Përtej lajmeve të rreme - Zhvillimi i edukimit mediatik dhe i informacionit për një shoqëri të informuar

PËRTEJ LAJMEVE TË RREME Zhvillimi i edukimit mediatik dhe i informacionit për një shoqëri të informuar

Mars 2025 Tabela e Shkurtesave Lista e shkurtesave.......................................................................................................................................................... 3

Parathënie .......................................................................................................................................................................... 4

Falënderime....................................................................................................................................................................... 5

Përmbledhje Ekzekutive................................................................................................................................................ 6

Përmbledhje e politikave 1: Fuqizimi i edukimit medial për një shoqëri më të rezistueshme ndaj çrregullimeve informative ............................................................................................................................................ 7

Problematika ................................................................................................................................................................ 7

Rezultatet....................................................................................................................................................................... 8

Rekomandime .............................................................................................................................................................. 9

Përfundim ................................................................................................................................................................... 10

Referencat .................................................................................................................................................................. 10

Përmbledhje e politikave 2: Domosdoshmëria për integrim të edukimit mbi inteligjencën artificiale në shkollë..................................................................................................................................................... 12

Problematika ............................................................................................................................................................. 12

Rezultatet.................................................................................................................................................................... 13

Rekomandime ........................................................................................................................................................... 13

Përfundim ................................................................................................................................................................... 14

Referencat .................................................................................................................................................................. 15

Përmbledhje e politikave 3: Etika profesionale dhe multikulturalizmi në raportimet e mediave për grupet e margjinalizuara ........................................................................................................................................... 16

Problematika ............................................................................................................................................................. 16

Rezultatet.................................................................................................................................................................... 17

Rekomandime ........................................................................................................................................................... 18

Përfundim ................................................................................................................................................................... 19

Referenca .................................................................................................................................................................... 19

Faqe | 1 Përmbledhje e politikave 4: Portretizimi i gruas në tekstet e muzikës së popullarizuar shqipe përmes stereotipeve dhe gjuhës seksiste ........................................................................................................... 20

Problematika ............................................................................................................................................................. 20

Rezultatet.................................................................................................................................................................... 21

Rekomandime ........................................................................................................................................................... 22

Përfundim ................................................................................................................................................................... 22

Referenca .................................................................................................................................................................... 23

Përmbledhje e politikave 5: Edukimi medial si zgjidhje për fuqizimin e nxënësve për të luftuar rreziqet online ............................................................................................................................................................... 24

Problematika ............................................................................................................................................................. 25

Rezultatet.................................................................................................................................................................... 25

Rekomandime ........................................................................................................................................................... 26

Përfundim ................................................................................................................................................................... 26

Referenca .................................................................................................................................................................... 27

Përmbledhje e politikave 6: Roli i inteligjencës artificiale në rritjen e saktësisë dhe shpejtësisë në luftën kundër dezinformimit .................................................................................................................................... 28

Problematika ............................................................................................................................................................. 28

Rezultatet.................................................................................................................................................................... 28

Rekomandime ........................................................................................................................................................... 30

Përfundim ................................................................................................................................................................... 30

Referenca .................................................................................................................................................................... 31

Faqe | 2 Lista e shkurtesave

AGK Asociacioni i Gazetarëve të Kosovës

KiK Kuvendi i Kosovës

BE Bashkimi Evropian

KPM Komisioni i Pavarur i Mediave

EMI Edukimi Mediatik dhe Informativ

OJQ Organizatë Joqeveritare

OSBE Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë

KMSHK Këshilli i Mediave të Shkruara të Kosovës

RFoM Përfaqësuesi për Lirinë e Medias

SLAPP Paditë Strategjike Kundër Pjesëmarrjes Publike

UNESCO Organizata e Kombeve të Bashkuara për Edukim, Shkencë dhe Kulturë

VAW Dhuna ndaj Grave

VERLT Ekstremizmi i Dhunshëm dhe Radikalizimi që Çon në Terrorizëm

Faqe | 3 Parathënie Në peizazhin e sotëm digjital në zhvillim të shpejtë, përhapja e informacionit përmes kanaleve të ndryshme mediatike ka transformuar mënyrën se si shoqëritë e konsumojnë dhe e interpretojnë përmbajtjen. Përderisa ky zgjerim digjital ofron qasje të pashembullt në njohuri, ai gjithashtu paraqet sfida, veçanërisht përhapjen e dezinformimit dhe keqinformimit. Këto sfida nënvizojnë nevojën thelbësore për Edukimin Mediatik dhe Informativ (EMI), i cili fuqizon individët me aftësi për të vlerësuar në mënyrë kritike dhe për t’u angazhuar me përmbajtjen mediatike.

Duke e njohur këtë domosdoshmëri, Misioni i OSBE-së në Kosovë ka qenë në ballë të promovimit të EMI që nga viti 2016. Përpjekjet tona filluan me iniciativa për integrimin e MIL në sistemin arsimor formal, në bashkëpunim të ngushtë me Ministrinë e Arsimit, universitetet publike dhe organizatat e shoqërisë civile. Ky bashkëpunim kontribuoi në përfshirjen e MIL si lëndë zgjedhore në shkollat fillore dhe të mesme, si dhe në miratimin e saj si lëndë e detyrueshme në disa universitete publike duke filluar nga viti akademik 2023/2024.

Objektivat tona strategjike janë të shumëanshme: të zhvillojmë të menduarit kritik tek të rinjtë, të forcojmë kapacitetin e mësimdhënësve për të ligjëruar EMI dhe të rrisim ndërgjegjësimin publik mbi rëndësinë e një qasjeje të kujdesshme ndaj konsumit mediatik. Në partneritet me organizata si DokuFest, kemi trajnuar mbi 70 mësues të shkollave të mesme mbi metodat inovative të mësimdhënies së EMI, duke u mundësuar atyre të përcjellin në mënyrë efektive këto aftësi thelbësore tek studentët e tyre.

Për më tepër, Misioni ka bashkëpunuar drejtpërdrejt me studentët përmes punëtorive dhe ligjëratave, duke arritur mbi 1,000 nxënës të shkollave të mesme dhe studentë universitarë nga komunitete të ndryshme. Këto sesione i pajisin të rinjtë me mjetet e nevojshme për të naviguar në një mjedis mediatik kompleks, për të identifikuar lajmet e rreme dhe për të kuptuar ndikimin e medias në shoqëri.

Angazhimi me publikun mbetet një shtyllë kryesore e qasjes sonë. Përmes programeve edukative televizive, fushatave në mediat sociale dhe kuizeve interaktive, synojmë të përfshijmë publikun e gjerë në diskutime mbi edukimin mediatik. Veçanërisht, fushatat tona mbi edukimin mediatik kanë trajtuar sfidat e dezinformimit gjatë pandemisë COVID-19, duke theksuar rëndësinë e verifikimit të informacionit dhe konsultimit të burimeve të besueshme.

Arritjet tona në zhvillimin dhe promovimin e edukimit mediatik dhe informativ në Kosovë janë rezultat i përpjekjeve të përbashkëta me një gamë të gjerë partnerësh, përfshirë institucionet arsimore, organizatat mediatike dhe akterët e shoqërisë civile. Së bashku, po ndërtojmë një shoqëri të qëndrueshme, të aftë për t’u angazhuar në mënyrë kritike me median, duke forcuar kështu vlerat demokratike dhe të drejtat e njeriut në Kosovë.

Faqe | 4 Falënderime Misioni i OSBE-së në Kosovë shpreh mirënjohjen më të thellë për Blerta Aliu dhe Dren Gërguri nga Universiteti i Prishtinës për kontributin e tyre të çmuar në hartimin e këtyre dokumenteve të politikave. Ekspertiza, kërkimet dhe përkushtimi i tyre në avancimin e Edukimit Mediatik dhe Informativ (EMI) kanë luajtur një rol thelbësor në formësimin e këtij dokumenti.

Blerta Aliu, kandidate për doktoraturë dhe asistente mësimore në Departamentin e Gazetarisë, ka ofruar analiza të rëndësishme mbi raportimin etik në media, portretizimin e grupeve të margjinalizuara dhe ndikimin e përmbajtjes digjitale në perceptimin publik. Hulumtimi i saj mbi përfaqësimin gjinor, etikën mediatike dhe edukimin mbi mediat ka kontribuar ndjeshëm në rekomandimet e përfshira në këtë dokument.

Dren Gërguri, doktor i shkencave dhe ligjërues në Departamentin e Gazetarisë, ka dhënë një kontribut të madh përmes kërkimeve të tij mbi inteligjencën artificiale, dezinformimin dhe mekanizmat e verifikimit të fakteve. Analiza e tij mbi dezinformimin e bazuar në IA, manipulimin mediatik dhe rolin e edukimit mediatik në luftën kundër lajmeve të rreme ka shërbyer si bazë e fortë për rekomandimet e politikave të synuara për forcimin e peizazhit mediatik në Kosovë.

Përpjekjet e tyre të përbashkëta kanë qenë thelbësore për zhvillimin e strategjive të bazuara në prova për të përmirësuar edukimin mediatik, për të promovuar gazetarinë etike dhe për të fuqizuar komunitetet me mjetet e nevojshme për t’u angazhuar në mënyrë kritike me median, duke ndihmuar kështu në krijimin e një shoqërie më të informuar dhe me aftësi më të larta në edukimin mediatik.

Faqe | 5 Përmbledhje Ekzekutive Transformimi i shpejtë digjital dhe rritja e dezinformimit paraqesin sfida të mëdha për shoqëritë demokratike, duke e bërë Edukimin Mediatik dhe Informativ (EMI) një mjet thelbësor për luftimin e keqinformimit, nxitjen e të menduarit kritik dhe promovimin e një angazhimi të përgjegjshëm mediatik. Kosova renditet ndër vendet me nivelin më të ulët të edukimit mediatik në Evropë, duke e bërë popullsinë e saj shumë të ndjeshme ndaj dezinformimit, raportimeve të njëanshme dhe manipulimit digjital. Pavarësisht kësaj nevoje urgjente, Kosova nuk ka një strategji gjithëpërfshirëse të EMI, një kurrikulë të strukturuar dhe trajnim adekuat për mësimdhënësit, duke e bërë thelbësore zhvillimin e politikave sistematike që integrojnë edukimin mediatik në të gjitha institucionet.

Ky dokument përmbledh gjashtë politika analitike që vlerësojnë sfidat kryesore të EMI dhe propozojnë zgjidhje strategjike. Gjetjet theksojnë nevojën për një qasje të koordinuar dhe gjithëpërfshirëse, duke përfshirë integrimin e EMI në sistemin arsimor formal si një lëndë bazë, pajisjen e mësuesve me trajnim të nevojshëm dhe zgjerimin e iniciativave për ndërgjegjësimin publik. Gjithashtu, edukimi mbi inteligjencën artificiale (IA) theksohet si një domosdoshmëri në rritje, pasi IA luan një rol gjithnjë e më të madh në formësimin e ekosistemeve të informacionit. Politikat analitike adresojnë gjithashtu rëndësinë e përfaqësimit etik dhe gjithëpërfshirës të grupeve të margjinalizuara në media, veçanërisht në luftën kundër stereotipeve dhe raportimeve të njëanshme. Për më tepër, forcimi i kompetencave digjitale të studentëve është i domosdoshëm për të naviguar në rreziqet online, si dezinformimi, bullizmi kibernetik dhe manipulimi. Veglat e verifikimit të fakteve të bazuara në IA janë identifikuar si thelbësore për të kontrolluar informacionin në mënyrë efikase, ndërsa adresimi i stereotipeve gjinore në mediat popullore është i rëndësishëm për të ndërtuar narrativa më gjithëpërfshirëse dhe të drejta shoqërore.

Misioni i OSBE-së në Kosovë luan një rol qendror në avokimin për reformat e EMI, duke nxitur bashkëpunimin mes politikëbërësve, edukatorëve, profesionistëve të medias dhe aktorëve të shoqërisë civile. Përmes mbështetjes për gazetarinë e përgjegjshme, programeve të edukimit digjital dhe promovimit të një diskursi publik të bazuar në fakte, Misioni kontribuon në zhvillimin e një shoqërie më të informuar dhe më të qëndrueshme. Investimi në EMI nuk është vetëm një përpjekje për të forcuar aftësinë e Kosovës për të kundërshtuar dezinformimin - është një hap thelbësor për mbrojtjen e parimeve demokratike, sigurimin e lirisë së medias dhe nxitjen e një kulture të angazhimit qytetar të informuar dhe aktiv në një botë gjithnjë e më digjitale.

Faqe | 6 Përmbledhje e politikave Fuqizimi i edukimit medial për një shoqëri më të rezistueshme ndaj çrregullimeve informative Nga: Dren Gërguri, PhD Ligjërues – Departamenti i Gazetarisë, Fakulteti i Filologjisë, Universiteti i Prishtinës

Kosova aktualisht renditet e parafundit në indeksin për edukim medial në Evropë1 dhe pavarësisht domosdoshmërisë që të ndryshohet situata në praktikë, mungojnë disa hapa konkret nga Qeveria e Kosovës. Mungesa e strategjisë nacionale për edukim medial, e kurrikulës dhe e përgatitjes së mësimdhënësve për lëndën e edukimit medial e lë shoqërinë të ekspozuar dhe të papërgatitur ndaj dezinformimit dhe llojeve tjera të çrregullimit informativ. Edukimi medial përfshin aftësitë për të kuptuar, analizuar, vlerësuar dhe për të krijuar përmbajtje mediale. Këto aftësi janë thelbësore për të ndërtuar një shoqëri rezistente ndaj çrregullimeve informative. Ky dokument propozon një qasje gjithëpërfshirëse për të përmirësuar edukimin medial në Kosovë, duke u bazuar në praktikat më të mira ndërkombëtare dhe nevojat specifike të vendit.

Problematika Mungesa e edukimit medial e lë shoqërinë të çarmatosur në përballjen me çrregullimet informative dhe sjellë një sërë rreziqesh për shoqërinë që ballafaqohet me dezinformata në baza ditore për tema të ndryshme. Kjo është edhe më shqetësuese për shoqërinë, për shkak të situatës së ndjeshme në Kosovë dhe mundësisë së shfaqjes së dhunës që zanafillën do ta ketë te një fushatë dezinformimi. Qytetarët mund t’u besojnë informacioneve të manipuluara dhe të veprojnë duke u bazuar në to. Por, ky shqetësim mund të jetë i pranishëm në masë të madhe edhe në procesin zgjedhor, sepse, dezinformimi është një nga metodat që përdoret për të ndikuar në vendimmarrjen e votuesve. Pra, krahas ndikimit në perceptimet e publikut, mungesa e edukimit medial gjithashtu mundëson që të forcohen stereotipe e narrativa të caktuara, të cilat mund të polarizojnë edhe më shumë shoqërinë. Në ditët e sotme, informacioni përhapet me shpejtësi të madhe, sidomos kur ai është i pavërtetë. Kur përmbajtjet e manipuluara bëhen virale, atëherë ato mbërrijnë te mijëra qytetarë para se të verifikohen dhe të korrigjohen. Shumë nga këta qytetarë nuk kanë aftësitë që ta dekonstruktojnë një informacion të manipuluar dhe bien pre e mashtrimeve. Transformimet në botën e informacionit, krahas përparësive, kanë sjellë edhe disa sfida duke e bërë shoqërinë më të ekspozuar ndaj çrregullimeve të ndryshme informative. Duke kontribuar në shtrirjen e edukimit medial në shoqëri, fuqizojmë individët që të kuptojnë, të identifikojnë dhe të vlerësojnë në mënyrë kritike përmbajtjet mediale, si dhe të jenë përdorues të përgjegjshëm të medieve. Çrregullimet informative paraqiten në tri lloje kryesore:

1 Open Society Institute Sofia, Media Literacy Index 2023, https://osis.bg/wp-content/uploads/2023/06/MLI-report-in-

English-22.06.pdf

Faqe | 7  Dezinformimi: përhapja e qëllimshme e informacionit të rremë për manipulim; Çinformimi: shpërndarja e paqëllimshme e informacionit të pasaktë; Keqinformimi: përdorimi i informacionit të vërtetë për të shkaktuar dëm.2 Këto sfida bëhen veçanërisht shqetësuese në kontekstin e situatës së ndjeshme në Kosovë, ku këto çrregullime informative mund të nxisin dhunë apo të ndikojnë në procese të rëndësishme shoqërore e politike në vend. Studime të mëhershme në Kosovë kanë konfirmuar se qytetarët kanë vështirësi të dallojnë informacionin e pavërtetë nga i vërteti.3 Secila nga këto forma kërkon qasje të ndryshme për t'u adresuar, megjithatë fuqizimi i edukimit medial është një nga zgjidhjet më afatgjatë dhe më efektive për mbrojtjen nga këto çrregullime informative.

Rezultatet Kosova pa strategji gjithëpërfshirëse për edukim medial - Në Kosovë, edukimi medial është i përfshirë si lëndë zgjedhore në disa shkolla në komuna të ndryshme të Kosovës, megjithatë ka edhe shumë shkolla të tjera që nuk e kanë fare të përfshirë si lëndë, që është pengesë serioze në shtrirjen e edukimit medial te të gjithë nxënësit. Gjithashtu, nuk ka strategji nacionale për edukim medial, ndërkaq, në strategjinë për Arsim 2022-2026 të Ministrisë së Arsimit, Shkencës, Teknologjisë dhe Inovacionit4 trajtohen digjitalizimi dhe kultivimi i kompetencës digjitale, por këto nuk e mbulojnë boshllëkun e krijuar si rezultat i mospërfshirjes së edukimit medial në strategji. Konceptet ‘kompetenca digjitale’ dhe ‘edukimi medial’ mund t’i hasim që përdoren së bashku, megjithatë, këto koncepte dallojnë në thelb, sepse kompetenca digjitale ka në fokus zotërimin e veglave teknologjike5, ndërkaq, edukimi medial përqendrohet te të kuptuarit dhe angazhimi në mënyrë kritike me përmbajtjen që transmetohet nëpërmjet këtyre veglave6. Ekzistojnë disa modele të integrimit të edukimit medial në kurrikula mësimore/shkollore dhe, Finlanda konsiderohet shteti që, në mënyrën më të mirë e ka shtrirë edukimin medial në shoqëri. Në Finlandë është ndjekur modeli i integrimit ndërkurrikular, ku edukimi medial mësohet në disa lëndë të ndryshme dhe fillon që nga kopshti.7 Një tjetër model i integrimit të edukimit medial në

2 Claire Wardle and Hossein Derakhshan, Information Disorder: Towards an interdisciplinary framework for research

and policymaking, Council of Europe, 2017, https://rm.coe.int/information-disorder-toward-an-interdisciplinary- framework-for-researc/168076277c 3 Gëzim Qerimi & Dren Gërguri, Infodemic and the Crisis of Distinguishing Disinformation from Accurate Information:

Case Study on the Use of Facebook in Kosovo during COVID-19, Information & Media, 94, 87-109. https://doi.org/10.15388/Im.2021.94.56 4 Strategjia e Arsimit 2022-2026, MASHTI, Prishtinë, 2022, https://masht.rks-gov.net/wp-content/uploads/2022/10/03-

Strategja-e-Arsimit-2022-2026-Alb-Web.pdf SRB: https://masht.rks-gov.net/sr/strategija-obrzovanja2022-2026/ EN: https://masht.rks-gov.net/en/education-strategy2022-2026/ 5 Anusca Ferrari, Digital Competence in practice: An analysis of frameworks, (Publications Office of the European

Union: Luxembourg, 2012). 6 James Potter, Introduction to Media Literacy, (Sage: Thousand Oaks: California, 2016). 7 Reijo Kupiainen, Sara Sintonen, & Juha Suoranta. Decades of Finnish Media Education. Finnish Society on Media

Education, 2008, https://mediakasvatus.fi/wp-content/uploads/2018/09/decades-of-finnish-media-education.pdf

Faqe | 8 shkolla është kur edukimi medial bëhet lëndë më vete. Këtë e hasim në rastin e Kosovës, ku edukimi medial parashihet të mësohet si lëndë e veçantë.8

Kosova, e parafundit në indeksin për edukim medial - Finlanda renditet në krye të vendeve më rezistente ndaj çrregullimeve informative sipas disa studimeve ndërkombëtare. Në indeksin për edukim medial9, raport i Open Society Institute, Finlanda vazhdimisht është në krye si shteti me shtrirjen më të efektshme të edukimit medial në shoqëri. Danimarka është e dyta në këtë listë, ndërkaq Kosova është vendin e parafundit te kësaj liste. Ky raport vlerëson vendet bazuar në disa tregues, si: liria e mediave nëpërmjet raporteve të “Freedom House” dhe “Reporters Without Borders” (Reporterëve Pa Kufij), vlerësimit të arsimit nëpërmjet testit PISA të OECD-së, sondazhit nëpërmjet “World Values Survey” (Anketa e Vlerave Botërore) dhe pjesëmarrja politike nëpërmjet indeksit të e-pjesëmarrjes të OKB-së. Të qenit në vendin e parafundit tregon se Kosova ka sfida të rëndësishme në shtrirjen dhe zhvillimin e edukimit medial.

Rekomandime Institucionet arsimore duhet ta integrojnë edukimin medial në kurrikulat mësimore në nivele të ndryshme të arsimimit, si lëndë më vete, por edhe të shtrirë në lëndë të tjera në të njëjtën kohë duke ndjekur shembullin e Finlandës. Integrimi i edukimit medial, shoqërinë do ta përgatiste shumë më mirë në qasjen e saj në ambientin informativ që e rrethon. Kosova duhet të zhvillojë një strategji nacionale për edukim medial, ku parashihet përgatitja e mësimdhënësve, kurrikula për nivelet e ndryshme të arsimimit, si dhe literatura që do të përdorej nga mësimdhënësit. Krahas shkollimit, duhet të nxiten dhe të mbështeten financiarisht iniciativat e bazuara në komunitet që fokusohen në edukim medial. Organizatat e shoqërisë civile duhet të orvaten që nëpërmjet aktiviteteve të ndryshme të mëtojnë që të plotësojnë boshllëqet e lëna nga arsimimi formal në përhapjen e edukimit medial. OJQ-të, grupet rinore apo organizime të tjera që mbledhin grupe të caktuara shoqërore duhet të angazhohen në zhvillimin e programeve të edukimit medial, nëpërmjet punëtorive, kurseve dhe fushatave ndërgjegjësuese. Këto veprimtari mund të përqendrohen që nga zhvillimi i aftësive për të analizuar lajmet, për të identifikuar dezinformimin, e deri te përdorimi i mediave sociale në mënyrë të përgjegjshme. Në shumë vende të botës, bibliotekat e qytetit janë hapësira që përdoren për të organizuar aktivitete të tilla nga komuniteti.

