nuk mund t’i miratojë masat e parapara në paragrafin 1.a., në vend të kësaj, në territorin e asaj Pale; ose ajo mund të miratojë legjislacion dhe masa të tjera që janë të nevojshme që të sigurohet mbledhja apo regjistrimi “në kohë reale-në kohën e ndodhjes” i ii që të bashkëpunojë me ose t’u ndihmojë organeve kompetente në të dhënave të përmbajtjes, që janë të lidhura me komunikimet e specifikuara mbledhjen ose regjistrimin: që transmetohen në territorin e saj, me ndihmën e mjeteve teknike.

e të dhënave të trafikut në kohë reale (në kohën e ndodhjes), që janë të (3) Çdo Palë do të miratojë legjislacion të tillë dhe masa të tjera që janë të nevo- lidhura me komunikimet e specifikuara të cilat transmetohen në territorin jshme që ta detyrojnë një dhënës të shërbimeve ta mbajë konfidencial faktin e saj me ndihmën e një sistemi kompjuterik. e zbatimit të kompetencave të parapara me këtë nen, si dhe t’i mbajë si kon- fidenciale informacionet e fituara në atë mënyrë. (2) Kur një Palë, për shkak të parimeve të përcaktuara në sistemin ligjor të vendit, nuk mund t’i miratojë masat e parapara në paragrafin 1.a., në vend të kësaj, (4) Kompetencat dhe procedurat e parapara me këtë nen u nënshtrohen dispozi- ajo mund të miratojë legjislacion dhe masa të tjera që janë të nevojshme që tave të neneve 14 dhe 15. të sigurohet mbledhja apo regjistrimi “në kohë reale-në kohën e ndodhjes” i të dhënave të trafikut, që janë të lidhura me komunikimet e specifikuara që transmetohen në territorin e saj, me ndihmën e mjeteve teknike.

(3) Çdo Palë do të miratojë legjislacion të tillë dhe masa të tjera që janë të nevo- jshme që ta detyrojnë një dhënës të shërbimeve ta mbajë konfidencial faktin e zbatimit të kompetencave të parapara me këtë nen, si dhe t’i mbajë si kon- fidenciale informacionet e fituara në atë mënyrë.

54 55 Seksioni 3 – Juridiksioni

Neni 22 – Juridiksioni

(1) Secila Palë do të miratojë masa të tilla legjislative dhe të tjera, që janë të nevojshme për ta caktuar juridiksionin për veprat që janë paraparë me nenet 2 deri në 11 të kësaj Konvente, në rastet kur një vepër e tillë është kryer:

а. në territorin e saj;

b. në një anije që mban flamurin e asaj Pale; ose

c. në një aeroplan të regjistruar sipas ligjit të asaj Pale; ose

d. nga një shtetas i saj, nëse vepra penale është e dënueshme sipas ligjit penal ku ajo është kryer, ose nëse vepra është kryer jashtë territorit që bie nën juridiksionin e cilësdo Palë.

(2) Çdo Palë mund ta rezervojë të drejtën që të mos i zbatojë ose t’i zbatojë rregullat për juridiksion të parapara në paragrafet 1.b deri në 1.d. të këtij neni ose të ndonjë pjese të tyre, vetëm në raste të caktuara ose në kushte të caktuara.

(3) Secila Palë do të miratojë masa të tilla legjislacioni që janë të nevojshme për të caktuar juridiksionin mbi veprat e parapara në nenin 24, paragrafi 1 të kësaj Konvente, në rastet kur kryerësi i supozuar i veprës penale gjendet në ter- ritorin e saj dhe ajo Palë nuk planifikon ta ekstradojë atë tek një Palë tjetër, vetëm për shkak të shtetësisë së tij, pas kërkesës së bërë për ekstradim.

(4) Kjo Konventë nuk e përjashton asnjë juridiksion penal të Palës, që ushtrohet në pajtim me ligjin e vendit.

(5) Nëse dy apo më shumë Palë thonë se kanë juridiksion mbi një vepër penale që është paraparë me këtë Konventë, kur për këtë ka mundësi, Palët e interesu- ara do të konsultohen për ta përcaktuar juridiksionin më të përshtatshëm për ta bërë ndjekjen e asaj vepre.

56

ПРИРАЧНИК ЗА КОМПЈУТЕРСКИ КРИМИНАЛ

Јануари 2014

1 Автори: СОДРЖИНА СОДРЖИНА Марко Зврлевски, Јавен обвинител на Република Македонија

Спасенка Андонова, Јавен обвинител во Основното јавно обвинителство за гонење на организиран криминал и корупција ВОВЕД........................................................................................................... 5 Владимир Милошески, Јавен обвинител во Основното јавно обвинителство за гонење на организиран криминал и корупција 1. ИСТОРИСКИ РАЗВИТОК НА ЗАКОНОДАВСТВТО........................................... 7

Уредник: 2. МЕЃУНАРОДНА ПРАВНА РАМКА И СОРАБОТКА...................................... 13

Ана Новакова Жикова, Национален офицер за владеење на правото, Мисија на 3. НАЈЧЕСТО УПОТРЕБУВАНИ ТЕРМИНИ ВО ОБЛАСТА ОБСЕ во Скопје НА КОМПЈУТЕРСКИОТ КРИМИНАЛ........................................................................... 14 Игор Ристески, Програмски асистент, Мисија на ОБСЕ во Скопје 4. МЕМОРИЈА И СКЛАДИРАЊЕ НА ПОДАТОЦИ ......................................... 21 Тираж: 800 примероци 4.1. Мерни единици за податоци . ..................................................... 21 Печати: Скенпоинт, Скопје 4.2. Складирање на податоците . ...................................................... 22

CIP - Каталогизација во публикација 5. МРЕЖА ................................................................................................. 23 Национална и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“, Скопје 5.1 Поим за мрежа ............................................................................ 23 343.533.9:009.7(035) 5.2 Други мрежни поими ................................................................... 24 ЗВРЛЕВСКИ, Марко 5.3. Каналски комутиран наспроти пакетски комутиран сообраќај..... 25 Прирачник за компјутерски криминал / Марко Зврлевски, Спасенка Андонова, Владимир Милошески. - Скопје : OSCE, 2014. - 48 стр. : 5.4. Интернет протокол (Internet Protocol - IP)................................ 25 илустр. ; 21 см 5.5. Поврзување на Интернет.............................................................. 26 Фусноти кон текстот ISBN 978-608-4630-71-5 6. СЕРВЕРИ ............................................................................................... 29 1. ‚Рбет. ств. насл. 2. Андонова, Спасенка [автор] 3. Милошески, Владимир [автор] 7. ВИДОВИ КОМУНИКАЦИЈА МЕЃУ КОРИСНИЦИТЕ . ................................ 31 а) Компјутерски криминалитет - Софтверски измами - Прирачници COBISS.MK-ID 95899146 8. ВИДОВИ ИНТЕРНЕТ ИЗМАМИ . .............................................................. 34

9. ШТЕТНИ СОФТВЕРИ............................................................................... 35

10. Завршни согледувања на авторите ......................................... 39

ПРИЛОГ 1: Одредби од Кривичниот законик кои се однесуваат на компјутерски криминал.................................................. 40 Поддржано од: ПРИЛОГ 2: Процесни одредби од Конвенцијата за компјутерски криминал.............................................................................. 48

Содржината на оваа публикација не мора да значи дека секогаш ги одразува погледите и ставовите на Мисијата на ОБСЕ во Скопје

2 3  ВОВЕД

Обвинителството има значајна улога во истражување, откривање и изведување на поедници или групи кои сториле кривични дела пред лицето на правдата. Во услови на рапиден пораст на противправни дејствија, особено оние кои во себе имаат компјутерски (cyber) елемент, се понеопходна е потребата од соодветна едукација за да може да се сфати вистинската природа на овој вид криминал.

Во време на сè поголема употреба на компјутерите и електронските апарати во секојдневното живеење, јуриспруденцијата, на глобално ниво, сè повеќе почнува да става акцент на овој феномен.

Фокусот на овој Прирачник е насочен кон повеќе аспекти, а пред сè на феноменологијата на елекронската комуникација и замената на конвенционалниот систем на проследување на податоците со нов, кој на побрз и поефикасен начин овозможува трансфер на голема количина на податоци на големо растојание. Сето ова, неспорно, го подобрува квалитетот на живеење, но од друга страна преставува поле на кое на многу поедноставен начин може да се извршуваат илегални дејствија. Токму овој втор сегмент побудува голем интерес во јавноста која се занимава со кривично правната материја. Имено, сега се отвараат нови прашања уште во најраните фази на кривичното постапување и прибирањето на доказите. Сторителите на овој вид на криминал воопшто не се лимитирани со државни граници, а со тоа и надлежноста на секоја од државите се става под знак прашање во момент на прибирање на податоците. Сето ова претставува многу потежок предизвик за јавните обвинители во текот на постапувањето. Комплексноста на овој вид на криминал, особено постојаното еволуирање на начините и формите на извршување на противправните дејствија, бара постојана агилност и подготвеност на обвинителите во секојдневното практично постапување.

Овој Прирачник нема интенција да даде инструкции за постапување чекор по чекор, туку идејата е да се понуди една корисна алатка - водич кој ќе содржи поими кои ќе ја олеснат идентификацијата на средствата со кои се извршува овој вид на криминал, видот на докази кои треба да се обезбедат како и правилниот начин на нивно обезбедување, со што ќе се олесни процесот на докажување.

Традиционалните докази имаат физички облик, на пример: разни документи, фотографии, предмети и други траги кои физички се видливи и лесно може да се лоцираат и приберат како доказ. Електронските докази пак, иако немаат ваква видлива форма, по својата доказна сила не се поразлични од оние кои се сметаат за традиционални. Тие многу често се наоѓаат на места на кои само посебно обучени лица можат да ги детектираат и обезбедат и на тој начин да добијат релевантна вредност пред правосудните органи. Една од спецификите на дигиталните податоци е можноста истите да се обезбедат

4 5 во неограничен број и притоа секој примерок всушност е оригинал. Секоја 1. ИСТОРИСКИ РАЗВИТОК НА ЗАКОНОДАВСТВТО електронска направа има свои специфични карактеристики што ја наметнува потребата да се примени и специфична процедура со цел да се обезбеди влез во меморијата каде се чуваат електронските докази, а притоа истите да останат неконтаминирани. Потребата за воедначување и систематизирање на глобално ниво на материјалните и процесните норми од областа на компјутерсиот криминал Меѓуинституционалната соработка претставува значаен сегмет на кој и електронските докази, свој одраз најде во Конвенцијата за компјутерски треба да се посвети посебно внимание, пред сè заради поедноставување и криминал1 на Советот на Европа (во понатамошниот текст: Конвенцијата). операционализирање на потребите на јавниот обвинител за прибирање на Иако претходно постоеја обиди за дефинирање на материјалните норми релевантни докази и можноста истите во најкраток рок да му бидат доставени. кои ја регулираат меѓународно правната соработка, сепак Конвенцијата по својата сеопфатност, флексибилност и можност за лесно инкорпорирање во Оттука произлезе и основниот мотив за изготвување на еден ваков Прирачник националните законодавства, иако првично наменета за државите во Европа, во кој ќе бидат внесени основните параметри кои треба да се имаат предвид стана препознатлив механизам за лесна комуникација меѓу државите од при одлучување во кривично-правни предмети во кои се обработуваат целиот свет. кривични дела од областа на компјутерскиот криминал, но и за сите останати кривични дела каде што е потребно да се прибават докази кои оригинерно На Конвенцијата за компјутерски криминал подоцна се надоврзуваат и или дериватно се во електронска форма. Конвенцијата за заштита на личните права при автоматизиран процес на обработка на личните податоци2 со амандманите и Дополнителниот Протокол за авторизиран проток на лични подотоци надвор од државата3, Дополнителен Протокол на Конвенцијата за компјутерски криминал за заштита од расизам и ксенофобија4, Конвенција за заштита на децата од сексуална експлоатација и сексуално злоставување5 и Директивите на ЕУ.

Советот на Европа ја усвои Конвенцијата за компјутерски криминал во Будимпешта на 23.11.2001 година. Вкупно 58 држави се потписнички на Конвенцијата, од кои 28 со ратификација. Конвенцијата беше потпишана од страна на нашата држава на 23.11.2001 година, ратификувана на 15.09.2004 година, а влезе во сила на 01.01.2005 година.

Конвенцијата содржи материјални, процесни и норми за меѓународна соработка. Одредбите од областа на материјалното право се однесуваат на: недозволен пристап, недозволено пресретнување, упад во податоци, упад во систем, злоупотреба на уред, фалсификување поврзано со компјутер, измама поврзана со компјутер, дела поврзани со детска порнографија, дела поврзани со повреда на авторски и други сродни права.

Вака дефинирани одредби се внесени и во македонското материјално законодавство и тоа во делот на општите одредби каде што се дефинирани основните поими за овој вид на криминал, како и специфични конкретни кривични дела. Домашната правна рамка која ја регулира областа на компјутерскиот криминал ги вклучува:

1 Види: http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/185.htm 2 Види: http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/108.htm 3 Види: http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/QueVoulezVous. asp?CL=ENG&CM=8&NT=181 4 Види: http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/189.htm 5 Види: http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/QueVoulezVous.asp?CL=ENG&NT=201

6 7  • Кривичниот Законик (КЗ)6  Материјално право

• Законот за кривичната постапка (ЗКП)7  Кривичен Законик14

• Законот за електронските комуникации8 Материјалните одредби за кривичните дела од областа на компјутерскиот криминал се содржани во КЗ и се однесуваат на: • Законот за следење на комуникациите9 • член 144 – Загрозување на сигурноста • Законот за електронска трговија 10 • член 147 - Повреда на тајноста на писмата или други пратки • Законот за електронско управување 11

• член 149 – Злоупотреба на лични податоци • Законот за парнична постапка12 • член 149-а – Спречување на пристап кон јавен • Законот за податоците во електронски облик и електронски информатички систем потпис13 • член 157 – Повреда на авторско право и сродни права • Декларација за побезбеден интернет • член 157-а - Повреда на правото на дистрибутерот на Во светски рамки постојат повеќе принципи на инкорпорирање на овие норми технички посебно заштитен сателитски сигнал во домашните законодавства, на пример во Романија и Тахити нормирањето на оваа проблематика е направено со посебен закон во кој се содржани • член 157-б – Пиратерија на аудиовизуелно дело и материјално правни и процесно правни одредби, целосно издвоени од конвенционалните казнени закони. • член 157-в – Пиратерија на фонограм

Домашното законодавство го задржува континенталниот пристап и нормите • член 193 – Покажување на порнографски материјал на дете кои ја регулираат оваа материја се внесени во постојните закони, притоа водејќи сметка за заштитата на основните човекови права во врска со правото • член 193-а - Производство и диструбуција на детска на слободно изразување и слобода на мислата и правото на приватност. порнографија

И покрај тоа што компјутерскиот криминал претставува материја која • член 193-б - Намамување на обљуба или друго полово постојано се менува и има новитети кои неможе едноставно да се дефинираат дејствие на малолетник кој не наполнил 14 години (нови технологии во мобилната телефонија, примена на посебни истражни мерки итн), а особено кога станува збор за транснационална комуникација, • член 251 - Оштетување или неовластено навлегување сепак Конвенцијата во целост е инкорприрана во нашето законодавство. На во компјутерски систем овој начин се овозможува полесна меѓународна соработка, како и можност за лесно прилагодување на соодветните одредби на новите облици на овој вид • член 251-а - Правење и внесување на компјутерски вируси на криминал. • член 251-б - Компјутерска измама 6 Службен весник на РМ бр.37/1996, 80/1999, 4/2002, 43/2003, 19/2004, 81/2005, 50/2006, 60/2006, 73/2006, 87/2007, 7/2008, 139/2008, 114/2009, 51/2011, 51/2011, 135/2011, • член 271 – Правење, набавување или отуѓување 185/2011, 142/2012, 143/2012, 166/2012, 55/2013, 82/2013 7 Службен весник на РМ бр.150/2010, 100/2012 средства за фалсификување 8 Службен весник на РМ бр.13/2005, 14/2007, 55/2007, 98/2008, 83/2010, 13/2012, 59/2012, 123/2012, 23/2013. • член 274-б - Изработка и употреба на лажна платежна 9 Службен весник на РМ бр.121/2006, 110/2008, 4/2009, 116/2012 10 Службен весник на РМ бр.133/2007, 17/2011 картичка 11 Службен весник на РМ бр.105/2009, 47/2011 12 Службен весник на РМ бр. 79/2005, 110/2008, 83/2009, 116/2010 Интегралниот текст на одредбите од Кривичниот Законик кои се однесуваат на 14 13 Службен весник на РМ бр.34/2001, 98/2008 компјутерски криминал е даден како посебен Прилог 1 на овој Прирачник (види стр.34)

8 9  • член 279-а - Компјутерски фалсификат  Процесно право

• член 286 - Повреда на правото од пријавен или  Закон за кривичната постапка заштитен пронајдок и топографија на интегрални кола Процесниот аспект на прашањата поврзани со компјутерски криминал се • член 394-г - Ширење на расистички и ксенофобичен однесува на мерките и дејствијата кои се применуваат специфично за овој материјал по пат на компјутерски систем вид на криминал, како и на мерките и дејствијата кои се применуваат при конвенционалниот криминал. Па така, овде би ги споменале одредбите од • член 122 - Дефинирање на основни сегменти на ЗКП за пребарување на компјутерски ситем и компјутерски податоци (член компјутерскиот криминал: 184) и привремено одземање на компјутерски податоци (член 198), како и одредбите од Глава XVII – Мерки за пронаоѓање и обезбедување на лица точка 15 платежни картички - Под платежни картички се и предмети, понатаму цел и видови на посебни истражни мерки (член 252) подразбира секаков вид на средства за плаќање издадени особено посебните мерки таен увид и пребарување во компјутерски систем и од страна на банкарски или други финансиски институции увид во остварени телефонски и други електронски комуникации итн. кои содржат електронски податоци за лица и електронски генерирани броеви со кои се овозможува вршење на каков било Компјутерскиот криминал, како и конвенционалниот криминал, претпоставува вид на финансиска трансакција; прибирање на докази кои и покрај нивното физичко присуство бараат и прибирање на податоци кои не се видливи15 и се во форма која што точка 24 детска порнографија - Под детска порнографија се претпоставува претходно нивно детектирање и фиксирање преку физичкиот подразбира порнографски материјал кој визуелно прикажува облик (компјутер, работна станица, телефон и сл.) па потоа превземање на очигледни полови дејствија со малолетник или повозрасно лице дополнителни процесни дејствија кои претпоставуваат индиректен контакт со кое изгледа како малолетник, или го прикажуваат малолетникот докази во електронска форма и места каде што истите се складиирани. или повозрасното лице кое изгледа како малолетник во очигледна сексуална положба, или реални слики кои При прибирањето на доказите од особено значење е: прикажуваат очигледни полови дејствија со малолетник или го прикажуваат малолетникот или повозрасното лице кое изгледа • Потврда за привремено одземање на предмети како малолетник во очигледна сексуална положба; • Кои предмети може да се одземат точка 26 компјутерски систем - Под компјутерски ситем подразбираме било каков уред или група на меѓусебно поврзани • Начини на привремено одземање на предметите уреди од кои еден или повеќе од нив, врши автоматска обработка на податоци според одредена програма; • Услови и принципи на зачувување на веродостојноста на одземените предмети точка 27 компјутерски податоци - Под компјутрески податци Во ексклузивни случаи прибирањето на доказите се врши далечински со се подразбираат презентирање на факти, информации или примена на одредбите од член 32б од Конвенцијата за компјутерски криминал. концепти во облик погоден за обработување преку компјутерски систем, вклучувајќи и програма подобна компјутерскиот систем Во ситуации кога е потребно да се направи увид во компјутери кои во да го стави во функција моментот работат, од исклучителна важност е да нема прекин во електричното напојување бидејќи RAM-от ги чува податоците се додека има напојување, во Покрај КЗ, материјалното право кое ги регулира различните казниви аспекти спротивно истите може да се изгубат. на компјутерскиот криминал исто така се сретнува и во други закони кои најчесто содржат посебна глава која се однесува на прекршочни одредби. Такви посебни закони (lex specialis) кои регулираат специфични прашања од 15 CASX – податоци што се наоѓаат во активната меморија на компјутерот областа на електронските комуникации, се наведени погоре.

10 11  • Конвенција за компјутерски криминал – процесни норми16 2. МЕЃУНАРОДНА ПРАВНА РАМКА И СОРАБОТКА Како што беше наведено погоре, покрај материјалните норми, Конвенцијата за компјутерски криминал содрзи низа процесни норми: Mutual Legal Assistance (MLA, меѓусебна правна помош) – претставува • Член 14 – Опфат на процесните одредби единствен основ за прибавување докази кои се наоѓаат во друга држава кои можат да имаат соодветна доказна сила пред надлежниот суд. • Член 15 – Услови и гаранции Second additional protocol of the European Convention Mutual • Член 16 - Експедитивно зачувување на складирани Assistance in Criminal Matters (од 08.11.2001 година) - овозможува компјутерски податоци брза и директна комуникациja меѓу овластените државни органи при добивање на спонтани информации поврзани за одреден кривично правен • Член 17 - Експедитивно зачувување и делумно настан и со тоа примарните докази се добиваат директно без примена на откривање на преносни податоци MLA. На ваков начин, се постигнува поголема ефикасност на кривична постапка, особено во случаи кога се знае дека електронските докази може • Член 18 - Наредба за производство многу лесно и брзо да се изгубат, изменат или на кој било начин да се контаминираат. • Член 19 - Претрес и запленување на складирани компјутерски податоци Point 24/7 (Точка 24/7) - согласно член 35, Конвенцијата за компјутерски криминал поставува нов инструмент кој мошне ефикасно ја регулира • Член 20 - Собирање на преносни податоци во реално време меѓународната правна помош на институционално ниво. Ова дава можност да се приберат односно замрзнат податоците во период кој ни овозможува • Член 21 - Пресретнување на содржински податоци ефикасно предистражно решавање на основните постановки за следење на движењето на податоците во различни Internet Service Providers (ISP, • Член 22 - Јурисдикција интернет провајдери) во различни земји, но и податоци кои се наоѓаат во државни органи, институции, правни субјекти и физички лица, а без притоа да се користат конвенционалните методи и користење на државните органи (Министерството за правда и Министерството за надворешни работи) кои би можеле да ја забават постапката на лоцирање и замрзнување на податоците.