8 Dren Gërguri, Media literacy should be promoted, but how and what are the challenges? European Journalism

Observatory (EJO), 2020, https://al.ejo-online.eu/kryesoret/edukimi-medial-duhet-te-promovohet-por-si-dhe-cilat- jane-sfidat 9 Open Society Institute Sofia, Media Literacy Index 2023, https://osis.bg/wp-content/uploads/2023/06/MLI-report-in-

English-22.06.pdf

Faqe | 9  Në nivel lokal, komunat në bashkëpunim me bibliotekat e qytetit mund të ndërmarrin organizime për të ofruar punëtori, kurse dhe materiale edukative për të gjitha grupmoshat e shoqërisë. Platformat digjitale mund të shfrytëzohen për të krijuar përmbajtje edukative online, kurse online, apo blogje për edukim medial, me qëllim të krijimit të një komuniteti më të gjerë që punojnë së bashku për të përmirësuar aftësitë mediale të gjithsecilit. Duhet të financohen hulumtime në fushën e edukimit medial, në fushën e çrregullimeve informative, si dhe Duhet të zhvillohen vegla që ndihmojnë në zbulimin e çrregullimeve informative dhe në ngritjen dhe forcimin e aftësisë së edukimit medial.

Përfundim Fuqizimi i edukimit medial kërkon një qasje gjithëpërfshirëse nga institucionet publike, jo vetëm ato arsimore, e deri tek organizatat e shoqërisë civile, që të bashkëpunojnë për të ngritur shkallën e rezistencës së shoqërisë ndaj çrregullimeve informative. Krahas arsimimit në shkolla, iniciativat e mbështetura në komunitet gjithashtu kanë rëndësi të madhe për të arritur te grupe të ndryshme shoqërore që edhe ato të bëhen më rezistente ndaj fushatave të ndryshme të dezinformimit. Fuqizimi i edukimit medial ndihmon për të arritur një shoqëri të rezistueshme ndaj çrregullimeve informative. Një shoqëri e aftësuar për të kuptuar e për të analizuar në mënyrë kritike çdo përmbajtje mediale që i ekspozohet, do të jetë më e gatshme të ballafaqohet me çfarëdo forme të çrregullimit informativ, si dhe, do të jetë në gjendje të marrë vendime të mirëinformuara, pa u manipuluar.

Referencat Ferrari, Anusca. Digital Competence in practice: An analysis of frameworks, (Publications Office of the European Union: Luxembourg, 2012). Gargling, Dren. Media literacy should be promoted, but how and what are the challenges? European Journalism Observatory (EJO), 2020, https://al.ejo- online.eu/kryesoret/edukimi-medial-duhet-te-promovohet-por-si-dhe-cilat-jane-sfidat Kupiainen, Reijo, Sara Sintonen, & Juha Suoranta. Decades of Finnish Media Education. Finnish Society on Media Education, 2008, https://mediakasvatus.fi/wp- content/uploads/2018/09/decades-of-finnish-media-education.pdf Open Society Institute Sofia, Media Literacy Index 2023, https://osis.bg/wp- content/uploads/2023/06/MLI-report-in-English-22.06.pdf Potter, James. Introduction to Media Literacy, (Sage: Thousand Oaks: California, 2016). Qerimi, Gëzim & Dren Gërguri, Infodemic and the Crisis of Distinguishing Disinformation from Accurate Information: Case Study on the Use of Facebook in Kosovo during COVID- 19, Information & Media, 94, 87-109. https://doi.org/10.15388/Im.2021.94.56

Faqe | 10 Education Strategy 2022-2026, MASTI, Pristina, 2022, https://masht.rks-gov.net/wp- content/uploads/2022/10/03-Strategja-e-Arsimit-2022-2026-Alb-Web.pdf Wardle, Claire and Hossein Derakhshan, Information Disorder: Towards an interdisciplinary framework for research and policymaking, Council of Europe, 2017, https://rm.coe.int/information-disorder-toward-an-interdisciplinary-framework-for- researc/168076277c

Faqe | 11 Përmbledhje e politikave Domosdoshmëria për integrim të edukimit mbi inteligjencën artificiale në shkollë Nga: Dren Gërguri, PhD Ligjërues – Departamenti i Gazetarisë, Fakulteti i Filologjisë, Universiteti i Prishtinës

Inteligjenca artificiale është një teknologji e fuqishme për të ndikuar dhe për të ndryshuar jetët tona. Roli i inteligjencës artificiale shtrihet në përditshmërinë e të gjithëve, pavarësisht nga fusha apo profesioni që ushtrojnë, në mjekësi, arsim, media, etj. Duke marrë parasysh ndikimin e deritanishëm, si dhe trendin e përfshirjes edhe më të madhe të inteligjencës artificiale në jetët e njerëzve, është e domosdoshme që shoqëritë të arsimohen mbi inteligjencën artificiale, për rolin, mundësitë dhe implikimet etike dhe jo vetëm të inteligjencës artificiale. Edukimi mbi inteligjencën artificiale përfshin katër elemente kyçe: të kuptuarit se çfarë është inteligjenca artificiale; si të përdoret me përgjegjësi; cilat janë rreziqet e mundshme; cilat janë aftësitë e nevojshme për të punuar me inteligjencën artificiale. Të gjitha këto ndihmojnë në interaksion më efektiv me teknologjinë e inteligjencës artificiale , në përdorim më të përgjegjshëm të inteligjencës artificiale, në vlerësim kritik ndaj ndërlikimeve etike të inteligjencës artificiale, si dhe në njohje të rolit të inteligjencës artificiale në shoqëri në përgjithësi. Njohuritë dhe aftësitë e përdorimit të inteligjencës artificiale, ua bëjnë të ditur shfrytëzuesve të saj se cilat vegla të inteligjencës artificiale janë më efektive për sendërtimin e qëllimeve të tyre, p.sh. për më shumë kreativitet në tekst mund të përdoret ChatGPT-ja10, por nëse dëshirohen rezultate të mbështetura në burime, atëherë Copilot11 është më i avancuar se sa ChatGPT-ja.

Problematika Ndryshimet që po ndodhin dhe të tjera që do të pasojnë, në saje të zhvillimit të hovshëm të teknologjisë dhe të inteligjencës artificiale në veçanti, kërkojnë angazhim të gjithsecilit për të qenë sa më të përgatitur ndaj depërtimit të inteligjencës artificiale në aspekte të ndryshme të jetës së përditshme.

Për këtë kishte reaguar edhe UNESCO duke u bërë thirrje qeverive të hartojnë rregulloret e nevojshme për përdorimin e inteligjencës artificiale në shkolla.12 Drejtorja e përgjithshme e UNESCO-s, Audrey Azoulay deklaron se “inteligjenca artificiale mund të jetë një mundësi e jashtëzakonshme për zhvillimin njerëzor, por gjithashtu mund të shkaktojë dëm dhe paragjykime.”13 Ajo shton se inteligjenca artificiale nuk mund të integrohet në arsim pa angazhimin publik dhe rregullore të nevojshme nga qeveritë.

10 https://chatgpt.com/ 11 https://copilot.microsoft.com 12 UNESCO, UNESCO calls for regulations on AI use in schools, 2023, https://news.un.org/en/story/2023/09/1140477

13 UNESCO, UNESCO calls for regulations on AI use in schools, 2023, Ibid.

Faqe | 12 Mungesa e edukimit mbi inteligjencën artificiale në shoqëri mundëson që shoqëria të thellohet edhe më tej në botën e inteligjencës artificiale, pa i marrë njohuritë dhe aftësitë e nevojshme për këtë teknologji. Pra, njerëzit mund të marrin vendime të rëndësishme pas interaksionit me inteligjencën artificiale pa qenë të vetëdijshëm për limitet e teknologjisë, siç, me raste, është pasaktësia e informacionit që të ofron inteligjenca artificiale. Apo, duke qenë me nivel të ulët njohës mbi inteligjencën artificiale, shoqëria mund të manipulohet më lehtë nga dezinformimi i gjeneruar nga keqpërdorimi i inteligjencës artificiale, fjala vjen deepfakes.14

Njëkohësisht, edukimi mbi inteligjencën artificiale siguron njohuri për limitet momentale të teknologjisë së inteligjencës artificiale, me varësinë nga të dhënat e përdorura në trajnimin e modelit, sepse, kur ato janë të njëanshme ose të pakta, modelet mund të performojnë dobët.

Rezultatet Nevoja për përshtatje të kurrikulave ekzistuese me zhvillimet teknologjike - Integrimi i edukimit mbi IA-në në kurrikula shkollore është shumë i rëndësishëm për njohjen dhe ndikimin afatgjatë të IA- së në shoqëri. Është domosdoshmëri për të gjithë, madje që në moshë të re, të kuptojnë konceptin e IA-së, implikimet që sjellë në shoqëri, dhe aspektet etike të përdorimit të veglave të IA-së. Integrimi i edukimit mbi IA-në në kurrikula shkollore mund të bëhet në lëndë të ndryshme duke filluar me koncepte bazike dhe për të vazhduar me thellim të njohurive për përdorimin e përgjegjshëm të veglave të IA-së, e deri te avancimi në programim dhe krijim të veglave të reja të mbështetura në inteligjencën artificiale. Për t’u arritur kjo, duhet të përshtatet kurrikula aktuale, të trajnohen mësimdhënësit dhe të krijohet e të përmirësohet infrastruktura në shkolla.

UNESCO në “Udhëzuesin për inteligjencën artificiale gjenerative në arsim dhe hulumtim,”15 thekson nevojën për përmirësimin e aftësive të individëve për të përdorë këtë teknologji në mënyrë etike, të përgjegjshme, dhe efektive. Edukimi mbi inteligjencën artificiale do të kontribuojë në zhvillimin e kësaj aftësie, që do të ndihmojë njerëzit të kenë sa më shumë përfitime nga veglat e inteligjencës artificiale dhe njëherësh, të minimizojnë rreziqet nga to.

Rekomandime Edukimi formal dhe joformal mbi inteligjencën artificiale Integrimi në kurrikulën mësimore  Për të njohur ndikimin afatgjatë të inteligjencës artificiale në shoqëri duhet integrimi i edukimit mbi IA-në në kurrikula. Shkollat duhet të përmirësojnë infrastrukturën aty ku ka nevojë që të jenë me kushtet e nevojshme për të zhvilluar temë mësimore që ndërlidhet me inteligjencën artificiale. Gjithashtu, sfidë tjetër është edhe për mësimdhënësit që duhet të ndjekin trendin e zhvillimit të IA-së për të qenë të përditësuar rreth zhvillimit të shpejt të kësaj teknologjie.

14 Dren Gërguri, Information disorder in the digital age, Open Access, 2023,

https://www.researchgate.net/publication/375229895_Fake_News_Information_Disorder_in_the_Digital_Age 15 UNESCO, Guidance for generative AI in education and research, 2023,

https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386693/PDF/386693eng.pdf.multi

Faqe | 13 Përshtatja e përmbajtjes për grupmosha të ndryshme  Kurrikulat duhet të përshtaten për klasët e ndryshme dhe fëmijëve t’iu shpjegohen koncepte bazike të inteligjencës artificiale, ndërkohë që në nivel më të lartë parauniversitar, planprogramet mësimore mund të zhvillohen më tej në përdorimin e përgjegjshëm dhe krijimin e veglave të IA-së.

Iniciativa komunitare për edukim mbi inteligjencën artificiale  Iniciativa komunitare për edukim mbi inteligjencën artificiale. Krahas arsimimit formal, për edukim mbi IA-në duhet të ketë edhe iniciativa të komunitetit, me seminare për grupe të ndryshme shoqërore, me module online apo kurse me ritëm vetjak. Organizata të ndryshme të shoqërisë civile mund të angazhohen në këtë zgjidhje më afatshkurtër duke i ofruar shoqërisë mundësi për të marrë njohuri nëpërmjet aktiviteteve të ndryshme, si: punëtori, seminare apo kurse online me ritëm vetjak që janë çdo herë e më shumë të preferuara për shkak se janë kurse të cilat secili i ndjek sipas kohës dhe mundësisë së vet, duke i përshtatur me agjendën ditore, si dhe, pa ndonjë pengesë të distancës gjeografike apo arsye të tjera që shpesh kufizojnë pjesëmarrjen në kurse të mbajtura fizikisht.

Fushata edukative  Fushata në media është një tjetër formë për të targetuar pjesëtarët e rritur të shoqërisë që tashmë janë jashtë sistemit formal të arsimimit.

Bashkëpunime midis OJQ-ve dhe kompanive teknologjike  OJQ-të mund të krijojnë partneritetet me kompanitë e teknologjisë dhe duke kombinuar njohuritë e teknologjisë së kompanive me përvojën e OJQ-ve për të ndërmarrë aktivitete në të mirën e komunitetit, mund të organizohen ngjarje e aktivitete të rëndësishme që, njohuritë për IA-në të shtrihen sa më shumë në shoqëri. Gjithashtu, bashkëpunime të tilla mund të rezultojnë me krijimin e veglave të reja të IA-së sipas nevojave në segmente përkatëse të shoqërisë.

Mbështetja institucionale dhe gjithëpërfshirja  Institucionet publike, në bashkëpunim me organizatat e ndryshme ndërkombëtare duhet të krijojnë fonde dhe burime që mbështesin iniciativat për shtrirjen e edukimit mbi IA-në. Gjithashtu, duhet të sigurohet që programet dhe iniciativat e ndryshme të jenë gjithëpërfshirëse, të qasshme për të gjitha komunitetet, duke u siguruar përshtatja e përmbajtjes në aspektin gjuhësor dhe kulturor.

Përfundim Edukimi mbi inteligjencën artificiale është thelbësor që shoqëria të ketë aftësitë e duhura të përdorimit, të të kuptuarit dhe të të vlerësuarit në mënyrë kritike të teknologjisë dhe të inteligjencës artificiale. Një shoqëri me njohuri për inteligjencën artificiale do të kuptojë më mirë përfitimet nga veglat e inteligjencës artificiale, si dhe kufizimet e tyre. Gjithashtu, secili do të përdorë inteligjencën artificiale në mënyrë të përgjegjshme dhe etike për nevojat personale dhe profesionale të tij.

Edukimi mbi inteligjencën artificiale duhet të jetë në zhvillim e dinamik të lartë, siç është vetë teknologjia e inteligjencës artificiale. Flamurtarja në këtë proces duhet të jetë Ministria e Arsimit, Shkencës, Teknologjisë dhe Inovacionit. Gabimi më i madh është nëse këto vegla refuzohen kategorikisht dhe mëtohet që të shmanget e tërë kjo gamë e gjerë e veglave të inteligjencës artificiale që tashmë po integrohen suksesshëm në sektorë të ndryshëm të jetës.

Faqe | 14 Referencat ChatGPT, https://chatgpt.com/ Copilot, https://copilot.microsoft.com Gargling, Dren. Information disorder in the digital age, Open Access, 2023, https://www.researchgate.net/publication/375229895_Fake_News_Information_Disorder_in _the_Digital_Age UNESCO, UNESCO calls for regulations on AI use in schools, 2023, https://news.un.org/en/story/2023/09/1140477 UNESCO, Guidance for generative AI in education and research, 2023, https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386693/PDF/386693eng.pdf.multi

Faqe | 15 Përmbledhje e politikave Etika profesionale dhe multikulturalizmi në raportimet e mediave për grupet e margjinalizuara Nga: Blerta Aliu, Kandidate për Doktoraturë, Asistente në Departamentin e Gazetarisë, Fakulteti i Filologjisë, Universiteti i Prishtinës Në mediat shpesh herë si pasojë e neglizhencës, mungesës së informacionit, dëshirës për sensacion apo arsyeve të tjera raportohet në mënyrë jo adekuate kur është fjala për grupet e margjinalizuara që përfshijnë: personat me aftësi të kufizuara, komunitetet jo-shumicë, komunitetin LGBTI, viktimat e dhunës, të varfëritë, gratë, fëmijët, të moshuarit. Deri më tani është dokumentuar me shumë shembuj se portretizmi dhe prezantimi i grupeve të margjinalizuara, me theks të veçantë i komuniteteve jo-shumicë dhe personave që jetojnë në varfëri ekonomike, në mediat vendore bëhet në formë jo adekuate. Aplikimi i pavend i referencave rreth përkatësisë etnike, titujt pezhorativ, ekspozimi i fëmijëve që jetojnë në kushte varfërie, aplikimi i terminologjisë jo adekuate mbi personat me nevoja të veçanta, komunitetin LGBTI, ekspozimi i të moshuarve në mënyrë të papërshtatshme janë disa prej shkeljeve më të zakonshme të etikës profesionale gazetareske që shpien në diskriminim dhe forcim të stereotipeve për këto grupe. Në anën tjetër të gjitha format e keq pasqyrimeve që kryesisht hasen në mediat online ose bëhen virale përmes platformave digjitale, bien në kundërshtim me Kodin e Mediave të Shkruara. Po ashtu duhet nënvizuar se nxitja apo përhapja publikisht e urrejtjes, përçarjes dhe mos durimit midis grupeve kombëtare, racore, fetare, etnike e të tjera, apo bazuar në orientimin seksual, identitetin gjinor dhe karakteristikat e tjera personale, është e dënueshme me Kodin Penal. Kjo analizë e shkurtër përmes pasqyrimit të këtyre praktikave jo parimore synon të theksojë nevojën për ndërgjegjësim të pjesëtarëve të mediave për rolin e rëndësishëm që kanë gazetarët në ndërtimin e realitetit dhe vlerave kulturore. Gjithashtu sjellë në vëmendje që krijimi i qasjes kritike të audiencës mbi këto përmbajtje është esencial.

Problematika Një mision i gazetarisë është të hetojë në mënyrë kritike të fuqishmit dhe t'u japë zë atyre që nuk kanë fuqi. Këtë e thonë shumë kode të etikës gazetareske. Gjithsesi në realitet jo çdo herë shohim një rol parimor të mediave gjatë mbulimit të ngjarjeve multikulturore. Mënyra se si portretizohen grupet e margjinalizuara në përmbajtjet mediale vlerësohet se luan një rol të rëndësishëm në formësimin dhe ndikimin e pikëpamjeve shoqërore mbi këto grupe. Konsiderohet se lajmet në media kanë ndikim të madh në atë se si njerëzit mësojnë mbi këto

Faqe | 16 grupe dhe se si i perceptojnë ato, pasi që lajmet përbëjnë burim të besueshëm të informacionit për çështje të jetës së përditshme me të cilat njerëzit nuk janë të familjarizuar.16 Në këtë kontekst grupet e pafavorizuara shpesh e gjejnë veten të paraqitur në media përmes një këndvështrimi negativ, stigme dhe diskriminimi, duke çuar drejt portretizimeve të njëanshme dhe paragjykuese të cilat mund të formësojnë perceptimet e shumicës.

Rezultatet Ndonëse Kodi për mediat e shkruara të Kosovës parasheh se referencat rreth përkatësisë̈ etnike të një individi mund të zhvillohen nga mediat vetëm në rastet kur informacioni i tillë ka rëndësi të drejtpërdrejtë̈ për ngjarjen për të cilën raportohet17, shpesh herë shkeljet më të mëdha të etikës profesionale lidhen me përdorimin e pavend të këtyre referencave. E tillë ishte situata në maj të vitit 2019, kur mediat po mbulonin një ngjarje tejet problematike. Një grua po sulmohej fizikisht dhe po linçohej në forma të ndryshme dy ditë radhazi nga grupe të ndryshe të qytetarëve në qytete të ndryshme të Kosovës, pas një informate të rreme18 që kishte qarkulluar në media sociale, kinse gruaja është rrëmbyese e fëmijëve. Lidhur me këtë ngjarje vetëm në mediat online në gjuhën shqipe, gjinden mbi 80 artikuj19, ku secili prej tyre në titull thekson përkatësinë etnike të viktimës së dhunës. “Pamje nga momenti i sulmit të gruas rome në Ferizaj”, “Goditja me grushte e gruas rome, policia jep detaje të reja”, “Gruaja rome sulmohet sërish, tani në Ferizaj”, janë disa nga 80 titujt që mediat i kanë publikuar në portale lidhur më këtë ngjarje. Referenca e përkatësisë etnike për gruan, viktimë e dhunës dhe linçimit përveç në titull është përdorur disa herë edhe brenda secilit prej këtyre artikujve. Raportimet për ngjarje të tilla nuk do të duheshin të pasqyroheshin në këtë mënyrë. Theksimi i panevojshëm i përkatësisë etnike në titull dhe brenda artikujve forcon stigmën dhe diskriminimin për grupet e margjinalizuara etnike. Ngjashëm në vitin 2019, për një ngjarje tragjike që kishte ndodh në Fushë Kosovë, ku një fëmijë ishte abuzuar seksualisht dhe më pas ishte privuar nga jeta, mediat pasqyrojnë ngjarjen duke përdorur referenca të përkatësisë etnike në titull si dhe të paktën pesë herë brenda artikullit. “Dyshimet e para pas autopsisë: 12 vjeçari rom u abuzua seksualisht nga pedofilët20", është titulli i artikullit të shkruar në njërin prej portaleve mbi këtë ngjarje. Përdorimi i kësaj reference në një ngjarje të tillë është totalisht i panevojshëm dhe jo etik.

16 De Nolf, Ans, Lise-Lore Steeman, Rozane De Cock, and Leen d'Haenens. 2024. Tuning into Fairness? Comparative

Content Analysis of Discrimination Reporting in Flemish Public and Commercial Television News. Journalism and Media 5: 1509–1525. https://www.mdpi.com/2673-5172/5/4/94 17 Kosovo Press Code, Kosovo Press Council, https://agk-ks.org/site/assets/files/2614/press-code-for-

kosovo_alb_1.pdf. 18 Press release and appeal issued bz the Kosovo Police, YouTube, 2019: https://youtu.be/bUCiUFXKG00

19 80 articles from various media outlets on this topic were generated by the 'fax.al' platform, which organizes,

collects, ranks and presents the content of other websites in the Albanian language: https://fax.al/news/20758972/dalin-pamje-te-reja-gruaja-rome-u-godit-brutalisht-nga-ky-i-ri-ne-mes-te-ferizajt 20 Periscope, accessed on 10.11.2024 https:/www.periskopi.com/dyshimet-e-para-pas-autopsise-12-vjecari-rom-u-

abuzua-seksualisht-nga-pedofilet/

Faqe | 17 Po ashtu edhe kur raportohet për varfërinë ekonomike, ka shumë shembuj të ekspozimit të identitetit të fëmijëve me emër dhe pamje, të cilët jetojnë në kushte të vështira ekonomike. Ekspozimi i fëmijëve në ngjarje jo afirmative të cilat mund t’i shpien drejt stigmatizimit, turpit apo edhe bullizmit nuk do të duhej të ishte prezent në media. Shpesh herë emisione të ndryshme që kanë për qëllim që përmes ekspozimit të jetës së familjeve që jetojnë në rrethana varfërie, të nxisin dhurimet dhe ndryshimin e realitetit për ato familje, ekspozohen fëmijët të cilët jetojnë në ato ambiente. Ekspozimi i fëmijëve me pamje jo të censuruara në rrethana të atilla, pavarësisht se a ekziston apo jo aprovimi i prindërve, mund të shpie drejt stigmatizimit të fëmijëve në të ardhmen. Nëse analizojmë ndër vite emisionin “Edhe unë jam Kosovë”, i cili ka dhjetëra episode të qasshme në kanalin e Radiotelevizionit 21 në YouTube, një pjesë e madhe e këtyre emisioneve përmbajnë ekspozim të fëmijëve që jetojnë në kushte të rënda ekonomike. Për qëllime të kësaj analize janë shqyrtuar emisionet përgjatë shtatë viteve nga 2014-2020, dhe në secilin prej këtyre viteve mund të identifikohet të paktën nga një emision që ekspozon tërësisht fëmijët përmes pamjeve në vendbanimet e tyre, të cilët jetojnë në kushte të renda ekonomike. Sipas UNICEF-it dhe organizatave të tjera për të drejtat e fëmijëve, mediat gjatë pasqyrimit të temave në të cilat përfshihen edhe fëmijët, duhet t'i japë përparësi interesave më të mira të fëmijëve. Kjo përfshin mbrojtjen e dinjitetit dhe privatësisë së tyre, veçanërisht në kontekste të cenueshme. Sipas një Udhëzuesi për raportimin e mediave për fëmijët të mbështetur nga UNICEF, përdorimi i identitetit të një fëmije (emri i tyre dhe/ose imazhi) duhet të bëhet sipas interesave më të mira të fëmijës. Në rastet kur përdoret identiteti i fëmijës, ai duhet të jetë i mbrojtur ndaj çfarëdo dëmi apo rasti që mund ta stigmatizoj atë.21

Rekomandime Trajnimet e vazhdueshme me qëllim të ngritjes së kapaciteteve të gazetarëve, e posaçërisht gazetarëve të rinj, për format e raportimit mbi grupet e margjinalizuara do të ndikonin në krijimin e një qasjeje më gjithëpërfshirëse dhe do të shmangnin shkeljet etike gjatë raportimeve. Institucionet, organizatat e shoqërisë civile por edhe redaksitë e mediave duhet të sigurojnë dhe shpërndajnë materiale informuese me qëllim të aplikimit të terminologjisë së duhur kur flitet apo raportohet për grupet e margjinalizuara. Këto materiale duhet të jenë të qasshme për të gjithë pjesëtarët e audiencës në mënyrë që të promovohet aplikimi i një gjuhe jodiskriminuese. Institucionet relevante duhet të jenë të vëmendshme në identifikimin dhe dënimin e rasteve të shkeljes së Kodit Penal sa i përket nxitjes apo përhapjes publikisht të urrejtjes, përçarjes

21 The Media and Children’s Rights Guidelines: A Practical Introduction for Media Professionals. The Lao PDR

Journalists Association, MICT Lao PDR and UNICEF Lao PDR. Vientiane, 2021. https://www.unicef.org/laos/media/6496/file/Media and Children’s Rights (2021).pdf

Faqe | 18  dhe mos durimit midis grupeve kombëtare, racore, fetare, etnike e të tjera, apo bazuar në orientimin seksual, identitetin gjinor dhe karakteristikat e tjera personale. Shtrirja e edukimit medial tek pjesëtarët e audiencës do të ndikonte në formën se si audienca i percepton ngjarjet apo raportimet jo profesionale mbi grupet e margjinalizuara. Zhvillimi i aftësive kritike të audiencës mbi këto raportime dhe përafërimi me qasjen multikulturore do të ndihmonte në zbehjen e stereotipeve dhe paragjykimeve që mund të krijohen prej mediave mbi grupet e margjinalizuara. Mediat duhet të angazhohen në aplikimin e një qasjeje që respekton dhe promovon diversitetin kulturor, duke përfshirë perspektivat e grupeve të margjinalizuara në atë mënyrë që të shmanget stigmatizimi dhe etiketimi.

Përfundim Përmirësimi i qasjes në raportimet e mediave për grupet e margjinalizuara është i domosdoshëm për një shoqëri të drejtë dhe të informuar. Angazhimi i medias për të respektuar diversitetin dhe për të promovuar gjithëpërfshirjen përforcon besimin e publikut në media dhe kontribuon në krijimin e një shoqërie më të barabartë dhe të ndjeshme ndaj kulturave dhe identiteteve të ndryshme.

Referenca De Nolf, Ans, Lise-Lore Steeman, Rozane De Cock, and Leen d'Haenens. “Tuning into Fairness? Comparative Content Analysis of Discrimination Reporting in Flemish Public and Commercial Television News.” Journalism and Media 5 (2024): 1509–1525. https://www.mdpi.com/2673-5172/5/4/94. The Lao PDR Journalists Association, MICT Lao PDR, and UNICEF Lao PDR. The Media and Children’s Rights Guidelines: A Practical Introduction for Media Professionals. Vientiane, 2021. https://www.unicef.org/laos/media/6496/file/Media and Children’s Rights (2021).pdf. Press Council of Kosovo. Kosovo Press Code. https://agk- ks.org/site/assets/files/2614/press-code-for-kosovo_alb_1.pdf. Kosovo Police. "Media Release and Appeal on the Case of the Woman Physically Assaulted and Falsely Accused of Kidnapping." YouTube video, https://youtu.be/bUCiUFXKG00. Periscope. “First Suspicions After the Autopsy: 12-Year-Old Roma Boy Sexually Abused by Pedophiles.” Accessed November 10, 2024. https://www.periskopi.com/dyshimet-e-para- pas-autopsise-12-vjecari-rom-u-abuzua-seksualisht-nga-pedofilet/.

Faqe | 19 Përmbledhje e politikave Portretizimi i gruas në tekstet e muzikës së popullarizuar shqipe përmes stereotipeve dhe gjuhës seksiste Nga: Blerta Aliu, Kandidate për Doktoraturë, Asistente në Departamentin e Gazetarisë, Fakulteti i Filologjisë, Universiteti i Prishtinës

Në produkte të ndryshme të masmedias gratë dhe vajzat shpesh janë duke u portretizuar përmes stereotipeve dhe një gjuhe mizogjene e seksiste. Një konstruktim i tillë i imazhit të gruas, posaçërisht mund të vihet re përmes prodhimeve muzikore në gjuhën shqipe, ku gruas i atribuohen vlera që lidhen me aspekte vizuele, teksa portretizohen si lakmitare, të varura ekonomikisht nga burrat dhe jo mjaftueshëm profesioniste në fusha të caktuara. Përmes një shqyrtimi analitik të teksteve të këngëve më të popullarizuara të viteve të fundit, kjo analizë e shkurtër fokusohet në imazhin e gruas dhe vlerat që po i atribuohen përmes muzikës si dhe ndikimin që kanë ato në shoqëri. Përmes saj rekomandohet rritja e ndërgjegjësimit dhe inkurajohen përfaqësime gjinore më të përgjegjshme në muzikë.

Problematika Muzika është një mjet i fuqishëm për formësimin e identitetit kulturor dhe përforcimin e normave shoqërore, veçanërisht tek të rinjtë.22 Tekstet muzikore vlerësohet të kenë një rol të madh në zhvillimin kulturor dhe jo vetëm. Tekstet e këngëve janë më shumë se thjesht një pasqyrim i shoqërisë, ato kanë një ndikim të fuqishëm në formësimin e saj.23 Në këtë kontekst, nga një shqyrtim analitik i këngëve më të popullarizuara në vitet e fundit, respektivisht 20 këngët më të dëgjuara të vitit 2022 dhe 202324 në gjuhën shqipe, shohim se ato arrijnë një audiencë mjaftë të gjerë teksa përçojnë mesazhe që forcojnë stereotipat gjinorë.

Audiencës i servohen prodhime muzikore nga zhanret Hip hop, Pop, R&B që kryesisht trajtojnë tema të dashurisë dhe jetës së përditshme, dhe të njëjtat përfshijnë përmbajtje që portretizojnë gratë në role të kufizuara duke u përqendruar kryesisht tek pamja e tyre fizike. Një reduktim i tillë

22 Susan Hallam and Evangelos Himonides, The Power of Music: An Exploration of the Evidence. Cambridge, UK: Open

Book Publishers, 2022, https://www.openbookpublishers.com/books/10.11647/obp.0292 23 Davis, Sheila. “POP LYRICS: A Mirror and a Molder of Society.” ETC: A Review of General Semantics 42, no. 2 (1985)

167–169. http://www.jstor.org/stable/42576743. 24 The corpus collection was carried out through an official request at the website popnable.com, which provided the

following list of the 20 most listened to Albanian songs online: “Corazon” -Butrint Imeri & Don Xhoni; “Kuku“-Butrint Imeri; “Zemër”-Dhurata Dora & Soolking;”EX”-Elvana Gjata & DJ Gimi-O & Bardhi; “Criminal”-Dhurata Dora; “Katile”- Don Xhoni; ”Gjuj Per To”-Loredana & Don Xhoni; “O Habibi [Albanian Remix]”-Dj Gimi; “TL (Toxic Love)”-Elgit Doda; ”Ku Je Ti”-Finem; “Bonjour Madame”-Noizy & Mozzik;”Dashni:-Dafina Zeqiri & MUMA; ”Ku Je”-Elgit Doda;”Dale”-Kida & Ledri Vula & Butrint Imeri; ”Trust Me”-Don Xhoni; ”Alkool”-Noizy & Yll Limani; ”Lshoja Zanin”-Yll Limani; ”Ska”- Elvana Gjata & Mozzik; “Mi Amor”-Noizy & Dhurata Dora; “Diell”-Fifi., www. popnable.com

Faqe | 20 i rolit të gruas në shoqëri sjell perceptime të gabuara dhe forcon stereotipat gjinor, duke pozicionuar në këtë rast gratë në role jo adekuate. Edhe studimet ndërkombëtare tregojnë se zhanret që kanë fraksionin më të lartë të këngëve që përmbajnë përmbajtje seksiste janë Hip hop, R&B dhe soul, pavarësisht nga gjinia e artistit.25 Studimi shkencor “Analizë në shkallë të gjerë e paragjykimeve gjinore dhe seksizmit në tekstet muzikore”, i realizuar me këngët më të popullarizuara në gjuhën angleze përgjatë pesë dekadave (1960 - 2010) vë në pah se lidhur me paragjykimet gjuhësore, tekstet e meshkujve solo këngëtar përmbajnë më shumë paragjykime gjinore sesa ato të femrave solo këngëtareve. Kjo për shembull mund të vërehet për stereotipin që i përshkruan burrat si më të fortë dhe më të fokusuar për të qenë të suksesshëm dhe në anën tjetër gratë si të prirura për të qenë më pranë familjes.26 Në të njëjtën kohë, vetë pjesëtaret e audiencës të anketuar mbi ndikimin që ka muzika e popullarizuar në jetën e tyre, në një përqindje mjaftë të lartë i përjetojnë dhe shohin këto përmbajtje si përforcuese të stereotipave gjinore. Nxitja e këndvështrimit kritik gjatë perceptimit të prodhimeve muzikore, mbetet esenciale për pjesëtarët e audiencës, e posaçërisht të rinjtë.

Rezultatet Objektivizimi i gruas dhe seksizmi në tekste muzikore - Përmes shqyrtimit analitik të teksteve të këngëve të popullarizuara, vërehet që vajzat dhe gratë shpesh përshkruhen duke reduktuar rolin e tyre në karakteristika sipërfaqësore si linjat trupore, stili i veshjes dhe varësia ekonomike që kanë nga burrat. Këngët më të dëgjuara të viteve të fundit përhapin gjuhë denigruese përmes të cilës gratë portretizohen si "objekte seksi," duke përçuar mesazhe të cilat përforcojnë stereotipet dhe ndajnë rolet gjinore. Për shembull në këngën “Corazon” nga Butrint Imeri dhe Don Xhoni, ku gruaja krahasohet me kokainën, për të shprehur varësinë emocionale dhe tërheqjen fizike, gjejmë një analogji që trajton gruan si objekt përdorimi dhe jo si një partnere të barabartë në raportin në çift. Ndërkaq “Ti blej diamantet, s’më ke mu për trëndafila”, është një frazë e kësaj kënge që forcon stereotipin që gruaja është e varur ekonomikisht nga burri dhe se joshet pas gjërave materiale. Në këngën “Bonjour Madame” të Noizy dhe Mozzik, gruas i përshkruhen linjat e saj trupore dhe pamja e jashtme, ndërsa teksti eksploron aspekte vizuale në një mënyrë seksiste, duke i portretizuar gratë si objekte seksi dhe duke zbehur çdo përmbajtje të karakterit apo personalitetit të tyre. Ky lloj portretizimi margjinalizon rolin e gruas dhe ndikon në perceptimet reale të audiencës. Përdorimi i gjuhës vulgare dhe të dhunshme - Tekstet e disa këngëve përmbajnë terminologji të papërshtatshme dhe promovojnë dhunën ndaj grave si pjesë e romancës në çift, duke krijuar një mjedis ku dhuna dhe krimet glorifikohen si simbol i dashurisë. Në këngën "Gjuj për to," nga

25 Betti, L., Abrate, C. & Kaltenbrunner, A. Large scale analysis of gender bias and sexism in song lyrics. EHR Data Sci.

12, 10 (2023). https://www.researchgate.net/publication/370167004_Large_scale_analysis_of_gender_bias_and_sexism_in_song_lyrics 26 Ibid

Faqe | 21 Loredana dhe Don Xhoni, përfshihen fraza që shprehin gatishmërinë për të vrarë për partnerin/en duke përforcuar kështu idenë e dashurisë si mjet kontrolli. Ndikimi në perceptimet e audiencës dhe forcimi i stereotipave gjinor - Nga një anketë që është zhvilluar me 100 respondentë, të moshave të ndryshme për të parë ndikimin që kanë prodhimet muzikore tek ta, shumica dërrmuese e të anketuarve në Kosovë kanë pohuar se perceptimet e tyre për rolin e gruas ndikohet negativisht nga përmbajtjet muzikore.27 Gati 89% e pjesëmarrësve në anketë shprehën besimin se mesazhet që përcillen nga muzika e popullarizuar shqipe, ndikojnë negativisht në mënyrën se si perceptohen gratë dhe vajzat në jetën reale, duke i forcuar stereotipat gjinor dhe duke i portretizuar gratë në aspekte sipërfaqësore dhe jo përmbajtjesore. Teksa për shumicën prej të anketuarve, tekstet muzikore kanë rëndësi të veçantë gjatë dëgjimit të këngëve, gati 98% e tyre kanë theksuar se kanë hasur tekste muzikore në shqip me përmbajtje të papërshtatshme dhe vulgare. Po ashtu shumica dërmuese prej tyre shprehën se kanë hasur tekste muzikore në shqip me përmbajtje që forcojnë stereotipat gjinorë.

Rekomandime Rritja e ndërgjegjësimit tek produksionet muzikore, artistët, producentët, tekst-shkruesit mbi efektet negative të përmbajtjeve seksiste dhe promovimit të dhunës në shoqëri, do të ndikonte në krijimin e muzikës që përfaqëson më mirë gratë dhe vajzat. Mediat duhet të zbatojnë politika të rrepta rregulluese që ndalojnë përmbajtjet seksiste muzikore në programet e tyre ditore. Mediat po ashtu duhet të fokusohen në promovimin e modeleve pozitive që promovojnë qasje pozitive dhe qasje të drejtë gjinore. Pjesëtarët e audiencës, posaçërisht të rinjtë si ndjekës më të mëdhenj të trendëve muzikore, duhet të kenë shanse që përmes programeve shkollore por edhe mësimit joformal të ekspozohen në materiale të edukimit medial, të cilat do të nxisnin këndvështrimin kritik tek ta lidhur me konsumimin e produkteve të masmedias, duke përfshire edhe muzikën. Institucionet relevante, në bashkëpunim me organizatat e shoqërisë civile dhe komunitetin artistik, duhet të zhvillojnë udhëzime të qarta për prodhimet muzikore, duke vendosur standarde për përfaqësimin e drejtë gjinor dhe për të ndëshkuar shpërndarjen e materialeve që përmbajnë gjuhë denigruese dhe përforcojnë diskriminimin gjinor. Pra nevojitet të hartohet dhe zbatohet legjislacion rregullues që ndalon përmbajtjet muzikore që promovojnë stereotipa gjinore, seksizëm dhe dhunë.

Përfundim Përhapja e stereotipave gjinor dhe objektifikimit në muzikën e popullarizuar shqipe është çështje që duhet parë me shqetësim. Studimi thekson nevojën jetike për të ndërmarrë veprime të nevojshme që ofrojnë dhe promovojnë edukimin medial për audiencën kosovare, posaçërisht për grupmoshat e reja. Vetëm duke nxitur aftësitë kritike të audiencës, mund të nxitet krijimi i

27 From the presentation of the research "The Image of Women in Albanian Popular Music Lyrics" at the International

Seminar on Albanian Language, Literature and Culture, 41st edition in Prishtinë/Pristina: https://www.facebook.com/share/p/53TYKnxdS6wXkxNX/

Faqe | 22 përmbajtjeve të përgjegjshme, të drejta dhe të cilat do të forconin imazhin pozitiv të grave dhe vajza në shoqëri.

Referenca Hallam, Susan, and Evangelos Himonides. The Power of Music: An Exploration of the Evidence. Cambridge, UK: Open Book Publishers, 2022. https://books.openbookpublishers.com/10.11647/obp.0292.pdf. Davis, Sheila. “POP LYRICS: A Mirror and a Molder of Society.” ETC: A Review of General Semantics 42, no. 2 (1985). http://www.jstor.org/stable/42576743. Betti, L., Abrate, C., and Kaltenbrunner, A. “Large Scale Analysis of Gender Bias and Sexism in Song Lyrics.” EPJ Data Science (2023). https://www.researchgate.net/publication/370167004_Large_scale_analysis_of_genderbias_ and_sexism_in_song_lyrics. Presentation of the research "The Image of Women in the Lyrics of Albanian Popular Music" at the International Seminar on Albanian Language, Literature and Culture, 41st edition in Prishtinë/Pristina. https://www.facebook.com/share/p/53TYKnxdS6wXkxNX/.

Faqe | 23 Përmbledhje e politikave : Edukimi medial si zgjidhje për fuqizimin e nxënësve për të luftuar rreziqet online Nga: Blerta Aliu, Kandidate për Doktoraturë, Asistente në Departamentin e Gazetarisë, Fakulteti i Filologjisë, Universiteti i Prishtinës

Transformimi digjital vlerësohet se ka ndryshuar shoqëritë dhe ekonomitë duke pasur një ndikim gjithnjë e më të madh në jetën e përditshme dhe në të njëjtën kohë ka demonstruar nevojën për ngritje të kapaciteteve digjitale në sistemet arsimore dhe trajnuese si dhe institucione.28 Një studim ndërkombëtar mbi edukimin kompjuterik dhe informacionin i realizuar tek nxënësit, vë në pah se të rinjtë nuk zhvillojnë aftësi të sofistikuara digjitale vetëm për faktin që rriten duke i përdorur pajisjet digjitale.29 Kjo tregon për një nevojë që të rinjtë tu nënshtrohen programeve adekuate mësimore për të ngritur kapacitetet e tyre mbi përdorimin efektiv të pajisjeve digjitale në mënyrë që ato të jenë ndihmuese për ta në shkollim si dhe në angazhimet që do t’i kenë në të ardhmen. Në të njëjtën kohë nëse shohim ekspozimin e fëmijëve dhe të rinjve gjatë dekadës së fundit në media, me theks të veçantë në ato digjitale, kemi një rritje drastike të sasisë së kohës së kaluar në konsumim të përmbajtjeve mediale. Sipas hulumtimeve të organizatave ndërkombëtare që merren me çështje të edukimit për media, fëmijët midis 8 dhe 12 vjeç kalojnë katër deri në gjashtë orë në media digjitale kurse adoleshentët mbi 12 vjeç shpenzojnë mesatarisht shtatë deri në nëntë orë në ditë në media.30 Një trend i ngjashëm në mesin e këtyre grupmoshave haset edhe në Kosovë. Hulumtimi për qëllime të kësaj analize i realizuar me nxënës nga 25 shkolla fillore dhe të mesme të Kosovës tregon se afër 40% e të anketuarve i përdorin platformat digjitale deri në 4 orë në ditë. Marrë në konsideratë këtë sasi kaq të madhe të kohës që fëmijët dhe të rinjtë e kalojnë në internet apo para ekraneve, ata janë tejet të ekspozuar ndaj mesazheve të ndryshme që mund të kenë ndikim negativ në shëndetin, mirëqenien dhe identitetin e tyre. Kjo analizë e shkurtër vë në pah nevojën urgjente që secilit fëmijë dhe të ri t’i ofrohet mundësia që të jetë i/e informuar mbi rreziqet dhe dëmet që mund të shkaktohen përmes ekspozimit të përmbajtjeve të ndryshme mediale. Po ashtu është e domosdoshme që të ofrohen informata se

28 The Digital Education Action Plan (2021-2027), European Union (EU), Brussels,

2020 https://education.ec.europa.eu/focus-topics/digital-education/action-plan 29 Fraillon, Ainley,Schulz, Friedman, Duckworth, Preparing for Life in a Digital World: International Computer and

Information Literacy Study 2018, Springer International Publishing, February 2020 https://www.iea.nl/sites/default/files/2020- 04/IEA%20International%20Computer%20and%20Information%20Literacy%20Study%202018%20International%20Re port.pdf 30 Media Literacy Now, NGO Media Literacy Now, accessed on: 05.11.2024, https://medialiteracynow.org/

Faqe | 24 si duhet të shmangen këto rreziqe në mënyrë që përmbajtjet mediale tu shërbejnë për argëtim, informim të drejtë dhe angazhim pozitiv. Po ashtu institucionet arsimore duhet të përqendrohen në zhvillimin e shkathtësive digjitale tek të rinjtë të cilat ju sjellin dobi dhe i aftësojnë për të ardhmen karshi trendëve të ndryshueshëm digjital.

Problematika Mediat dhe teknologjia sot janë të kudondodhura, qoftë në shtëpi, ambiente shkollore, ambiente pune, ambiente rekreative etj. Të gjitha mesazhet dhe informatat që merren nga mediat, qoftë ato tradicionale apo digjitale ndikojnë në formësimin e qëndrimeve dhe bindjeve të audiencës për shumë çështje. Në të njëjtën kohë platformat dhe produktet e masmedias ndihmojnë pjesëtarët e audiencës e posaçërisht të rinjtë të shprehin vetën, të ndajnë informacion dhe të lidhen me të tjerët. Krahas shumë benefiteve që bota digjitale po ofron sot, është evident edhe ndikimi negativ që mesazhet mediale mund të kenë tek grupmoshat e reja. Siguria në internet, ngacmimi në internet, informacione e pasakta dhe mashtruese, vetëvlerësimi i ulët, shqetësimet e shëndetit mendor, imazhi negativ i trupit, forcimi i stereotipeve, përdorimi i tepërt i ekranit janë disa prej rreziqeve më të përhapura online me të cilat potencialisht mund të përballen nxënësit dhe të rinjtë kudo.31 Për të mbrojtur vetën dhe bashkëmoshatarët e tyre nga këto rrethana, nxënësit duhet patjetër të ndërtojnë një set të shkathtësive të cilat ju ndihmojnë në zbërthimin sa më analitik të informacioneve dhe mesazheve që marrin në platforma të ndryshme digjitale. Teoricienët dhe studiuesit e medias, vlerësojnë se njerëzit kanë nevojë për aftësinë për të pasur qasje, për të analizuar dhe për të menduar në mënyrë kritike mbi gamën e mesazheve që marrin dhe dërgojnë, në mënyrë që të marrin vendime të informuara për çështjet e përditshme me të cilat përballen si: shëndeti, puna, politika dhe argëtimi.32 Pikërisht edukimi për media zhvillon këto shkathtësi. Edukimi për media vlerësohet se synon zhvillimin e mendimit kritik dhe të argumentuarit logjik, në mënyrë që individët të jenë të informuar drejt dhe të mund të marrin pjesë si qytetarë të përgjegjshëm në zhvillimin e shoqërisë demokratike.33 Futja e edukimit për media në programet shkollore por edhe në edukimin jo formal mund të pajis nxënësit dhe të rinjtë me shkathtësitë e nevojshme të cilat do të ndikonin në shmangien dhe minimizimin e dëmeve dhe rreziqeve që mund të hasen online.