Точка 24/7 не значи и замена на конвенционалните начини на меѓусебна правна помош. Ваквиот институт е само подршка за отпочнување на меѓусебната правна помош, при што нема да се губи драгоцено време за зачувување на бараните податоци кои, кога станува збор за електронски докази, се подложни на брзо менување или уништување. Ова значи дека протокот на време е есенцијален за прибавување и докажување на оригиналноста на доказот како и можноста надлежниот државен орган навремено да го има соодветниот доказ како би можело да се води кривичната постапка.

Интегралниот текст на процесните одредби од Конвенцијата за комјутерски криминал е 16

даден како посебен Прилог 2 на овој Прирачник (види стр.42)

12 13 3. НАЈЧЕСТО УПОТРЕБУВАНИ ТЕРМИНИ ВО ОБЛАСТА НА CMOS (Complementary Metal Oxide Semiconductoр18, дополнителен метално КОМПЈУТЕРСКИОТ КРИМИНАЛ оксиден полупроводник) - претставува хардверот на компјутерот кој изведува фукнции на ниско ниво и основни компјутерски рутини при стартување на истиот. CMOS-от и BIOS-от честопати се користат наизменично. На BIOS-от можеме да гледаме како на софтвер, а на CMOS-от како на хардвер кој го Матична плоча - Исто така, позната како главна плоча или системска употребува. плоча на компјутерот. Матичната плоча е централната шема на компјутерот. Сите останати делови и периферни уреди се вклучуваат во неа. Работата на матичната плоча е да ги поврзе информациите помеѓу сите останати уреди. Во матичната плоча се наоѓа BIOS (basic input/output system17) – основниот систем за влез/излез кој го управува компјутерот кога првично ќе се вклучи. На матичната плоча директно се приклучуваат другите составни делови, како на пример: меморијата, централната единица за обработка на податоци, графичката картичка, звучната картичка, хард дискот, диск уредот, видео картичка, заедно со различни порти и периферии.

Слика 2 – Место каде се наоѓа CMOS-от

BIOS (Basic Input/Output System, основен систем за влез/излез) - претставува меѓу-уред кој му дозволува на корисникот да прави елементарни (low-level) функции во матичната плоча, CPU, меморијата и другите уреди. Првичните BIOS лежишта најчесто се поставени правилно. Една од најчестите промени кои му се прават на BIOS-от во форензичен капацитет е кога се менува редот по кој комјутерот ги пребарува уредите на кои може да биде сместен оперативниот систем (на пример: еден компјутер може да се стартува од USB уред, CD ROM или хард диск и редоследот на проверка на овие уреди може да се промени).

Напојување на компјутерот - Единицата за напојување со електрична енергија или т.н. Power Supply Unit (PSU) во компјутерот ја регулира и ја пренесува енергијата кон составните делови во кутијата. Стандардното електрично напојување ја претвора дојдовната енергија од 110V или 220 наизменична струја во еднонасочна струја, која сега е погодна да ги напојува компјутерските составни делови. Слика 1 – матична плоча

17 Кратенката најчесто се изговара"bye-oss". 18 Кратенката најчесто се изговара"see-moss".

14 15  Random Access Memory (RAM, меморија со произволен пристап) – Компјутерската меморија претставува форма на електронско складирање на податоци, иако најчесто се опишува како привремена форма за складирање податоци кои ги користат активните програми со цел побрзо да се пристапи до нив. Процесорот бара податоци од RAM-от, тие се обработуваат и обработени се впишуваат во RAM-от. Ова се случува милиони пати во секунда.19

Слика 5 - RAM Слика 3 – Напојување на компјутерот Universal Serial Bus (USB) - USB конектори можат да се најдат на повеќето Central Processing Unit (CPU, централна обработувачка единица/процесор) современи компјутери и овозможуваат едноставно додавање голем број уреди - е хардвер во рамките на компјутерот кој ги извршува инструкциите на на компјутерот како што се глушецот, печатачи, надворешни складишта на компјутерските програми за вршење основни аритметички, логички и влезно/ податоци и мобилни телефони. Во моментот ова е најчестиот метод за поврзување излезни операции на компјутерскиот систем. Луѓето најчесто ја мешаат со надворешни уреди кон компјутерот. Во праксата постои можност за поврзување кутијата или шасијата на компјутерот. Меѓутоа процесорот претставува повеќе од 127 уреди со еден компјутер преку користење УСБ. Леснотијата со внатрешна компонента и не може да се види надвор од системот. Без разлика која можат да се користат USB уредите, значи дека тие се истакнуваат како за каков тип компјутер се работи, процесорот работи со изведување серии најчесто употребувани во многу дигитални форензични истраги/ вештачења20. складирани инструкции кои се познати како програма.

Слика 6 - USB конектор

Слика 4 – CPU/процесор 19 при спроведувањата на законот повообичаени се обидите да се фатат податоците во РАМ-от пред да се прекине електричното напојување додека копјутерот пребарува. 20 Во рамките на МВР постои Сектор за компјутерски криминал и компјутерска форензика

16 17 Hard disk drive (HDD, хард диск) - Претставува електромеханички уред кој Solid-state drive (SSD) - претставува уред за складирање податоци кој содржи вртечки дискови и движечки глави за впишување/читање податоци. користи полупроводничка меморија, т.е. микрочипови кои содржат мобилни Дисковите имаат плочи во кои се запишани информациите и податоците делови. Овој уред ги складира постојаните податоци со цел обезбедување лесно можат да бидат избришани или повторно запишани при што се зачувува пристап до нив на истиот начин како во случај на традиционалниот хард диск. структурата на дискот што ги прави одржливи на подолг временски период. Понекогаш се нарекува и solid-state disk или електронски диск. Во споредба Податоците се складираат на површината на плочата во т.н. сектори и патеки. со електромеханичките дискови, SSD се помалку чуствителни на физички Патеките се концентрични кругови, а секторите се сегменти на патеката. удари, тивки се, со пократко време на пристап и поголема тајност, но имаат Податоците се складираат во хард дискот во вид на датотеки кои едноставно повисока цена. SSD-ите употребуваат исти уреди за поврзување како и претставуваат „битови“21. Програмите претставуваат датотеки и процесорот хард дисковите, па според тоа лесно се заменуваат во повеќето апликации. ги третира како такви за да може да ги искористи. Повеќето компјутери Бидејќи во SSD уредите податоците се складираат на сосема поинаков начин, имаат барем еден хард диск, а има и многу компјутери со повеќе од еден. За тие носат нови предизвици кон дигиталните вештачења. поголемите компјутери, како што се main frame22 (мејн фрејм) компјутерите, нормално е да имаат повеќе хард дискови. Денес, вообичаено е и други уреди освен компјутерот како што се CCTV (затворените ТВ системи) и музичките уреди, да имаат хард дискови за да можат да сочуваат поголема количина податоци.

Слика 8 – SSD уред

CD/DVD/BD23 дискови - Овие дискови можат да содржат различна количина податоци и обично се користат за складирање музика, видео или компјутерски датотеки за употреба на различни уреди. На пример, DVD има исти димензии како и CD, а може да содржи седум пати повеќе податоци од истиот. BD е оптички диск за складирање податоци со капацитет кој е и до десет пати поголем од оној на DVD. Со други зборови, овие дискови можат да складираат повеќе податоци отколку што беше возможно да се складира на хард дисковите од пред неколку години. Сите тие ги складираат податоците на различен начин од хард дискот и податоците кои се чуваат на нив не се толку непостојани како оние кои се складирани во хард-дискот.

Слика 7 – хард диск

Види подолу, „Меморија и складирање на податоци “ 21

Main frame комzпјутерите ги користат претежно големи компании или владини институции 22

за извршување суштински апликации, обработка на опсежни податоци (на пример, CD – Compact Disc (компакт диск), DVD – Digital Versatile Disc (дигитален 23

статистички податоци) и обработка на трансакции. повеќенаменски диск), BD – Blu ray Disc (диск со син зрак)

18 19  4. МЕМОРИЈА И СКЛАДИРАЊЕ НА ПОДАТОЦИ

4.1. Мерни единици за податоци

Bit – бит е основна единица за информација во компјутерите и дигиталните комуникации. Може да има само една од две вредности и, затоа, може физички да биде применет во уреди кои имаат две состојби (пр., „вклучено“ и „исклучено“). Најчесто, овие вредности се означуваат со 0 и 1. Терминот „бит“ е кратенка од binary digit (бинарна цифра).

Слика 9 - CD/DVD/BD Byte – бајт е единица за дигитални информации во компјутерската технологија и телекомуникациите која, најчесто, се состои од осум бити. Оперативен систем (OS) - претставува софтверска програма (платформа) која му овозможува на хардверот да комуницира со софтверските програми/ Важно е да се напомне дека метричките префикси кои се користат со апликации. Без оперативен систем компјутерот нема да може да функционира. единицата бајт се идентични како метричките префикси во SI24 системот, Постојат различни видови оперативни системи (Windows, iOS, Android) во но разликата е што компјутерската меморија е дизајнирана врз основа на зависност од типот на компјутерот или дигиталниот уред (таблет, мобилен бинарната логика, т.е. умножените вредности се со основа 2 (пр. 210, 220), а телефон). Повеќето компјутерски апликации се специфично создадени за не 10 (пр. 103, 106). одредени оперативни системи, иако сега е вообичаено да бидат достапни на повеќе од една платформа. Име (изговор) Вредност Кратенка

Bit (бит) 0 или 1 /

Byte (бајт) 8 бити (23) B

Kilobyte (килобајт) 1,024 B (210) KB

Megabyte (мегабајт) 1,048,576 B (220 = 10242) MB

Gigabyte (гигабајт) 1,073,741,824 B (230=10243) GB

1,099,511,628,000 B Terabyte (терабајт) TB (240=10244)

24 Le Système international d’unités – меѓународен систем за мерни единици

20 21 4.2. Складирање на податоците 5. МРЕЖА

Капацитет на носачи на податоци: 5.1. Поим за мрежа

• CD - вообичаено имаат капацитет од 650MB или 700MB

• DVD - Моментално достапно со 4.7GB или 8.5GB, а HVD е Local Area Network (LAN, локална мрежа) - Компјутерска мрежа дизајниран со капацитет од 3.9 TB (830 пати поголем која покрива мала географска област, како што е домот, канцеларијата, капацитет од обично DVD) група на згради, како на пример училиште. Карактеристиките кои го дефинираат LAN-от ја вклучуваваат високата брзина на преносот на • Хард драјв - Моментално достапно со 4 Terabytes податоци, помалиот географски опсег и недостатокот на изнајмени телекомуникаациски линии. • Интернет - поимот ИНТЕРНЕТ претставува кованица од Wide Area Network (WAN, мрежа за пошироки области) - зборовите INTER connected NETwork (МЕЃУ поврзана МРЕЖНА Компјутерска мрежа која покрива широка област (т.е секоја мрежа чии работа). комуникациски линкови поминуваат метрополитски, регионални или национални граници) или на поедноставен-неформален начин, мрежа Онлајн складирање која користи рутери и јавни комуникациски линкови. ИНТЕРНЕТОТ преставува пример за оваа мрежа. • Дозволиво – Онлајн складирањето обезбедува сервис, особено корисен при водење на бизнис и патување, затоа што до Мрежите можат да бидат ограничени: складираните податоци може да се пристапи преку Интернет и да се најдат и споделат фајловите. • Според бројот на корисници на кои им припаѓаат,

• Недозволиво – Истото се применува кон фајловите, фолдерите, • Според максималниот географски опсег на мрежната покриеност сликите или кој било тип на податоци кои може да се најдат на како што се, на пример, мрежите Ethernet или Wireless. секој компјутер кој е конектиран за Интернет и да се сподели од страна на секој кој ги има податоците за логирање. Интернетот дозволува/овозможува поврзување на овие мали мрежи во една, чија големина е неограничена. Исто така не е важно за каков тип Пример на недозволиво онлајн складирање претставува “dead letter box”. на мрежа станува збор се додека TCP/IP е прифатена како комуникациски Ова значи дека се отвора сметка на кој било бесплатен веб-мејл, потоа се медиум. пишува порака која вклучува и “тајна” содржина и се додаваат прилози (attachment) – ако има потреба од нив. Пораката не се испраќа, туку само се World Wide Web (www, светска мрежа) – За првпат се појавува 1991 зачувува како draft (нацрт) верзија. Потоа се споделуваат логин детали со година кога HTML (Hyper Text Markup Language) беше измислен од Сер некој друг. Лицето со кое се споделени деталите се логира, ја чита, а потоа Тим Бернерс-Ли. HTML создаде платформа за комбинирање на зборови, и ја брише пораката. Пораката не била никогаш испратена, туку била чувана слики и звуци на веб страните. Веб стандардите се развиваат од страна само нејзина драфт верзија во некој од фолдерите на корисничката сметка – на World Wide Web Consortium (W3C) кој претставува меѓународна без можност виртуелно да се следи истата. заедница која развива стандарди за да се обезбеди долгорочен развој на Мрежата. За пребарување на мрежата се користат т.н. Web Browser-и (пребарувачи) кои претставуваат посебни софтверски програми кои се направени да лоцираат и прикажуваат различни веб страни, меѓу кои најпознати се: Internet Explorer, Mozilla Firefox, Google Chrome, Safari, Opera итн. Пребарувачите и серверите за да можат да комуницираат меѓусебе на интернет користат заеднички протокол кој се нарекува HTTP (Hyper Text Transfer Protocol).

22 23  5.2. Други мрежни поими компјутери. Еден таков компјутер може да извршува повеќе сервиси и тоа web server, e-mail server, print server и слично.

Мрежен приклучок - компјутерски мрежен уред кој ги поврзува мрежните Ports - се крајни точки (излези) или канали за комуникација низ мрежа. делови. Повеќе излези на една сметачка машина овозможуваат во исто време да се добиваат податоци од различни мрежи или носители на податоци без притоа Bandwidth (ширина на опсег) - Количина на информации кои можат да бидат да има конфликт на приемот и излезот на информациите. Ports се виртуелни пренесени преку телефонска линија, кабелска, сателит итн. Колку е поголема точки и не се влезови во сметачката машина на која се вклучуваат надворешни ширината на опсегот, толку ќе биде и поголема брзината на конекцијата, како единици или комуникациски кабли. и пристапот кон Интернет, побрзи префрлања, ТВ искуство.

Media Access Control (MAC) address - е единствен идентификационен Network Interface Controller (NIC, Мрежна карта) - претставува кружна број кој го содржат најголемиот број адаптери или мрежни картички внесени табла или карта која е инсталирана во компјутерот и овозможува конектирање од страна на производителот и истите даваат единствени податоци за на одредена мрежа. постоење на комуникација низ некој адаптер или мрежна картичка. Овој идентификационен број се сретнува кај сите уреди кои можат да бидат носачи Network Hub (Ethernet Hub, мрежен уред или концентратор) - претставува на податоци (компјутерите, печатачите, скенерите, мултифункционалните уред за поврзување на повеќе Ethernet уреди заедно со што тие делуваат како уреди поврзани со компјутер, фото апаратите, видео камерите итн). единствен мрежен сегмент. Хабовите работат на физичкиот слој (прв слој) од моделот OSI и терминот „приклучок на првиот слој“ често се употребува Botnet – овој поим е поврзан со збир IRC автоматизирани компјутерски наизмечнично со хабот. Со ова уредот претставува форма на мулти влезен програми за интернет комуникација, кои се поврзани и можат да комуницираат повторувач. Мрежните хабови исто така се одговорни за препраќање на меѓу себе без да бидат попречувани од несакани корисници. Ова е основниот сигналот кон сите порти доколку детектира судир. поим за botnet кој се користи за легална комуникација. Од друга страна, нелегалната комуникација преку botnet системот на авоматизирано насочена комуникација меѓу компјутери чија безбедност е компромитирана со помош 5.3. Каналски комутиран наспроти пакетски комутиран на малициозни програми претставува начин на трансфер на информации низ сообраќај некој компјутер без знаење на корисникот на компјутерот.

Encryption - е посебна програма која овозможува одделни податоци да Во “каналски комутираните” мрежи, постои дефинирана конекција помеѓу бидат заштитени. Заштитата се врши со внесување посебни шифри кои испраќачот и примачот на податоците за време на комуникациската сесија. оневозможуваат достапност до содржината на одреден дел од компјутерската Пример за каналски комутирана мрежа е телефонската мрежа. меморија. Најчесто користени програми за инкрипција на податоците се: Microsoft Bitlocker, Truecrypt и Steganos. Поголемиот дел модерни податочни мрежи, како Интернет, се опишуваат како “неконекциски-ориентирани” или “пакетски комутирани”. Кај нив, Network Interface Controller (NIC) - познат и како network adapter или LAN податоците кои се пренесуваат се делат на мали пакети без оглед на adapter, е дел од хардверот (како составен дел на матичната плоча или пак во содржината, видот или структурата во блокови со соодветна големина кои вид на мрежна картичка инсталирана во компјутерот) преку кој компјутерот се нарекуваат пакети и кои го наоѓаат својот пат од испраќачот до примачот комуницира со другите уреди во една компјутерска мрежа. преку посебен протокол.

Network Switch - е уред за вмрежување кој овозможува повеќе уреди да се поврзат во компјутерска мрежа. 5.4. Интернет протокол (Internet Protocol - IP)

Router - е уред кој ја детерминира следната мрежна точка каде што пакетот на податоци треба да биде пренесен како негова следна или крајна дестинација. Различни апликации и услуги користат протоколи за да комуницираат преку мрежи. Некои од поважните се: HTTP – Hyper Text Transfer Protocol; SMTP – Server – е компјутер или уред кој овозможува информации или сервиси за Simple Mail Transfer Protocol; FTP – File Transfer Protocol; NNTP – Network News или на друг компјутер преку мрежа. Со користење на соодветен програм Transfer Protocol, TCP – Transmission Control Protocol, IP – Internet Protocol. секој компјутер врзан на мрежа може да биде сервер. Во најголем дел од случаите тоа е “посветен“ компјутер кој цело време е достапен за останатите Интернет протоколот е еден од двата основни протоколи во интернет моделот

24 25 (познат како TCP/IP). Тој е главен протокол за комуникација, т.е. за пренос на Интернет - идеален приказ датаграми (основни податочна единица која се пренесува во една пакетска мрежа). Неговата основна функција го овозможува вмрежувањето и, во суштина, го воспоставува интернетот. Задачата на IP, како основен протокол во интернет моделот, е да испорачува пакети од изворот до дестинацијата единствено врз основа на IP адресите во заглавието на пакетот податоци кој се пренесува. Тој ги дефинира и методите на адресирање кои се користат да се означи датаграмот со информација за изворот и дестинацијата.

Интернет протокол адресата (IP адреса) е нумеричка ознака која се доделува на секој уред (компјутер, печатач) кои се приклучени на компјутерска мрежа и кои користат IP протокол. IP адресата има две главни функции: идентификација на мрежниот интерфејс и адресирање на локацијата. Нејзината улога е опишана на следниот начин: „името покажува што бараме, адресата покажува каде тоа се наоѓа, патот покажува како се стигнува до целта“. IP адресата, всушност, може да се сфати како интернет „телефонска линија“. Без IP адреса не е можно да се пристапи кон Интернет. IP не претставува секогаш егзактен начин за идентификација. IP адресите спаѓаат во две категории, во зависност од понудата на провајдерот:

• Статички – остануваат исти при секој пристап на интернет.

• Динамички – се менуваат секој пат кога корисникот пристапува кон Интернет Интернет - реален приказ За утврдување на корисникот на IP адресата во критичниот момент од исклучително значење претставува точното време на пристап до интернет. Податоците за точното време на пристап, како и временската зона ги обезбедува провајдерот на услугата.

5.5. Поврзување на Интернет

Повеќето корисници се поврзуваат користејќи услуги на одреден снабдувач на интернет услуги (Internet Service Provider – ISP). Поврзувањето може да биде преку телефонска (Dial-up) линија, широкопојасен (Broadband, ADSL), дигитална мрежа за интегрирани услуги (Integrated Services Digital Network – ISDN), провајдер на Кабловска ТВ, безжична мрежа (WiFi), или сателитска врска.

 Снабдувачи на интернет услуги

Internet Service Provider (ISP) се комерцијални организации кои овозможуваат/ изнајмуваат пристап до Интернет. Се проценува дека ги има повеќе од 14,000 низ светот. ISP водат евиденција за користењето на интернетот под услови кои се различни во различни национални законодавства. Според легислативата во Република Македонија, ISP се должни да ги чуваат податоците во рок од две години.

26 27  Униформни локатори за ресурси - URL 6. СЕРВЕРИ URL претставува низа на знаци која е референца за одреден ресурс. На пример веб страницата http://www.jorm.org.mk Web servers (веб сервери) - претставуваат компјутери кои овозможуваат • http:// - Се однесува на Интернет протоколот кој се користи (даваат услуга на) пристап до веб страни. Секој веб сервер има IP адреса и (hypertext transfer protocol) евентуално домејн. На пример, доколку го внесете униформниот локатор за ресурси (URL) http://www.jorm.org.mk/index.html во вашиот пребарувач, • www. - Се однесува на World Wide Web серверот се испраќа барање до веб серверот чиј домејн е јорм.org.mk. Серверот понатаму ја зема страницата насловена како index.html и ја испраќа до • jorm. – го претставува името на домејнот и се однесува на вашиот пребарувач. сопственикот на страницата Секој компјутер може да стане веб сервер доколку му се инсталира серверски • org.mk - Се однесува на највисокото ниво на домејнот (Top Level софтвер и доколку се поврзе на интернет. Постојат повеќе софтверски Domain - TLD) кој се користи (најчесто кодот на земјата) апликации за веб сервери, како на пример: разни комерцијални пакети на Microsoft, Netscape итн.

Со цел да се конектирате кон некоја веб страница, морате да се логирате. Сите компјутерски системи креираат и чуваат записи од конекциите т.н. колачиња (cookies) кои содржат информации за:

• Идентитетот на корисникот (IP адресата)

• Датумот и времето кога е пристапено

• Содржината која е барана

• Колку долго е гледана бараната содржина

• Пребарувач од кој е пристапувано

• Оперативен систем кој го користел компјутерот

• Како е пристапено кон таа страница

Proxy сервер - претставува сервер (компјутерски систем или апликација) кој делува како посредник за барањата од клиентите кои бараат ресурси (податоци, информација, документи итн) од други сервери. Ваквите сервери го контролираат барањето и овозможуваат пристап до бараниот ресурс. Денес повеќето proxy сервери се www proxy сервери кои обезбедуваат пристап на содржини на www и притоа му овозможуваат анонимност на корисникот.