Rezultatet Nxënësit në Kosovë e shohin edukimin për media si zgjidhje ndaj rreziqeve online - Për të parë nga afër shprehitë e përdorimit të platformave digjitale nga nxënësit e shkollave fillore dhe të mesme

31 Media Literacy Now, NGO Media Literacy Now, accessed on: 05.11.2024, https://medialiteracynow.org/

32 Hobbs, Renee, The Aspen Institute Communications and Society Program, Digital and Media Literacy: A Plan of

Action, Washington, D.C.: The Aspen Institute, November 2010. https://www.aspeninstitute.org/wp- content/uploads/2010/11/Digital_and_Media_Literacy.pdf 33 Tahiri Aliu, Lindita, Critical Media Literacy, Armageddon, Prishtina, 2018.

Faqe | 25 në Kosovë është realizuar një anketë gjatë vitit 2024, në 25 shkolla nga e cila del se gati 80% nga 500 të anketuar e kanë vlerësuar si të dobishme lëndën e “Edukimit për media” nëse do të hynte në programin e tyre mësimor. Ata/ato kanë vlerësuar se edukimi për media si lëndë shkollore do të ishte shumë ndihmues për mënyrën se si ata/ato do t’i kuptonin dhe analizonin mesazhet e medias duke përfshirë: reklamat, videot, postimet, lajmet dhe tendencat e ndryshme që shpërndahen përmes platformave digjitale. Në të njëjtën kohë nxënësit kanë bërë të ditur se stili i tyre i jetës është tepër i ndikuar nga platformat digjitale, me theks të veçantë mediat sociale ku ata kalojnë një pjesë të madhe të kohës. 79.8% e tyre kanë pohuar se marrin këshilla rreth veshjes, muzikës, sportit, ushqimit nga mediat sociale. Një gjë e tillë vë në pah ndikimin e drejtpërdrejt që kanë përmbajtjet mediale tek këto grupmosha. Madje gati 60% e tyre kanë theksuar te kenë blerë gjësende online bazuar në reklamimet online që kanë parë në mediat sociale. Edukimi për media ngrit kompetencat e nxënësve për perceptim të drejtë dhe analitik të mesazheve mediale - Edukimi medial vlerësohet se ofron mjetet dhe aftësitë e nevojshme për audiencën për të qenë konsumatorë të sigurt dhe kompetent të medias.34 Sipas organizatës ndërkombëtare Media Literacy Now, edukimi për media zgjeron konceptin e edukimit, pasi që mesazhet sot vijnë në shumë forma dhe edukimi nuk mund t'i referohet më thjesht aftësisë për të lexuar dhe shkruar. Po ashtu Media Literacy Now vlerëson se edukimi medial përgatit të rinjtë me të kuptuarit e burimeve dhe sistemeve mediale, synimet dhe ndikimet, si dhe mjetet për të menduarit kritik dhe vetërregullimin.

Rekomandime Institucionet e arsimit në Kosovë, duhet të ndërmarrin të gjitha hapat e nevojshëm teknik dhe përmbajtjesor që sa më shpejt që është e mundur të ndodh inkuadrimi i lëndës së edukimit medial në mësimin formal në shkolla. Përderisa lënda e edukimit medial nuk inkuadrohet si lëndë e rregullt në kurrikulat mësimore, shkollat duhet ta inkuadrojnë edukimin medial si lëndë zgjedhore dhe t’i ngrisin kapacitetet e mësimdhënësve për të kontribuuar në këtë temë. Institucionet e arsimit duhet të organizojnë trajnime, të prodhojnë materiale shkollore, broshura informuese dhe literaturë relevante mbi edukimin për media. Trajnimet dhe literatura duhet të jenë të qasshme dhe të dedikuara për mësimdhënësit, nxënësit dhe prindërit.

Përfundim Edukimi medial është tejet i rëndësishëm për përgatitjen e brezave të rinj për të operuar suksesshëm në kompleksitetin e sotëm digjital. Integrimi i edukimit medial si lëndë në sistemin arsimor do të krijonte një bazë të fortë për nxënësit dhe të rinjtë që të mbrohen nga rreziqet që vinë prej informatave të rreme, mashtruese, dhunës online, përhapjes së paragjykimeve etj.

34 Media Literacy Now, NGO Media Literacy Now, accessed on: 05.11.2024, https://medialiteracynow.org/

Faqe | 26 Për të pasur një të ardhme më të sigurt dhe për të pasur rini të informuar në mënyrë të drejtë nevojitet një pjesëmarrje e gjerë e komunitetit duke nisur nga institucionet, shkollat e prindërit ku secili luan një rol me rëndësi në këtë çështje.

Referenca Hobbs, Renee. Digital and Media Literacy: A Plan of Action. Washington, D.C.: The Aspen Institute Communications and Society Program, November 2010. https://www.aspeninstitute.org/wp- content/uploads/2010/11/Digital_and_Media_Literacy.pdf. Tahiri Aliu, Lindita. Critical Media Education. Prishtinë: Armageddon, 2018. Fraillon, Julian, John Ainley, Wolfram Schulz, Tim Friedman, and Daniel Duckworth. Preparing for Life in a Digital World: International Computer and Information Literacy Study 2018. Springer International Publishing, February 2020. https://www.iea.nl/sites/default/files/2020- 04/IEA%20International%20Computer%20and%20Information%20Literacy%20Study%202 018%20International%20Report.pdf European Union (EU). The Digital Education Action Plan (2021–2027). Brussels, 2020. https://education.ec.europa.eu/focus-topics/digital-education/action-plan. Media Literacy Now. NGO Media Literacy Now. Accessed November 5, 2024. https://medialiteracynow.org/.

Faqe | 27 Përmbledhje e politikave Roli i inteligjencës artificiale në rritjen e saktësisë dhe shpejtësisë në luftën kundër dezinformimit Nga: Dren Gërguri, PhD Ligjërues – Departamenti i Gazetarisë, Fakulteti i Filologjisë, Universiteti i Prishtinës

Problematika Dezinformimi vazhdon të jetë një nga sfiduesit kryesor të proceseve të rëndësishme shoqërore anembanë botës. Mundësitë e shumta të keqpërdorimit të veglave të ndryshme të mbështetura në inteligjencën artificiale nga qëllimkëqijtë, kërkojnë veprime e reagime më të shpejta edhe nga verifikuesit e fakteve. Situata në ekosistemin e informacionit ka ndryshuar edhe më shumë pas përfshirjes së inteligjencës artificiale. Shpërndarja e madhe e dezinformimit nëpër platforma digjitale, edhe për shkak të zhvillimit të veglave të ndryshme të inteligjencës artificiale, ka sfiduar shumë verifikimin manual të fakteve. Prandaj, inteligjenca artificiale duhet të përdoret çdo ditë e më shumë nga verifikuesit e fakteve, në detyrat e tyre ditore, në mënyrë që të përfshihet sa më shumë nga vëllimi i madh i dezinformimit që qarkullon në ekosistemin tonë të informacionit. Kompani të ndryshme kanë zhvilluar vegla të mbështetura në inteligjencën artificiale duke ofruar zgjidhje për sfidat e verifikimit manual të fakteve, si një proces që mund të marrë shumë kohë dhe resurse.

Rezultatet Automatizimi i procesit dhe rritje e efikasitetit - Me automatizimin e detyrave të ndryshme, inteligjenca artificiale mund të rrisë ndjeshëm shpejtësinë, masën dhe saktësinë e verifikimit të fakteve.35 Një nga mënyrat është nëpërmjet përpunimit të gjuhës natyrale dhe analizimit të përmbajtjes për të identifikuar pretendimet kryesore të tekstit, për të identifikuar kundërshtimet brenda tekstit dhe për të zbuluar gabimet logjike në të. Nëpërmjet veglave të inteligjencës artificiale gjithashtu mund të analizohet nëse teksti përdorë gjuhë emocionale apo tendencioze.36 Një tjetër mënyrë është zhvillimi i modeleve që do të mund të identifikojnë fraza të caktuara, apo stile të shkrimit që janë më të përdorshme në dezinformim. Kjo do të mundësonte që të analizohen grupe të mëdha të të dhënave dhe, inteligjenca artificiale do të mund të zbulonte anomalitë brenda atyre të dhënave. Inteligjenca artificiale gjithashtu mund të përdoret për të

35 Robert Wolfe & Tanushree Mitra, "The Impact and Opportunities of Generative AI in Fact-Checking." ACM

Conference on Fairness, Accountability, and Transparency, 2024. 36 Isabel Straw & Chris Callison-Burch, Artificial Intelligence in mental health and the biases of language-based

models. PLOS ONE, 15(12), 2020, e0240376.

Faqe | 28 analizuar edhe përmbajtjet audio-vizuale. Vegla të mbështetura në inteligjencë artificiale mund të analizojnë fotografitë për t’i verifikuar nëse janë përmbajtje të manipuluara, ose të fabrikuara.37 Vegla të mbështetura në inteligjencë artificiale për të luftuar dezinformimin - Kompani të ndryshme tashmë po punojnë në krijimin e veglave dhe aplikacioneve të reja që me inteligjencë artificiale ndihmojnë në verifikim. Nga disa vegla për verifikimin e tekstit, që tashmë përdoren nga verifikuesit e fakteve në vende të ndryshme të botës, mund të veçojmë ClaimBuster, MyAIFactChecker, Factiverse dhe GPTzero. Të gjitha këto mund të përdoren falas, ndërkohë, ka edhe të tjera që janë me pagesë, fjala vjen Perspective API e zhvilluar nga Google apo Factiverse. Në ClaimBuster38 mund të identifikohen në mënyrë të shpejt pretendimet e ndryshme që qarkullojnë në internet. Ngjashëm funksionon edhe MyAIFactChecker39, vetëm se kjo vegël ofron një gamë të gjerë të shërbimeve, duke përfshirë edhe analizën e sentimentit dhe klasifikimin e burimeve. Tashmë ka edhe vegla të specializuara në identifikimin e teksteve që janë të gjeneruara nga inteligjenca artificiale, si një tjetër mundësi që të zbulohen dezinformatat kur ato prodhohen me përdorimin e inteligjencës artificiale. I tillë është GPTzero40, që zbulon nëse një përmbajtje është e gjeneruar nga inteligjenca artificiale, qoftë artikull apo komente të bot-ëve në media sociale. Krahas verifikimit të tekstit, veglat e mbështetura në inteligjencë artificiale tashmë ndihmojnë edhe në verifikim të audios, fotografisë apo videos. AI or NOT41 është një vegël që ndihmon në verifikimin e fotografive apo audiove që janë të gjeneruara nga inteligjenca artificiale. Ndërkohë, për videot e gjeneruara me inteligjencë artificiale, siç janë deepfakes, nuk ka ende një vegël mjaftueshëm efektive për zbulimin e deepfakes, sepse veglat ekzistuese nuk e kanë ende saktësinë e nevojshme për t’u mbështetur plotësisht në to. Prandaj mund të propozojmë përdorimin e modelit të DeepFakeMburojës42 që sugjeron gjashtë hapa që ndihmojnë secilin për të verifikuar një video nëse është deepfakes apo jo. Kufizimet aktuale të veglave të inteligjencës artificiale - Në gjithë këtë zhvillim, duhet pas parasysh edhe disa kufizime që veglat e inteligjencës artificiale i kanë, p.sh. algoritmet e inteligjencës artificiale trajnohen në të dhëna të caktuara, çka e bën shumë të rëndësishme se çfarë të dhënash përdoren në fillim për të trajnuar inteligjencën artificiale.43 Gjithashtu, një tjetër kufizim i rëndësishëm është gjuha, sepse disa vegla të inteligjencës artificiale trajnohen vetëm në gjuhë të caktuara, çka e bën të vështirë të jenë efektive edhe në gjuhë të tjera.

37 Dren Gërguri, The role of AI in the information war: From analysis to shaping narratives, 2024,

https://drengerguri.com/the-role-of-ai-in-the-information-war-from-analysis-to-shaping-narratives/ 38 ClaimBuster, https://idir.uta.edu/claimbuster/factchecker/ 39 https://www.myaifactchecker.org/fact/

40 https://gptzero.me/ 41 https://www.aiornot.com/dashboard/home

42 Dren Gërguri, Introducing DeepfakeMburoja: 6-step model to combat artificial intelligence manipulation, 2024,

https://drengerguri.com/prezantimi-i-deepfakemburoja-modeli-me-6-hapa-per-te-luftuar-manipulimin-nga- inteligjenca-artificiale/ 43 Emily M Bender, Timnit Gebru, Angelina McMillan-Major, and Shmargaret Shmitchell. On the dangers of stochastic

parrots: Can language models be too big? In Proceedings of the 2021 ACM conference on fairness, accountability, and transparency. 2021, 610–623

Faqe | 29 Rekomandime Për zhvillimin e infrastrukturës: Mbështetja e zhvillimit të veglave të inteligjencës artificiale të specializuara për gjuhët shqipe dhe serbe  Duhet të inkurajohet dhe të mbështetet krijimi i veglave të inteligjencës artificiale nga kompanitë tona, në mënyrë që ato të specializohen në gjuhët shqipe dhe serbe. Kur trajnimi bëhet me materiale në gjuhët shqipe dhe serbe, atëherë do të jetë një vegël shumë më efikase për kontrolluesit e fakteve, gazetarët dhe të tjerët në Kosovë. Financimi i projekteve kërkimore në universitete  Institucionet e arsimit të lartë duhet të zhvillojnë projekte të reja hulumtuese që kanë në fokus integrimin e inteligjencës artificiale në fushat e ndryshme.

Për kontrolluesit e fakteve: Integrimi i veglave të inteligjencës artificiale në kontrollim të fakteve  Mbështetje për organizatat e kontrollimit të fakteve që të integrojnë veglat e inteligjencës artificiale në punën e tyre. Bashkëpunime me industrinë  Mbështetje për më shumë bashkëpunime në mes të kontrolluesve të fakteve me kompani të teknologjisë apo kompani mediale. Hulumtime specifike  Duhet mbështetje për këto organizata me grante për hulumtime në bashkëpunim me studiues.

Për edukim dhe ndërgjegjësim: Përfshirja e edukimit mbi inteligjencën artificiale në kurrikulë shkollore  Për të kuptuar më mirë rolin e inteligjencës artificiale, edhe në procesin e verifikimit, krahas ndikimit të inteligjencës artificiale në përditshmëri, është i domosdoshëm edukimi mbi inteligjencën artificiale. Nëpërmjet edukimit mbi inteligjencën artificiale do të mbështetet zhvillimi, zbatimi dhe përdorimi etik i inteligjencës artificiale. Përdorimi i papërgjegjshëm i inteligjencës artificiale sjellë vetëm probleme të tjera në ambientin informativ. Për të mos lejuar këtë duhet ndërmarrë disa hapa që të ketë edukim mbi inteligjencën artificiale dhe mbi rolin e saj në përgjithësi dhe, në verifikimin e fakteve, në veçanti. Të zhvillohen fushata edukative  Një tjetër hap me rëndësi është që institucionet qeveritare, si dhe nga shoqëria civile, të angazhohen në fushata që nxisin edukimin mbi inteligjencën artificiale, në mënyrë që të rritet ndërgjegjësimi për rolin e inteligjencës artificiale në shoqëri dhe për përdorimin etik e të përgjegjshëm të inteligjencës artificiale.

Përfundim

I gjithë ky hov i zhvillimit të teknologjisë dhe të inteligjencës artificiale nuk e minimizon rolin e gjykimit njerëzor në procesin e verifikimit, por vetëm se, falë inteligjencës artificiale, një verifikues faktesh mund të mbërrijë te zbulimi i një dezinformimi apo manipulimi në kohë më të shpejt duke përdorë këto vegla të inteligjencës artificiale. Pra, pavarësisht zhvillimit të këtyre veglave të mbështetura në inteligjencë artificiale, mbikëqyrja dhe gjykimi njerëzor mbeten thelbësore në

Faqe | 30 procesin e verifikimit, por kombinimi me veglat e inteligjencës artificiale vetëm sa ndihmon që të ketë luftë më efektive ndaj dezinformimit.

Referenca AIorNot, https://www.aiornot.com/dashboard/home Bender, Emily M, Timnit Gebru, Angelina McMillan-Major, and Shmargaret Shmitchell. On the dangers of stochastic parrots: Can language models be too big? In Proceedings of the 2021 ACM conference on fairness, accountability, and transparency. 2021, 610–623 ClaimBuster, https://idir.uta.edu/claimbuster/factchecker/ Gërguri, Dren. Presentation of Deepfake Mburoja: 6-step model to combat artificial intelligence manipulation, 2024, https://drengerguri.com/prezantimi-i-deepfakemburoja- modeli-me-6-hapa-per-te-luftuar-manipulimin-nga-inteligjenca-artificiale/ Gërguri, Dren. The role of AI in the information war: From analysis to shaping narratives, 2024, https://drengerguri.com/the-role-of-ai-in-the-information-war-from-analysis-to- shaping-narratives/ GPTZero, https://gptzero.me/ MyAIFactChecker, https://www.myaifactchecker.org/fact/ Straw, Isabel & Chris Callison-Burch, Artificial Intelligence in mental health and the biases of language-based models. PLOS ONE, 15(12), 2020, e0240376. Wolfe, Robert & Tanushree Mitra, "The Impact and Opportunities of Generative AI in Fact- Checking." ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency, 2024.

Faqe | 31

BEYOND FAKE NEWS Advancing media and information literacy for an informed society

March 2025 Table of Contents List of Abbreviations ...................................................................................................................................................... 3

Foreword ............................................................................................................................................................................ 4

Acknowledgements ........................................................................................................................................................ 5

Executive Summary ........................................................................................................................................................ 6

Policy Brief 1: Strengthening Media Literacy for a More Resilient Society Against Information Disorder .............................................................................................................................................................................. 7

The issue ........................................................................................................................................................................ 7

Results............................................................................................................................................................................. 8

Recommendations ..................................................................................................................................................... 9

Conclusion.................................................................................................................................................................. 10

References .................................................................................................................................................................. 10

Policy Brief 2: The Need to Integrate Artificial Intelligence Education in Schools .............................. 11

The issue ..................................................................................................................................................................... 11

Results.......................................................................................................................................................................... 12

Recommendations .................................................................................................................................................. 12

Conclusion.................................................................................................................................................................. 13

References .................................................................................................................................................................. 13

Policy Brief 3: Professional Ethics and Multiculturalism in Media Reporting on Marginalized Groups .............................................................................................................................................................................. 15

The issue ..................................................................................................................................................................... 15

Results.......................................................................................................................................................................... 16

Recommendations .................................................................................................................................................. 17

Conclusion.................................................................................................................................................................. 18

References .................................................................................................................................................................. 18

Policy Brief 4: Portrayal of Women in Albanian Pop Music Lyrics through Stereotypes and Sexist Language......................................................................................................................................................................... 19

Page | 1  The issue ..................................................................................................................................................................... 19

Results.......................................................................................................................................................................... 20

Recommendations .................................................................................................................................................. 21

Conclusion.................................................................................................................................................................. 21

References .................................................................................................................................................................. 22

Policy Brief 5: Media literacy as a solution for empowering students to combat online risks ....... 23

The issue ..................................................................................................................................................................... 24

Results.......................................................................................................................................................................... 24

Recommendations .................................................................................................................................................. 25

Conclusion.................................................................................................................................................................. 25

References .................................................................................................................................................................. 25

Policy Brief 6: The role of artificial intelligence in increasing accuracy and speed in the fight against disinformation ............................................................................................................................................... 27

The issue ..................................................................................................................................................................... 27

Results.......................................................................................................................................................................... 27

Recommendations .................................................................................................................................................. 28

Conclusion.................................................................................................................................................................. 29

References .................................................................................................................................................................. 29

Page | 2 List of Abbreviations

AI Artificial Intelligence

AJK Association of Journalists of Kosovo

AoK Assembly of Kosovo

EU European Union

IMC Independent Media Commission

MIL Media and Information Literacy

NGO Non-Governmental Organization

OSCE Organization for Security and Co-operation in Europe

PCK Press Council of Kosovo

RFoM Representative on Freedom of the Media

SLAPP Strategic Lawsuits Against Public Participation

UNESCO United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization

VAW Violence Against Women

VERLT Violent Extremism and Radicalization Leading to Terrorism

Page | 3 Foreword In today's rapidly evolving digital landscape, the proliferation of information through various media channels has transformed how societies consume and interpret content. While this digital expansion offers unprecedented access to knowledge, it also presents challenges, notably the spread of misinformation and disinformation. These challenges underscore the critical need for robust Media and Information Literacy (MIL) to empower individuals with the skills to critically assess and engage with media content.

Recognizing this imperative, the OSCE Mission in Kosovo has been at the forefront of promoting MIL since 2016. Our efforts began with initiatives aimed at integrating MIL into the formal education system, collaborating closely with the Ministry of Education, public universities, and civil society organizations. This collaboration led contributed to inclusion of MIL as an elective subject in primary and secondary schools, and its adoption as a mandatory course in several public universities starting from the 2023/2024 academic year.

Our strategic objectives are multifaceted: to cultivate critical thinking among youth, enhance the capacity of educators to teach MIL, and raise public awareness about the importance of discerning media consumption. In partnership with organizations like DokuFest, we have trained over 70 high school teachers on innovative MIL teaching methodologies, enabling them to effectively impart these essential skills to their students.

Furthermore, the Mission has engaged directly with students through workshops and lectures, reaching over 1,000 high school and university students across diverse communities. These sessions equip young individuals with the tools to navigate the complex media environment, identify fake news, and understand the impact of media on society.

Public outreach remains a cornerstone of our approach. Through televised educational programs, social media campaigns, and interactive quizzes, we strive to engage the broader public in conversations about media literacy. Notably, our media literacy campaigns have addressed the challenges posed by misinformation during the COVID-19 pandemic, emphasizing the importance of verifying information and consulting credible sources.

Our accomplishments on developing and promoting media and information literacy in Kosovo are the result of collaborative efforts with a wide array of partners, including educational institutions, media organizations, and civil society actors. Together, we are building a resilient society capable of critical engagement with media, thereby strengthening democratic values and human rights in Kosovo.