28 29  Пример: 7. ВИДОВИ КОМУНИКАЦИЈА МЕЃУ КОРИСНИЦИТЕ 218.12.171.14 - [15/Feb/2009:16:08:43+0100] “GET/test.html HTTP/1.0” 200 1921 www.technologyrisklimited.co.uk “-” “Mozilla/4.0 (compatible; MSIE 7.0; Windows NT 6.0)” “-”Ако е “анонимна” тогаш примачот ја гледа 218.12.171.14 и - Ако е ‘транспарентна’ тогаш примачот ја гледа 218.12.171.14 но и 212.99.110.242

Cloud Computing - претставува вид на сервис кој се заснова на заеднички (споделени) компјутерски ресурси, а не на услугата на локален сервер или личен уред при користењето на апликациите. При cloud computing, зборчето “cloud“ се користи како метафора за “интернетот“, па оттука фразата “cloud computing“ значи “вид на комјутерско работење на интернет“ каде различни Peer to Peer сервисите долго време обезбедувале трансфер на нелегални услуги (сервери, складирање на податоци и апликации) се пренесуваат до фајлови како и фајлови кои се предмет на правото на интелектуална компјутерите и уредите на организацијата или институцијата преку интернет. сопственост. Peer to peer клиентите се познати помеѓу криминалните групи кои се инволвирани во овие активности. Првата генерација на peer-to-peer архитектура функционирала врз основа на принципот на користење на централизиран сервер за кој луѓето се конектирале со цел да симнуваат фајлови. На овој начин била извршена идентификација на лицата кои нуделе нелегални сервиси кои многу лесно можеле да се лоцираат и да се спречат. Втората генерација на peer to peer клиенти користеле поинакви методи за конектирање од оние кои имале листа на достапни фајлови кои се полесни за пребарување во однос на оние кои се однесувале како суперјазли со кои се вршело идентификација за достапните фајлови.

File Transfer Protocol (FTP) е протокол кој овоможува трансфер на фајлови од еден компјутер кон друг. Функционира врз основа на клиент/сервер логика со FTP програма која е инсталирана на клиентот овозможувајќи му на корисникот да комуницира со серверот со цел да добие пристап до сервисите и информациите на серверот. Кога корисникот сака да изврши трансфер на фајл, се креира TCP конекција до таргетниот систем. Корисничкиот ID и лозинката можат да се пренесуваат и корисникот може да изврши спецификација на фајловите и потребната активност. Кога е доделена дозвола за трансфер на фајлови, се креира уште една TCP конекција за податоците кои треба да се пренесат.

Internet Relay Chat Internet Relay Chat (IRC) е систем за телеконференција кој се уште постои, но најчесто се користи од страна на криминалците за комуникација и размена на фајлови. Функционира врз основа на серија од сервери кои се меѓусебно поврзани и делат текстуални пораки кои се испраќаат во “канали”, виртуелни соби за состаноци. Наведени се темите за дискусија и клиентите кои имаат IRC клиент можат да се конектираат до еден или повеќе канали и да започнат дискусија со истомисленици. IRC не

30 31 е најчестиот “user friendly” сервис кој се користи на Интернет и најчесто го излезниот SMTP (Simple Mail Transfer Protocol25) мејл сервер на ISP. Излезниот користат постари корисници со поголемо искуство. ISP ја препраќа електронската порака до ISP SMTP мејл серверот (SMTP – SMTP) на примачот. Мејл серверот на примачот го пронаоѓа појдовниот мејл VoIP (Voice over Internet Protocol) е алатка која обезбедува гласовна сервер на примачот (Post Office Protocol или POP3) и ја испраќа пораката комуникација преку трансфер на data пакети со помош на интернет кон “инбоксот (сандачето) на примачот”. Корисникот се логира на својата комуникација (Skype, Viber и сл.). корисничка сметка и пораката се наоѓа во неговиот инбокс (сандаче), која се брише во мејл серверот кој послужил во овој процес. Social Networking Instant Messaging и Social Networking го завземаа местото на алатките за комуникација во последните години, со добро Електронската порака се состои од Header (коверт) и Body (текст). Header- познати примери за брз и “user friendly” пристап до други корисници ширум от содржи информации за испраќачот, примачот IP адресите, мејл серверите, светот. Главната функција на овие сајтови е можноста за креирање на личен временски ознаки итн. Body-то ја претставува содржината на електронската профил и можноста за споделување на лични информации и запознавање на порака и прилозите. нови луѓе. Постои можност и за споделување на фотографии, музика и видео записи. Нивото на личните податоци кои лицата ги споделуваат, може да ги  Различни видови на електронска пошта: направи мета на криминалци, како на пример оние кои се вмешани во кражба на лични податоци и злоупотреба на деца. Страниците за Social Networking Traditional e-mail (традиционален вид електронска пошта) – се многу корисно средство за спроведување на законот со собирање на карактеристично е што се отвара со програма/апликација (на пр. Microsoft информации за осомничените и нивните нелегални активности. Outlook) веднаш по симнувањето, се наоѓа во компјутерот и до него не може да се пристапи од друг компјутер. Instant messaging е форма на директна “real time” комуникација помеѓу две или повеќе лица кои користат делени клиенти. Овој тип на комуникација Web based e-mail (Веб-базиранa електронска пошта) – се гледа преку вклучува контакт помеѓу лица кои се знаат, за разлика од другите типови компјутерот, но се наоѓа на оддалечен (remote) сервер. Ваквата електронска кои овозможуваат комуникација помеѓу непознати лица. Криминалците се пошта може да се организира во папки, но единствено е видлива кога познати по користењето на Instant messaging како метод за комуникација. корисникот е онлајн.

Twitter претставува социјално вмрежување и “micro-blogging” сервис кој Анонимни e-mail сервиси - Нудат можност за испраќање на анонимна им овозможува на своите корисници да испраќаат и да ги читаат “update”- електронска пошта. Сервисот е бесплатен и целосно анонимен, не врши те на другите корисници (попознати како tweet-ови), кои претставуваат проверка и зачувување на вашите податоци, не се зачувуваат копии од текстуални пораки со максимална должина од 140 карактери. Има преку 5 фајлови на серверот. Пример за вакви сервиси се: cotse.com; anonymizer. милиони корисници во САД, Канада, Индија, Велика Британија и Јапонија. com; hushmail.com и слично.

Онлајн игра е игра која се игра преку некој вид на компјутерска мрежа. Ова речиси секогаш подразбира Интернет или некоја еквивалентна технологија, но игрите секогаш ја користат последната технологија; модемите пред Интернет и жичаните терминали пред модемите. Експанзијата на online gaming е одраз на целокупната експанзија на компјутерските мрежи од мали локални мрежи на Интернет и самиот пораст на пристап до Интернет. Онлајн игрите варираат од едноставни текстуални игри до игри во кои се применува комплексна графика и виртуелни светови со многу играчи истовремено. Многу онлајн игри се поврзани со многу онлајн заедници, правејќи ги онлајн игрите како форма на социјална дејност.

Електронска порака (e-mail) – Вообичаено електронската порака поминува преку најмалку четири компјутери за време на нејзиното време на живот. Пораката се составува на корисничкиот компјутер, потоа се испраќа до 25 Мејл сервер – компјутер наменет за управување со е-пошта

32 33 8. ВИДОВИ ИНТЕРНЕТ ИЗМАМИ 9. ШТЕТНИ СОФТВЕРИ

Инвестициски шеми - користење на Интернет за давање финансиска Малвер (malware) - кратенка од малициозен софтвер, е општ термин поддршка за високи технички шеми како сајтови за виртуелен шопинг или со кој се означува широк спектар непријателски или инвазивен софтвер, провајдери на нови сервиси; т.е. софтвер кој се употребува со цел да се попречи функционирањето на компјутерот, да се добијат чувствителни информации, или да се оствари Шеми за кредитни картички - користење на незаконски добиени детали пристап до приватни компјутерски системи. Може да биде во облик на код, на кредитни картички за купување на производи со висока вредност преку скрипта, активна содржина и други видови софтвер. Интернет; Во малвер се вбројуваат компјутерските вируси, црви, тројанци, руткитови, Можности за бизнис/шеми за работа од дома - користење на Интернет спајвер, адвер, и други малициозни програми. Поголемиот дел активни за рекламирање на бизнис можности со кои жртвата плаќа однапред за малвер закани се, обично, тројанци или црви, а помал дел се вируси. Некои информацијата или производот за работа; малвер програми можат да бидат маскирани да изгледаат како легитимен софтвер и дури може да дојдат од официјалната веб страница на некоја Нигериска измама (т.н. Измами 419) - западно-африкански измами со променет начин на достава. Сега е електронска порака наместо традиционална компанија во форма на корисна или привлечна програма во која е всаден пошта или факс. Останатиот пристап е ист и постои потенцијално голема малверот заедно со софтвер за следење кој прибира статистички податоци можност за спамирање. за маркетиншки потреби.

Интернет банкарство - се копира веб страната на некоја банка, во  Најчести видови на малвери се: мала мера се менува веб адресата, се обезбедуваат линкови до легални банкарски сервиси и само еден или два линкови се за големи инвестиции Компјутерски вирус е еден вид на малициозен софтвер кој, кога ќе се изврши, кои бараат трансфер на значителни суми со цел да се осигура вклучување во се реплицира со вметнување копии од себе (можеби модифицирани) во други вистински неверојатна можност за инвестиции. компјутерски програми, датотеки со податоци, или boot секторот на хард дискот. Кога таа репликација успева за погодените области се вели дека се Катастрофални повици за доброволни прилози - најголемиот дел од веб "заразени". Вирусите често претставуваат штетна активност на инфицираниот страните кои бараат помош за жртвите од цунамито на Далечниот Исток се домаќин, на пример, кражба на простор на хард дискот или процесорот, пристап лажни; до приватни информации, corrupting податоци, прикажување на политички или хумористични пораки на екран на корисникот, спамирање на нивните контакти Herbal Viagra - во полето на алтернативните онлајн медицински третмани или влез нивните кратенки. Сепак, не сите вируси носат деструктивен елемент. со кои се спамираат корисниците, поголемиот дел на производи немаат Дефинирачката карактеристика на вирусите е дека тие се само-реплицирани позитивни ефекти (ако воопшто се изврши нивна достава) или се опасни по компјутерски програми кои се инсталираат без согласност на корисникот. човековото здравје; Тројански коњ (Trojan horse) или „тројанец“ е малициозен софтвер кој не Руски невести – веб страни кои нудат контакти со убави жени од источна се реплицира самиот и кој изведува дејства одредени од неговата природа, Европа и евтини посети во земјите од поранешниот Советски Сојуз; па вообичаено резултира со губиток или кражба на податоци и, веројатно, оштетување на системот. Овој вид малвер честопати функционира преку Добивки на лотарија - барање за исплата на добивки од лотарија или т.н. „социјален инженеринг“, претставувајќи се како рутинска, корисна или помош за освојување на победа (најчесто странски лотарии); интересна програма или код со цел да се убедат жртвите да ја инсталираат на нивните компјутери. Често, тројанецот делува како заден влез, по што неговиот Phishing - електронска пошта која личи како да е од добро познат извор (на креатор може да оствари неавторизиран пристап до инфицираниот компјутер. пример банка или интернет сервис провајдер) со која се бара да се потврдат Тројанците не се лесно препознатливи но, доколку изведуваат значителни личните податоци. компјутерски или комуникациски активности, можат забележително да ја забават работата на компјутерот. Тројанците не се обидуваат да се всадат во други програми или податоци како вирусите и не се реплицираат како црвите.

34 35 Дистрибуиран напад за одбивање услуга (DISTRIBUTED DENIAL-  Најчесто користени термини за платежни картички OF-SERVICES - DDoS) или DDoS напад е обид компјутерот или одреден мрежен ресурс да се направи недостапен за целните корисници. Иако Skimers се апарати кои се користат за неовластено прибирање на податоци средствата за извршување на DDoS напад, како и мотивите и целите можат од платежни картичи и тоа податоци кои се наоѓаат на магнетната лента на да варираат, овој вид на напад обично се состои од напорите привремено платежната картичка и податоци за ПИН (Personal identification number) кодот или на неодредено време да го прекинат или суспендираат давањето услуги од картичката. Постојат два вида на скимери: а) фиксни кои се монтираат на на уредот кој е поврзан на интернет. Извршителите на DoS напади, обично, АТМ-и (банкомати) и б) мобилни кои го читаат само записот од магнетната ги имаат за цел сајтовите или услугите сместени на веб сервери од висок лента. Скимерите во себе содржат повеќе компоненти и тоа: профил како што се банките, порталите за исплата од кредитни картички, па дури и серверите одговорни за TLD. Оваа техника денес најшироко се • читач на податоците од магнетната лента, употребува кај одредени игри или се користи од страна на сопствениците на серверите или, пак, од страна на незадоволните конкуренти. Сè почесто, • видео камера за видео запис од видео надзорот на делот на DoS нападите, исто така, се користат и како облик на отпор. За DoS се вели апаратот на кој се користи платежната картичка, а е во делот каде дека е алатка за изразување несогласување или, според некои аналитичари, што се внесува ПИН кодот (авторизационен клуч) за употреба на DoS е форма на "улични протести на интернет". Терминот генерално се платежната картичка. користи во врска со компјутерски мрежи, но не е ограничен само на ова поле. На пример, тој се користи и во однос на управувањето со ресурсите Скимерите во себе содржат медиум за зачувување на податоците кои се на главниот процесор. Вообичаен метод на напад вклучува „заситување“ добиени од останите негови делови. Читачот на податоци од магнетната (сатурација) на целната машина со надворешни барања за комуникација во лента на платежната картичка е во облик на влезниот сегмет на АТМ-от и низ толкав обем што таа не може да одговори на легитимните барања за сообраќај него незабележано минува платежната картичка. Читањето на податоците или, пак, реагира толку бавно што, во суштина, станува недостапна. DoS може да биде: нападите, обично, доведуваат до преоптоварување на серверот. Во општи црти, DoS нападите се изведуваат така што се принудува целниот компјутер • аудио читање (кога при влезот на платежната картичка во АТМ- да се ресетира или да ги конзумира своите ресурси така што повеќе не от, се слуша звук на отчитување кој всушност претставува аудио може да ги обезбеди своите наменети услуга или се попречува медиумот комуникација меѓу АТМ-от и платежната картичка и во тој момент за комуникација помеѓу легитимните корисници и жртвата , така што се слуша кодот кој е запишан на платежната картичка) и тие не комуницираат соодветно. Denial-of-service нападите се сметаат за прекршување на правилната политика за користење на интернет креирана • кога на скимерот директно се впишува содржината од платежната од страна на Одборот за интернет архитектура (Internet Architecture Board - картичка и се зачувува на медиум кој е составен дел од скимерот. IAB), а ги повредуваат и политиките за прифатливо користење на, речиси, Вториот дел е видео камера насочена кон тастатурата каде што се сите интернет провајдери. Тие, исто така, најчесто претставуваат и повреда внесува кодот за авторизација при што визулено се дететектира на законите во некои земји. и се запишува на медиумот овој код. Worms (Црви) – се малициозни програми кои се разможуваат во ситемот. Потоа, овие податоци се внесуваат во компјутер и со посебна програма Нивната цел е да овозможат неправилно работење на системот согласно податоците од магнетната лента добиваат формат погоден за внесување на желбата на лицето кое го креирало овој малициозен код, односно да друга магнетна лента како магнетен запис. Следниот чекор е споредба со пропуштаат одредена информација која би влегла или излегла од системот видео записот за бројот кој е внесен како авторизација. без негова дозвола. Мобилните збирачи на податоци (mobile skimmers) се уреди кои Firewall - е хардвер уред или софтвер програма која овозможува да се добие криминалците ги инсталираат во терминали за плаќање или исплата (point поголем степен на сигурност во мрежата. Неговата задача е да блокира of sale – POS терминали) или банкомати и кои ги копираат податоците за или овозможи движење на податоците низ мрежата. Најчеста задача му сметката на корисникот на вметнатата платежна картичка од магнетната е да го блокира влезот на податоци низ портови кои не се наменети за лента на задната страна на картичката. Доколку корисникот користи дебитна тие податоци, односно да овозможи сообраќајот на податоците да биде низ платежна картичка, заедно со споменатите податоци се копира и личниот точните портови, а останиот сообраќај да го блокира. идентификациски број на корисникот (personal identification number - PIN). Копираните податоци подоцна се користат за изработување фалсификувани кредитни или дебитни платежни картички за повлекување пари од банкомати.

36 37 Plastic е секоја пластична картичка која има стандардна големина и на која 10. Завршни согледувања на авторите има внесена магнетна лента, на која може да се внесе магнетен запис. Не е од значење предната страна на пластичните катички да биде пополнета и дизајнирана доколку истата се користи за АТМ. Правото на фер и правично судење е неповредливо и затоа обвинителот има MSR 206 е апарат со кој се внесуваат податоци од платежна картичка на обврска и одговорност за навремено обезбедување, заштита и презентирање магнетната лента на пластичната картичка. на електронските докази пред судот. Тоа ја детерминира проактивната улога Магнетна лента на платежната картичка е лента на која се внесуваат пода­ на обвинителот, кој сега, имајќи ја предвид неговата нова позиција во текот на тоците на банката издавач на платежната картичка, бројот на сметката во банката истрагата, мора да поседува соодветни познавања и од областа на компјутерскиор и името на лицето кое е носител на платежната картичка. Интересно за неа е што криминал. може да бидат впишувани и бришени податоци во неограничен број пати. Обвинителот мора да знае како функционираат компјутерот и интернет мрежите, како да ги разбере извештаите на експертите од оваа област и мора да знае во која насока и на кој начин ќе ја води истрагата и какви задолженија ќе упатува до правосудната полиција. Во текот на целата постапка, обвинителот треба да поседува знаење и вештина за начинот на кој ќе врши супервизија на собраните докази, како да ги заштити и обезбеди, особено ако доказите се обезбедувани надвор од нашата јурисдикција. Од обвинителската подготвеност и стручност ќе зависи и исходот на постапката.

Токму затоа обвинителот, работејќи заедно со правосудната полиција мора да ги максимализира напорите за обезбедување на електронските докази кои ќе бидат основа за градење на силен и добро претставен случај во судот.

Напредната технологија подразбира и зголемување на бројот на уреди кои можат да содржат електронски докази. Затоа секој кој е вклучен во процесот на откривање на овој вид криминал мора да знае дека листата на потенцијални докази, опрема и уреди кои содржат електронски информации и кои можат да функционираат поединечно или споено со компјутерскиот систем секојдневно се проширува.

Ваквиот процес подразбира постојано осовременување на законските прописи кои мора да го следат брзото темпо на развивање на нови форми на овој криминал, а со тоа и нивно соодветно нормирање и санкционирање.

Овој прирачник е основно помагало при секојдневното постапување кој содржински опфаќа основни - општи поими од областа на компјутерскиот криминал, но тоа не значи и континуирана обврска за едукација на обвинителот.

38 39 Прилог 1 (2) Тој што со делото од став 1 прибавил поголема имотна корист, ќе се казни со затвор од три месеци до три години.

(3) Тој што со делото од став 1 прибавил значителна имотна корист, ќе се Одредби од Кривичниот законик кои се однесуваат на компјутерски казни со затвор од шест месеци до пет години. криминал (4) Обидот е казнив. Член 144 (5) Примероците на авторските дела и предметите на сродните права, како и Тој што по пат на информатички систем ќе се закани дека ќе стори кривично средствата за репродуцирање се одземаат. дело за кое е пропишана казна затвор од пет години или потешка казна против некое лице поради неговата припадност кон определена национална, (6) Ако делото од став 1 го стори правно лице, ќе се казни со парична казна. етничка или расна група или верска определба

Член 149 Член 157-а (1)Тој што спротивно на условите утврдени со закон без согласност на (1) Тој што без одобрение од овластениот дистрибутер на технички посебно граѓанинот прибира, обработува или користи негови лични податоци, ќе се заштитен сателитски сигнал произведува, увезува, дистрибуира, изнајмува казни со парична казна или со затвор до една година. или на друг начин става на располагање на јавноста, односно дава услуги (2) Со казна од став 1 се казнува тој што ќе навлезе во компјутерски на поставување на материјален или нематеријален уред или систем заради информатички систем на лични податоци со намера користејќи ги за себе пробивање на таков сигнал, ќе се казни со затвор од шест месеци до три или за друг да оствари некаква корист или на друг да му нанесе некаква години. штета. (2) Ако со делото од став 1 е прибавена значителна имотна корист или е Член 149-а предизвикана значителна штета, ќе се казни со затвор од една до пет години.

(1) Тој што неовластено спречува или ограничува друг во пристапот кон (3)Тој што прима технички посебно заштитен сателитски сигнал чија заштита јавен информатички систем, ќе се казни со парична казна или со затвор до е пробиена без одобрување на неговиот овластен дистрибутер или врши една година. натамошна дистрибуција на таквиот сигнал, ќе се казни со затвор од шест месеци до три години. (2) Ако делото од став 1 го стори службено лице во вршење на службата или одговорно лице во јавен информатички систем, ќе се казни со парична казна (4) Ако со делото од став 3 е прибавена значителна имотна корист или е или со затвор од три месеци до три години. предизвикана значителна штета, ќе се казни со затвор од една до пет години.

(3) Ако делото од став 1 го стори правно лице, ќе се казни со парична казна. (5) Ако делото од овој член го стори правно лице, ќе се казни со парична казна.