Page | 4 Acknowledgements The OSCE Mission in Kosovo extends its deepest appreciation to Blerta Aliu and Dren Gërguri from the University of Prishtina for their invaluable contributions to the development of these policy briefs. Their expertise, research, and dedication to advancing Media and Information Literacy (MIL) have played a crucial role in shaping this document.

Blerta Aliu, PhD, Candidate and Teaching Assistant at the Department of Journalism, has provided critical insights into ethical media reporting, the portrayal of marginalized groups, and the impact of digital content on public perception. Her research on gender representation, media ethics, and media literacy education has significantly contributed to the recommendations outlined in this document.

Dren Gërguri, PhD, Lecturer at the Department of Journalism, has made substantial contributions through his research on artificial intelligence, disinformation, and fact-checking mechanisms. His analysis of AI-driven misinformation, media manipulation, and the role of media literacy in combating fake news has provided a strong foundation for policy recommendations aimed at strengthening Kosovo’s media landscape.

Their collective efforts have been instrumental in developing evidence-based strategies to enhance media literacy, promote ethical journalism, and empower communities with the tools to critically engage with media to foster a more informed and media-literate society.

Page | 5 Executive Summary The rapid digital transformation and the rise of disinformation pose significant challenges to democratic societies, making Media and Information Literacy (MIL) a critical tool in combating misinformation, fostering critical thinking, and promoting responsible media engagement. Kosovo ranks among the lowest in Europe in media literacy, leaving its population highly susceptible to disinformation, biased reporting, and digital manipulation. Despite this urgent need, Kosovo lacks a comprehensive MIL strategy, a structured curriculum, and adequate teacher training, making it essential to develop systematic policies that integrate media education across institutions.

This document consolidates six policy briefs that assess key MIL challenges and propose strategic solutions. The findings emphasize the need for a comprehensive and coordinated approach, including integrating MIL into the formal education system as a core subject, equipping teachers with necessary training, and expanding public awareness initiatives. AI literacy is also highlighted as a growing necessity, as artificial intelligence plays an increasing role in shaping information ecosystems. The policy briefs further address the importance of ethical and inclusive media representation of marginalized groups, particularly in combating stereotypes and biased reporting. Additionally, strengthening students' digital competencies is vital to navigating online risks such as misinformation, cyberbullying, and manipulation. AI-based fact-checking tools are also identified as crucial for verifying information efficiently, while addressing gender stereotypes in popular media is essential to fostering more inclusive and equitable societal narratives.

The OSCE Mission in Kosovo plays a central role in advocating for MIL reforms by fostering collaboration among policymakers, educators, media professionals, and civil society actors. Through its support for responsible journalism, digital literacy programs, and fact-based public discourse, the Mission contributes to the development of a more informed and resilient society. Investing in MIL is not just about strengthening Kosovo’s ability to counter misinformation - it is a fundamental step toward safeguarding democratic principles, ensuring media freedom, and fostering a culture of informed and active citizen engagement in an increasingly digital world.

Page | 6  iteracy for a More Resilient Society Against Information Disorder By: Dren Gërguri, PhD Lecturer – Department of Journalism, Faculty of Philology, University of Prishtina

Kosovo currently holds the second-lowest position on Europe's media literacy index1. Despite the urgent need for improvement, the Government of Kosovo has yet to take concrete steps to address the issue. The lack of a comprehensive media literacy strategy, curriculum, and teacher training for the subject of media literacy leaves society exposed and unprepared to disinformation and other types of information distortion. Media literacy includes the skills to understand, analyse, assess, and create media content. These skills are essential to building a society resistant to information distortion. This document proposes a comprehensive approach to improve media literacy in Kosovo, based on international best practices and its specific needs.

The issue The lack of media literacy leaves society disarmed in the face of information distortion and brings a series of risks to society that faces disinformation daily on various topics. This is even more disturbing for society, due to the sensitive situation in Kosovo and the possibility of violence that will have its origins in a disinformation campaign. People may trust manipulated information and act based on it. However, this concern may also be present to a large extent in the electoral process, because disinformation is one of the methods used to influence voter decision-making. In addition to shaping public perception, the lack of media literacy allows certain stereotypes and narratives to gain strength, further deepening societal polarization. Nowadays, information spreads very quickly, especially when it is false. When manipulated content goes viral, it reaches thousands of people before it can be verified and corrected. Many people lack the skills to deconstruct manipulated information and become victims of fraud. While transformations in the world of information have brought many advantages, they have also introduced significant challenges, increasing society’s exposure to information distortion. By contributing to the expansion of media literacy in society, we empower individuals to understand, identify, and critically assess media content, as well as be responsible media users. Information distortion is manifested in three main types: Disinformation: the deliberate spread of false information for manipulation; Misleading information: the unintentional dissemination of incorrect information;

1 Open Society Institute Sofia, Media Literacy Index 2023, https://osis.bg/wp-content/uploads/2023/06/MLI-report-in-

English-22.06.pdf

Page | 7  Misinformation: the use of true information to cause harm.2 These challenges are especially alarming in Kosovo's sensitive context, where informational disruptions could fuel violence or significantly impact key social and political processes. Previous studies in Kosovo have confirmed that Kosovo population have difficulty distinguishing false information from true information.3 Each of these forms requires a tailored approach, however strengthening media literacy remains one of the most effective and long-term solutions for combating information disorders.

Results Kosovo without a comprehensive strategy for media literacy - In Kosovo, media literacy is included as an elective subject in some schools in various municipalities of Kosovo, however, many other schools do not include it as a subject at all, which is a serious obstacle to extending media literacy to all students. There is no comprehensive strategy for media literacy. While the Ministry of Education, Science, Technology, and Innovation Government's 2022-2026 Education Strategy 2022-20264 addresses digitalization and the development of digital competence, it does not compensate for the absence of media literacy in the strategy. The terms digital competence and media literacy are often used together, but they have distinct meanings. Digital competence refers to the ability to use technological tools5 effectively, while media literacy focuses on critically understanding and analysing the content delivered through these tools6. There are various models for integrating media literacy into school curricula, with Finland being recognized as the most successful in embedding media literacy across society. In Finland, the cross-curricular integration model has been followed, where media literacy is taught in several different subjects and starts in kindergarten.7 Another model of integrating media literacy into schools is when media literacy becomes a separate subject. We have observed this in the case of Kosovo, where media literacy is expected to be taught as a separate subject.8

2 Claire Wardle and Hossein Derakhshan, Information Disorder: Towards an interdisciplinary framework for research

and policymaking, Council of Europe, 2017, https://rm.coe.int/information-disorder-toward-an-interdisciplinary- framework-for-researc/168076277c 3 Gëzim Qerimi & Dren Gërguri, Infodemic and the Crisis of Distinguishing Disinformation from Accurate Information:

Case Study on the Use of Facebook in Kosovo during COVID-19, Information & Media, 94, 87-109. https://doi.org/10.15388/Im.2021.94.56 4 Strategjia e Arsimit 2022-2026, MASHTI, Prishtinë, 2022, https://masht.rks-gov.net/wp-content/uploads/2022/10/03-

Strategja-e-Arsimit-2022-2026-Alb-Web.pdf SRB: https://masht.rks-gov.net/sr/strategija-obrzovanja2022-2026/ EN: https://masht.rks-gov.net/en/education-strategy2022-2026/ 5 Anusca Ferrari, Digital Competence in practice: An analysis of frameworks, (Publications Office of the European

Union: Luxembourg, 2012). 6 James Potter, Introduction to Media Literacy, (Sage: Thousand Oaks: California, 2016).

7 Reijo Kupiainen, Sara Sintonen, & Juha Suoranta. Decades of Finnish Media Education. Finnish Society on Media

Education, 2008, https://mediakasvatus.fi/wp-content/uploads/2018/09/decades-of-finnish-media-education.pdf 8 Dren Gërguri, Media literacy should be promoted, but how and what are the challenges? European Journalism

Observatory (EJO), 2020, https://al.ejo-online.eu/kryesoret/edukimi-medial-duhet-te-promovohet-por-si-dhe-cilat- jane-sfidat

Page | 8 Kosovo, the second lowest in the media literacy index - Finland is ranked at the top of the countries with most resilient to informational disorders according to several international studies. In the Media Literacy Index report9 by the Open Society Institute, Finland consistently ranks as the country with the most successful in terms of implementation of media literacy across society. Denmark is second on this list, while Kosovo is the second-to-last on this list. This report assesses the resilience potential to the impact of “fake news” and the post-truth phenomenon by countries using various indicators, including media freedom as reported by "Freedom House" and "Reporters Without Borders," education performance through the OECD's PISA test, public opinion surveys via the "World Values Survey," and political engagement through the UN e- participation index. Ranking second to last indicates that Kosovo faces significant challenges in expanding and developing media literacy.

Recommendations Educational institutions should incorporate media literacy into curricula at all levels of education, both as a standalone subject and integrated into other subjects, following Finland's example. Integrating media literacy would better equip society to navigate the information environment surrounding it. The Government of Kosovo should develop a comprehensive strategy for media literacy, which foresees training of teachers, curricula for different levels of education, as well as literature to be used by teachers. In addition to education, Community-based initiatives that focus on media literacy should be encouraged and financially supported. Civil society organizations should undertake efforts, through various activities, to fill the gaps left by formal education in the spread of media literacy. Civil society organizations, NGOs, youth groups, or other organizations that bring together certain social groups should engage in the development of media education programs, through workshops, courses, and awareness-raising campaigns. These activities can cover a range of topics, from developing skills to analyse news and identify disinformation, to promoting responsible use of social media. In many countries around the world, city public libraries should be are spaces used to organize aforementioned such community activities. At the local level, municipalities, in collaboration with publicity libraries, should can organize workshops, courses, and educational resources for people of all age groups. Digital platforms may should be used to create online educational content, online courses, or media education blogs, with the aim of creating a broader community that works together to improve everyone's media skills. Research should be funded in the fields of media literacy and information disorders, and

9 Open Society Institute Sofia, Media Literacy Index 2023, https://osis.bg/wp-content/uploads/2023/06/MLI-report-in-

English-22.06.pdf

Page | 9  Tools should be developed to help detect information disorders and build and strengthen media literacy skills.

Conclusion Strengthening media literacy requires a comprehensive approach involving public institutions beyond just educational ones, along with civil society organizations, working together to enhance society's resilience to information disorders. In addition to school-based education, community- driven initiatives are crucial for reaching diverse social groups and helping them become more resistant to disinformation campaigns. Strengthening media literacy fosters a society resilient to information disorders. A society that can understand and critically analyse the media content it encounters will be better equipped to handle any form of information distortion and make well-informed decisions without falling prey to manipulation.

References Ferrari, Anusca. Digital Competence in practice: An analysis of frameworks, (Publications Office of the European Union: Luxembourg, 2012). Gërguri, Dren. Media literacy should be promoted, but how and what are the challenges? European Journalism Observatory (EJO), 2020, https://al.ejo-online.eu/kryesoret/edukimi- medial-duhet-te-promovohet-por-si-dhe-cilat-jane-sfidat Kupiainen, Reijo, Sara Sintonen, & Juha Suoranta. Decades of Finnish Media Education. Finnish Society on Media Education, 2008, https://mediakasvatus.fi/wp- content/uploads/2018/09/decades-of-finnish-media-education.pdf Open Society Institute Sofia, Media Literacy Index 2023, https://osis.bg/wp- content/uploads/2023/06/MLI-report-in-English-22.06.pdf Potter, James. Introduction to Media Literacy, (Sage: Thousand Oaks: California, 2016). Qerimi, Gëzim & Dren Gërguri, Infodemic and the Crisis of Distinguishing Disinformation from Accurate Information: Case Study on the Use of Facebook in Kosovo during COVID- 19, Information & Media, 94, 87-109. https://doi.org/10.15388/Im.2021.94.56 Education Strategy 2022-2026, MASTI, Pristina, 2022, https://masht.rks-gov.net/wp- content/uploads/2022/10/03-Strategja-e-Arsimit-2022-2026-Alb-Web.pdf Wardle, Claire and Hossein Derakhshan, Information Disorder: Towards an interdisciplinary framework for research and policymaking, Council of Europe, 2017, https://rm.coe.int/information-disorder-toward-an-interdisciplinary-framework-for- researc/168076277c

Page | 10  The Need to Integrate Artificial Intelligence Education in Schools By: Dren Gërguri, PhD Lecturer – Department of Journalism, Faculty of Philology, University of Prishtina

Artificial intelligence is a powerful technology to impact and change our lives. The role of artificial intelligence extends to everyone's daily life, regardless of the field or profession they practice, in medicine, education, media, etc. Taking into consideration its impact hitherto, as well as the trend of even greater inclusion of artificial intelligence in people's lives, it is imperative that societies be educated about artificial intelligence, the role, possibilities, and ethical implications, and not only of artificial intelligence. Artificial intelligence education includes four key elements: understanding what artificial intelligence is; how to use it responsibly; what the potential risks are; and what are the skills needed to work with artificial intelligence. All these help in more effective interaction with artificial intelligence technology, in a more responsible use of artificial intelligence, in critical assessment of the ethical implications of artificial intelligence, as well as in recognition of the role of artificial intelligence in society in general. Knowledge and skills in the use of artificial intelligence, let its users know which artificial intelligence tools are most effective for shaping their goals, for example, for more creativity in the texting, ChatGPT can be used10, however if source- based results are desired, then Copilot11 is more advanced than ChatGPT.

The issue The rapid advancement of technology, particularly artificial intelligence, is driving significant changes that will continue to shape our daily lives. To navigate this transformation effectively, it is essential for everyone to stay informed and proactive in preparing for artificial intelligence artificial intelligence's growing integration into various aspects of society.

UNESCO also reacted to this by calling on governments to draft the necessary regulations for the use of artificial intelligence in schools.12 UNESCO Director-General Audrey Azoulay states that “artificial intelligence can be an extraordinary opportunity for human development, but it can also cause harm and prejudice.”13 She adds that artificial intelligence cannot be integrated into education without public engagement and necessary regulations from governments.

The lack of education on artificial intelligence in society allows it to become even more deeply immersed in the world of artificial intelligence without acquiring the necessary knowledge and skills for this technology. Thus, people may make important decisions after interacting with artificial intelligence without being aware of the limits of the technology, such as, in some cases,

10 https://chatgpt.com/ 11 https://copilot.microsoft.com 12 UNESCO, UNESCO calls for regulations on AI use in schools, 2023, https://news.un.org/en/story/2023/09/1140477

13 UNESCO, UNESCO calls for regulations on AI use in schools, 2023, Ibid.

Page | 11 the inaccuracy of the information that artificial intelligence provides. With limited knowledge of artificial intelligence, society becomes more vulnerable to manipulation through artificial intelligence-generated disinformation, such as deepfakes.14.

At the same time, education in artificial intelligence helps individuals understand its current limitations, particularly its reliance on training data. When this data is biased or insufficient, artificial intelligence models may perform inaccurately or unreliably.

Results The need to adapt existing curricula to technological developments - Integrating artificial intelligence education in school curricula is important for the recognition and long-term impact of artificial intelligence on society. It is imperative for everyone, even at a young age, to understand the concept of artificial intelligence, the implications it brings to society, and the ethical aspects of using artificial intelligence tools. Artificial intelligence education can be integrated into school curricula across various subjects, beginning with fundamental concepts and gradually progressing to responsible artificial intelligence usage, programming, and the development of new artificial intelligence-based tools. To achieve this, the current curriculum must be adapted, teachers must be trained, and infrastructure in schools must be created and improved.

In its “Guide to Generative Artificial Intelligence in Education and Research,”15 UNESCO emphasizes the need to improve individuals' skills to use this technology ethically, responsibly, and effectively. Artificial intelligence education will contribute to the development of this skill, which will help people get the most out of artificial intelligence tools while minimizing their risks.

Recommendations Formal and informal education on artificial intelligence Integration into the school curriculum  In order to recognize the long-term impact of artificial intelligence on society, the artificial intelligence education must be integrated in curricula. Schools should improve infrastructure where needed to provide the necessary conditions to develop subjects related to artificial intelligence. In addition, another challenge is for teachers who need to follow the trend of artificial intelligence development to stay up-to-date with the rapid development of this technology.

Adapting content for different age groups  Curricula should be adapted for different grades and basic concepts of artificial intelligence should be explained to children, while at a higher pre- university level, curricula can be further developed for the responsible use and creation of artificial intelligence tools.

14 Dren Gërguri, Information disorder in the digital age, Open Access, 2023,

https://www.researchgate.net/publication/375229895_Fake_News_Information_Disorder_in_the_Digital_Age 15 UNESCO, Guidance for generative AI in education and research, 2023,

https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386693/PDF/386693eng.pdf.multi

Page | 12 Community initiative for education on artificial intelligence  In addition to formal education, there should also be community initiatives for artificial intelligence education, with workshops for different social groups, online modules or self-paced courses. Various civil society organizations can contribute to this short-term solution by providing opportunities for learning through workshops, seminars, and self-paced online courses. The flexibility of online courses makes them increasingly popular, as they allow individuals to learn at their own pace, fitting education into their schedules without the constraints of geographical distance or other barriers that often limit participation in in-person programs.

Educational campaign  Media campaign is another form of targeting adult members of society who are already outside the formal education system.

Co-operation between civil society organizations NGOs and technology companies  Civil society organizations, NGOs can partner with technology companies, combining their expertise with the companies' technical knowledge to organize impactful events and initiatives. These collaborations can help spread artificial intelligence awareness more broadly throughout society, benefiting the different segments of the society through educational activities and engagement.

Institutional support and inclusiveness  Public institutions, in co-operation with various international organizations, should create funds and resources that support initiatives to expand education on artificial intelligence. In addition, we should ensure that various programs and initiatives are inclusive, accessible to all communities, ensuring that the content is linguistically and culturally adapted.

Conclusion Education on artificial intelligence is crucial for equipping society with the skills needed to effectively use, understand, and critically assess technology and artificial intelligence. A society with knowledge about artificial intelligence will better understand the benefits of artificial intelligence tools, as well as their limitations. Therefore, everyone will use artificial intelligence responsibly and ethically for their personal and professional needs.

Artificial intelligence education should be evolving and highly dynamic, just like artificial intelligence technology itself. The institution leading this process should be the relevant line Ministry of Education, Science, Technology and Innovation. The biggest mistake would be to categorically reject these tools and attempt to avoid the vast range of artificial intelligence technologies that are already being successfully integrated into various aspects of life.

References ChatGPT, https://chatgpt.com/ Copilot, https://copilot.microsoft.com Gargling, Dren. Information disorder in the digital age, Open Access, 2023, https://www.researchgate.net/publication/375229895_Fake_News_Information_Disorder_in _the_Digital_Age

Page | 13 UNESCO, UNESCO calls for regulations on AI use in schools, 2023, https://news.un.org/en/story/2023/09/1140477 UNESCO, Guidance for generative AI in education and research, 2023, https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386693/PDF/386693eng.pdf.multi

Page | 14 Pol Multiculturalism in Media Reporting on Marginalized Groups By: Blerta Aliu, PhD Candidate, Teaching Assistant at the Department of Journalism, Faculty of Philology, University of Prishtina

The media often fails to report adequately on marginalized groups, including people with disabilities, non-majority communities, the LGBTI community, victims of violence, the poor, women, children, and the elderly, due to negligence, lack of information, sensationalism, or other factors. Thus far, it has been documented with many examples that the portrayal and presentation of marginalized groups, with particular emphasis on non-majority communities and persons living in economic poverty, in local media is done inadequately. The inappropriate application of references to ethnicity, pejorative titles, exposure of children living in poverty, the application of inadequate terminology to people with special needs, the LGBTI community, and the inappropriate exposure of the elderly are some of the most common violations of professional journalistic ethics that lead to discrimination and reinforcement of stereotypes for these groups. On the other hand, all forms of misrepresentations that are mainly found in online media or go viral through digital platforms are in violation of the Press Code. It should also be emphasized that “publicly inciting or spreading hatred, discord, and intolerance among national, racial, religious, ethnic, and other groups, or based on sexual orientation, gender identity, and other personal characteristics,”16 is punishable under the Criminal Code. By reflecting upon these unprincipled practices, this brief analysis aims to emphasize the need for awareness among members of the media about the important role that journalists play in constructing reality and cultural values. It also brings to attention that creating a critical approach of the audience to this content is essential.

The issue The mission of journalism is to critically investigate those who are powerful and give voice to those who are powerless. This is what many codes of journalistic ethics state. However, in reality, we do not always see a principled role of the media while covering multicultural events. The portrayal of marginalized groups in the media plays a crucial role in shaping and influencing societal perceptions. News coverage significantly impacts how people learn about and perceive

16 Code No. 06/L-074 Criminal Code of the Republic of Kosovo, Article 141, Inciting discord and intolerance,

https://gzk.rks-gov.net/ActDocumentDetail.aspx?ActID=18413

Page | 15 these groups, as the media serves as a trusted source of information on everyday issues that people may not directly experience.17 In this context, disadvantaged groups often find themselves presented in the media through a negative perspective, stigma, and discrimination, leading to biased and prejudiced portrayals that can shape the perceptions of the majority.

Results Although the Kosovo Press Code provides that references to an individual’s ethnicity may be made by the media only in cases where such information is directly relevant to the event being reported18, often the greatest violations of professional ethics are related to the inappropriate use of these references. Such was the situation in May 2019, when the media was covering a highly problematic event. A woman was being physically attacked and lynched in various forms for two consecutive days by different groups of people in different municipalities in Kosovo, following a fake news19 that had circulated on social media, alleging that the woman was a child abductor. There are over 80 articles about this event in the Albanian language online media alone20, where each of them emphasizes the ethnicity of the victim of violence in the headline. "Footages from the moment of the attack on the Kosovo Roma woman in Ferizaj/Uroševac", "The punching of the Kosovo Roma woman, the Kosovo Police provides new details", "The Kosovo Roma woman is attacked again, now in Ferizaj/Uroševac", are some of the 80 headlines that the media have published on portals regarding this event. The reference to the ethnicity of the woman, a victim of violence and lynching, is used several times, not only in the headlines but also within each of these articles. Reporting on such events should not be reflected in this way. Unnecessary emphasis on ethnicity in the headlines and within articles reinforces stigma and discrimination against marginalized ethnic groups. Similarly, in 2019, for a tragic event that occurred in Fushë Kosovë/Kosovo Polje, where a child was sexually abused and then deprived of his life, the media covered the event using references to ethnicity in the headline as well as at least five times within the article. "First suspicions after the autopsy: 12-year-old Kosovo Roma boy sexually abused by pedophiles21", is the title of the article written on one of the portals about this event. Using this reference at such an event is totally unnecessary and unethical.

17 De Nolf, Ans, Lise-Lore Steeman, Rozane De Cock, and Leen d'Haenens. 2024. Tuning into Fairness? Comparative

Content Analysis of Discrimination Reporting in Flemish Public and Commercial Television News. Journalism and Media 5: 1509–1525. https://www.mdpi.com/2673-5172/5/4/94 18 Kosovo Press Code, Kosovo Press Council, https://agk-ks.org/site/assets/files/2614/press-code-for-

kosovo_alb_1.pdf. 19 Press release and appeal issued bz the Kosovo Police, YouTube, 2019: https://youtu.be/bUCiUFXKG00

20 80 articles from various media outlets on this topic were generated by the 'fax.al' platform, which organizes,

collects, ranks and presents the content of other websites in the Albanian language: https://fax.al/news/20758972/dalin-pamje-te-reja-gruaja-rome-u-godit-brutalisht-nga-ky-i-ri-ne-mes-te-ferizajt 21 Periscope, accessed on 10.11.2024 https:/www.periskopi.com/dyshimet-e-para-pas-autopsise-12-vjecari-rom-u-

abuzua-seksualisht-nga-pedofilet/

Page | 16 Also, when reporting on economic poverty, there are many examples of exposing the identity of children who live in difficult economic conditions with names and appearances. Exposing children to non-affirmative events that could lead to stigmatization, shame, or even bullying should not be present in the media. Often, various shows that aim to raise funds and change the reality for those families by exposing the lives of families living in poverty, expose children who live in such environments. Exposing children through unedited images in such circumstances, regardless of whether or not parental approval exists, can lead to the stigmatization of children in the future. If we analyse the show called “Edhe unë jam Kosovë” (In English: “I am Kosovo too”) over the years, which has dozens of episodes accessible on Radio television 21 channel on YouTube, a large part of these shows contain exposure of children living in difficult economic conditions. For the purposes of this analysis, television shows from 2014 to 2020 were reviewed, revealing that each year, at least one show fully exposed children through footage of their homes, highlighting their struggles with difficult economic conditions. According to UNICEF and other children's rights organizations, the media, when covering topics involving children, should prioritize the best interests of children. This includes protecting their dignity and privacy, especially in vulnerable contexts. According to UNICEF-supported Guidelines on Media Reporting on Children, the use of a child’s identity (their name and/or image) should be done in the best interests of the child. In cases where the child’s identity is exposed, he or she must be protected from any harm or incident that could stigmatize him or her.22

Recommendations Ongoing training programs focused on strengthening journalists' capacities, particularly young journalists, in reporting on marginalized groups would promote a more inclusive approach and help prevent ethical violations in media coverage. Institutions, civil society organizations, but also media editorial offices should provide and distribute information materials with the aim of using the appropriate terminology when discussing or reporting about marginalized groups. These materials should be accessible to all audience members in order to promote the application of non-discriminatory language. Relevant institutions should be attentive in identifying and sanctioning cases of violation of the Criminal Code regarding the incitement to or “public spread of hatred, discord, and intolerance among ethnic, racial, religious, cultural, and other groups, or based on sexual orientation, gender identity, and other personal characteristics. Extending media literacy to the audience would impact the way the audience perceives events or unprofessional reporting on marginalized groups. Developing the audience’s critical thinking on these reports and reaching out to them with a multicultural approach

22 The Media and Children’s Rights Guidelines: A Practical Introduction for Media Professionals. The Lao PDR

Journalists Association, MICT Lao PDR and UNICEF Lao PDR. Vientiane, 2021. https://www.unicef.org/laos/media/6496/file/Media and Children’s Rights (2021).pdf

Page | 17  would help diminish stereotypes and prejudices that may be created by the media about marginalized groups. The media should engage in applying an approach that respects and promotes cultural diversity, including the perspectives of marginalized groups in a way that avoids stigmatization and labelling.

Conclusion Improving access to media reporting on marginalized groups is essential for a just and informed society. The media’s commitment to respecting diversity and promoting inclusion strengthens public trust in the media and contributes to the creation of a more equitable society that is sensitive to different cultures and identities.

References De Nolf, Ans, Lise-Lore Steeman, Rozane De Cock, and Leen d'Haenens. “Tuning into Fairness? Comparative Content Analysis of Discrimination Reporting in Flemish Public and Commercial Television News.” Journalism and Media 5 (2024): 1509–1525. https://www.mdpi.com/2673-5172/5/4/94. The Lao PDR Journalists Association, MICT Lao PDR, and UNICEF Lao PDR. The Media and Children’s Rights Guidelines: A Practical Introduction for Media Professionals. Vientiane, 2021. https://www.unicef.org/laos/media/6496/file/Media and Children’s Rights (2021).pdf. Press Council of Kosovo. Kosovo Press Code. https://agk- ks.org/site/assets/files/2614/press-code-for-kosovo_alb_1.pdf. Kosovo Police. "Media Release and Appeal on the Case of the Woman Physically Assaulted and Falsely Accused of Kidnapping." YouTube video, https://youtu.be/bUCiUFXKG00. Periscope. “First Suspicions After the Autopsy: 12-Year-Old Roma Boy Sexually Abused by Pedophiles.” Accessed November 10, 2024. https://www.periskopi.com/dyshimet-e-para- pas-autopsise-12-vjecari-rom-u-abuzua-seksualisht-nga-pedofilet/.

Page | 18 Music Lyrics through Stereotypes and Sexist Language By: Blerta Aliu, PhD Candidate, Teaching Assistant at the Department of Journalism, Faculty of Philology, University of Prishtina

In various mass media products, women and girls are often portrayed through stereotypes, and misogynistic and sexist language. This portrayal of women is particularly evident in Albanian- language musical productions, where women are often valued primarily for their physical appearance and depicted as greedy, economically dependent on men, and lacking professionalism in certain fields. This brief analysis examines the lyrics of popular songs in recent years, focusing on the portrayal of women and the values attributed to them through music, as well as the impact these representations have on society. It calls for increased awareness and the promotion of more responsible gender representation in music.

The issue Music is a powerful tool for shaping cultural identity and reinforcing social norms, especially among young people.23 Music lyrics are considered to have a major role in cultural development and beyond. Song lyrics are more than just a reflection of society, they have a powerful influence in shaping it.24 In this context, an analytical review of the 20 most popular Albanian-language songs from 2022 and 202325 reveals that, while reaching a wide audience, these songs often convey messages that reinforce gender stereotypes.

The audience is served musical productions from the Hip-hop, Pop, R&B genres that mainly deal with themes of love and everyday life, and include content that portrays women in limited roles, focusing mainly on their physical appearance. Such a reduction of the role of women in society

23 Susan Hallam and Evangelos Himonides, The Power of Music: An Exploration of the Evidence. Cambridge, UK: Open

Book Publishers, 2022, https://www.openbookpublishers.com/books/10.11647/obp.0292 24 Davis, Sheila. “POP LYRICS: A Mirror and a Molder of Society.” ETC: A Review of General Semantics 42, no. 2 (1985)

167–169. http://www.jstor.org/stable/42576743. 25 The corpus collection was carried out through an official request at the website popnable.com, which provided the

following list of the 20 most listened to Albanian songs online: “Corazon” -Butrint Imeri & Don Xhoni; “Kuku“-Butrint Imeri; “Zemër”-Dhurata Dora & Soolking;”EX”-Elvana Gjata & DJ Gimi-O & Bardhi; “Criminal”-Dhurata Dora; “Katile”- Don Xhoni; ”Gjuj Per To”-Loredana & Don Xhoni; “O Habibi [Albanian Remix]”-Dj Gimi; “TL (Toxic Love)”-Elgit Doda; ”Ku Je Ti”-Finem; “Bonjour Madame”-Noizy & Mozzik;”Dashni:-Dafina Zeqiri & MUMA; ”Ku Je”-Elgit Doda;”Dale”-Kida & Ledri Vula & Butrint Imeri; ”Trust Me”-Don Xhoni; ”Alkool”-Noizy & Yll Limani; ”Lshoja Zanin”-Yll Limani; ”Ska”- Elvana Gjata & Mozzik; “Mi Amor”-Noizy & Dhurata Dora; “Diell”-Fifi., www. popnable.com

Page | 19 brings about wrong perceptions and reinforces gender stereotypes, in this case, positioning women in inadequate roles. International studies also show that the genres that have the highest fraction of songs containing sexist content are Hip-hop, R&B, and soul, regardless of the gender of the artist.26 The scientific study “A Large-Scale Analysis of Gender Bias and Sexism in Music Lyrics”, conducted with the most popular songs in the English language over five decades (1960 - 2010), highlights that in terms of linguistic bias, the lyrics of male solo singers contain more gender bias than those of female solo singers. This can be observed, for example, in the stereotype that describes men as stronger and more focused on being successful, and on the other hand, women as inclined to be closer to family.27 At the same time, a significant percentage of respondents believe that popular music impacts their lives and view this content as reinforcing gender stereotypes. Encouraging critical thinking when engaging with musical products is crucial, particularly for younger audiences.

Results Objectification of women and sexism in music lyrics - Through analytical review of popular song lyrics, it was observed that girls and women are often depicted by reducing their role to superficial characteristics such as body lines, clothing style, and economic dependence on men. The most popular songs in recent years spread derogatory language through which women are portrayed as “sex objects”, conveying messages that reinforce stereotypes and divide gender roles. For example, in the song “Corazon” by Butrint Imeri and Don Xhoni, where women are compared to cocaine, to express emotional addiction and physical attraction, we find an analogy that treats women as objects of use and not as equal partners in a relationship. Meanwhile, “I’ll buy you diamonds, I’m not here to buy you roses”, is a phrase from this song that reinforces the stereotype that women are economically dependent on men and are attracted to material things. In the song “Bonjour, Madame” by Noizy and Mozzik, the woman is described by her body lines and appearance, while the text explores visual aspects in a sexist way, portraying women as sex objects and diminishing any content of their character or personality. This type of portrayal marginalizes the role of women and affects the audience’s real perceptions. Use of vulgar and violent language - The lyrics of some songs contain inappropriate terminology and promote violence against women as part of romantic relationships, creating an environment where violence and crimes are glorified as a symbol of love. The song “Gjuj për to” (I shoot for her) by Loredana and Don Xhoni, includes phrases that express the willingness to kill for one’s partner, thus reinforcing the idea of love as a means of control.

26 Betti, L., Abrate, C. & Kaltenbrunner, A. Large scale analysis of gender bias and sexism in song lyrics. EHR Data Sci.

12, 10 (2023). https://www.researchgate.net/publication/370167004_Large_scale_analysis_of_gender_bias_and_sexism_in_song_lyrics 27 Ibid

Page | 20 Impact on audience perceptions and reinforcement of gender stereotypes - From a survey conducted with 100 respondents of different ages to see the impact that musical products have on them, the vast majority of respondents in Kosovo claimed that their perceptions of the role of women are negatively affected by musical content.28 Nearly 89% of survey participants expressed the belief that the messages conveyed by popular Albanian music negatively impact the way women and girls are perceived in real life, reinforcing gender stereotypes and portraying women in superficial rather than substantive aspects. While for the majority of respondents, music lyrics are of particular importance when listening to songs, almost 98% of them stated that they have encountered music lyrics in Albanian with inappropriate and vulgar content. The vast majority of them also express that they have encountered music lyrics in Albanian with content that reinforces gender stereotypes.

Recommendations Raising awareness among music productions, artists, producers, and songwriters about the negative effects of sexist content and the promotion of violence in society would have an impact on the creation of music that better represents women and girls. Media should implement strict regulatory policies that prohibit sexist musical content in their daily programs. The media should also focus on promoting positive role models that promote positive approaches and gender equity. Audience members, especially young people as the biggest followers of musical trends, should have opportunities to be exposed to media literacy materials through school programs but also informal learning, which would encourage critical thinking among them regarding the consumption of mass media products, including music. Relevant institutions, in cooperation with civil society organizations and the artistic community, should develop clear guidelines for musical products, setting standards for fair gender representation and sanctioning the distribution of materials that contain derogatory language and reinforce gender discrimination. Therefore, there is a need to draft and implement regulatory legislation that prohibits musical content that promotes gender stereotypes, sexism, and violence.

Conclusion The spread of gender stereotypes and objectification in Albanian popular music is an issue that should be viewed with concern. The study highlights the vital need to undertake necessary actions that provide and promote media literacy for Kosovan audiences in Kosovo, especially for younger audiences. Encouraging critical thinking among audiences is key to promoting the creation of responsible and fair content, helping to strengthen the positive portrayal of women and girls in society.

28 From the presentation of the research "The Image of Women in Albanian Popular Music Lyrics" at the International

Seminar on Albanian Language, Literature and Culture, 41st edition in Prishtinë/Pristina: https://www.facebook.com/share/p/53TYKnxdS6wXkxNX/

Page | 21 References Hallam, Susan, and Evangelos Himonides. The Power of Music: An Exploration of the Evidence. Cambridge, UK: Open Book Publishers, 2022. https://books.openbookpublishers.com/10.11647/obp.0292.pdf. Davis, Sheila. “POP LYRICS: A Mirror and a Molder of Society.” ETC: A Review of General Semantics 42, no. 2 (1985). http://www.jstor.org/stable/42576743. Betti, L., Abrate, C., and Kaltenbrunner, A. “Large Scale Analysis of Gender Bias and Sexism in Song Lyrics.” EPJ Data Science (2023). https://www.researchgate.net/publication/370167004_Large_scale_analysis_of_genderbias_ and_sexism_in_song_lyrics. Presentation of the research "The Image of Women in the Lyrics of Albanian Popular Music" at the International Seminar on Albanian Language, Literature and Culture, 41st edition in Prishtinë/Pristina. https://www.facebook.com/share/p/53TYKnxdS6wXkxNX/.

Page | 22 empowering students to combat online risks By: Blerta Aliu, PhD Candidate, Teaching Assistant – Department of Journalism, at the University of Pristina, Faculty of Philology, University of Prishtina

Digital transformation is recognized as a powerful force reshaping societies and economies, profoundly influencing daily life. This evolution underscores the urgent need to enhance digital competencies within education and training systems and institutions.29 An international study on computer and information literacy conducted among students highlights that young people do not develop sophisticated digital skills simply because they grow up using digital devices.30 This indicates a need for young people to undergo adequate learning programs to build their capacities on the effective use of digital devices so that they can be useful to them in their education as well as in the commitments they will have in the future. At the same time, if we look at the exposure of children and young people over the last decade to media, with particular emphasis on digital media, we see a drastic increase in the amount of time spent consuming media content. According to research by international organizations dealing with media literacy issues, children between ages 8 and 12 spend four to six hours on digital media, while adolescents over 12 spend an average of seven to nine hours a day on the media. 31A similar trend among these age groups is also found in Kosovo. Research conducted for the purposes of the present analysis with students from 25 primary and secondary schools in Kosovo shows that nearly 40% of respondents use digital platforms up to four hours a day. Considering the huge amount of time that children and young people spend online or in front of screens, they are highly exposed to various messages that can have a negative impact on their health, well-being, and identity. This brief analysis highlights the urgent need for every child and young person to be offered the opportunity to be informed about the risks and harms that can be come through exposure to various media content. It is also necessary to provide information on how to avoid these risks so that media content serves for entertainment, proper information, and positive engagement. Educational institutions should prioritize the development of digital skills in young people, equipping them to thrive in an ever-evolving digital landscape and preparing them for future opportunities.

29 The Digital Education Action Plan (2021-2027), European Union (EU), Brussels,

2020 https://education.ec.europa.eu/focus-topics/digital-education/action-plan 30 Fraillon, Ainley,Schulz, Friedman, Duckworth, Preparing for Life in a Digital World: International Computer and

Information Literacy Study 2018, Springer International Publishing, February 2020 https://www.iea.nl/sites/default/files/2020- 04/IEA%20International%20Computer%20and%20Information%20Literacy%20Study%202018%20International%20Re port.pdf 31 Media Literacy Now, NGO Media Literacy Now, accessed on: 05.11.2024, https://medialiteracynow.org/

Page | 23 The issue Media and technology are ubiquitous today, whether at home, school, work, recreational facilities, etc. All messages and information received from the media, whether traditional or digital, have an impact in shaping the audience's attitudes and beliefs on many issues. At the same time, mass media platforms and products help members of the audience, especially young people, express themselves, share information, and connect with others. While the digital world provides numerous benefits, it also poses significant risks, particularly regarding the negative effects of media messages on younger audiences. Online safety, online bullying, inaccurate and misleading information, low self-esteem, mental health concerns, negative body image, reinforcement of stereotypes, excessive screen use are some of the most prevalent online dangers that students and young people everywhere can potentially face.32 To protect themselves and their peers from these circumstances, students must build a set of skills that help them analyse the information and messages they receive on various digital platforms. Media theorists and scholars believe that people need the ability to access, analyse, and think critically about the range of messages they receive and send in order to make informed decisions about everyday issues facing them, such as health, work, politics, and entertainment.33 It is precisely through media literacy that these skills are developed. Media literacy is designed to foster critical thinking and logical reasoning, empowering individuals to stay well-informed and actively engage as responsible people in the advancement of a democratic society.34 Incorporating media literacy into school curricula, as well as non-formal education, can provide students and young individuals with essential skills to mitigate the harms and risks associated with online interactions.

Results Students in Kosovo see media literacy as a solution to online risks - A survey was conducted in 2024 in order to take a closer look at the habits of using digital platforms by primary and secondary school students in 25 schools in Kosovo, from which it emerged that almost 80% of 500 respondents considered the subject of "Media Literacy" useful if it were to be included in their curriculum.35 They have assessed that media literacy as a school subject would be very helpful in the way in which they would understand and analyse media messages including advertisements, videos, posts, news and various trends that are shared through digital platforms.

32 Media Literacy Now, NGO Media Literacy Now, accessed on: 05.11.2024, https://medialiteracynow.org/ 33 Hobbs, Renee, The Aspen Institute Communications and Society Program, Digital and Media Literacy: A Plan of

Action, Washington, D.C.: The Aspen Institute, November 2010. https://www.aspeninstitute.org/wp- content/uploads/2010/11/Digital_and_Media_Literacy.pdf 34 Tahiri Aliu, Lindita, Critical Media Literacy, Armageddon, Prishtina, 2018. 35 Blerta Aliu, International Seminar on the Albanian Language, Literature, and Culture, August 28, 2024, Culture

Session, The Influence of Global Trends on Albanian Youth as Users of Digital Platforms, https://www.facebook.com/photo.php?fbid=968867438378479&set=a.729525618979330&type=3

Page | 24 At the same time, students have revealed that their lifestyle is greatly influenced by digital platforms, with particular emphasis on social media where they spend a big part of their time. 79.8% of them claimed that they get advice about clothing, music, sports, and food from social media. This highlights the direct impact that media content has on these audiences. In fact, nearly 60% of them have stated that they have purchased items online based on online advertisements seen on social media. Media literacy enhances students' competencies for fair and analytical perception of media messages - Media literacy is considered to provide the necessary tools and skills for audiences to be safe and competent consumers of media.36 According to the international organization Media Literacy Now, media literacy expands the concept of education, as messages today come in many forms, and literacy can no longer simply refer to the ability to read and write. Media Literacy Now also estimates that media literacy prepares young people with an understanding of media sources and systems, their purposes and influences, as well as the tools for critical thinking and self- regulation.

Recommendations Educational institutions in Kosovo must take all necessary technical and substantive steps to include the subject of media literacy in formal school teaching as soon as possible. Since the subject of media literacy is not included as a regular subject in the curricula, schools should include media literacy as an optional subject and increase the capacities of teachers to contribute to this topic. Educational institutions should organize training, and produce school materials, information brochures, and relevant literature on media literacy. Training and literature should be accessible and dedicated to teachers, students, and parents.

Conclusion Media literacy is extremely important for preparing new generations to operate successfully in today's digital complexity. Integrating media literacy as a subject in the education system would create a strong foundation for students and young people to be protected from the dangers that come from false and misleading information, online violence, the spread of prejudice, etc. To ensure a safer future and to empower youth with accurate information, it is essential to foster broad community participation. This effort should begin within institutions, schools, and families, where each stakeholder plays a vital role in addressing this important issue.

References Hobbs, Renee. Digital and Media Literacy: A Plan of Action. Washington, D.C.: The Aspen Institute Communications and Society Program, November 2010.

36 Media Literacy Now, NGO Media Literacy Now, accessed on: 05.11.2024, https://medialiteracynow.org/

Page | 25 https://www.aspeninstitute.org/wp- content/uploads/2010/11/Digital_and_Media_Literacy.pdf. Tahiri Aliu, Lindita. Critical Media Education. Prishtinë: Armageddon, 2018. Fraillon, Julian, John Ainley, Wolfram Schulz, Tim Friedman, and Daniel Duckworth. Preparing for Life in a Digital World: International Computer and Information Literacy Study 2018. Springer International Publishing, February 2020. https://www.iea.nl/sites/default/files/2020- 04/IEA%20International%20Computer%20and%20Information%20Literacy%20Study%202 018%20International%20Report.pdf European Union (EU). The Digital Education Action Plan (2021–2027). Brussels, 2020. https://education.ec.europa.eu/focus-topics/digital-education/action-plan. Media Literacy Now. NGO Media Literacy Now. Accessed November 5, 2024. https://medialiteracynow.org/.

Page | 26 increasing accuracy and speed in the fight against disinformation By: Dren Gërguri, PhD Lecturer – Department of Journalism, Faculty of Philology, University of Prishtina

The issue Disinformation continues to be one of the main challengers to important social processes around the world. The numerous possibilities for misusing various artificial intelligence-based tools by malicious actors require faster action and response from fact-checkers as well. The situation in the information ecosystem has changed even more after the inclusion of artificial intelligence. The widespread proliferation of disinformation across digital platforms, also due to the development of various artificial intelligence tools, has posed a great challenge for manual fact-checking. Consequently, fact-checkers should increasingly integrate artificial intelligence into their daily operations to effectively address the vast amount of disinformation present in our information ecosystem. Various companies have developed artificial intelligence-based tools, offering solutions to challenges of manual fact-checking, a process that can take up a lot of time and resources.

Results Process automation and increased efficiency - Automation of various tasks through artificial intelligence can significantly increase the speed, scale, and accuracy of fact-checking.37 One way is through natural language processing and content analysis to identify the main points of the text, identify contradictions within the text, and detect logical errors. Artificial intelligence tools can also help to analyse whether the text uses emotional or malicious language.38 Another way is to develop models that can identify certain phrases or writing styles that are mostly used in disinformation. This would enable large data sets to be analysed and artificial intelligence would be able to detect anomalies within that data set. Artificial intelligence can also be used to analyse audio-visual content. Tools based on artificial intelligence can analyse photos to verify whether they are manipulated or fabricated.39 Artificial intelligence-based tools to combat disinformation - Various companies are already working on creating new tools and applications that use artificial intelligence to assist in

37 Robert Wolfe & Tanushree Mitra, "The Impact and Opportunities of Generative AI in Fact-Checking." ACM

Conference on Fairness, Accountability, and Transparency, 2024. 38 Isabel Straw & Chris Callison-Burch, Artificial Intelligence in mental health and the biases of language-based

models. PLOS ONE, 15(12), 2020, e0240376. 39 Dren Gërguri, The role of AI in the information war: From analysis to shaping narratives, 2024,

https://drengerguri.com/the-role-of-ai-in-the-information-war-from-analysis-to-shaping-narratives/

Page | 27 verification. ClaimBuster, MyAIFactChecker, Factiverse, and GPTzero are among several text verification tools already used by fact-checkers in different countries around the world that we can highlight. All of these can be used for free, while there are others that are paid, such as the Perspective API developed by Google or Factiverse. ClaimBuster40 can be used to quickly identify various claims circulating on the Internet. MyAIFactChecker works similarly41, except that this tool offers a wide range of services, including sentiment analysis and resource classification. There are now specialized tools for identifying texts that are generated by artificial intelligence, as another opportunity to detect disinformation when it is produced using artificial intelligence. Such is GPTzero42, which detects whether content is generated by artificial intelligence, and if it's an article or comments from social media bots. In addition to text verification, artificial intelligence-based tools can now help verify audio, picture, or video content. AI or NOT43 is a tool that helps verify photos or audio content generated by artificial intelligence. Meanwhile, for videos generated with artificial intelligence, such as deepfakes, there is still no sufficiently effective tool for detecting deepfakes, because existing tools do not yet have the necessary accuracy to be fully relied on. Therefore, we can propose the use of the DeepFakeShield model44 which suggests six steps that help anyone verify whether a video is deepfake or not. Current limitations of artificial intelligence tools - In all this evolution, it is crucial to acknowledge the limitations of artificial intelligence tools. For instance, these algorithms are trained on specific data sets, highlighting the importance of the initial training data used.45 Additionally, language presents another significant challenge, as some AI tools are only trained in particular languages, which can hinder their effectiveness in others.