(4) Гонењето се презема по приватна тужба. (6) Предметите кои биле наменети или користени за сторување на делото или кои настанале со сторувањето на делото се одземаат. Член 157 Член 157-б (1) Тој што во свое име или во име на друг неовластено ќе објави, прикаже, репродуцира, дистрибуира, изведе,емитува или на друг начин неовластено (1) Тој што без одобрение на филмскиот продуцент или овластениот ќе посегне по туѓо авторско право или сродно право,односно авторско дело, дистрибутер на кој филмскиот продуцент му го пренел своето право на изведба или предмет на сродно право, ќе се казни со парична казна или со аудиовизуелното дело произведува, увезува, репродуцира, дистрибуира, затвор до една година. ускладиштува, изнајмува, пушта во промет или на друг начин става на располагање на јавноста, или презема други дејствија заради дистрибуција,

40 41 изнајмување, јавно прикажување, пуштање во промет, ставање на (4) Ако делото од овој член го стори правно лице, ќе се казни со парична казна. располагање на јавноста или на друг начин противправно го користи аудиовизуелното дело, односно видеограмот или неговите неовластено Член 193-б умножени примероци, ќе се казни со затвор од шест месеци до три години. Тој што преку компјутерско-комуникациски средства со закажување средба (2) Ако со делото од став 1 е прибавена значителна имотна корист или е или на друг начин намамува малолетник кој не наполнил 14 години на обљуба предизвикана значителна штета, ќе се казни со затвор од една до пет години. или друго полово дејствие или на производство на детска порнографија и ако со таквата намера е остварена непосредна средба со малолетникот, ќе (3) Ако делото од овој член го стори правно лице,ќе се казни со парична казна. се казни со затвор од една до пет години.

(4) Предметите кои биле наменети или користени за сторување на делото или кои настанале со сторувањето на делото се одземаат Член 251

(1) Тој што неовластено ќе избрише, измени, оштети, прикрие или на друг Член 157-в начин ќе на-прави неупотреблив компјутерски податок или програма или уред за одржување на информатичкиот систем или ќе го оневозможи или (1) Тој што без одобрение од производителот на фонограм или здружението отежне користењето на компјутерски систем, податокот или програмата или за колективно остварување на правата на производителите на фонограми на компјутерска комуникација, ќе се казни со парична казна или со затвор произведува, репродуцира, дистрибуира, ускладиштува, изнајмува, пушта до три години. во промет или на друг начин става на располагање на јавноста, или презема други дејствија заради дистрибуција, изнајмување, пуштање во промет, (2) Со казната од став 1 ќе се казни и тој што неовластено ќе навлезе во ставање на располагање на јавноста или на друг начин противправно го туѓ компјутер или систем со намера за искористување на неговите податоци користи фонограмот или неговите неовластено умножени примероци, ќе се или програми заради прибавување противправна имотна или друга корист казни со затвор од шест месеци до три години. за себе или за друг или предизвикување имотна или друга штета или заради пренесување на компјутерските податоци што не му се наменети и до кои (2) Ако со делото од став 1 е прибавена значителна имотна корист или е неовластено дошол на неповикано лице. предизвикана значителна штета, ќе се казни со затвор од една до пет години. (3) Со казната од ставот (1) на овој член ќе се казни тој што неовластено (3) Ако делото од овој член го стори правно лице,ќе се казни со парична казна. ќе пресретне, со употреба на технички средства, пренос на компјутерски податоци кој нема јавен карактер до, од и внатре во одреден компјутерски (4) Предметите кои биле наменети или користени за сторување на делото систем, вклучувајќи и електромагнетни емисии од компјутерски систем кој или кои настанале со сторувањето на делото се одземаат. поддржува такви компјутерски податоци.

(4) Тој што делата од ставовите (1), (2) и (3) на овој член ќе ги стори спрема Член 193-а компјутерски систем, податоци или програми што се заштитени со посебни мерки на заштита или се користат во работењето на државни органи, јавни (1) Тој што произведува детска порнографија со цел за нејзина дистрибуција претпријатија или јавни установи или во меѓународни комуникации, или или ја пренесува или ја нуди или на друг начин ја прави достапна детската како член на група создадена за вршење такви дела, ќе се казни со затвор порнографија, ќе се казни со затвор од најмалку пет години. од една до пет години.

(2) Тој што набавува детска порнографија за себе или за друг или поседува (5) Ако со делото од ставовите (1), (2) и (3) на овој член е прибавена детска порнографија, ќе се казни со затвор од пет до осум години. поголема имотна корист или е предизвикана поголема штета, сторителот ќе се казни со затвор од шест месеци до пет години. (3) Ако делото од ставовите (1) и (2) на овој член е сторено преку компјутерски систем или друго средство за масовна комуникација, сторителот ќе се казни (6) Ако со делото од став (4) е прибавена поголема имотна корист или е со затвор од најмалку осум години. предизвикана поголема штета, сторителот ќе се казни со затвор од една до десет години.

42 43 (7) Тој што неовластено изработува, набавува, продава, држи или прави (2) Ако сторителот прибавил поголема имотна корист, ќе се казни со затвор достапни на друг посебни направи, средства, компјутерска лозинка, код за од три месеци до пет години. пристап и сличен податок со кој целината или дел од компјутерскиот систем се оспособува за пристап, компјутерски програми или компјутерски податоци (3) Ако сторителот прибавил значителна имотна корист, ќе се казни со затвор наменети или погодни за извршување на делата од ставовите (1), (2) и (3) на од една до десет години. овој член, ќе се казни со парична казна или со затвор до една година. (4) Тој што делото од став 1 ќе го стори само со намера да оштети друг, ќе се (8) Обидот за делото од ставовите 1 и 2 е казнив. казни со парична казна или со затвор до една година.

(9) Ако делото од овој член го стори правно лице, ќе се казни со парична (5) Ако со делото од став 4 е предизвикана поголема штета, сторителот ќе се казна. казни со затвор од три месеци до три години.

(10) Посебните направи, средства, компјутерски програми или податоци (6) Тој што неовластено изработува, набавува, продава, држи или прави наменети за извршување на делото ќе се одземат. достапни на друг посебни направи, средства, компјутерски програми или компјутерски податоци наменети за извршување на делото од став 1, ќе се казни со парична казна или со затвор до една година.

Член 251-а (7) Обидот за делото од ставовите 1 и 4 е казнив.

(1) Тој што ќе направи или ќе преземе од друг компјутерски вирус со намера (8) Ако делото од овој член го стори правно лице, ќе се казни со парична за внесување во туѓ компјутер или компјутерска мрежа, ќе се казни со казна. парична казна или со затвор до една година. (9) Посебните направи, средства, компјутерски програми или податоци (2) Тој што со употреба на компјутерски вирус ќе предизвика штета во туѓ наменети за извршување на делото ќе се одземат. компјутер, систем, податок или програма, ќе се казни со затвор од шест месеци до три години. (10) За делото од став 4 гонењето се презема по приватна тужба.

(3) Ако со делото од став 2 е предизвикана поголема штета или делото е сторено во состав на група создадена за вршење такво дело, сторителот ќе Член 271 се казни со затвор од една до пет години. (1) Тој што прави, набавува, продава или дава на употреба средства за (4) Обидот за делото од став 2 е казнив. правење лажни знаци за вредност, ќе се казни со парична казна или со затвор до една година. (5) Ако делото од овој член го стори правно лице, ќе се казни со парична казна. (2) Тој што неовластено изработува, набавува, држи, продава или дава на употреба инструменти, предмети, компјутерски програми и други сигурносни заштити или компоненти кои служат за заштита против фалсификување, Член 251-б како и средства за неовластено прибавување на банкарски податоци, заради правење лажни пари или преправање на вистински пари или, други (1) Тој што со намера за себе или за друг да прибави противправна имотна инструменти за плаќање, хартии од вредност или лажни платежни картички корист со внесување во компјутер или информатички систем невистинити ќе се казни со затвор од три до десет години. податоци, со невнесување на вистинити податоци, со менување, бришење или прикривање на компјутерски податоци, со фалсификување на електронски потпис или на друг начин ќе предизвика невистинит резултат Член 274-б при електронската обработка и преносот на податоците, ќе се казни со парична казна или со затвор до три години. (1) Тој што ќе направи лажна платежна картичка со намера да ја употреби како вистинска, или прибавува лажна картичка со таква намера, или ќе му ја

44 45 даде на друг на употреба или тој што лажната картичка ќе ја употреби како (6) Предметите кои се направени или употребени за извршување на вистинска,ќе се казни со затвор од шест месеца до пет години и со парична кривичното дело ќе се одземат. казна.

(2) Со казната од ставот (1) на овој член ќе се казни и тој што прибавува Член 379-а банкарски податоци од вистински платежни картички и податоци за носители на тие платежни картички со намера да ги искористи за изработка и употреба (1) Тој што со намера да ги употреби како вистински неовластено ќе изработи, на лажна платежна картичка или вака прибавените податоци ги дава на друг внесе, измени, избрише или направи неупотребливи компјутерски податоци со таква намера. или програми што се одредени или подобни да служат како доказ за факти што имаат вредност за правните односи или тој што таквите податоци или (3) Ако сторителот од ставот (1) на овој член стекне поголема имотна корист, програми ќе ги употреби како вистински, ќе се казни со парична казна или ќе се казни со затвор од една до осум години. со затвор до три години.

(4) Ако делото од ставовите (1), (2) и (3) на овој член е сторено од член на (2) Ако делото од став 1 е сторено во однос на компјутерски податоци или група, банда или друго злосторничко здружение, сторителот ќе се казни со програми што се користат во работењето на државни органи, јавни установи, затвор најмалку четири години. претпријатија или други правни и физички лица кои вршат работи од јавен интерес или во правниот сообраќај со странство или ако со нивната употреба (5) Ако делото од овој член го стори правно лице ќе се казни со парична е предизвикана значителна штета,сторителот ќе се казни со затвор од една казна. до пет години.

Член 286 (3) Тој што неовластено изработува, набавува, продава, држи или прави достапни на друг посебни направи, средства, компјутерски програми или (1) Тој што со намера да оштети друг или да прибави противправна имотна компјутерски податоци наменети или погодни за извршување на делото од корист неовластено ќе поднесе пријава на патент или во пријавата нема да став 1, ќе се казни со парнична казна или со затвор до три години. го наведе или лажно ќе го наведе пронаоѓачот или ќе ја направи достапна на јавноста суштината на пронајдокот пред тој да биде објавен на начин (4) Обидот за делото од ставовите 1 и 3 е казнив. утврден со закон, ќе се казни со парична казна или со затвор до три години. (5) Посебните направи, средства, компјутерски програми или податоци за (2) Со казната од ставот (1) на овој член ќе се казни и тој што со намера да извршување на делото, ќе се одземат. оштети друг или да прибави противправна имотна корист неовластено ќе произведе, пушти во промет, увезе, извезе, понуди на продажба, складишти или користи производ или постапка која е предмет на заштита со патент Член 394-г или неовластено ќе употреби, репродуцира, увезе, извезе или дистрибуира заштитена топографија на интегрално коло или софтвер. (1) Тој што преку компјутерски систем во јавноста шири расистички и ксенофобичен пишан материјал, слика или друга презентација на идеја или (3) Тој што со делото од ставовите (1) и (2) на овој член прибавил значителна теорија која помага, промовира или поттикнува омраза, дискриминација или имотна корист или предизвикал значителна имотна штета, ќе се казни со насилство, против кое било лице или група, врз основа на раса, боја на кожа, затвор од една до пет години и парична казна. национално или етничко потекло, како и верско уверување, ќе се казни со затвор од една до пет години. (4) Ако делото од ставовите (1) и (2) на овој член е сторено од организирана група или со делото е предизвикана опасност за животот и здравјето на (2) Со казната од ставот (1) на овој член ќе се казни и тој што делото ќе го луѓето, сторителот ќе се казни со парична казна или со затвор од најмалку стори преку други средства за јавно информирање. три години. (3) Тој што делото од ставовите (1) и (2) на овој член го врши со злоупотреба (5) Ако делото од овој член го стори правно лице, ќе се казни со парична на положбата или на овластувањето или ако поради тие дела дошло до казна. безредие и насилства спрема луѓе или до имотна штета од големи размери, ќе се казни со затвор од една до десет години.

46 47 Прилог 2 систем на одреден провајдер на услуги, кој систем:

i опслужува и се користи од мала група на корисници; и

Процесни одредби од Конвенцијата за компјутерски криминал ii кој не се однесува на јавните комуникациски мрежи и не е поврзан со друг компјутерски систем, било јавен или приватен, тогаш Страната може да го резервира правото да не ги применува овие мерки врз гореспоменатите комуникации. Оддел 2 - Процесно право Секоја Страна ќе ги разгледа ограничувањата содржани во нејзината резерва со цел да се овозможи широка примена на Наслов 1 - Општи одредби мерките предвидени во членовите 20 и 21.

Член 14 - Опфатот на процесните одредби Член 15 - Услови и гаранции

(1) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се (1) Секоја Страна ќе се залага воведувањето, имплементацијата и примената неопходни за да се воспостават овластувања и постапки предвидени во на овластувањата и постапките предвидени во овој оддел да подлежат овој оддел со цел да се овозможи преземањето на посебни истражни на условите и гаранциите предвидени со домашното право со кои дејствија и постапки. се обезбедува адекватна заштита на човековите права и слободи, вклучувајќи ги и правата кои произлегуваат од обврските што Страната (2) Освен во случаите кога изрично е предвидено поинакво постапување, ги презела со потпишувањето на Конвенцијата за заштита на човековите како во случаите предвидени со одредбата од членот 21, секоја Страна ќе права и основни слободи на Советот на Европа од 1950 година, ги воведе овластувања и ќе ги спроведува процесни дејствија предвидени Меѓународниот пакт за граѓанските и политички права на Организацијата со став 1 од овој член во однос на: на Обединетите нации од 1966 година и другите меѓународни инструменти за заштита на човековите права, во кои е инкорпориран принципот на а. кривичните дела предвидени во членовите 2 до 11 од оваа пропорционалност. Конвенција; (2) Овие услови и гаранции, пропорционално на природата на постапката б. останатите кривични дела сторени со помош на компјутерски или овластувањето, меѓу другото, опфаќаат судска или друга независна систем; и контрола, основите кои ја оправдуваат нивната примена и ограничувањата на опсегот и времетраењето на овластувањето или постапката. ц. прибирањето докази во електронска форма за одредено кривично дело; (3) Во обем кој е конзистентен со јавниот интерес, а посебно со интересот за темелно спроведување на правдата, секоја Страна ќе го земе предвид (3) влијанието на овластувањата и постапките предвидени со овој оддел врз правата, одговорностите и легитимните интереси на трети лица. а. Секоја Страна може да стави резерва во поглед на примената на мерките предвидени во членот 20 само во поглед на делата или видовите на дела кои се точно определени во нејзината резерва, под услов опсегот на тие дела или видови на дела да не е потесен во споредба со опсегот на делата во однос на кои ќе се применуваат мерките предвидени со член 21. Секоја Страна ќе ги разгледа ограничувањата содржани во нејзината резерва за да се овозможи широка примена на мерките предвидени во член 20.

б. Кога Страната, поради ограничувањата предвидени со домашното законодавство кое е во сила во моментот на усвојување на оваа Конвенција, не е во можност да ги применува мерките предвидени со членовите 20 и 21 во однос на комуникациите кои се пренесуваат внатре во компјутерскиот

48 49 Наслов 2 - Експедитивно зачувување на складирани компјутерски податоци количество преносни податоци за да може Страната да го идентификува провајдерот на услуги и патот по кој комуникацијата била пренесена. Член 16 - Експедитивно зачувување на (2) Овластувањата и постапките предвидени со овој член подлежат на складирани компјутерски податоци одредбите содржани во членовите 14 и 15. (1) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се неопходни за да им се овозможи на нејзините надлежни органи да наредат или на сличен начин да можат да обезбедат експедитивно зачувување на точно Наслов 3 - Наредба за производство определени компјутерски податоци, вклучувајќи преносни податоци кои се складирани со помош на компјутерски систем, а посебно кога постојат основи да се верува дека компјутерските податоци се изложени на Член 18 - Наредба за производство опасност од загуба или модификација.

(2) Кога Страната го применува ставот 1 од овој член со издавање наредба до (1) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се неопходни одредено лице да ги зачува точно определените складирани компјутерски нејзините надлежни органи да бидат овластени да му наредат или податоци кои ги поседува или кои се наоѓаат под контрола на тоа лице, наложат: Страната ќе воведе такви законодавни или други мерки кои се неопходни за да наметне обврска над тоа лице да го сочува и одржува интегритетот а. на лице кое се наоѓа на нејзината територија да достави точно односно целовитоста на компјутерските податоци онолку време колку определени компјутерски податоци кои се во владение или под контрола што е потребно, но не повеќе од деведесет дена, за да им се овозможи на тоа лице, а кои се складирани во компјутерски систем или во медиум на надлежните органи да побараат нивно откривање. Страната може да кој служи за чување на компјутерски податоци; и предвиди таквата наредба да биде дополнително обновена. б. на провајдер на услуги кој нуди услуги на територијата на Страната (3) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни или други мерки кои се да достави претплатничка информација во врска со тие услуги, а која се неопходни за да се наметне обврска врз имателот или друго лице кое наоѓа во владение или под контрола на тој провајдер на услуги. треба да ги сочува компјутерските податоци, преземените постапки да ги чува во тајност онолку време колку што е предвидено со домашното (2) Овластувањата и постапките предвидени со овој член подлежат на право. одредбите содржани во членовите 14 и 15.

(4) Овластувањата и постапките предвидени со овој член подлежат на (3) Во контекст на овој член, изразот “претплатничка информација” означува одредбите содржани во членовите 14 и 15. информација во облик на компјутерски податок или било каков друг облик кој го поседува провајдерот на услуги, а која се однесува на претплатниците на неговите услуги но не и на содржинските и преносните податоци врз основа на која може да се утврди: Член 17 - Експедитивно зачувување и делумно откривање на преносни податоци а. видот на комуникациската услуга што се користи, техничките одредби и периодот во кој се дава услугата;

(1) Секоја Страна ќе усвои во поглед на преносните податоци што треба да б. идентитетот на претплатникот, неговата поштенска или географска се зачуваат согласно член 16 такви законодавни или други мерки кои се адреса, неговиот телефонски или друг пристапен број, како и информации неопходни: за наплатата кои се достапни и видливи од договорот или аранжманот за давање услуга; а. за да се овозможи експедитивно зачувување на преносните податоци без оглед на тоа дали еден или повеќе провајдери на услуги биле ц. било која друга информација што може да се добие на самото место инволвирани во пренесувањето на таа комуникацијата; и каде што е инсталирана комуникациската опрема, а која информација е достапна врз основа на договорот или аранжманот за давање услуга. б. за да се овозможи експедитивно откривање пред надлежните органи на Страната или пред лицето определено од надлежниот орган, доволно

50 51 Наслов 4 - Претрес и запленување на складирани компјутерски податоци

(4) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се Член 19 - Претрес и запленување на неопходни нејзините надлежни органи да бидат овластени да му наредат складирани компјутерски податоци односно да му наложат на било кое лице кое има познавање за начинот на кој функционира компјутерскиот систем или за мерките кои треба да се преземат за да се заштитат компјутерските податоци, да ги даде, во (1) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се мера колку што е разумно или потребно, неопходните информации за да неопходни нејзините надлежни органи да бидат овластени да вршат може да се преземат мерките предвидени во ставовите 1 и 2. претрес или да преземат други дејствија со кои ќе обезбедат пристапат до: (5) Овластувањата и постапките предвидени со овој член подлежат на одредбите содржани во членовите 14 и 15. а. компјутерски систем или дел од него, како и до складираните компјутерски податоци во него; и

б. медиум за складирање на компјутерски податоци во кој можат да се Наслов 5 - Собирање компјутерски податоци во реално време чуваат компјутерски податоци и кој се наоѓа на нејзината територија.

(2) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се неопходни Член 20 - Собирање преносни податоци во реално време кога нејзините надлежни органи вршат претрес или преземаат други дејствија со кои пристапуваат кон точно определен компјутерски (1) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се неопходни систем или дел од него согласно став 1.а. и кога постојат основи да се нејзините надлежни органи да имаат овластување да: верува дека бараните податоци се чуваат во друг компјутерски систем или дел од него, кој се наоѓа на нејзината територија, да можат легално а. собираат или снимаат на нејзината територија со помош на технички да им пристапат на тие податоци преку првиот компјутерски систем и средства; и да можат експедитивно да го прошират претресот или преземањето слични дејствија на пристапување до другиот систем. б. да му наложат на провајдерот на услуги, во границите на неговите техничките можности: (3) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се неопходни нејзините надлежни органи да бидат овластени да ги i да собира или да снима со помош на технички средства на запленат или на друг начин да ги обезбедат компјутерските податоци територијата на таа Страна; или до кои пристапиле согласно ставовите 1 и 2. Овие мерки опфаќаат овластување:

а. да се заплени или на сличен начин да се обезбеди компјутерски ii да соработува со или да им помага на надлежните органи во систем или дел од него или медиум кој служи за складирање на собирањето или снимањето на: компјутерски податоци; преносни податоци во реално време (време на случување),поврзани б. да се направи или задржи копија од тие компјутерски податоци; со точно определени комуникации кои се пренесуваат на нејзината територија со помош на компјутерски систем. ц. да се сочува интегритетот на релевантните складирани компјутерски податоци; (2) Кога Страната, поради важечките принципи на домашниот правен поредок, не може да ги воведе мерките предвидени со став 1.а., наместо тоа таа д. да се направат непристапни или да се отстранат сите компјутерски може да усвои законодавни и други мерки кои се неопходни за да се податоци од достапниот компјутерски систем. обезбеди собирање и снимање “во реално време-време на случување” на преносните податоци поврзани со точно определени комуникации кои се пренесуваат на нејзината територија, со помош на технички средства.

52 53 (3) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се неопходни Оддел 3 – Јурисдикција за да му се наложи на провајдерот на услуги да го чува како доверлив фактот на спроведување на овластувањата предвидени со овој член, како и да ги чува како доверливи така добиените информации. Член 22 – Јурисдикција

(4) Овластувањата и постапките предвидени со овој член подлежат на (1) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се неопходни одредбите содржани во членовите 14 и 15. за да воспостави јурисдикција над делата предвидени со членовите 2 до 11 на оваа Конвенција, во случаите кога делото е сторено:

Член 21 - Пресретнување на содржински податоци а. на нејзината територија;

б. на брод кој плови под знамето на таа Страна; или (1) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кое се неопходни, во врска со серијата на сериозни дела што треба да се предвидат со ц. во воздухоплов кој е регистриран според законот на таа Страна; или домашното право, со кои нејзините надлежни органи ќе бидат овластени: д. од нејзин државјанин, доколку делото е казниво според кривичниот а. да собираат и снимаат преку примена на технички средства на закон онаму каде што е сторено, или доколку делото е сторено надвор територијата на таа Страна; од територија која потпаѓа под јурисдикција на било која Страна. б. да му наложат на провајдерот на услуги, во границите на неговите (2) Секоја Страна може да го резервира правото да не ги применува или да ги техничките можности: применува правилата за јурисдикција предвидени во став 1.6. до 1.д. од овој член или дел од нив само во точно определени случаи или услови. i да собира или да снима на територијата на таа Страна преку примена на технички средства; или (3) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни мерки кои се неопходни за да воспостави јурисдикција над делата предвидени во членот 24, став ii да соработува со или да им помага на надлежните органи во 1 од оваа Конвенција, во случаите кога наводниот сторител се наоѓа на собирањето или снимањето на: нејзината територија и таа Страна не планира да го екстрадира во случај кога барањето за екстрадиција се заснова единствено врз околноста на содржински податоци поврзани со точно определени комуникации, во неговото државјанство. реалното време, кои се пренесуваат со помош на компјутерски систем на нејзината територија. (4) Оваа конвенција не ја исклучува кривичната јурисдикција на Страната воспоставена во согласност со нејзиното домашно право. (2) Кога Страната поради важечките принципи на домашниот правен поредок, не може да ги воведе мерките предвидени со став 1.а., наместо тоа таа (5) Кога две или повеќе Страни тврдат дека имаат јурисдикција над одредено може да усвои законодавни и други мерки кои се неопходни за да се кривично дело предвидено со оваа Конвенција, доколку е тоа возможно, обезбеди собирање и снимање “во реално време-време на случување” инволвираните Страни ќе се консултираат со цел да се определи на содржински податоци за точно определени комуникации кои се најсоодветната јурисдикција за гонење на тоа дело. пренесуваат на нејзината територија, со примена на технички средства на таа територија.

(3) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се неопходни за да му се наложи на провајдерот на услуги да го чува како доверлив фактот на спроведување на овластувањата предвидени со овој член, како и да ги чува како доверливи така добиените информации.

(4) Овластувањата и постапките предвидени со овој член подлежат на одредбите содржани во членовите 14 и 15.

54 55 56

ПРИРАЧНИК ЗА КОМПЈУТЕРСКИ КРИМИНАЛ

Јануари 2014

1 Автори: СОДРЖИНА СОДРЖИНА Марко Зврлевски, Јавен обвинител на Република Македонија

Спасенка Андонова, Јавен обвинител во Основното јавно обвинителство за гонење на организиран криминал и корупција ВОВЕД........................................................................................................... 5 Владимир Милошески, Јавен обвинител во Основното јавно обвинителство за гонење на организиран криминал и корупција 1. ИСТОРИСКИ РАЗВИТОК НА ЗАКОНОДАВСТВТО........................................... 7

Уредник: 2. МЕЃУНАРОДНА ПРАВНА РАМКА И СОРАБОТКА...................................... 13

Ана Новакова Жикова, Национален офицер за владеење на правото, Мисија на 3. НАЈЧЕСТО УПОТРЕБУВАНИ ТЕРМИНИ ВО ОБЛАСТА ОБСЕ во Скопје НА КОМПЈУТЕРСКИОТ КРИМИНАЛ........................................................................... 14 Игор Ристески, Програмски асистент, Мисија на ОБСЕ во Скопје 4. МЕМОРИЈА И СКЛАДИРАЊЕ НА ПОДАТОЦИ ......................................... 21 Тираж: 800 примероци 4.1. Мерни единици за податоци . ..................................................... 21 Печати: Скенпоинт, Скопје 4.2. Складирање на податоците . ...................................................... 22

CIP - Каталогизација во публикација 5. МРЕЖА ................................................................................................. 23 Национална и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“, Скопје 5.1 Поим за мрежа ............................................................................ 23 343.533.9:009.7(035) 5.2 Други мрежни поими ................................................................... 24 ЗВРЛЕВСКИ, Марко 5.3. Каналски комутиран наспроти пакетски комутиран сообраќај..... 25 Прирачник за компјутерски криминал / Марко Зврлевски, Спасенка Андонова, Владимир Милошески. - Скопје : OSCE, 2014. - 48 стр. : 5.4. Интернет протокол (Internet Protocol - IP)................................ 25 илустр. ; 21 см 5.5. Поврзување на Интернет.............................................................. 26 Фусноти кон текстот ISBN 978-608-4630-71-5 6. СЕРВЕРИ ............................................................................................... 29 1. ‚Рбет. ств. насл. 2. Андонова, Спасенка [автор] 3. Милошески, Владимир [автор] 7. ВИДОВИ КОМУНИКАЦИЈА МЕЃУ КОРИСНИЦИТЕ . ................................ 31 а) Компјутерски криминалитет - Софтверски измами - Прирачници COBISS.MK-ID 95899146 8. ВИДОВИ ИНТЕРНЕТ ИЗМАМИ . .............................................................. 34

9. ШТЕТНИ СОФТВЕРИ............................................................................... 35

10. Завршни согледувања на авторите ......................................... 39

ПРИЛОГ 1: Одредби од Кривичниот законик кои се однесуваат на компјутерски криминал.................................................. 40 Поддржано од: ПРИЛОГ 2: Процесни одредби од Конвенцијата за компјутерски криминал.............................................................................. 48

Содржината на оваа публикација не мора да значи дека секогаш ги одразува погледите и ставовите на Мисијата на ОБСЕ во Скопје

2 3  ВОВЕД

Обвинителството има значајна улога во истражување, откривање и изведување на поедници или групи кои сториле кривични дела пред лицето на правдата. Во услови на рапиден пораст на противправни дејствија, особено оние кои во себе имаат компјутерски (cyber) елемент, се понеопходна е потребата од соодветна едукација за да може да се сфати вистинската природа на овој вид криминал.

Во време на сè поголема употреба на компјутерите и електронските апарати во секојдневното живеење, јуриспруденцијата, на глобално ниво, сè повеќе почнува да става акцент на овој феномен.

Фокусот на овој Прирачник е насочен кон повеќе аспекти, а пред сè на феноменологијата на елекронската комуникација и замената на конвенционалниот систем на проследување на податоците со нов, кој на побрз и поефикасен начин овозможува трансфер на голема количина на податоци на големо растојание. Сето ова, неспорно, го подобрува квалитетот на живеење, но од друга страна преставува поле на кое на многу поедноставен начин може да се извршуваат илегални дејствија. Токму овој втор сегмент побудува голем интерес во јавноста која се занимава со кривично правната материја. Имено, сега се отвараат нови прашања уште во најраните фази на кривичното постапување и прибирањето на доказите. Сторителите на овој вид на криминал воопшто не се лимитирани со државни граници, а со тоа и надлежноста на секоја од државите се става под знак прашање во момент на прибирање на податоците. Сето ова претставува многу потежок предизвик за јавните обвинители во текот на постапувањето. Комплексноста на овој вид на криминал, особено постојаното еволуирање на начините и формите на извршување на противправните дејствија, бара постојана агилност и подготвеност на обвинителите во секојдневното практично постапување.

Овој Прирачник нема интенција да даде инструкции за постапување чекор по чекор, туку идејата е да се понуди една корисна алатка - водич кој ќе содржи поими кои ќе ја олеснат идентификацијата на средствата со кои се извршува овој вид на криминал, видот на докази кои треба да се обезбедат како и правилниот начин на нивно обезбедување, со што ќе се олесни процесот на докажување.

Традиционалните докази имаат физички облик, на пример: разни документи, фотографии, предмети и други траги кои физички се видливи и лесно може да се лоцираат и приберат како доказ. Електронските докази пак, иако немаат ваква видлива форма, по својата доказна сила не се поразлични од оние кои се сметаат за традиционални. Тие многу често се наоѓаат на места на кои само посебно обучени лица можат да ги детектираат и обезбедат и на тој начин да добијат релевантна вредност пред правосудните органи. Една од спецификите на дигиталните податоци е можноста истите да се обезбедат

4 5 во неограничен број и притоа секој примерок всушност е оригинал. Секоја 1. ИСТОРИСКИ РАЗВИТОК НА ЗАКОНОДАВСТВТО електронска направа има свои специфични карактеристики што ја наметнува потребата да се примени и специфична процедура со цел да се обезбеди влез во меморијата каде се чуваат електронските докази, а притоа истите да останат неконтаминирани. Потребата за воедначување и систематизирање на глобално ниво на материјалните и процесните норми од областа на компјутерсиот криминал Меѓуинституционалната соработка претставува значаен сегмет на кој и електронските докази, свој одраз најде во Конвенцијата за компјутерски треба да се посвети посебно внимание, пред сè заради поедноставување и криминал1 на Советот на Европа (во понатамошниот текст: Конвенцијата). операционализирање на потребите на јавниот обвинител за прибирање на Иако претходно постоеја обиди за дефинирање на материјалните норми релевантни докази и можноста истите во најкраток рок да му бидат доставени. кои ја регулираат меѓународно правната соработка, сепак Конвенцијата по својата сеопфатност, флексибилност и можност за лесно инкорпорирање во Оттука произлезе и основниот мотив за изготвување на еден ваков Прирачник националните законодавства, иако првично наменета за државите во Европа, во кој ќе бидат внесени основните параметри кои треба да се имаат предвид стана препознатлив механизам за лесна комуникација меѓу државите од при одлучување во кривично-правни предмети во кои се обработуваат целиот свет. кривични дела од областа на компјутерскиот криминал, но и за сите останати кривични дела каде што е потребно да се прибават докази кои оригинерно На Конвенцијата за компјутерски криминал подоцна се надоврзуваат и или дериватно се во електронска форма. Конвенцијата за заштита на личните права при автоматизиран процес на обработка на личните податоци2 со амандманите и Дополнителниот Протокол за авторизиран проток на лични подотоци надвор од државата3, Дополнителен Протокол на Конвенцијата за компјутерски криминал за заштита од расизам и ксенофобија4, Конвенција за заштита на децата од сексуална експлоатација и сексуално злоставување5 и Директивите на ЕУ.

Советот на Европа ја усвои Конвенцијата за компјутерски криминал во Будимпешта на 23.11.2001 година. Вкупно 58 држави се потписнички на Конвенцијата, од кои 28 со ратификација. Конвенцијата беше потпишана од страна на нашата држава на 23.11.2001 година, ратификувана на 15.09.2004 година, а влезе во сила на 01.01.2005 година.

Конвенцијата содржи материјални, процесни и норми за меѓународна соработка. Одредбите од областа на материјалното право се однесуваат на: недозволен пристап, недозволено пресретнување, упад во податоци, упад во систем, злоупотреба на уред, фалсификување поврзано со компјутер, измама поврзана со компјутер, дела поврзани со детска порнографија, дела поврзани со повреда на авторски и други сродни права.

Вака дефинирани одредби се внесени и во македонското материјално законодавство и тоа во делот на општите одредби каде што се дефинирани основните поими за овој вид на криминал, како и специфични конкретни кривични дела. Домашната правна рамка која ја регулира областа на компјутерскиот криминал ги вклучува:

1 Види: http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/185.htm 2 Види: http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/108.htm 3 Види: http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/QueVoulezVous. asp?CL=ENG&CM=8&NT=181 4 Види: http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/189.htm 5 Види: http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/QueVoulezVous.asp?CL=ENG&NT=201

6 7  • Кривичниот Законик (КЗ)6  Материјално право

• Законот за кривичната постапка (ЗКП)7  Кривичен Законик14

• Законот за електронските комуникации8 Материјалните одредби за кривичните дела од областа на компјутерскиот криминал се содржани во КЗ и се однесуваат на: • Законот за следење на комуникациите9 • член 144 – Загрозување на сигурноста • Законот за електронска трговија 10 • член 147 - Повреда на тајноста на писмата или други пратки • Законот за електронско управување 11

• член 149 – Злоупотреба на лични податоци • Законот за парнична постапка12 • член 149-а – Спречување на пристап кон јавен • Законот за податоците во електронски облик и електронски информатички систем потпис13 • член 157 – Повреда на авторско право и сродни права • Декларација за побезбеден интернет • член 157-а - Повреда на правото на дистрибутерот на Во светски рамки постојат повеќе принципи на инкорпорирање на овие норми технички посебно заштитен сателитски сигнал во домашните законодавства, на пример во Романија и Тахити нормирањето на оваа проблематика е направено со посебен закон во кој се содржани • член 157-б – Пиратерија на аудиовизуелно дело и материјално правни и процесно правни одредби, целосно издвоени од конвенционалните казнени закони. • член 157-в – Пиратерија на фонограм

Домашното законодавство го задржува континенталниот пристап и нормите • член 193 – Покажување на порнографски материјал на дете кои ја регулираат оваа материја се внесени во постојните закони, притоа водејќи сметка за заштитата на основните човекови права во врска со правото • член 193-а - Производство и диструбуција на детска на слободно изразување и слобода на мислата и правото на приватност. порнографија

И покрај тоа што компјутерскиот криминал претставува материја која • член 193-б - Намамување на обљуба или друго полово постојано се менува и има новитети кои неможе едноставно да се дефинираат дејствие на малолетник кој не наполнил 14 години (нови технологии во мобилната телефонија, примена на посебни истражни мерки итн), а особено кога станува збор за транснационална комуникација, • член 251 - Оштетување или неовластено навлегување сепак Конвенцијата во целост е инкорприрана во нашето законодавство. На во компјутерски систем овој начин се овозможува полесна меѓународна соработка, како и можност за лесно прилагодување на соодветните одредби на новите облици на овој вид • член 251-а - Правење и внесување на компјутерски вируси на криминал. • член 251-б - Компјутерска измама 6 Службен весник на РМ бр.37/1996, 80/1999, 4/2002, 43/2003, 19/2004, 81/2005, 50/2006, 60/2006, 73/2006, 87/2007, 7/2008, 139/2008, 114/2009, 51/2011, 51/2011, 135/2011, • член 271 – Правење, набавување или отуѓување 185/2011, 142/2012, 143/2012, 166/2012, 55/2013, 82/2013 7 Службен весник на РМ бр.150/2010, 100/2012 средства за фалсификување 8 Службен весник на РМ бр.13/2005, 14/2007, 55/2007, 98/2008, 83/2010, 13/2012, 59/2012, 123/2012, 23/2013. • член 274-б - Изработка и употреба на лажна платежна 9 Службен весник на РМ бр.121/2006, 110/2008, 4/2009, 116/2012 10 Службен весник на РМ бр.133/2007, 17/2011 картичка 11 Службен весник на РМ бр.105/2009, 47/2011 12 Службен весник на РМ бр. 79/2005, 110/2008, 83/2009, 116/2010 Интегралниот текст на одредбите од Кривичниот Законик кои се однесуваат на 14 13 Службен весник на РМ бр.34/2001, 98/2008 компјутерски криминал е даден како посебен Прилог 1 на овој Прирачник (види стр.34)

8 9  • член 279-а - Компјутерски фалсификат  Процесно право

• член 286 - Повреда на правото од пријавен или  Закон за кривичната постапка заштитен пронајдок и топографија на интегрални кола Процесниот аспект на прашањата поврзани со компјутерски криминал се • член 394-г - Ширење на расистички и ксенофобичен однесува на мерките и дејствијата кои се применуваат специфично за овој материјал по пат на компјутерски систем вид на криминал, како и на мерките и дејствијата кои се применуваат при конвенционалниот криминал. Па така, овде би ги споменале одредбите од • член 122 - Дефинирање на основни сегменти на ЗКП за пребарување на компјутерски ситем и компјутерски податоци (член компјутерскиот криминал: 184) и привремено одземање на компјутерски податоци (член 198), како и одредбите од Глава XVII – Мерки за пронаоѓање и обезбедување на лица точка 15 платежни картички - Под платежни картички се и предмети, понатаму цел и видови на посебни истражни мерки (член 252) подразбира секаков вид на средства за плаќање издадени особено посебните мерки таен увид и пребарување во компјутерски систем и од страна на банкарски или други финансиски институции увид во остварени телефонски и други електронски комуникации итн. кои содржат електронски податоци за лица и електронски генерирани броеви со кои се овозможува вршење на каков било Компјутерскиот криминал, како и конвенционалниот криминал, претпоставува вид на финансиска трансакција; прибирање на докази кои и покрај нивното физичко присуство бараат и прибирање на податоци кои не се видливи15 и се во форма која што точка 24 детска порнографија - Под детска порнографија се претпоставува претходно нивно детектирање и фиксирање преку физичкиот подразбира порнографски материјал кој визуелно прикажува облик (компјутер, работна станица, телефон и сл.) па потоа превземање на очигледни полови дејствија со малолетник или повозрасно лице дополнителни процесни дејствија кои претпоставуваат индиректен контакт со кое изгледа како малолетник, или го прикажуваат малолетникот докази во електронска форма и места каде што истите се складиирани. или повозрасното лице кое изгледа како малолетник во очигледна сексуална положба, или реални слики кои При прибирањето на доказите од особено значење е: прикажуваат очигледни полови дејствија со малолетник или го прикажуваат малолетникот или повозрасното лице кое изгледа • Потврда за привремено одземање на предмети како малолетник во очигледна сексуална положба; • Кои предмети може да се одземат точка 26 компјутерски систем - Под компјутерски ситем подразбираме било каков уред или група на меѓусебно поврзани • Начини на привремено одземање на предметите уреди од кои еден или повеќе од нив, врши автоматска обработка на податоци според одредена програма; • Услови и принципи на зачувување на веродостојноста на одземените предмети точка 27 компјутерски податоци - Под компјутрески податци Во ексклузивни случаи прибирањето на доказите се врши далечински со се подразбираат презентирање на факти, информации или примена на одредбите од член 32б од Конвенцијата за компјутерски криминал. концепти во облик погоден за обработување преку компјутерски систем, вклучувајќи и програма подобна компјутерскиот систем Во ситуации кога е потребно да се направи увид во компјутери кои во да го стави во функција моментот работат, од исклучителна важност е да нема прекин во електричното напојување бидејќи RAM-от ги чува податоците се додека има напојување, во Покрај КЗ, материјалното право кое ги регулира различните казниви аспекти спротивно истите може да се изгубат. на компјутерскиот криминал исто така се сретнува и во други закони кои најчесто содржат посебна глава која се однесува на прекршочни одредби. Такви посебни закони (lex specialis) кои регулираат специфични прашања од 15 CASX – податоци што се наоѓаат во активната меморија на компјутерот областа на електронските комуникации, се наведени погоре.

10 11  • Конвенција за компјутерски криминал – процесни норми16 2. МЕЃУНАРОДНА ПРАВНА РАМКА И СОРАБОТКА Како што беше наведено погоре, покрај материјалните норми, Конвенцијата за компјутерски криминал содрзи низа процесни норми: Mutual Legal Assistance (MLA, меѓусебна правна помош) – претставува • Член 14 – Опфат на процесните одредби единствен основ за прибавување докази кои се наоѓаат во друга држава кои можат да имаат соодветна доказна сила пред надлежниот суд. • Член 15 – Услови и гаранции Second additional protocol of the European Convention Mutual • Член 16 - Експедитивно зачувување на складирани Assistance in Criminal Matters (од 08.11.2001 година) - овозможува компјутерски податоци брза и директна комуникациja меѓу овластените државни органи при добивање на спонтани информации поврзани за одреден кривично правен • Член 17 - Експедитивно зачувување и делумно настан и со тоа примарните докази се добиваат директно без примена на откривање на преносни податоци MLA. На ваков начин, се постигнува поголема ефикасност на кривична постапка, особено во случаи кога се знае дека електронските докази може • Член 18 - Наредба за производство многу лесно и брзо да се изгубат, изменат или на кој било начин да се контаминираат. • Член 19 - Претрес и запленување на складирани компјутерски податоци Point 24/7 (Точка 24/7) - согласно член 35, Конвенцијата за компјутерски криминал поставува нов инструмент кој мошне ефикасно ја регулира • Член 20 - Собирање на преносни податоци во реално време меѓународната правна помош на институционално ниво. Ова дава можност да се приберат односно замрзнат податоците во период кој ни овозможува • Член 21 - Пресретнување на содржински податоци ефикасно предистражно решавање на основните постановки за следење на движењето на податоците во различни Internet Service Providers (ISP, • Член 22 - Јурисдикција интернет провајдери) во различни земји, но и податоци кои се наоѓаат во државни органи, институции, правни субјекти и физички лица, а без притоа да се користат конвенционалните методи и користење на државните органи (Министерството за правда и Министерството за надворешни работи) кои би можеле да ја забават постапката на лоцирање и замрзнување на податоците.

Точка 24/7 не значи и замена на конвенционалните начини на меѓусебна правна помош. Ваквиот институт е само подршка за отпочнување на меѓусебната правна помош, при што нема да се губи драгоцено време за зачувување на бараните податоци кои, кога станува збор за електронски докази, се подложни на брзо менување или уништување. Ова значи дека протокот на време е есенцијален за прибавување и докажување на оригиналноста на доказот како и можноста надлежниот државен орган навремено да го има соодветниот доказ како би можело да се води кривичната постапка.

Интегралниот текст на процесните одредби од Конвенцијата за комјутерски криминал е 16

даден како посебен Прилог 2 на овој Прирачник (види стр.42)

12 13 3. НАЈЧЕСТО УПОТРЕБУВАНИ ТЕРМИНИ ВО ОБЛАСТА НА CMOS (Complementary Metal Oxide Semiconductoр18, дополнителен метално КОМПЈУТЕРСКИОТ КРИМИНАЛ оксиден полупроводник) - претставува хардверот на компјутерот кој изведува фукнции на ниско ниво и основни компјутерски рутини при стартување на истиот. CMOS-от и BIOS-от честопати се користат наизменично. На BIOS-от можеме да гледаме како на софтвер, а на CMOS-от како на хардвер кој го Матична плоча - Исто така, позната како главна плоча или системска употребува. плоча на компјутерот. Матичната плоча е централната шема на компјутерот. Сите останати делови и периферни уреди се вклучуваат во неа. Работата на матичната плоча е да ги поврзе информациите помеѓу сите останати уреди. Во матичната плоча се наоѓа BIOS (basic input/output system17) – основниот систем за влез/излез кој го управува компјутерот кога првично ќе се вклучи. На матичната плоча директно се приклучуваат другите составни делови, како на пример: меморијата, централната единица за обработка на податоци, графичката картичка, звучната картичка, хард дискот, диск уредот, видео картичка, заедно со различни порти и периферии.