Recommendations For infrastructure development:

Supporting the development of specialized artificial intelligence tools for Albanian and Serbian languages  To enhance the credibility and accessibility of fact-checking in Kosovo, we recommend fostering a supportive environment for companies to develop artificial intelligence tools in Albanian and Serbian. By specializing in these languages, these tools will become more effective when trained on local materials, ultimately benefiting fact-checkers, journalists, and other professionals in the Albanian and Serbian-speaking communities.

40 ClaimBuster, https://idir.uta.edu/claimbuster/factchecker/

41 https://www.myaifactchecker.org/fact/

42 https://gptzero.me/ 43 https://www.aiornot.com/dashboard/home

44 Dren Gërguri, Introducing DeepfakeMburoja: 6-step model to combat artificial intelligence manipulation, 2024,

https://drengerguri.com/prezantimi-i-deepfakemburoja-modeli-me-6-hapa-per-te-luftuar-manipulimin-nga- inteligjenca-artificiale/ 45 Emily M Bender, Timnit Gebru, Angelina McMillan-Major, and Shmargaret Shmitchell. On the dangers of stochastic

parrots: Can language models be too big? In Proceedings of the 2021 ACM conference on fairness, accountability, and transparency. 2021, 610–623

Page | 28 Funding of research projects in universities  Higher education institutions should develop new research projects that focus on integrating artificial intelligence into various fields.

For fact-checkers: Integrating artificial intelligence tools into fact-checking  Support for fact-checking organizations to integrate artificial intelligence tools into their work. Cooperation with the industry  Support for more cooperation between fact-checkers and technology or media companies. Specific research  These organizations require support in the form of research grants in partnership with researchers.

For education and awareness: Incorporating artificial intelligence education into the school curriculum  To gain a deeper understanding of the role of artificial intelligence, particularly in the verification process, as well as its impact on daily life, it is essential to provide education on the subject. The Artificial Intelligence education will support the development, implementation, and ethical use of artificial intelligence. The irresponsible use of artificial intelligence only brings additional problems to the information environment. To address this issue, it is crucial to implement various measures aimed at educating individuals about artificial intelligence, specifically its general role and application in fact-checking. Organize educational campaigns  Another important step for government institutions, as well as civil society, is to engage in campaigns that promote education on artificial intelligence, in order to raise awareness about the role of artificial intelligence in society as well as the ethical and responsible use of artificial intelligence.

Conclusion

The rapid advancement of technology and artificial intelligence does not diminish the importance of human judgment in the verification process. Rather, it empowers fact-checkers to identify instances of disinformation or manipulation more swiftly by utilizing these AI tools. Thus, despite the development of artificial intelligence-based tools, human oversight and judgment remain essential in the verification process, and combining them with artificial intelligence tools helps to combat disinformation more effectively.

References AIorNot, https://www.aiornot.com/dashboard/home Bender, Emily M, Timnit Gebru, Angelina McMillan-Major, and Shmargaret Shmitchell. On the dangers of stochastic parrots: Can language models be too big? In Proceedings of the 2021 ACM conference on fairness, accountability, and transparency. 2021, 610–623 ClaimBuster, https://idir.uta.edu/claimbuster/factchecker/

Page | 29 Gërguri, Dren. Presentation of Deepfake Mburoja: 6-step model to combat artificial intelligence manipulation, 2024, https://drengerguri.com/prezantimi-i-deepfakemburoja- modeli-me-6-hapa-per-te-luftuar-manipulimin-nga-inteligjenca-artificiale/ Gërguri, Dren. The role of AI in the information war: From analysis to shaping narratives, 2024, https://drengerguri.com/the-role-of-ai-in-the-information-war-from-analysis-to- shaping-narratives/ GPTZero, https://gptzero.me/ MyAIFactChecker, https://www.myaifactchecker.org/fact/ Straw, Isabel & Chris Callison-Burch, Artificial Intelligence in mental health and the biases of language-based models. PLOS ONE, 15(12), 2020, e0240376. Wolfe, Robert & Tanushree Mitra, "The Impact and Opportunities of Generative AI in Fact- Checking." ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency, 2024.

Page | 30

VIŠE OD LAŽNIH VESTI Unapređenje medijske i informacione pismenosti za informisano društvo

Mart 2025 Sadržaj Spisak skraćenica............................................................................................................................................................. 3

Priznanja ............................................................................................................................................................................. 5

Pregled izveštaja .............................................................................................................................................................. 6

Pregled praktične politike 1: Jačanje medijske pismenosti za društvo otpornije na informacione poremećaje ........................................................................................................................................................................ 7

Problematika ................................................................................................................................................................ 7

Rezultati ......................................................................................................................................................................... 8

Preporuke ...................................................................................................................................................................... 9

Zaključak ..................................................................................................................................................................... 10

Bibliografija ................................................................................................................................................................ 10

Pregled praktične politike 2: Potreba za integracijom edukacije o veštačkoj inteligenciji u školama ............................................................................................................................................................................ 11

Problematika ............................................................................................................................................................. 11

Rezultati ...................................................................................................................................................................... 12

Preporuke ................................................................................................................................................................... 12

Zaključak ..................................................................................................................................................................... 13

Bibliografija ................................................................................................................................................................ 13

Pregled praktične politike 3: Profesionalna etika i multikulturalizam u medijskom izveštavanju o marginalizovanim grupama ..................................................................................................................................... 15

Problematika ............................................................................................................................................................. 15

Rezultati ...................................................................................................................................................................... 16

Preporuke ................................................................................................................................................................... 17

Zaključak ..................................................................................................................................................................... 18

Bibliografija ................................................................................................................................................................ 18

Pregled praktične politike 4: Prikaz žena u tekstovima albanske popularne muzike kroz stereotipe i seksistički jezik....................................................................................................................................... 19

Stranica | 1  Problematika ............................................................................................................................................................. 19

Rezultati ...................................................................................................................................................................... 20

Preporuke ................................................................................................................................................................... 21

Zaključak ..................................................................................................................................................................... 21

Bibliografija ................................................................................................................................................................ 21

Pregled praktične politike 5: Medijska pismenost kao rešenje za osnaživanje učenika u borbi protiv onlajn rizika ....................................................................................................................................................... 23

Problematika ............................................................................................................................................................. 24

Rezultati ...................................................................................................................................................................... 24

Preporuke ................................................................................................................................................................... 25

Zaključak ..................................................................................................................................................................... 25

Bibliografija ................................................................................................................................................................ 26

Pregled praktične politike 6: Uloga veštačke inteligencije u povećanju tačnosti i brzine u borbi protiv dezinformacija .................................................................................................................................................. 27

Problematika ............................................................................................................................................................. 27

Rezultati ...................................................................................................................................................................... 27

Preporuke ................................................................................................................................................................... 28

Zaključak ..................................................................................................................................................................... 29

Bibliografija ................................................................................................................................................................ 29

Stranica | 2 Spisak skraćenica

EU Evropska unija

MIP Medijska i informaciona pismenost

NKM Nezavisna komisija za medije

NNŽ Nasilje nad ženama

NVO Nevladina organizacija

OEBS Organizacija za evropsku bezbednost i saradnju

RFoM Predstavnik za slobodu medija

SK Skupština Kosova

SLAPP Strateške tužbe protiv učešća javnosti

SŠK Savet za štampu Kosova

Unesko Organizacija Ujedinjenih nacija za obrazovanje, nauku i kulturu

UNK Udruženje novinara Kosova

VERLT Nasilni ekstremizam i radikalizacija koji vode ka terorizmu

VI Veštačka inteligencija

Stranica | 3 Predgovor U današnjem digitalnom pejzažu koji se brzo razvija, širenje informacija kroz različite medijske kanale transformisalo je način na koji društva konzumiraju i tumače sadržaj. Iako ova digitalna ekspanzija nudi dosad nezabeležen pristup znanju, ona donosi i izazove, pre svega u vidu širenja pogrešnih informacija i dezinformacija. Ovi izazovi naglašavaju ključnu potrebu za snažnom medijskom i informacionom pismenošću (MIP) kako bi se pojedinci osnažili veštinama za kritičku procenu i interakciju sa medijskim sadržajem.

Prepoznajući ovu suštinsku važnost, Misija OEBS-a na Kosovu je na čelu promovisanja MIP-a još od 2016. godine. Naša nastojanja su započela inicijativama usmerenim na uvođenje MIP-a u formalni obrazovni sistem, tesno sarađujući sa Ministarstvom obrazovanja, javnim univerzitetima i organizacijama građanskog društva. Ova saradnja je doprinela uvođenju MIP-a kao izbornog predmeta u osnovne i srednje škole i njegovom usvajanju kao obaveznog predmeta na nekoliko javnih univerziteta, počev od akademske 2023/2024.

Naši strateški ciljevi su višestruki: da negujemo kritičko mišljenje među mladima, unapredimo potencijale prosvetnih radnika da predaju MIP i podignemo svest javnosti o važnosti razumnog konzumiranja medija. U partnerstvu sa organizacijama kao što je DokuFest, osposobili smo preko sedamdesetoro nastavnika srednjih škola o inovativnim metodologijama podučavanja MIP-a, omogućavajući im da efikasno prenesu ove osnovne veštine svojim učenicima.

Osim toga, Misija je direktno sarađivala sa učenicima kroz radionice i predavanja, kojima je obuhvaćeno preko hiljadu srednjoškolaca i studenata u različitim zajednicama. Ovi programi snabdevaju mlade ljude alatima za navigaciju u složenom medijskom okruženju, prepoznavanje lažnih vesti i razumevanje uticaja medija na društvo.

Aktivnosti namenjene građanima ostaju kamen temeljac našeg pristupa. Kroz televizijske obrazovne programe, kampanje u društvenim medijima i interaktivne kvizove nastojimo da uključimo širu javnost u razgovore o medijskoj pismenosti. Posebno su se naše kampanje o medijskoj pismenosti bavile izazovima do kojih su dovele pogrešne informacije tokom pandemije kovid-19, naglašavajući važnost provere informacija i konsultovanja verodostojnih izvora.

Naša dostignuća u razvoju i promovisanju medijske i informacione pismenosti na Kosovu rezultat su zajedničkih napora sa širokim spektrom partnera, uključujući obrazovne institucije, medijske organizacije i aktere građanskog društva. Zajedno, mi gradimo otporno društvo sposobno za kritičku interakciju sa medijima, čime jačamo demokratske vrednosti i ljudska prava na Kosovu.

Stranica | 4 Priznanja Misija OEBS-a na Kosovu izražava najdublju zahvalnost Bljerti Aljiu i Drenu Gerguriju sa Univerziteta u Prištini na njihovom neprocenjivom doprinosu u izradi ovih pregleda praktičnih politika. Njihova stručnost, istraživanje i posvećenost unapređenju medijske i informacione pismenosti (MIP) odigrali su ključnu ulogu u formulisanju ovog dokumenta.

Bljerta Aljiu, doktorantkinja i asistentkinja na Katedri za žurnalistiku, pružila je ključne uvide u etičko izveštavanje medija, prikazivanje marginalizovanih grupa i uticaj digitalnog sadržaja na javnu percepciju. Njeno istraživanje o rodnoj zastupljenosti, medijskoj etici i edukaciji o medijskoj pismenosti značajno je doprinelo preporukama navedenim u ovom dokumentu.

Dren Gerguri, doktor nauka, asistent na Katedri za žurnalistiku, dao je značajan doprinos kroz svoje istraživanje o veštačkoj inteligenciji, dezinformacijama i mehanizmima za proveru činjenica. Njegova analiza pogrešnih informacija vođenih veštačkom inteligencijom, medijske manipulacije i uloge medijske pismenosti u borbi protiv lažnih vesti, pružila je čvrstu osnovu za preporuke o politici za jačanje kosovskog medijskog prostora.

Njihovi zajednički napori bili su ključni u izradi na činjenicama zasnovanih strategija za poboljšanje medijske pismenosti, promovisanje etičkog novinarstva i osnaživanje zajednica alatima za kritičku interakciju sa medijima, čime se podstiče stvaranje društva koje je informisanije i medijski pismenije.

Stranica | 5 Pregled izveštaja Brza digitalna transformacija i porast dezinformacija predstavljaju značajne izazove za demokratska društva, čineći medijsku i informacionu pismenost (MIP) ključnim oruđem u borbi protiv pogrešnih informacija, podsticanju kritičkog razmišljanja i promovisanju odgovorne interakcije sa medijima. Kosovo je među najniže rangiranim u Evropi po medijskoj pismenosti, zbog čega je njegovo stanovništvo veoma podložno dezinformacijama, pristrasnom izveštavanju i digitalnoj manipulaciji. Uprkos ovoj hitnoj potrebi, Kosovu nedostaju sveobuhvatna strategija za medijsku i informacionu pismenost, strukturiran nastavni plan i program i odgovarajuće osposobljavanje nastavnika, što čini neophodnim izradu sistematskih politika koje integrišu medijsko obrazovanje u svim institucijama.

Ovaj dokument objedinjuje šest pregleda praktičnih politika, koji ocenjuju ključne izazove MIP-a i predlažu strateška rešenja. Nalazi naglašavaju potrebu za sveobuhvatnim i koordinisanim pristupom, uključujući integraciju MIP-a kao osnovnog predmeta u sistem formalnog obrazovanja, osposobljavanje nastavnika kroz potrebnu obuku i širenje inicijativa za podizanje javne svesti. Ističe se i da je sve više potrebna pismenost o veštačkoj inteligenciji, s obzirom na njenu sve veću ulogu u oblikovanju informacionih ekosistema. Pregledi praktičnih politika dalje govore o važnosti etičke i inkluzivne medijske zastupljenosti marginalizovanih grupa, posebno u borbi protiv stereotipa i pristrasnog izveštavanja. Pored toga, jačanje digitalnih kompetencija učenika i učenica je od vitalnog značaja za navigaciju kroz onlajn rizike kao što su pogrešne informacije, sajber maltretiranje i manipulacije. Alati za proveru činjenica zasnovani na veštačkoj inteligenciji takođe su identifikovani kao ključni za efikasnu proveru informacija, dok je rešavanje pitanja rodnih stereotipa u popularnim medijima od suštinskog značaja za negovanje inkluzivnijih i pravednijih društvenih narativa.

Misija OEBS-a na Kosovu ima centralnu ulogu u zagovaranju reformi u vezi sa MIP-om tako što podstiče saradnju između kreatora politika, prosvetnih radnika, medijskih profesionalaca i aktera građanskog društva. Kroz svoju podršku odgovornom novinarstvu, programima digitalne pismenosti i javnom diskursu zasnovanom na činjenicama, Misija doprinosi razvoju informisanijeg i otpornijeg društva. Ulaganje u MIP nije samo jačanje sposobnosti Kosova da se suprotstavi pogrešnim informacijama, već je to fundamentalni korak ka očuvanju demokratskih principa, obezbeđivanju slobode medija i negovanju kulture informisanog i aktivnog angažovanja građana u sve digitalnijem svetu.

Stranica | 6 Pregled praktične politike : Jačanje medijske pismenosti za društvo otpornije na informacione poremećaje Priredio: Dren Gerguri, asistent, dr nauka – Katedra za žurnalistiku, Filološki fakultet, Univerzitet u Prištini

Kosovo trenutno zauzima pretposlednje mesto na Evropskom indeksu medijske pismenosti1. Uprkos hitnoj potrebi za poboljšanjem, Vlada Kosova tek treba da preduzme konkretne korake za rešavanje ovog pitanja. Nepostojanje sveobuhvatne strategije medijske pismenosti, nastavnog plana i programa i obuke nastavnika za predmet medijska pismenost ostavlja društvo nespremnim i izloženim dezinformacijama i drugim vrstama iskrivljavanja informacija. Medijska pismenost uključuje veštine razumevanja, analize, procene i kreiranja medijskog sadržaja, a one su neophodne za izgradnju društva otpornog na iskrivljavanje informacija. U ovom dokumentu predlaže se sveobuhvatan pristup poboljšanju medijske pismenosti na Kosovu, zasnovan na najboljim međunarodnim praksama i njegovim specifičnim potrebama.

Problematika Nedostatak medijske pismenosti ostavlja društvo nezaštićenim pred iskrivljavanjem informacija i izlaže ga nizu rizika, posebno u svakodnevnom suočavanju sa dezinformacijama o različitim temama. Ovo je posebno zabrinjavajuće zbog osetljive situacije na Kosovu i mogućnosti da kampanje dezinformacija rezultira nasiljem. Ljudi mogu poverovati izmanipulisanim informacijama i postupati na osnovu njih. Međutim, ova zabrinutost može biti prisutna u velikoj meri i u izbornom procesu, jer su dezinformacije jedan od načina koji se koristi da se utiče na donošenje odluka birača. Pored oblikovanja percepcije javnosti, nedostatak medijske pismenosti omogućava da određeni stereotipi i narativi dobiju snagu, dodatno produbljujući društvenu polarizaciju. Danas se informacije veoma brzo šire, posebno kada su lažne. Kada manipulisani sadržaj postane viralan, on može da stigne do hiljada ljudi pre nego što se proveri i ispravi. Mnogi ljudi nemaju veštine da dekonstruišu izmanipulisane informacije, te postaju žrtve prevare. Iako su transformacije u svetu informacija donele mnoge prednosti, one su uvele i značajne izazove, povećavajući izloženost društva iskrivljavanju informacija. Doprinoseći širenju medijske pismenosti u društvu osnažujemo pojedince da razumeju, identifikuju i kritički ocenjuju medijski sadržaj, kao i da budu odgovorni konzumenti medija. Iskrivljavanje informacija se manifestuje u tri glavna oblika: Dezinformacije: namerno širenje lažnih informacija radi manipulacije;

1 Open Society Institute Sofia, Media Literacy Index 2023, https://osis.bg/wp-content/uploads/2023/06/MLI-report-in-

English-22.06.pdf

Stranica | 7  Obmanjujuće informacije: nenamerno širenje netačnih informacija; Pogrešne informacije: korišćenje istinitih informacija za nanošenje štete.2 Ovi izazovi su posebno alarmantni u osetljivom kontekstu Kosova, gde bi informacioni poremećaji mogli da podstaknu nasilje ili značajno utiču na ključne društvene i političke procese. Prethodne studije na Kosovu su potvrdile da stanovništvo Kosova ima poteškoća da razlikuje lažne od istinitih informacija.3 Svaki od ovih oblika zahteva posebno osmišljen pristup, ali jačanje medijske pismenosti ostaje jedno od najefikasnijih i dugoročnih rešenja za borbu protiv informacionih poremećaja.

Rezultati Kosovo bez sveobuhvatne strategije za medijsku pismenost - U različitim opštinama na Kosovu medijska pismenost je uvrštena kao izborni predmet u pojedinim školama, ali mnoge druge škole uopšte nemaju taj predmet, što je ozbiljna prepreka širenju medijske pismenosti na sve učenike. Ne postoji sveobuhvatna strategija za medijsku pismenost. Iako se Strategija za obrazovanje 2022- 20264 Ministarstva prosvete, nauke, tehnologije i inovacija bavi digitalizacijom i razvojem digitalnih kompetencija, ona ne kompenzuje izostanak medijske pismenosti u strategiji. Termini digitalna kompetencija i medijska pismenost se često koriste zajedno, ali imaju različita značenja. Digitalna kompetencija se odnosi na sposobnost efikasnog korišćenja tehnoloških alata5, dok se medijska pismenost fokusira na kritičko razumevanje i analizu sadržaja koji se prenosi putem ovih alata6. Postoje različiti modeli za integraciju medijske pismenosti u školske programe, pri čemu je Finska prepoznata kao najuspešnija u uvođenju medijske pismenosti u sve sfere društva. U Finskoj se primenjuje model međupredmetne integracije, gde se medijska pismenost predaje u okviru nekoliko različitih predmeta, a podučavanje počinje još u vrtiću.7 Drugi model integracije medijske pismenosti u škole je kada medijska pismenost postane poseban predmet. To smo primetili u slučaju Kosova, gde se očekuje da se medijska pismenost predaje kao poseban predmet.8

2 Claire Wardle and Hossein Derakhshan, Information Disorder: Towards an interdisciplinary framework for research

and policymaking, Council of Europe, 2017, https://rm.coe.int/information-disorder-toward-an-interdisciplinary- framework-for-researc/168076277c 3 Gëzim Qerimi & Dren Gërguri, Infodemic and the Crisis of Distinguishing Disinformation from Accurate Information:

Case Study on the Use of Facebook in Kosovo during COVID-19, Information & Media, 94, 87-109. https://doi.org/10.15388/Im.2021.94.56 4 Strategija obrazovanja 2022-2026, MONTI, Priština, 2022, https://masht.rks-gov.net/wp-

content/uploads/2022/10/03-Strategja-e-Arsimit-2022-2026-Alb-Web.pdf SRP: https://masht.rks-gov.net/sr/strategija-obrzovanja2022-2026/ EN: https://masht.rks-gov.net/en/education-strategy2022-2026/ 5 Anusca Ferrari, Digital Competence in practice: An analysis of frameworks, (Publications Office of the European

Union: Luxembourg, 2012). 6 James Potter, Introduction to Media Literacy, (Sage: Thousand Oaks: California, 2016).