Слика 2 – Место каде се наоѓа CMOS-от

BIOS (Basic Input/Output System, основен систем за влез/излез) - претставува меѓу-уред кој му дозволува на корисникот да прави елементарни (low-level) функции во матичната плоча, CPU, меморијата и другите уреди. Првичните BIOS лежишта најчесто се поставени правилно. Една од најчестите промени кои му се прават на BIOS-от во форензичен капацитет е кога се менува редот по кој комјутерот ги пребарува уредите на кои може да биде сместен оперативниот систем (на пример: еден компјутер може да се стартува од USB уред, CD ROM или хард диск и редоследот на проверка на овие уреди може да се промени).

Напојување на компјутерот - Единицата за напојување со електрична енергија или т.н. Power Supply Unit (PSU) во компјутерот ја регулира и ја пренесува енергијата кон составните делови во кутијата. Стандардното електрично напојување ја претвора дојдовната енергија од 110V или 220 наизменична струја во еднонасочна струја, која сега е погодна да ги напојува компјутерските составни делови. Слика 1 – матична плоча

17 Кратенката најчесто се изговара"bye-oss". 18 Кратенката најчесто се изговара"see-moss".

14 15  Random Access Memory (RAM, меморија со произволен пристап) – Компјутерската меморија претставува форма на електронско складирање на податоци, иако најчесто се опишува како привремена форма за складирање податоци кои ги користат активните програми со цел побрзо да се пристапи до нив. Процесорот бара податоци од RAM-от, тие се обработуваат и обработени се впишуваат во RAM-от. Ова се случува милиони пати во секунда.19

Слика 5 - RAM Слика 3 – Напојување на компјутерот Universal Serial Bus (USB) - USB конектори можат да се најдат на повеќето Central Processing Unit (CPU, централна обработувачка единица/процесор) современи компјутери и овозможуваат едноставно додавање голем број уреди - е хардвер во рамките на компјутерот кој ги извршува инструкциите на на компјутерот како што се глушецот, печатачи, надворешни складишта на компјутерските програми за вршење основни аритметички, логички и влезно/ податоци и мобилни телефони. Во моментот ова е најчестиот метод за поврзување излезни операции на компјутерскиот систем. Луѓето најчесто ја мешаат со надворешни уреди кон компјутерот. Во праксата постои можност за поврзување кутијата или шасијата на компјутерот. Меѓутоа процесорот претставува повеќе од 127 уреди со еден компјутер преку користење УСБ. Леснотијата со внатрешна компонента и не може да се види надвор од системот. Без разлика која можат да се користат USB уредите, значи дека тие се истакнуваат како за каков тип компјутер се работи, процесорот работи со изведување серии најчесто употребувани во многу дигитални форензични истраги/ вештачења20. складирани инструкции кои се познати како програма.

Слика 6 - USB конектор

Слика 4 – CPU/процесор 19 при спроведувањата на законот повообичаени се обидите да се фатат податоците во РАМ-от пред да се прекине електричното напојување додека копјутерот пребарува. 20 Во рамките на МВР постои Сектор за компјутерски криминал и компјутерска форензика

16 17 Hard disk drive (HDD, хард диск) - Претставува електромеханички уред кој Solid-state drive (SSD) - претставува уред за складирање податоци кој содржи вртечки дискови и движечки глави за впишување/читање податоци. користи полупроводничка меморија, т.е. микрочипови кои содржат мобилни Дисковите имаат плочи во кои се запишани информациите и податоците делови. Овој уред ги складира постојаните податоци со цел обезбедување лесно можат да бидат избришани или повторно запишани при што се зачувува пристап до нив на истиот начин како во случај на традиционалниот хард диск. структурата на дискот што ги прави одржливи на подолг временски период. Понекогаш се нарекува и solid-state disk или електронски диск. Во споредба Податоците се складираат на површината на плочата во т.н. сектори и патеки. со електромеханичките дискови, SSD се помалку чуствителни на физички Патеките се концентрични кругови, а секторите се сегменти на патеката. удари, тивки се, со пократко време на пристап и поголема тајност, но имаат Податоците се складираат во хард дискот во вид на датотеки кои едноставно повисока цена. SSD-ите употребуваат исти уреди за поврзување како и претставуваат „битови“21. Програмите претставуваат датотеки и процесорот хард дисковите, па според тоа лесно се заменуваат во повеќето апликации. ги третира како такви за да може да ги искористи. Повеќето компјутери Бидејќи во SSD уредите податоците се складираат на сосема поинаков начин, имаат барем еден хард диск, а има и многу компјутери со повеќе од еден. За тие носат нови предизвици кон дигиталните вештачења. поголемите компјутери, како што се main frame22 (мејн фрејм) компјутерите, нормално е да имаат повеќе хард дискови. Денес, вообичаено е и други уреди освен компјутерот како што се CCTV (затворените ТВ системи) и музичките уреди, да имаат хард дискови за да можат да сочуваат поголема количина податоци.

Слика 8 – SSD уред

CD/DVD/BD23 дискови - Овие дискови можат да содржат различна количина податоци и обично се користат за складирање музика, видео или компјутерски датотеки за употреба на различни уреди. На пример, DVD има исти димензии како и CD, а може да содржи седум пати повеќе податоци од истиот. BD е оптички диск за складирање податоци со капацитет кој е и до десет пати поголем од оној на DVD. Со други зборови, овие дискови можат да складираат повеќе податоци отколку што беше возможно да се складира на хард дисковите од пред неколку години. Сите тие ги складираат податоците на различен начин од хард дискот и податоците кои се чуваат на нив не се толку непостојани како оние кои се складирани во хард-дискот.

Слика 7 – хард диск

Види подолу, „Меморија и складирање на податоци “ 21

Main frame комzпјутерите ги користат претежно големи компании или владини институции 22

за извршување суштински апликации, обработка на опсежни податоци (на пример, CD – Compact Disc (компакт диск), DVD – Digital Versatile Disc (дигитален 23

статистички податоци) и обработка на трансакции. повеќенаменски диск), BD – Blu ray Disc (диск со син зрак)

18 19  4. МЕМОРИЈА И СКЛАДИРАЊЕ НА ПОДАТОЦИ

4.1. Мерни единици за податоци

Bit – бит е основна единица за информација во компјутерите и дигиталните комуникации. Може да има само една од две вредности и, затоа, може физички да биде применет во уреди кои имаат две состојби (пр., „вклучено“ и „исклучено“). Најчесто, овие вредности се означуваат со 0 и 1. Терминот „бит“ е кратенка од binary digit (бинарна цифра).

Слика 9 - CD/DVD/BD Byte – бајт е единица за дигитални информации во компјутерската технологија и телекомуникациите која, најчесто, се состои од осум бити. Оперативен систем (OS) - претставува софтверска програма (платформа) која му овозможува на хардверот да комуницира со софтверските програми/ Важно е да се напомне дека метричките префикси кои се користат со апликации. Без оперативен систем компјутерот нема да може да функционира. единицата бајт се идентични како метричките префикси во SI24 системот, Постојат различни видови оперативни системи (Windows, iOS, Android) во но разликата е што компјутерската меморија е дизајнирана врз основа на зависност од типот на компјутерот или дигиталниот уред (таблет, мобилен бинарната логика, т.е. умножените вредности се со основа 2 (пр. 210, 220), а телефон). Повеќето компјутерски апликации се специфично создадени за не 10 (пр. 103, 106). одредени оперативни системи, иако сега е вообичаено да бидат достапни на повеќе од една платформа. Име (изговор) Вредност Кратенка

Bit (бит) 0 или 1 /

Byte (бајт) 8 бити (23) B

Kilobyte (килобајт) 1,024 B (210) KB

Megabyte (мегабајт) 1,048,576 B (220 = 10242) MB

Gigabyte (гигабајт) 1,073,741,824 B (230=10243) GB

1,099,511,628,000 B Terabyte (терабајт) TB (240=10244)

24 Le Système international d’unités – меѓународен систем за мерни единици

20 21 4.2. Складирање на податоците 5. МРЕЖА

Капацитет на носачи на податоци: 5.1. Поим за мрежа

• CD - вообичаено имаат капацитет од 650MB или 700MB

• DVD - Моментално достапно со 4.7GB или 8.5GB, а HVD е Local Area Network (LAN, локална мрежа) - Компјутерска мрежа дизајниран со капацитет од 3.9 TB (830 пати поголем која покрива мала географска област, како што е домот, канцеларијата, капацитет од обично DVD) група на згради, како на пример училиште. Карактеристиките кои го дефинираат LAN-от ја вклучуваваат високата брзина на преносот на • Хард драјв - Моментално достапно со 4 Terabytes податоци, помалиот географски опсег и недостатокот на изнајмени телекомуникаациски линии. • Интернет - поимот ИНТЕРНЕТ претставува кованица од Wide Area Network (WAN, мрежа за пошироки области) - зборовите INTER connected NETwork (МЕЃУ поврзана МРЕЖНА Компјутерска мрежа која покрива широка област (т.е секоја мрежа чии работа). комуникациски линкови поминуваат метрополитски, регионални или национални граници) или на поедноставен-неформален начин, мрежа Онлајн складирање која користи рутери и јавни комуникациски линкови. ИНТЕРНЕТОТ преставува пример за оваа мрежа. • Дозволиво – Онлајн складирањето обезбедува сервис, особено корисен при водење на бизнис и патување, затоа што до Мрежите можат да бидат ограничени: складираните податоци може да се пристапи преку Интернет и да се најдат и споделат фајловите. • Според бројот на корисници на кои им припаѓаат,

• Недозволиво – Истото се применува кон фајловите, фолдерите, • Според максималниот географски опсег на мрежната покриеност сликите или кој било тип на податоци кои може да се најдат на како што се, на пример, мрежите Ethernet или Wireless. секој компјутер кој е конектиран за Интернет и да се сподели од страна на секој кој ги има податоците за логирање. Интернетот дозволува/овозможува поврзување на овие мали мрежи во една, чија големина е неограничена. Исто така не е важно за каков тип Пример на недозволиво онлајн складирање претставува “dead letter box”. на мрежа станува збор се додека TCP/IP е прифатена како комуникациски Ова значи дека се отвора сметка на кој било бесплатен веб-мејл, потоа се медиум. пишува порака која вклучува и “тајна” содржина и се додаваат прилози (attachment) – ако има потреба од нив. Пораката не се испраќа, туку само се World Wide Web (www, светска мрежа) – За првпат се појавува 1991 зачувува како draft (нацрт) верзија. Потоа се споделуваат логин детали со година кога HTML (Hyper Text Markup Language) беше измислен од Сер некој друг. Лицето со кое се споделени деталите се логира, ја чита, а потоа Тим Бернерс-Ли. HTML создаде платформа за комбинирање на зборови, и ја брише пораката. Пораката не била никогаш испратена, туку била чувана слики и звуци на веб страните. Веб стандардите се развиваат од страна само нејзина драфт верзија во некој од фолдерите на корисничката сметка – на World Wide Web Consortium (W3C) кој претставува меѓународна без можност виртуелно да се следи истата. заедница која развива стандарди за да се обезбеди долгорочен развој на Мрежата. За пребарување на мрежата се користат т.н. Web Browser-и (пребарувачи) кои претставуваат посебни софтверски програми кои се направени да лоцираат и прикажуваат различни веб страни, меѓу кои најпознати се: Internet Explorer, Mozilla Firefox, Google Chrome, Safari, Opera итн. Пребарувачите и серверите за да можат да комуницираат меѓусебе на интернет користат заеднички протокол кој се нарекува HTTP (Hyper Text Transfer Protocol).

22 23  5.2. Други мрежни поими компјутери. Еден таков компјутер може да извршува повеќе сервиси и тоа web server, e-mail server, print server и слично.

Мрежен приклучок - компјутерски мрежен уред кој ги поврзува мрежните Ports - се крајни точки (излези) или канали за комуникација низ мрежа. делови. Повеќе излези на една сметачка машина овозможуваат во исто време да се добиваат податоци од различни мрежи или носители на податоци без притоа Bandwidth (ширина на опсег) - Количина на информации кои можат да бидат да има конфликт на приемот и излезот на информациите. Ports се виртуелни пренесени преку телефонска линија, кабелска, сателит итн. Колку е поголема точки и не се влезови во сметачката машина на која се вклучуваат надворешни ширината на опсегот, толку ќе биде и поголема брзината на конекцијата, како единици или комуникациски кабли. и пристапот кон Интернет, побрзи префрлања, ТВ искуство.

Media Access Control (MAC) address - е единствен идентификационен Network Interface Controller (NIC, Мрежна карта) - претставува кружна број кој го содржат најголемиот број адаптери или мрежни картички внесени табла или карта која е инсталирана во компјутерот и овозможува конектирање од страна на производителот и истите даваат единствени податоци за на одредена мрежа. постоење на комуникација низ некој адаптер или мрежна картичка. Овој идентификационен број се сретнува кај сите уреди кои можат да бидат носачи Network Hub (Ethernet Hub, мрежен уред или концентратор) - претставува на податоци (компјутерите, печатачите, скенерите, мултифункционалните уред за поврзување на повеќе Ethernet уреди заедно со што тие делуваат како уреди поврзани со компјутер, фото апаратите, видео камерите итн). единствен мрежен сегмент. Хабовите работат на физичкиот слој (прв слој) од моделот OSI и терминот „приклучок на првиот слој“ често се употребува Botnet – овој поим е поврзан со збир IRC автоматизирани компјутерски наизмечнично со хабот. Со ова уредот претставува форма на мулти влезен програми за интернет комуникација, кои се поврзани и можат да комуницираат повторувач. Мрежните хабови исто така се одговорни за препраќање на меѓу себе без да бидат попречувани од несакани корисници. Ова е основниот сигналот кон сите порти доколку детектира судир. поим за botnet кој се користи за легална комуникација. Од друга страна, нелегалната комуникација преку botnet системот на авоматизирано насочена комуникација меѓу компјутери чија безбедност е компромитирана со помош 5.3. Каналски комутиран наспроти пакетски комутиран на малициозни програми претставува начин на трансфер на информации низ сообраќај некој компјутер без знаење на корисникот на компјутерот.

Encryption - е посебна програма која овозможува одделни податоци да Во “каналски комутираните” мрежи, постои дефинирана конекција помеѓу бидат заштитени. Заштитата се врши со внесување посебни шифри кои испраќачот и примачот на податоците за време на комуникациската сесија. оневозможуваат достапност до содржината на одреден дел од компјутерската Пример за каналски комутирана мрежа е телефонската мрежа. меморија. Најчесто користени програми за инкрипција на податоците се: Microsoft Bitlocker, Truecrypt и Steganos. Поголемиот дел модерни податочни мрежи, како Интернет, се опишуваат како “неконекциски-ориентирани” или “пакетски комутирани”. Кај нив, Network Interface Controller (NIC) - познат и како network adapter или LAN податоците кои се пренесуваат се делат на мали пакети без оглед на adapter, е дел од хардверот (како составен дел на матичната плоча или пак во содржината, видот или структурата во блокови со соодветна големина кои вид на мрежна картичка инсталирана во компјутерот) преку кој компјутерот се нарекуваат пакети и кои го наоѓаат својот пат од испраќачот до примачот комуницира со другите уреди во една компјутерска мрежа. преку посебен протокол.

Network Switch - е уред за вмрежување кој овозможува повеќе уреди да се поврзат во компјутерска мрежа. 5.4. Интернет протокол (Internet Protocol - IP)

Router - е уред кој ја детерминира следната мрежна точка каде што пакетот на податоци треба да биде пренесен како негова следна или крајна дестинација. Различни апликации и услуги користат протоколи за да комуницираат преку мрежи. Некои од поважните се: HTTP – Hyper Text Transfer Protocol; SMTP – Server – е компјутер или уред кој овозможува информации или сервиси за Simple Mail Transfer Protocol; FTP – File Transfer Protocol; NNTP – Network News или на друг компјутер преку мрежа. Со користење на соодветен програм Transfer Protocol, TCP – Transmission Control Protocol, IP – Internet Protocol. секој компјутер врзан на мрежа може да биде сервер. Во најголем дел од случаите тоа е “посветен“ компјутер кој цело време е достапен за останатите Интернет протоколот е еден од двата основни протоколи во интернет моделот

24 25 (познат како TCP/IP). Тој е главен протокол за комуникација, т.е. за пренос на Интернет - идеален приказ датаграми (основни податочна единица која се пренесува во една пакетска мрежа). Неговата основна функција го овозможува вмрежувањето и, во суштина, го воспоставува интернетот. Задачата на IP, како основен протокол во интернет моделот, е да испорачува пакети од изворот до дестинацијата единствено врз основа на IP адресите во заглавието на пакетот податоци кој се пренесува. Тој ги дефинира и методите на адресирање кои се користат да се означи датаграмот со информација за изворот и дестинацијата.

Интернет протокол адресата (IP адреса) е нумеричка ознака која се доделува на секој уред (компјутер, печатач) кои се приклучени на компјутерска мрежа и кои користат IP протокол. IP адресата има две главни функции: идентификација на мрежниот интерфејс и адресирање на локацијата. Нејзината улога е опишана на следниот начин: „името покажува што бараме, адресата покажува каде тоа се наоѓа, патот покажува како се стигнува до целта“. IP адресата, всушност, може да се сфати како интернет „телефонска линија“. Без IP адреса не е можно да се пристапи кон Интернет. IP не претставува секогаш егзактен начин за идентификација. IP адресите спаѓаат во две категории, во зависност од понудата на провајдерот:

• Статички – остануваат исти при секој пристап на интернет.

• Динамички – се менуваат секој пат кога корисникот пристапува кон Интернет Интернет - реален приказ За утврдување на корисникот на IP адресата во критичниот момент од исклучително значење претставува точното време на пристап до интернет. Податоците за точното време на пристап, како и временската зона ги обезбедува провајдерот на услугата.

5.5. Поврзување на Интернет

Повеќето корисници се поврзуваат користејќи услуги на одреден снабдувач на интернет услуги (Internet Service Provider – ISP). Поврзувањето може да биде преку телефонска (Dial-up) линија, широкопојасен (Broadband, ADSL), дигитална мрежа за интегрирани услуги (Integrated Services Digital Network – ISDN), провајдер на Кабловска ТВ, безжична мрежа (WiFi), или сателитска врска.

 Снабдувачи на интернет услуги

Internet Service Provider (ISP) се комерцијални организации кои овозможуваат/ изнајмуваат пристап до Интернет. Се проценува дека ги има повеќе од 14,000 низ светот. ISP водат евиденција за користењето на интернетот под услови кои се различни во различни национални законодавства. Според легислативата во Република Македонија, ISP се должни да ги чуваат податоците во рок од две години.

26 27  Униформни локатори за ресурси - URL 6. СЕРВЕРИ URL претставува низа на знаци која е референца за одреден ресурс. На пример веб страницата http://www.jorm.org.mk Web servers (веб сервери) - претставуваат компјутери кои овозможуваат • http:// - Се однесува на Интернет протоколот кој се користи (даваат услуга на) пристап до веб страни. Секој веб сервер има IP адреса и (hypertext transfer protocol) евентуално домејн. На пример, доколку го внесете униформниот локатор за ресурси (URL) http://www.jorm.org.mk/index.html во вашиот пребарувач, • www. - Се однесува на World Wide Web серверот се испраќа барање до веб серверот чиј домејн е јорм.org.mk. Серверот понатаму ја зема страницата насловена како index.html и ја испраќа до • jorm. – го претставува името на домејнот и се однесува на вашиот пребарувач. сопственикот на страницата Секој компјутер може да стане веб сервер доколку му се инсталира серверски • org.mk - Се однесува на највисокото ниво на домејнот (Top Level софтвер и доколку се поврзе на интернет. Постојат повеќе софтверски Domain - TLD) кој се користи (најчесто кодот на земјата) апликации за веб сервери, како на пример: разни комерцијални пакети на Microsoft, Netscape итн.

Со цел да се конектирате кон некоја веб страница, морате да се логирате. Сите компјутерски системи креираат и чуваат записи од конекциите т.н. колачиња (cookies) кои содржат информации за:

• Идентитетот на корисникот (IP адресата)

• Датумот и времето кога е пристапено

• Содржината која е барана

• Колку долго е гледана бараната содржина

• Пребарувач од кој е пристапувано

• Оперативен систем кој го користел компјутерот

• Како е пристапено кон таа страница

Proxy сервер - претставува сервер (компјутерски систем или апликација) кој делува како посредник за барањата од клиентите кои бараат ресурси (податоци, информација, документи итн) од други сервери. Ваквите сервери го контролираат барањето и овозможуваат пристап до бараниот ресурс. Денес повеќето proxy сервери се www proxy сервери кои обезбедуваат пристап на содржини на www и притоа му овозможуваат анонимност на корисникот.

28 29  Пример: 7. ВИДОВИ КОМУНИКАЦИЈА МЕЃУ КОРИСНИЦИТЕ 218.12.171.14 - [15/Feb/2009:16:08:43+0100] “GET/test.html HTTP/1.0” 200 1921 www.technologyrisklimited.co.uk “-” “Mozilla/4.0 (compatible; MSIE 7.0; Windows NT 6.0)” “-”Ако е “анонимна” тогаш примачот ја гледа 218.12.171.14 и - Ако е ‘транспарентна’ тогаш примачот ја гледа 218.12.171.14 но и 212.99.110.242

Cloud Computing - претставува вид на сервис кој се заснова на заеднички (споделени) компјутерски ресурси, а не на услугата на локален сервер или личен уред при користењето на апликациите. При cloud computing, зборчето “cloud“ се користи како метафора за “интернетот“, па оттука фразата “cloud computing“ значи “вид на комјутерско работење на интернет“ каде различни Peer to Peer сервисите долго време обезбедувале трансфер на нелегални услуги (сервери, складирање на податоци и апликации) се пренесуваат до фајлови како и фајлови кои се предмет на правото на интелектуална компјутерите и уредите на организацијата или институцијата преку интернет. сопственост. Peer to peer клиентите се познати помеѓу криминалните групи кои се инволвирани во овие активности. Првата генерација на peer-to-peer архитектура функционирала врз основа на принципот на користење на централизиран сервер за кој луѓето се конектирале со цел да симнуваат фајлови. На овој начин била извршена идентификација на лицата кои нуделе нелегални сервиси кои многу лесно можеле да се лоцираат и да се спречат. Втората генерација на peer to peer клиенти користеле поинакви методи за конектирање од оние кои имале листа на достапни фајлови кои се полесни за пребарување во однос на оние кои се однесувале како суперјазли со кои се вршело идентификација за достапните фајлови.

File Transfer Protocol (FTP) е протокол кој овоможува трансфер на фајлови од еден компјутер кон друг. Функционира врз основа на клиент/сервер логика со FTP програма која е инсталирана на клиентот овозможувајќи му на корисникот да комуницира со серверот со цел да добие пристап до сервисите и информациите на серверот. Кога корисникот сака да изврши трансфер на фајл, се креира TCP конекција до таргетниот систем. Корисничкиот ID и лозинката можат да се пренесуваат и корисникот може да изврши спецификација на фајловите и потребната активност. Кога е доделена дозвола за трансфер на фајлови, се креира уште една TCP конекција за податоците кои треба да се пренесат.

Internet Relay Chat Internet Relay Chat (IRC) е систем за телеконференција кој се уште постои, но најчесто се користи од страна на криминалците за комуникација и размена на фајлови. Функционира врз основа на серија од сервери кои се меѓусебно поврзани и делат текстуални пораки кои се испраќаат во “канали”, виртуелни соби за состаноци. Наведени се темите за дискусија и клиентите кои имаат IRC клиент можат да се конектираат до еден или повеќе канали и да започнат дискусија со истомисленици. IRC не

30 31 е најчестиот “user friendly” сервис кој се користи на Интернет и најчесто го излезниот SMTP (Simple Mail Transfer Protocol25) мејл сервер на ISP. Излезниот користат постари корисници со поголемо искуство. ISP ја препраќа електронската порака до ISP SMTP мејл серверот (SMTP – SMTP) на примачот. Мејл серверот на примачот го пронаоѓа појдовниот мејл VoIP (Voice over Internet Protocol) е алатка која обезбедува гласовна сервер на примачот (Post Office Protocol или POP3) и ја испраќа пораката комуникација преку трансфер на data пакети со помош на интернет кон “инбоксот (сандачето) на примачот”. Корисникот се логира на својата комуникација (Skype, Viber и сл.). корисничка сметка и пораката се наоѓа во неговиот инбокс (сандаче), која се брише во мејл серверот кој послужил во овој процес. Social Networking Instant Messaging и Social Networking го завземаа местото на алатките за комуникација во последните години, со добро Електронската порака се состои од Header (коверт) и Body (текст). Header- познати примери за брз и “user friendly” пристап до други корисници ширум от содржи информации за испраќачот, примачот IP адресите, мејл серверите, светот. Главната функција на овие сајтови е можноста за креирање на личен временски ознаки итн. Body-то ја претставува содржината на електронската профил и можноста за споделување на лични информации и запознавање на порака и прилозите. нови луѓе. Постои можност и за споделување на фотографии, музика и видео записи. Нивото на личните податоци кои лицата ги споделуваат, може да ги  Различни видови на електронска пошта: направи мета на криминалци, како на пример оние кои се вмешани во кражба на лични податоци и злоупотреба на деца. Страниците за Social Networking Traditional e-mail (традиционален вид електронска пошта) – се многу корисно средство за спроведување на законот со собирање на карактеристично е што се отвара со програма/апликација (на пр. Microsoft информации за осомничените и нивните нелегални активности. Outlook) веднаш по симнувањето, се наоѓа во компјутерот и до него не може да се пристапи од друг компјутер. Instant messaging е форма на директна “real time” комуникација помеѓу две или повеќе лица кои користат делени клиенти. Овој тип на комуникација Web based e-mail (Веб-базиранa електронска пошта) – се гледа преку вклучува контакт помеѓу лица кои се знаат, за разлика од другите типови компјутерот, но се наоѓа на оддалечен (remote) сервер. Ваквата електронска кои овозможуваат комуникација помеѓу непознати лица. Криминалците се пошта може да се организира во папки, но единствено е видлива кога познати по користењето на Instant messaging како метод за комуникација. корисникот е онлајн.

Twitter претставува социјално вмрежување и “micro-blogging” сервис кој Анонимни e-mail сервиси - Нудат можност за испраќање на анонимна им овозможува на своите корисници да испраќаат и да ги читаат “update”- електронска пошта. Сервисот е бесплатен и целосно анонимен, не врши те на другите корисници (попознати како tweet-ови), кои претставуваат проверка и зачувување на вашите податоци, не се зачувуваат копии од текстуални пораки со максимална должина од 140 карактери. Има преку 5 фајлови на серверот. Пример за вакви сервиси се: cotse.com; anonymizer. милиони корисници во САД, Канада, Индија, Велика Британија и Јапонија. com; hushmail.com и слично.

Онлајн игра е игра која се игра преку некој вид на компјутерска мрежа. Ова речиси секогаш подразбира Интернет или некоја еквивалентна технологија, но игрите секогаш ја користат последната технологија; модемите пред Интернет и жичаните терминали пред модемите. Експанзијата на online gaming е одраз на целокупната експанзија на компјутерските мрежи од мали локални мрежи на Интернет и самиот пораст на пристап до Интернет. Онлајн игрите варираат од едноставни текстуални игри до игри во кои се применува комплексна графика и виртуелни светови со многу играчи истовремено. Многу онлајн игри се поврзани со многу онлајн заедници, правејќи ги онлајн игрите како форма на социјална дејност.

Електронска порака (e-mail) – Вообичаено електронската порака поминува преку најмалку четири компјутери за време на нејзиното време на живот. Пораката се составува на корисничкиот компјутер, потоа се испраќа до 25 Мејл сервер – компјутер наменет за управување со е-пошта

32 33 8. ВИДОВИ ИНТЕРНЕТ ИЗМАМИ 9. ШТЕТНИ СОФТВЕРИ

Инвестициски шеми - користење на Интернет за давање финансиска Малвер (malware) - кратенка од малициозен софтвер, е општ термин поддршка за високи технички шеми како сајтови за виртуелен шопинг или со кој се означува широк спектар непријателски или инвазивен софтвер, провајдери на нови сервиси; т.е. софтвер кој се употребува со цел да се попречи функционирањето на компјутерот, да се добијат чувствителни информации, или да се оствари Шеми за кредитни картички - користење на незаконски добиени детали пристап до приватни компјутерски системи. Може да биде во облик на код, на кредитни картички за купување на производи со висока вредност преку скрипта, активна содржина и други видови софтвер. Интернет; Во малвер се вбројуваат компјутерските вируси, црви, тројанци, руткитови, Можности за бизнис/шеми за работа од дома - користење на Интернет спајвер, адвер, и други малициозни програми. Поголемиот дел активни за рекламирање на бизнис можности со кои жртвата плаќа однапред за малвер закани се, обично, тројанци или црви, а помал дел се вируси. Некои информацијата или производот за работа; малвер програми можат да бидат маскирани да изгледаат како легитимен софтвер и дури може да дојдат од официјалната веб страница на некоја Нигериска измама (т.н. Измами 419) - западно-африкански измами со променет начин на достава. Сега е електронска порака наместо традиционална компанија во форма на корисна или привлечна програма во која е всаден пошта или факс. Останатиот пристап е ист и постои потенцијално голема малверот заедно со софтвер за следење кој прибира статистички податоци можност за спамирање. за маркетиншки потреби.

Интернет банкарство - се копира веб страната на некоја банка, во  Најчести видови на малвери се: мала мера се менува веб адресата, се обезбедуваат линкови до легални банкарски сервиси и само еден или два линкови се за големи инвестиции Компјутерски вирус е еден вид на малициозен софтвер кој, кога ќе се изврши, кои бараат трансфер на значителни суми со цел да се осигура вклучување во се реплицира со вметнување копии од себе (можеби модифицирани) во други вистински неверојатна можност за инвестиции. компјутерски програми, датотеки со податоци, или boot секторот на хард дискот. Кога таа репликација успева за погодените области се вели дека се Катастрофални повици за доброволни прилози - најголемиот дел од веб "заразени". Вирусите често претставуваат штетна активност на инфицираниот страните кои бараат помош за жртвите од цунамито на Далечниот Исток се домаќин, на пример, кражба на простор на хард дискот или процесорот, пристап лажни; до приватни информации, corrupting податоци, прикажување на политички или хумористични пораки на екран на корисникот, спамирање на нивните контакти Herbal Viagra - во полето на алтернативните онлајн медицински третмани или влез нивните кратенки. Сепак, не сите вируси носат деструктивен елемент. со кои се спамираат корисниците, поголемиот дел на производи немаат Дефинирачката карактеристика на вирусите е дека тие се само-реплицирани позитивни ефекти (ако воопшто се изврши нивна достава) или се опасни по компјутерски програми кои се инсталираат без согласност на корисникот. човековото здравје; Тројански коњ (Trojan horse) или „тројанец“ е малициозен софтвер кој не Руски невести – веб страни кои нудат контакти со убави жени од источна се реплицира самиот и кој изведува дејства одредени од неговата природа, Европа и евтини посети во земјите од поранешниот Советски Сојуз; па вообичаено резултира со губиток или кражба на податоци и, веројатно, оштетување на системот. Овој вид малвер честопати функционира преку Добивки на лотарија - барање за исплата на добивки од лотарија или т.н. „социјален инженеринг“, претставувајќи се како рутинска, корисна или помош за освојување на победа (најчесто странски лотарии); интересна програма или код со цел да се убедат жртвите да ја инсталираат на нивните компјутери. Често, тројанецот делува како заден влез, по што неговиот Phishing - електронска пошта која личи како да е од добро познат извор (на креатор може да оствари неавторизиран пристап до инфицираниот компјутер. пример банка или интернет сервис провајдер) со која се бара да се потврдат Тројанците не се лесно препознатливи но, доколку изведуваат значителни личните податоци. компјутерски или комуникациски активности, можат забележително да ја забават работата на компјутерот. Тројанците не се обидуваат да се всадат во други програми или податоци како вирусите и не се реплицираат како црвите.

34 35 Дистрибуиран напад за одбивање услуга (DISTRIBUTED DENIAL-  Најчесто користени термини за платежни картички OF-SERVICES - DDoS) или DDoS напад е обид компјутерот или одреден мрежен ресурс да се направи недостапен за целните корисници. Иако Skimers се апарати кои се користат за неовластено прибирање на податоци средствата за извршување на DDoS напад, како и мотивите и целите можат од платежни картичи и тоа податоци кои се наоѓаат на магнетната лента на да варираат, овој вид на напад обично се состои од напорите привремено платежната картичка и податоци за ПИН (Personal identification number) кодот или на неодредено време да го прекинат или суспендираат давањето услуги од картичката. Постојат два вида на скимери: а) фиксни кои се монтираат на на уредот кој е поврзан на интернет. Извршителите на DoS напади, обично, АТМ-и (банкомати) и б) мобилни кои го читаат само записот од магнетната ги имаат за цел сајтовите или услугите сместени на веб сервери од висок лента. Скимерите во себе содржат повеќе компоненти и тоа: профил како што се банките, порталите за исплата од кредитни картички, па дури и серверите одговорни за TLD. Оваа техника денес најшироко се • читач на податоците од магнетната лента, употребува кај одредени игри или се користи од страна на сопствениците на серверите или, пак, од страна на незадоволните конкуренти. Сè почесто, • видео камера за видео запис од видео надзорот на делот на DoS нападите, исто така, се користат и како облик на отпор. За DoS се вели апаратот на кој се користи платежната картичка, а е во делот каде дека е алатка за изразување несогласување или, според некои аналитичари, што се внесува ПИН кодот (авторизационен клуч) за употреба на DoS е форма на "улични протести на интернет". Терминот генерално се платежната картичка. користи во врска со компјутерски мрежи, но не е ограничен само на ова поле. На пример, тој се користи и во однос на управувањето со ресурсите Скимерите во себе содржат медиум за зачувување на податоците кои се на главниот процесор. Вообичаен метод на напад вклучува „заситување“ добиени од останите негови делови. Читачот на податоци од магнетната (сатурација) на целната машина со надворешни барања за комуникација во лента на платежната картичка е во облик на влезниот сегмет на АТМ-от и низ толкав обем што таа не може да одговори на легитимните барања за сообраќај него незабележано минува платежната картичка. Читањето на податоците или, пак, реагира толку бавно што, во суштина, станува недостапна. DoS може да биде: нападите, обично, доведуваат до преоптоварување на серверот. Во општи црти, DoS нападите се изведуваат така што се принудува целниот компјутер • аудио читање (кога при влезот на платежната картичка во АТМ- да се ресетира или да ги конзумира своите ресурси така што повеќе не от, се слуша звук на отчитување кој всушност претставува аудио може да ги обезбеди своите наменети услуга или се попречува медиумот комуникација меѓу АТМ-от и платежната картичка и во тој момент за комуникација помеѓу легитимните корисници и жртвата , така што се слуша кодот кој е запишан на платежната картичка) и тие не комуницираат соодветно. Denial-of-service нападите се сметаат за прекршување на правилната политика за користење на интернет креирана • кога на скимерот директно се впишува содржината од платежната од страна на Одборот за интернет архитектура (Internet Architecture Board - картичка и се зачувува на медиум кој е составен дел од скимерот. IAB), а ги повредуваат и политиките за прифатливо користење на, речиси, Вториот дел е видео камера насочена кон тастатурата каде што се сите интернет провајдери. Тие, исто така, најчесто претставуваат и повреда внесува кодот за авторизација при што визулено се дететектира на законите во некои земји. и се запишува на медиумот овој код. Worms (Црви) – се малициозни програми кои се разможуваат во ситемот. Потоа, овие податоци се внесуваат во компјутер и со посебна програма Нивната цел е да овозможат неправилно работење на системот согласно податоците од магнетната лента добиваат формат погоден за внесување на желбата на лицето кое го креирало овој малициозен код, односно да друга магнетна лента како магнетен запис. Следниот чекор е споредба со пропуштаат одредена информација која би влегла или излегла од системот видео записот за бројот кој е внесен како авторизација. без негова дозвола. Мобилните збирачи на податоци (mobile skimmers) се уреди кои Firewall - е хардвер уред или софтвер програма која овозможува да се добие криминалците ги инсталираат во терминали за плаќање или исплата (point поголем степен на сигурност во мрежата. Неговата задача е да блокира of sale – POS терминали) или банкомати и кои ги копираат податоците за или овозможи движење на податоците низ мрежата. Најчеста задача му сметката на корисникот на вметнатата платежна картичка од магнетната е да го блокира влезот на податоци низ портови кои не се наменети за лента на задната страна на картичката. Доколку корисникот користи дебитна тие податоци, односно да овозможи сообраќајот на податоците да биде низ платежна картичка, заедно со споменатите податоци се копира и личниот точните портови, а останиот сообраќај да го блокира. идентификациски број на корисникот (personal identification number - PIN). Копираните податоци подоцна се користат за изработување фалсификувани кредитни или дебитни платежни картички за повлекување пари од банкомати.

36 37 Plastic е секоја пластична картичка која има стандардна големина и на која 10. Завршни согледувања на авторите има внесена магнетна лента, на која може да се внесе магнетен запис. Не е од значење предната страна на пластичните катички да биде пополнета и дизајнирана доколку истата се користи за АТМ. Правото на фер и правично судење е неповредливо и затоа обвинителот има MSR 206 е апарат со кој се внесуваат податоци од платежна картичка на обврска и одговорност за навремено обезбедување, заштита и презентирање магнетната лента на пластичната картичка. на електронските докази пред судот. Тоа ја детерминира проактивната улога Магнетна лента на платежната картичка е лента на која се внесуваат пода­ на обвинителот, кој сега, имајќи ја предвид неговата нова позиција во текот на тоците на банката издавач на платежната картичка, бројот на сметката во банката истрагата, мора да поседува соодветни познавања и од областа на компјутерскиор и името на лицето кое е носител на платежната картичка. Интересно за неа е што криминал. може да бидат впишувани и бришени податоци во неограничен број пати. Обвинителот мора да знае како функционираат компјутерот и интернет мрежите, како да ги разбере извештаите на експертите од оваа област и мора да знае во која насока и на кој начин ќе ја води истрагата и какви задолженија ќе упатува до правосудната полиција. Во текот на целата постапка, обвинителот треба да поседува знаење и вештина за начинот на кој ќе врши супервизија на собраните докази, како да ги заштити и обезбеди, особено ако доказите се обезбедувани надвор од нашата јурисдикција. Од обвинителската подготвеност и стручност ќе зависи и исходот на постапката.

Токму затоа обвинителот, работејќи заедно со правосудната полиција мора да ги максимализира напорите за обезбедување на електронските докази кои ќе бидат основа за градење на силен и добро претставен случај во судот.

Напредната технологија подразбира и зголемување на бројот на уреди кои можат да содржат електронски докази. Затоа секој кој е вклучен во процесот на откривање на овој вид криминал мора да знае дека листата на потенцијални докази, опрема и уреди кои содржат електронски информации и кои можат да функционираат поединечно или споено со компјутерскиот систем секојдневно се проширува.

Ваквиот процес подразбира постојано осовременување на законските прописи кои мора да го следат брзото темпо на развивање на нови форми на овој криминал, а со тоа и нивно соодветно нормирање и санкционирање.

Овој прирачник е основно помагало при секојдневното постапување кој содржински опфаќа основни - општи поими од областа на компјутерскиот криминал, но тоа не значи и континуирана обврска за едукација на обвинителот.

38 39 Прилог 1 (2) Тој што со делото од став 1 прибавил поголема имотна корист, ќе се казни со затвор од три месеци до три години.

(3) Тој што со делото од став 1 прибавил значителна имотна корист, ќе се Одредби од Кривичниот законик кои се однесуваат на компјутерски казни со затвор од шест месеци до пет години. криминал (4) Обидот е казнив. Член 144 (5) Примероците на авторските дела и предметите на сродните права, како и Тој што по пат на информатички систем ќе се закани дека ќе стори кривично средствата за репродуцирање се одземаат. дело за кое е пропишана казна затвор од пет години или потешка казна против некое лице поради неговата припадност кон определена национална, (6) Ако делото од став 1 го стори правно лице, ќе се казни со парична казна. етничка или расна група или верска определба

Член 149 Член 157-а (1)Тој што спротивно на условите утврдени со закон без согласност на (1) Тој што без одобрение од овластениот дистрибутер на технички посебно граѓанинот прибира, обработува или користи негови лични податоци, ќе се заштитен сателитски сигнал произведува, увезува, дистрибуира, изнајмува казни со парична казна или со затвор до една година. или на друг начин става на располагање на јавноста, односно дава услуги (2) Со казна од став 1 се казнува тој што ќе навлезе во компјутерски на поставување на материјален или нематеријален уред или систем заради информатички систем на лични податоци со намера користејќи ги за себе пробивање на таков сигнал, ќе се казни со затвор од шест месеци до три или за друг да оствари некаква корист или на друг да му нанесе некаква години. штета. (2) Ако со делото од став 1 е прибавена значителна имотна корист или е Член 149-а предизвикана значителна штета, ќе се казни со затвор од една до пет години.

(1) Тој што неовластено спречува или ограничува друг во пристапот кон (3)Тој што прима технички посебно заштитен сателитски сигнал чија заштита јавен информатички систем, ќе се казни со парична казна или со затвор до е пробиена без одобрување на неговиот овластен дистрибутер или врши една година. натамошна дистрибуција на таквиот сигнал, ќе се казни со затвор од шест месеци до три години. (2) Ако делото од став 1 го стори службено лице во вршење на службата или одговорно лице во јавен информатички систем, ќе се казни со парична казна (4) Ако со делото од став 3 е прибавена значителна имотна корист или е или со затвор од три месеци до три години. предизвикана значителна штета, ќе се казни со затвор од една до пет години.

(3) Ако делото од став 1 го стори правно лице, ќе се казни со парична казна. (5) Ако делото од овој член го стори правно лице, ќе се казни со парична казна.

(4) Гонењето се презема по приватна тужба. (6) Предметите кои биле наменети или користени за сторување на делото или кои настанале со сторувањето на делото се одземаат. Член 157 Член 157-б (1) Тој што во свое име или во име на друг неовластено ќе објави, прикаже, репродуцира, дистрибуира, изведе,емитува или на друг начин неовластено (1) Тој што без одобрение на филмскиот продуцент или овластениот ќе посегне по туѓо авторско право или сродно право,односно авторско дело, дистрибутер на кој филмскиот продуцент му го пренел своето право на изведба или предмет на сродно право, ќе се казни со парична казна или со аудиовизуелното дело произведува, увезува, репродуцира, дистрибуира, затвор до една година. ускладиштува, изнајмува, пушта во промет или на друг начин става на располагање на јавноста, или презема други дејствија заради дистрибуција,

40 41 изнајмување, јавно прикажување, пуштање во промет, ставање на (4) Ако делото од овој член го стори правно лице, ќе се казни со парична казна. располагање на јавноста или на друг начин противправно го користи аудиовизуелното дело, односно видеограмот или неговите неовластено Член 193-б умножени примероци, ќе се казни со затвор од шест месеци до три години. Тој што преку компјутерско-комуникациски средства со закажување средба (2) Ако со делото од став 1 е прибавена значителна имотна корист или е или на друг начин намамува малолетник кој не наполнил 14 години на обљуба предизвикана значителна штета, ќе се казни со затвор од една до пет години. или друго полово дејствие или на производство на детска порнографија и ако со таквата намера е остварена непосредна средба со малолетникот, ќе (3) Ако делото од овој член го стори правно лице,ќе се казни со парична казна. се казни со затвор од една до пет години.

(4) Предметите кои биле наменети или користени за сторување на делото или кои настанале со сторувањето на делото се одземаат Член 251

(1) Тој што неовластено ќе избрише, измени, оштети, прикрие или на друг Член 157-в начин ќе на-прави неупотреблив компјутерски податок или програма или уред за одржување на информатичкиот систем или ќе го оневозможи или (1) Тој што без одобрение од производителот на фонограм или здружението отежне користењето на компјутерски систем, податокот или програмата или за колективно остварување на правата на производителите на фонограми на компјутерска комуникација, ќе се казни со парична казна или со затвор произведува, репродуцира, дистрибуира, ускладиштува, изнајмува, пушта до три години. во промет или на друг начин става на располагање на јавноста, или презема други дејствија заради дистрибуција, изнајмување, пуштање во промет, (2) Со казната од став 1 ќе се казни и тој што неовластено ќе навлезе во ставање на располагање на јавноста или на друг начин противправно го туѓ компјутер или систем со намера за искористување на неговите податоци користи фонограмот или неговите неовластено умножени примероци, ќе се или програми заради прибавување противправна имотна или друга корист казни со затвор од шест месеци до три години. за себе или за друг или предизвикување имотна или друга штета или заради пренесување на компјутерските податоци што не му се наменети и до кои (2) Ако со делото од став 1 е прибавена значителна имотна корист или е неовластено дошол на неповикано лице. предизвикана значителна штета, ќе се казни со затвор од една до пет години. (3) Со казната од ставот (1) на овој член ќе се казни тој што неовластено (3) Ако делото од овој член го стори правно лице,ќе се казни со парична казна. ќе пресретне, со употреба на технички средства, пренос на компјутерски податоци кој нема јавен карактер до, од и внатре во одреден компјутерски (4) Предметите кои биле наменети или користени за сторување на делото систем, вклучувајќи и електромагнетни емисии од компјутерски систем кој или кои настанале со сторувањето на делото се одземаат. поддржува такви компјутерски податоци.

(4) Тој што делата од ставовите (1), (2) и (3) на овој член ќе ги стори спрема Член 193-а компјутерски систем, податоци или програми што се заштитени со посебни мерки на заштита или се користат во работењето на државни органи, јавни (1) Тој што произведува детска порнографија со цел за нејзина дистрибуција претпријатија или јавни установи или во меѓународни комуникации, или или ја пренесува или ја нуди или на друг начин ја прави достапна детската како член на група создадена за вршење такви дела, ќе се казни со затвор порнографија, ќе се казни со затвор од најмалку пет години. од една до пет години.

(2) Тој што набавува детска порнографија за себе или за друг или поседува (5) Ако со делото од ставовите (1), (2) и (3) на овој член е прибавена детска порнографија, ќе се казни со затвор од пет до осум години. поголема имотна корист или е предизвикана поголема штета, сторителот ќе се казни со затвор од шест месеци до пет години. (3) Ако делото од ставовите (1) и (2) на овој член е сторено преку компјутерски систем или друго средство за масовна комуникација, сторителот ќе се казни (6) Ако со делото од став (4) е прибавена поголема имотна корист или е со затвор од најмалку осум години. предизвикана поголема штета, сторителот ќе се казни со затвор од една до десет години.

42 43 (7) Тој што неовластено изработува, набавува, продава, држи или прави (2) Ако сторителот прибавил поголема имотна корист, ќе се казни со затвор достапни на друг посебни направи, средства, компјутерска лозинка, код за од три месеци до пет години. пристап и сличен податок со кој целината или дел од компјутерскиот систем се оспособува за пристап, компјутерски програми или компјутерски податоци (3) Ако сторителот прибавил значителна имотна корист, ќе се казни со затвор наменети или погодни за извршување на делата од ставовите (1), (2) и (3) на од една до десет години. овој член, ќе се казни со парична казна или со затвор до една година. (4) Тој што делото од став 1 ќе го стори само со намера да оштети друг, ќе се (8) Обидот за делото од ставовите 1 и 2 е казнив. казни со парична казна или со затвор до една година.

(9) Ако делото од овој член го стори правно лице, ќе се казни со парична (5) Ако со делото од став 4 е предизвикана поголема штета, сторителот ќе се казна. казни со затвор од три месеци до три години.

(10) Посебните направи, средства, компјутерски програми или податоци (6) Тој што неовластено изработува, набавува, продава, држи или прави наменети за извршување на делото ќе се одземат. достапни на друг посебни направи, средства, компјутерски програми или компјутерски податоци наменети за извршување на делото од став 1, ќе се казни со парична казна или со затвор до една година.

Член 251-а (7) Обидот за делото од ставовите 1 и 4 е казнив.

(1) Тој што ќе направи или ќе преземе од друг компјутерски вирус со намера (8) Ако делото од овој член го стори правно лице, ќе се казни со парична за внесување во туѓ компјутер или компјутерска мрежа, ќе се казни со казна. парична казна или со затвор до една година. (9) Посебните направи, средства, компјутерски програми или податоци (2) Тој што со употреба на компјутерски вирус ќе предизвика штета во туѓ наменети за извршување на делото ќе се одземат. компјутер, систем, податок или програма, ќе се казни со затвор од шест месеци до три години. (10) За делото од став 4 гонењето се презема по приватна тужба.

(3) Ако со делото од став 2 е предизвикана поголема штета или делото е сторено во состав на група создадена за вршење такво дело, сторителот ќе Член 271 се казни со затвор од една до пет години. (1) Тој што прави, набавува, продава или дава на употреба средства за (4) Обидот за делото од став 2 е казнив. правење лажни знаци за вредност, ќе се казни со парична казна или со затвор до една година. (5) Ако делото од овој член го стори правно лице, ќе се казни со парична казна. (2) Тој што неовластено изработува, набавува, држи, продава или дава на употреба инструменти, предмети, компјутерски програми и други сигурносни заштити или компоненти кои служат за заштита против фалсификување, Член 251-б како и средства за неовластено прибавување на банкарски податоци, заради правење лажни пари или преправање на вистински пари или, други (1) Тој што со намера за себе или за друг да прибави противправна имотна инструменти за плаќање, хартии од вредност или лажни платежни картички корист со внесување во компјутер или информатички систем невистинити ќе се казни со затвор од три до десет години. податоци, со невнесување на вистинити податоци, со менување, бришење или прикривање на компјутерски податоци, со фалсификување на електронски потпис или на друг начин ќе предизвика невистинит резултат Член 274-б при електронската обработка и преносот на податоците, ќе се казни со парична казна или со затвор до три години. (1) Тој што ќе направи лажна платежна картичка со намера да ја употреби како вистинска, или прибавува лажна картичка со таква намера, или ќе му ја

44 45 даде на друг на употреба или тој што лажната картичка ќе ја употреби како (6) Предметите кои се направени или употребени за извршување на вистинска,ќе се казни со затвор од шест месеца до пет години и со парична кривичното дело ќе се одземат. казна.

(2) Со казната од ставот (1) на овој член ќе се казни и тој што прибавува Член 379-а банкарски податоци од вистински платежни картички и податоци за носители на тие платежни картички со намера да ги искористи за изработка и употреба (1) Тој што со намера да ги употреби како вистински неовластено ќе изработи, на лажна платежна картичка или вака прибавените податоци ги дава на друг внесе, измени, избрише или направи неупотребливи компјутерски податоци со таква намера. или програми што се одредени или подобни да служат како доказ за факти што имаат вредност за правните односи или тој што таквите податоци или (3) Ако сторителот од ставот (1) на овој член стекне поголема имотна корист, програми ќе ги употреби како вистински, ќе се казни со парична казна или ќе се казни со затвор од една до осум години. со затвор до три години.

(4) Ако делото од ставовите (1), (2) и (3) на овој член е сторено од член на (2) Ако делото од став 1 е сторено во однос на компјутерски податоци или група, банда или друго злосторничко здружение, сторителот ќе се казни со програми што се користат во работењето на државни органи, јавни установи, затвор најмалку четири години. претпријатија или други правни и физички лица кои вршат работи од јавен интерес или во правниот сообраќај со странство или ако со нивната употреба (5) Ако делото од овој член го стори правно лице ќе се казни со парична е предизвикана значителна штета,сторителот ќе се казни со затвор од една казна. до пет години.

Член 286 (3) Тој што неовластено изработува, набавува, продава, држи или прави достапни на друг посебни направи, средства, компјутерски програми или (1) Тој што со намера да оштети друг или да прибави противправна имотна компјутерски податоци наменети или погодни за извршување на делото од корист неовластено ќе поднесе пријава на патент или во пријавата нема да став 1, ќе се казни со парнична казна или со затвор до три години. го наведе или лажно ќе го наведе пронаоѓачот или ќе ја направи достапна на јавноста суштината на пронајдокот пред тој да биде објавен на начин (4) Обидот за делото од ставовите 1 и 3 е казнив. утврден со закон, ќе се казни со парична казна или со затвор до три години. (5) Посебните направи, средства, компјутерски програми или податоци за (2) Со казната од ставот (1) на овој член ќе се казни и тој што со намера да извршување на делото, ќе се одземат. оштети друг или да прибави противправна имотна корист неовластено ќе произведе, пушти во промет, увезе, извезе, понуди на продажба, складишти или користи производ или постапка која е предмет на заштита со патент Член 394-г или неовластено ќе употреби, репродуцира, увезе, извезе или дистрибуира заштитена топографија на интегрално коло или софтвер. (1) Тој што преку компјутерски систем во јавноста шири расистички и ксенофобичен пишан материјал, слика или друга презентација на идеја или (3) Тој што со делото од ставовите (1) и (2) на овој член прибавил значителна теорија која помага, промовира или поттикнува омраза, дискриминација или имотна корист или предизвикал значителна имотна штета, ќе се казни со насилство, против кое било лице или група, врз основа на раса, боја на кожа, затвор од една до пет години и парична казна. национално или етничко потекло, како и верско уверување, ќе се казни со затвор од една до пет години. (4) Ако делото од ставовите (1) и (2) на овој член е сторено од организирана група или со делото е предизвикана опасност за животот и здравјето на (2) Со казната од ставот (1) на овој член ќе се казни и тој што делото ќе го луѓето, сторителот ќе се казни со парична казна или со затвор од најмалку стори преку други средства за јавно информирање. три години. (3) Тој што делото од ставовите (1) и (2) на овој член го врши со злоупотреба (5) Ако делото од овој член го стори правно лице, ќе се казни со парична на положбата или на овластувањето или ако поради тие дела дошло до казна. безредие и насилства спрема луѓе или до имотна штета од големи размери, ќе се казни со затвор од една до десет години.

46 47 Прилог 2 систем на одреден провајдер на услуги, кој систем:

i опслужува и се користи од мала група на корисници; и

Процесни одредби од Конвенцијата за компјутерски криминал ii кој не се однесува на јавните комуникациски мрежи и не е поврзан со друг компјутерски систем, било јавен или приватен, тогаш Страната може да го резервира правото да не ги применува овие мерки врз гореспоменатите комуникации. Оддел 2 - Процесно право Секоја Страна ќе ги разгледа ограничувањата содржани во нејзината резерва со цел да се овозможи широка примена на Наслов 1 - Општи одредби мерките предвидени во членовите 20 и 21.

Член 14 - Опфатот на процесните одредби Член 15 - Услови и гаранции

(1) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се (1) Секоја Страна ќе се залага воведувањето, имплементацијата и примената неопходни за да се воспостават овластувања и постапки предвидени во на овластувањата и постапките предвидени во овој оддел да подлежат овој оддел со цел да се овозможи преземањето на посебни истражни на условите и гаранциите предвидени со домашното право со кои дејствија и постапки. се обезбедува адекватна заштита на човековите права и слободи, вклучувајќи ги и правата кои произлегуваат од обврските што Страната (2) Освен во случаите кога изрично е предвидено поинакво постапување, ги презела со потпишувањето на Конвенцијата за заштита на човековите како во случаите предвидени со одредбата од членот 21, секоја Страна ќе права и основни слободи на Советот на Европа од 1950 година, ги воведе овластувања и ќе ги спроведува процесни дејствија предвидени Меѓународниот пакт за граѓанските и политички права на Организацијата со став 1 од овој член во однос на: на Обединетите нации од 1966 година и другите меѓународни инструменти за заштита на човековите права, во кои е инкорпориран принципот на а. кривичните дела предвидени во членовите 2 до 11 од оваа пропорционалност. Конвенција; (2) Овие услови и гаранции, пропорционално на природата на постапката б. останатите кривични дела сторени со помош на компјутерски или овластувањето, меѓу другото, опфаќаат судска или друга независна систем; и контрола, основите кои ја оправдуваат нивната примена и ограничувањата на опсегот и времетраењето на овластувањето или постапката. ц. прибирањето докази во електронска форма за одредено кривично дело; (3) Во обем кој е конзистентен со јавниот интерес, а посебно со интересот за темелно спроведување на правдата, секоја Страна ќе го земе предвид (3) влијанието на овластувањата и постапките предвидени со овој оддел врз правата, одговорностите и легитимните интереси на трети лица. а. Секоја Страна може да стави резерва во поглед на примената на мерките предвидени во членот 20 само во поглед на делата или видовите на дела кои се точно определени во нејзината резерва, под услов опсегот на тие дела или видови на дела да не е потесен во споредба со опсегот на делата во однос на кои ќе се применуваат мерките предвидени со член 21. Секоја Страна ќе ги разгледа ограничувањата содржани во нејзината резерва за да се овозможи широка примена на мерките предвидени во член 20.

б. Кога Страната, поради ограничувањата предвидени со домашното законодавство кое е во сила во моментот на усвојување на оваа Конвенција, не е во можност да ги применува мерките предвидени со членовите 20 и 21 во однос на комуникациите кои се пренесуваат внатре во компјутерскиот

48 49 Наслов 2 - Експедитивно зачувување на складирани компјутерски податоци количество преносни податоци за да може Страната да го идентификува провајдерот на услуги и патот по кој комуникацијата била пренесена. Член 16 - Експедитивно зачувување на (2) Овластувањата и постапките предвидени со овој член подлежат на складирани компјутерски податоци одредбите содржани во членовите 14 и 15. (1) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се неопходни за да им се овозможи на нејзините надлежни органи да наредат или на сличен начин да можат да обезбедат експедитивно зачувување на точно Наслов 3 - Наредба за производство определени компјутерски податоци, вклучувајќи преносни податоци кои се складирани со помош на компјутерски систем, а посебно кога постојат основи да се верува дека компјутерските податоци се изложени на Член 18 - Наредба за производство опасност од загуба или модификација.

(2) Кога Страната го применува ставот 1 од овој член со издавање наредба до (1) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се неопходни одредено лице да ги зачува точно определените складирани компјутерски нејзините надлежни органи да бидат овластени да му наредат или податоци кои ги поседува или кои се наоѓаат под контрола на тоа лице, наложат: Страната ќе воведе такви законодавни или други мерки кои се неопходни за да наметне обврска над тоа лице да го сочува и одржува интегритетот а. на лице кое се наоѓа на нејзината територија да достави точно односно целовитоста на компјутерските податоци онолку време колку определени компјутерски податоци кои се во владение или под контрола што е потребно, но не повеќе од деведесет дена, за да им се овозможи на тоа лице, а кои се складирани во компјутерски систем или во медиум на надлежните органи да побараат нивно откривање. Страната може да кој служи за чување на компјутерски податоци; и предвиди таквата наредба да биде дополнително обновена. б. на провајдер на услуги кој нуди услуги на територијата на Страната (3) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни или други мерки кои се да достави претплатничка информација во врска со тие услуги, а која се неопходни за да се наметне обврска врз имателот или друго лице кое наоѓа во владение или под контрола на тој провајдер на услуги. треба да ги сочува компјутерските податоци, преземените постапки да ги чува во тајност онолку време колку што е предвидено со домашното (2) Овластувањата и постапките предвидени со овој член подлежат на право. одредбите содржани во членовите 14 и 15.

(4) Овластувањата и постапките предвидени со овој член подлежат на (3) Во контекст на овој член, изразот “претплатничка информација” означува одредбите содржани во членовите 14 и 15. информација во облик на компјутерски податок или било каков друг облик кој го поседува провајдерот на услуги, а која се однесува на претплатниците на неговите услуги но не и на содржинските и преносните податоци врз основа на која може да се утврди: Член 17 - Експедитивно зачувување и делумно откривање на преносни податоци а. видот на комуникациската услуга што се користи, техничките одредби и периодот во кој се дава услугата;

(1) Секоја Страна ќе усвои во поглед на преносните податоци што треба да б. идентитетот на претплатникот, неговата поштенска или географска се зачуваат согласно член 16 такви законодавни или други мерки кои се адреса, неговиот телефонски или друг пристапен број, како и информации неопходни: за наплатата кои се достапни и видливи од договорот или аранжманот за давање услуга; а. за да се овозможи експедитивно зачувување на преносните податоци без оглед на тоа дали еден или повеќе провајдери на услуги биле ц. било која друга информација што може да се добие на самото место инволвирани во пренесувањето на таа комуникацијата; и каде што е инсталирана комуникациската опрема, а која информација е достапна врз основа на договорот или аранжманот за давање услуга. б. за да се овозможи експедитивно откривање пред надлежните органи на Страната или пред лицето определено од надлежниот орган, доволно

50 51 Наслов 4 - Претрес и запленување на складирани компјутерски податоци

(4) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се Член 19 - Претрес и запленување на неопходни нејзините надлежни органи да бидат овластени да му наредат складирани компјутерски податоци односно да му наложат на било кое лице кое има познавање за начинот на кој функционира компјутерскиот систем или за мерките кои треба да се преземат за да се заштитат компјутерските податоци, да ги даде, во (1) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се мера колку што е разумно или потребно, неопходните информации за да неопходни нејзините надлежни органи да бидат овластени да вршат може да се преземат мерките предвидени во ставовите 1 и 2. претрес или да преземат други дејствија со кои ќе обезбедат пристапат до: (5) Овластувањата и постапките предвидени со овој член подлежат на одредбите содржани во членовите 14 и 15. а. компјутерски систем или дел од него, како и до складираните компјутерски податоци во него; и

б. медиум за складирање на компјутерски податоци во кој можат да се Наслов 5 - Собирање компјутерски податоци во реално време чуваат компјутерски податоци и кој се наоѓа на нејзината територија.

(2) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се неопходни Член 20 - Собирање преносни податоци во реално време кога нејзините надлежни органи вршат претрес или преземаат други дејствија со кои пристапуваат кон точно определен компјутерски (1) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се неопходни систем или дел од него согласно став 1.а. и кога постојат основи да се нејзините надлежни органи да имаат овластување да: верува дека бараните податоци се чуваат во друг компјутерски систем или дел од него, кој се наоѓа на нејзината територија, да можат легално а. собираат или снимаат на нејзината територија со помош на технички да им пристапат на тие податоци преку првиот компјутерски систем и средства; и да можат експедитивно да го прошират претресот или преземањето слични дејствија на пристапување до другиот систем. б. да му наложат на провајдерот на услуги, во границите на неговите техничките можности: (3) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се неопходни нејзините надлежни органи да бидат овластени да ги i да собира или да снима со помош на технички средства на запленат или на друг начин да ги обезбедат компјутерските податоци територијата на таа Страна; или до кои пристапиле согласно ставовите 1 и 2. Овие мерки опфаќаат овластување:

а. да се заплени или на сличен начин да се обезбеди компјутерски ii да соработува со или да им помага на надлежните органи во систем или дел од него или медиум кој служи за складирање на собирањето или снимањето на: компјутерски податоци; преносни податоци во реално време (време на случување),поврзани б. да се направи или задржи копија од тие компјутерски податоци; со точно определени комуникации кои се пренесуваат на нејзината територија со помош на компјутерски систем. ц. да се сочува интегритетот на релевантните складирани компјутерски податоци; (2) Кога Страната, поради важечките принципи на домашниот правен поредок, не може да ги воведе мерките предвидени со став 1.а., наместо тоа таа д. да се направат непристапни или да се отстранат сите компјутерски може да усвои законодавни и други мерки кои се неопходни за да се податоци од достапниот компјутерски систем. обезбеди собирање и снимање “во реално време-време на случување” на преносните податоци поврзани со точно определени комуникации кои се пренесуваат на нејзината територија, со помош на технички средства.

52 53 (3) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се неопходни Оддел 3 – Јурисдикција за да му се наложи на провајдерот на услуги да го чува како доверлив фактот на спроведување на овластувањата предвидени со овој член, како и да ги чува како доверливи така добиените информации. Член 22 – Јурисдикција

(4) Овластувањата и постапките предвидени со овој член подлежат на (1) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се неопходни одредбите содржани во членовите 14 и 15. за да воспостави јурисдикција над делата предвидени со членовите 2 до 11 на оваа Конвенција, во случаите кога делото е сторено:

Член 21 - Пресретнување на содржински податоци а. на нејзината територија;

б. на брод кој плови под знамето на таа Страна; или (1) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кое се неопходни, во врска со серијата на сериозни дела што треба да се предвидат со ц. во воздухоплов кој е регистриран според законот на таа Страна; или домашното право, со кои нејзините надлежни органи ќе бидат овластени: д. од нејзин државјанин, доколку делото е казниво според кривичниот а. да собираат и снимаат преку примена на технички средства на закон онаму каде што е сторено, или доколку делото е сторено надвор територијата на таа Страна; од територија која потпаѓа под јурисдикција на било која Страна. б. да му наложат на провајдерот на услуги, во границите на неговите (2) Секоја Страна може да го резервира правото да не ги применува или да ги техничките можности: применува правилата за јурисдикција предвидени во став 1.6. до 1.д. од овој член или дел од нив само во точно определени случаи или услови. i да собира или да снима на територијата на таа Страна преку примена на технички средства; или (3) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни мерки кои се неопходни за да воспостави јурисдикција над делата предвидени во членот 24, став ii да соработува со или да им помага на надлежните органи во 1 од оваа Конвенција, во случаите кога наводниот сторител се наоѓа на собирањето или снимањето на: нејзината територија и таа Страна не планира да го екстрадира во случај кога барањето за екстрадиција се заснова единствено врз околноста на содржински податоци поврзани со точно определени комуникации, во неговото државјанство. реалното време, кои се пренесуваат со помош на компјутерски систем на нејзината територија. (4) Оваа конвенција не ја исклучува кривичната јурисдикција на Страната воспоставена во согласност со нејзиното домашно право. (2) Кога Страната поради важечките принципи на домашниот правен поредок, не може да ги воведе мерките предвидени со став 1.а., наместо тоа таа (5) Кога две или повеќе Страни тврдат дека имаат јурисдикција над одредено може да усвои законодавни и други мерки кои се неопходни за да се кривично дело предвидено со оваа Конвенција, доколку е тоа возможно, обезбеди собирање и снимање “во реално време-време на случување” инволвираните Страни ќе се консултираат со цел да се определи на содржински податоци за точно определени комуникации кои се најсоодветната јурисдикција за гонење на тоа дело. пренесуваат на нејзината територија, со примена на технички средства на таа територија.

(3) Секоја Страна ќе усвои такви законодавни и други мерки кои се неопходни за да му се наложи на провајдерот на услуги да го чува како доверлив фактот на спроведување на овластувањата предвидени со овој член, како и да ги чува како доверливи така добиените информации.

(4) Овластувањата и постапките предвидени со овој член подлежат на одредбите содржани во членовите 14 и 15.

54 55 56