7 Reijo Kupiainen, Sara Sintonen, & Juha Suoranta. Decades of Finnish Media Education. Finnish Society on Media

Education, 2008, https://mediakasvatus.fi/wp-content/uploads/2018/09/decades-of-finnish-media-education.pdf 8 Dren Gërguri, Media literacy should be promoted, but how and what are the challenges? European Journalism

Observatory (EJO), 2020, https://al.ejo-online.eu/kryesoret/edukimi-medial-duhet-te-promovohet-por-si-dhe-cilat- jane-sfidat

Stranica | 8 Kosovo, pretposlednje u indeksu medijske pismenosti - Finska se prema nekoliko međunarodnih studija rangira kao zemlja najotpornija na informacione poremećaje. U izveštaju Instituta za otvoreno društvo o Indeksu medijske pismenosti9, Finska se dosledno rangira kao zemlja sa najviše uspeha u primeni medijske pismenosti u celom društvu. Danska je druga na ovoj listi, a Kosovo pretposlednje. U ovom izveštaju ocenjuje se potencijal otpornosti zemalja na uticaj „lažnih vesti“ i fenomen post-istine, koristeći različite pokazatelje, kao što su sloboda medija prema izveštajima organizacija „Freedom House“ i „Reporteri bez granica (RSF)“, učinak obrazovanja kroz OECD-ov PISA test, istraživanje javnog mnjenja kroz „Svetsko istraživanje vrednosti (Word Values Survey) i politički angažman preko UN-ovog indeksa e-učešća. Pretposlednje mesto ukazuje na to da se Kosovo suočava sa značajnim izazovima u širenju i razvoju medijske pismenosti.

Preporuke Obrazovne institucije treba da uvrste medijsku pismenost u nastavne planove i programe na svim nivoima obrazovanja, kao samostalan predmet i integrisanu u druge predmete, po uzoru na Finsku. Integrisanje medijske pismenosti bolje bi osposobilo društvo za snalaženje u informacionom okruženju. Vlada Kosova treba da izradi sveobuhvatnu strategiju za medijsku pismenost, kojom se predviđaju osposobljavanje nastavnika, nastavni planovi i programi za različite nivoe obrazovanja i literatura koju će nastavnici koristiti. Pored obrazovanja, treba podsticati i finansijski podržavati inicijative u zajednici koje se fokusiraju na medijsku pismenost. Organizacije građanskog društva treba kroz različite aktivnosti da nastoje da popune praznine u širenju medijske pismenosti koje ostavlja formalno obrazovanje. Organizacije građanskog društva, nevladine organizacije, grupe mladih ili druge organizacije koje okupljaju određene društvene grupe treba da učestvuju u kreiranju programa medijske edukacije kroz radionice, kurseve i kampanje za podizanje svesti. Ove aktivnosti mogu obuhvatiti niz tema, od razvoja veština za analizu vesti i identifikovanje dezinformacija do promovisanja odgovornog korišćenja društvenih medija. U mnogim zemljama u svetu, gradske javne biblioteke su prostori koji se koriste za organizovanje navedenih aktivnosti zajednice. Na lokalnom nivou, opštine, u saradnji sa javnim bibliotekama, treba da organizuju radionice, kurseve i obrazovne resurse za ljude svih starosnih grupa. Digitalne platforme mogu da se koriste za kreiranje onlajn edukativnog sadržaja, onlajn kurseva ili blogova za medijsko obrazovanje, sa ciljem stvaranja šire zajednice koja radi na poboljšanju medijskih veština svih članova društva. Treba finansirati istraživanja u oblasti medijske pismenosti i informacionih poremećaja, i

9 Open Society Institute Sofia, Media Literacy Index 2023, https://osis.bg/wp-content/uploads/2023/06/MLI-report-in-

English-22.06.pdf

Stranica | 9  Treba razviti alate koji će pomoći u otkrivanju informacionih poremećaja i izgraditi i ojačati veštine medijske pismenosti.

Zaključak Jačanje medijske pismenosti zahteva sveobuhvatan pristup koji uključuje i druge institucije sem obrazovnih, zajedno sa organizacijama građanskog društva, koje zajedno rade na poboljšanju otpornosti društva na informacione poremećaje. Pored obrazovanja u školama, inicijative koje predvode zajednice su od ključnog značaja za dopiranje do različitih društvenih grupa i povećanje njihove otpornosti na kampanje dezinformacija. Jačanje medijske pismenosti doprinosi stvaranju društva otpornog na informacione poremećaje. Društvo koje može da razume i kritički analizira medijski sadržaj sa kojim dolazi u kontakt biće spremnije da se izbori sa svakim vidom iskrivljavanja informacija, kao i da donosi informisane odluke, ne podležući manipulaciji.

Bibliografija Ferrari, Anusca. Digital Competence in practice: An analysis of frameworks, (Publications Office of the European Union: Luxembourg, 2012). Gargling, Dren. Media literacy should be promoted, but how and what are the challenges? European Journalism Observatory (EJO), 2020, https://al.ejo- online.eu/kryesoret/edukimi-medial-duhet-te-promovohet-por-si-dhe-cilat-jane-sfidat Kupiainen, Reijo, Sara Sintonen, & Juha Suoranta. Decades of Finnish Media Education. Finnish Society on Media Education, 2008, https://mediakasvatus.fi/wp- content/uploads/2018/09/decades-of-finnish-media-education.pdf Open Society Institute Sofia, Media Literacy Index 2023, https://osis.bg/wp- content/uploads/2023/06/MLI-report-in-English-22.06.pdf Potter, James. Introduction to Media Literacy, (Sage: Thousand Oaks: California, 2016). Qerimi, Gëzim & Dren Gërguri, Infodemic and the Crisis of Distinguishing Disinformation from Accurate Information: Case Study on the Use of Facebook in Kosovo during COVID- 19, Information & Media, 94, 87-109. https://doi.org/10.15388/Im.2021.94.56 Strategija obrazovanja 2022-2026, MONTI, Priština, 2022, https://masht.rks-gov.net/wp- content/uploads/2022/10/03-Strategja-e-Arsimit-2022-2026-Srb-Web-01.pdf Wardle, Claire and Hossein Derakhshan, Information Disorder: Towards an interdisciplinary framework for research and policymaking, Council of Europe, 2017, https://rm.coe.int/information-disorder-toward-an-interdisciplinary-framework-for- researc/168076277c

Stranica | 10 integracijom edukacije o veštačkoj inteligenciji u školama Priredio: Dren Gerguri, asistent, dr nauka – Katedra za žurnalistiku, Filološki fakultet, Univerzitet u Prištini

Veštačka inteligencija predstavlja moćnu tehnologiju koja menja i utiče na naše živote. Njena uloga se širi na svakodnevni život ljudi, bez obzira na oblast ili profesiju kojom se bave, uključujući medicinu, obrazovanje, medije, itd. S obzirom na njen dosadašnji uticaj, kao i tendenciju sve većeg uključivanja veštačke inteligencije u živote ljudi, od esencijalne važnosti je da se društva edukuju o veštačkoj inteligenciji, njenoj ulozi, mogućnostima i etičkim implikacijama, a ne samo o tehnologiji. Edukacija o veštačkoj inteligenciji obuhvata četiri ključna elementa: razumevanje toga šta je veštačka inteligencija; kako je odgovorno koristiti; koji su mogući rizici; i koje su veštine potrebne za rad sa veštačkom inteligencijom. Sve navedeno pomaže u efikasnijoj interakciji sa tehnologijom veštačke inteligencije, odgovornijem korišćenju veštačke inteligencije, kritičkoj proceni etičkih implikacija veštačke inteligencije, kao i u prepoznavanju uloge veštačke inteligencije u društvu uopšte. Znanje i veštine u korišćenju veštačke inteligencije omogućavaju njenim korisnicima da znaju koji alati veštačke inteligencije najbolje odgovaraju njihovim ciljevima, na primer, za veću kreativnost u pisanju teksta može se koristiti ChatGPT10, ali ako se žele rezultati koji se oslanjaju na izvore, onda je Copilot11 naprednija alatka od ChatGPT.

Problematika Brz napredak tehnologije, posebno veštačke inteligencije, dovodi do značajnih promena koje će nastaviti da oblikuju naš svakodnevni život. Da bi se uspešno odgovorilo na ovu transformaciju, neophodno je da svi budu informisani i proaktivni u pripremi za sve veću integraciju veštačke inteligencije u razne aspekte društva.

Na to je reagovao i Unesko, pozivajući vlade da izrade neophodne propise za korišćenje veštačke inteligencije u školama.12 Generalna direktorica Uneska Odri Azulej navodi da „veštačka inteligencija može biti izuzetna priliku za ljudski razvoj, ali može i naneti štetu i izazvati predrasude”.13 Ona dodaje da veštačka inteligencija ne može biti integrisana u obrazovanje bez angažovanja javnosti i neophodnih propisa koje bi države usvojile.

Društvo koje nije edukovano o veštačkoj inteligenciji sve dublje ulazi u svet veštačke inteligencije, a da pritom ne stiče znanja i veštine neophodne za ovu tehnologiju. Tako ljudi mogu donositi važne odluke nakon interakcije sa veštačkom inteligencijom, nesvesni njenih ograničenja, kao što

10 https://chatgpt.com/ 11 https://copilot.microsoft.com 12 UNESCO, UNESCO calls for regulations on AI use in schools, 2023, https://news.un.org/en/story/2023/09/1140477

13 UNESCO, UNESCO calls for regulations on AI use in schools, 2023, Ibid.

Stranica | 11 je, u nekim slučajevima, netačnost informacija koje VI pruža. Sa ograničenim znanjem o veštačkoj inteligenciji, društvo postaje podložnije manipulaciji kroz dezinformacije generisane veštačkom inteligencijom, kao što su dipfejk (eng. deepfakes) zapisi.14

Istovremeno, edukacija o veštačkoj inteligenciji pomaže pojedincima da razumeju njena trenutna ograničenja, posebno njenu zavisnost od podataka na osnovu kojih se obučava. Ako su ti podaci pristrasni ili ih nema dovoljno, rezultati rada modela veštačke inteligencije mogu biti netačni ili nepouzdani.

Rezultati Potreba za prilagođavanjem postojećih nastavnih planova tehnološkom razvoju - Važno je integrisati edukaciju o veštačkoj inteligenciji u školske planove i programe kako bi se prepoznao i postigao dugoročni uticaj veštačke inteligencije na društvo. Od esencijalne je važnosti da svi, čak i u ranoj dobi, razumeju koncept veštačke inteligencije, implikacije koje ona ima po društvo i etičke aspekte korišćenja njenih alata. Edukacija o veštačkoj inteligenciji može se integrisati u školske planove i programe za različite predmete, počevši od osnovnih pojmova i postepeno prelazeći na odgovornu upotrebu veštačke inteligencije, programiranje i kreiranje novih alata zasnovanih na veštačkoj inteligenciji. Da bi se to postiglo, neophodno je prilagoditi postojeći nastavni plan i program, obučiti nastavnike i uspostaviti i unaprediti infrastrukturu u školama.

U svom „Vodiču o generativnoj veštačkoj inteligenciji u obrazovanju i istraživanju“,15 Unesko naglašava potrebu da pojedinci unaprede veštine kako bi se ova tehnologija koristila etički, odgovorno i efikasno. Edukacija o veštačkoj inteligenciji doprineće razvijanju ovih veština, što će pomoći ljudima da maksimalno iskoriste alate veštačke inteligencije, istovremeno svodeći njihove rizike na minimum.

Preporuke Formalna i neformalna edukacija o veštačkoj inteligenciji Integracija u školski kurikulum  Da bi se prepoznao dugoročni uticaj veštačke inteligencije na društvo, edukacija o veštačkoj inteligenciji mora se integrisati u nastavne planove i programe. Tamo gde je to neophodno škole treba da unaprede infrastrukturu kako bi obezbedile neophodne uslove za razvoj predmeta povezanih sa veštačkom inteligencijom. Pored toga, nastavnici se suočavaju sa izazovom praćenja brzog razvoja tehnologije veštačke inteligencije kako bi bili u toku sa poslednjim dešavanjima.

Prilagođavanje sadržaja za različite starosne grupe  Potrebno je prilagoditi nastavne planove i programe različitim razredima i deci objasniti osnovne koncepte veštačke inteligencije, dok se nastavni planovi i programi na višem preduniverzitetskom nivou mogu dalje razrađivati u cilju odgovorne upotrebe i kreiranja alata veštačke inteligencije.

14 Dren Gërguri, Information disorder in the digital age, Open Access, 2023,

https://www.researchgate.net/publication/375229895_Fake_News_Information_Disorder_in_the_Digital_Age 15 UNESCO, Guidance for generative AI in education and research, 2023,

https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386693/PDF/386693eng.pdf.multi

Stranica | 12 Inicijativa zajednice za edukaciju o veštačkoj inteligenciji  Pored formalnog obrazovanja, potrebne su i inicijative zajednice za edukaciju o veštačkoj inteligenciji, kao što su radionice za različite društvene grupe, onlajn moduli ili kursevi prilagođeni individualnom tempu učenja. Razne organizacije građanskog društva mogu doprineti ovom kratkoročnom rešenju pružanjem prilika za učenje kroz radionice, seminare i onlajn kurseve prilagođene individualnom tempu učenja. Zbog svoje fleksibilnosti onlajn kursevi postaju sve popularniji, jer omogućavaju polaznicima da uče svojim tempom, uklapajući obrazovanje u svoje raspored bez obzira na geografsku udaljenost ili druge prepreke koje često otežavaju fizičko prisustvovanje programima.

Edukativna kampanja  Medijska kampanja je još jedan vid uključivanja odraslih članova društva koji više nisu u sistemu formalnog obrazovanja.

Saradnja između organizacija građanskog društva, nevladinih organizacija i tehnoloških kompanija  Organizacije građanskog društva i nevladine organizacije mogu sarađivati sa tehnološkim kompanijama, kombinujući svoju stručnost sa njihovim tehničkim znanjem kako bi organizovali uticajne događaje i inicijative. Ovakvi vidovi saradnje mogu pomoći većem širenju svesti o veštačkoj inteligenciji u društvu, čime se različitim segmentima društva pružaju koristi kroz edukativne aktivnosti i angažovanje.

Institucionalna podrška i inkluzivnost  Potrebno je da javne institucije, u saradnji sa raznim međunarodnim organizacijama, uspostave fondove i resurse koji podržavaju inicijative za proširenje edukacije o veštačkoj inteligenciji. Pored toga, treba obezbediti da različiti programi i inicijative budu uključivi i dostupni svim zajednicama, pri čemu je sadržaj jezički i kulturološki prilagođen.

Zaključak Edukacija o veštačkoj inteligenciji je od presudnog značaja za osposobljavanje društva da efikasno koristi, razume i kritički procenjuje tehnologiju i veštačku inteligenciju. Društvo koje poseduje znanje o veštačkoj inteligenciji bolje će razumeti prednosti njenih alata, kao i njihova ograničenja. Tako će svako koristiti veštačku inteligenciju na odgovoran i etički način za svoje lične i profesionalne potrebe.

Edukacija o veštačkoj inteligenciji treba da bude veoma dinamična i da napreduje, baš kao i sama tehnologija veštačke inteligencije. Institucija na čelu ovog procesa treba da bude nadležno Ministarstvo obrazovanja, nauke, tehnologije i inovacija. Najveća greška bila bi kategoričko odbacivanje ovih alata i pokušaj izbegavanja širokog spektra tehnologija veštačke inteligencije koje se već uspešno integrišu u različite aspekata života.

Bibliografija ChatGPT, https://chatgpt.com/ Copilot, https://copilot.microsoft.com Gargling, Dren. Information disorder in the digital age, Open Access, 2023, https://www.researchgate.net/publication/375229895_Fake_News_Information_Disorder_in _the_Digital_Age

Stranica | 13 UNESCO, UNESCO calls for regulations on AI use in schools, 2023, https://news.un.org/en/story/2023/09/1140477 UNESCO, Guidance for generative AI in education and research, 2023, https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386693/PDF/386693eng.pdf.multi

Stranica | 14 multikulturalizam u medijskom izveštavanju o marginalizovanim grupama Priredila: Bljerta Aljiu, doktorantkinja, asistentkinja na Katedri za žurnalistiku, Filološki fakultet, Univerzitet u Prištini

Mediji često zbog nemara, nedostatka informacija, senzacionalizma ili drugih činilaca ne izveštavaju na adekvatan način o marginalizovanim grupama, uključujući osobe sa invaliditetom, nevećinske zajednice, zajednicu LGBTI, žrtve nasilja, siromašne, žene, decu i starije. Do sada je kroz mnoge primere dokumentovano da u lokalnim medijima nisu adekvatno prikazane i zastupljene marginalizovane grupe, sa posebnim naglaskom na nevećinske zajednice i osobe koje žive u ekonomskom siromaštvu. Neprimereno navođenje etničke pripadnosti, pogrdni nazivi, prikazivanje dece koja žive u siromaštvu, primena neadekvatne terminologije za osobe sa posebnim potrebama i zajednicu LGBTI i neprimereno prikazivanje starijih lica predstavljaju neke od najčešćih povreda profesionalne novinarske etike, koje dovode do diskriminacije i jačanja ovih stereotipa. S druge strane, svi oblici pogrešnog prikazivanja, kakvih obično ima u onlajn medijima ili koji se šire putem digitalnih platformi, predstavljaju povredu Kodeksa za štampu. Treba naglasiti i da je „javno izazivanje ili raspirivanje mržnje, razdora i netrpeljivosti između nacionalnih, rasnih, verskih, etničkih i drugih grupa, ili na osnovu seksualne orijentacije, rodnog identiteta i drugih ličnih karakteristika”,16 kažnjivo prema Krivičnom zakoniku. Osvrtom na ove neetičke prakse, ova kratka analiza nastoji da naglasi neophodnost podizanja svesti kod medijskih radnika o važnoj ulozi koju novinari imaju u kreiranju stvarnosti i kulturnih vrednosti. Njome se skreće pažnja i na to da je neophodno da publika ima kritički pristup ovom sadržaju.

Problematika Misija novinarstva je da kritički istražuje one koji imaju moć i bude glas onima koji su nemoćni. To je ono što navode mnogi kodeksi novinarske etike, U praksi, međutim, ne vidimo uvek etičku ulogu medija u izveštavanju o multikulturalnim događajima. Način na koji su marginalizovane grupe prikazane u medijima igra ključnu ulogu u oblikovanju i uticanju na društvene percepcije. Izveštavanje u medijima značajno utiče na to kako ljudi razumeju

16 Zakonik br. 06/L-074 Krivični zakonik, član 141, Izazivanje razdora i netrpeljivosti , https://gzk.rks- gov.net/ActDocumentDetail.aspk?ActID=18413

Stranica | 15 i doživljavaju ove grupe, jer mediji služe kao pouzdan izvor informacija o svakodnevnim pitanjima sa kojima ljudi možda nemaju lično iskustvo.17 U ovom kontekstu, grupe u nepovoljnom položaju su često u medijima predstavljene u negativnom svetlu, stigmatizovane su i diskriminisane, što dovodi do pristrasnog prikazivanja punog predrasuda koje mogu uticati na percepciju većine.

Rezultati Iako Kodeks za štampu Kosova predviđa da mediji mogu navesti nečiju etničku pripadnost samo u slučajevima kad su takve informacije od neposrednog značaja za događaj o kom se izveštava18, često su najveće povrede profesionalne etike povezane sa nepropisnim navođenjem pripadnosti. Takva je situacija bila maja 2019. godine, kada su mediji izveštavali o jednom vrlo problematičnom događaju. Nakon što su se na društvenim mrežama proširile lažne vesti19 u kojima se tvrdilo da je otela dete, jedna žena je dva dana uzastopno bila meta različitih vidova fizičkog napada i linča od strane raznih grupa iz nekoliko opština na Kosovu. Samo u onlajn medijima na albanskom jeziku postoji preko 80 članaka o ovom događaju20, gde se u svakom od njih u naslovu ističe etnička pripadnost žrtve nasilja. „Snimci trenutka kad je napadnuta kosovska Romkinja u Uroševcu“, „Udaranje kosovske Romkinje pesnicom, Policija Kosova iznosi nove detalje“, „Kosovska Romkinja ponovo napadnuta, ovog puta u Uroševcu“, neki su od 80 naslova koje su mediji objavili na portalima povodom ovog događaja. Etnička pripadnost žene, žrtve nasilja i linča, navedena je nekoliko puta, ne samo u naslovima, već i u svakom od ovih članaka. Ovako se ne izveštava o takvim događajima. Nepotrebno isticanje etničke pripadnosti u naslovima i u člancima pojačava stigmatizaciju i diskriminaciju marginalizovanih etničkih grupa. Na sličan način, 2019. godine, u vezi tragičnog događaja koji se dogodio u Kosovom Polju, gde je dete seksualno zlostavljano, a zatim lišeno života, mediji su izveštavali o događaju navodeći etničku pripadnost u naslovu i najmanje pet puta u članku. „Prve sumnje nakon obdukcije: Dvanaestogodišnjeg kosovskog Roma seksualno zlostavljali pedofili 21“, naslov je teksta o ovom događaju sa jednog od portala. Navoditi etničku pripadnost kod ovakvog događaja sasvim je nepotrebno i neetički.

17 De Nolf, Ans, Lise-Lore Steeman, Rozane De Cock, i Leen d'Haenens. 2024. Tuning into Fairness? Comparative

Content Analysis of Discrimination Reporting in Flemish Public and Commercial Television News. Journalism and Media 5: 1509– 1525. https://www.mdpi.com/2673-5172/5/4/94 18 Kodeks za štampu Kosova, Savet za štampu Kosova, https://agk-ks.org/site/assets/files/2614/press-code-for-

kosovo_alb_1.pdf. 19 Saopštenje za javnost i apel Policije Kosova, YouTube, 2019: https://youtu.be/bUCiUFKSKG00

20 80 članaka iz raznih medija na ovu temu generisala je platforma „fax.al“, koja organizuje, prikuplja, rangira i

prikazuje sadržaj drugih veb-sajtova na albanskom jeziku: https://fax.al/news/20758972/dalin-pamje-te-reja-gruaja- rome-u-godit-brutalisht-nga-ky-i-ri-ne-mes-te-ferizajt 21 Periskop, pristupljeno 10.11.2024. godine https:/www.periskopi.com/dyshimet-e-para-pas-autopsise-12-vjecari-

rom-u-abuzua-seksualisht-nga-pedofilet/

Stranica | 16 Takođe, kod izveštavanja o ekonomskom siromaštvu, mnogo je primera gde se otkriva identitet dece koja žive u takvim uslovima, uključujući njihova imena i izgled. U medijima se deca ne smeju izlagati neafirmativnim događajima koji bi mogli dovesti do stigmatizacije, sramoćenja ili čak maltretiranja. Često emisije namenjene prikupljanju sredstava za takve porodice i poboljšanju njihove situacije prikazuju siromaštvo u kojem one žive, otkrivajući identitet dece koja žive u takvim uslovima. Korišćenje neobrađenih slika dece u takvim okolnostima, bez obzira na odobrenje roditelja, može dovesti do buduće stigmatizacije dece. Ukoliko analiziramo emisiju pod nazivom „Edhe une jam Kosove” (na srpskom: „I ja sam Kosovo“), koja se emituje godinama i ima desetine epizoda dostupnih na kanalu Radio televizije 21 na Jutjubu, u mnogim epizodama prikazana su deca koja žive u teškim ekonomskim uslovima. Za potrebe ove analize, pregledane su televizijske emisije od 2014. do 2020. godine, i otkriveno je da svake godine najmanje jedna emisija u potpunosti prikazuje decu kroz snimke njihovih domova, naglašavajući njihovu borbu sa teškim ekonomskim uslovima. Prema UNICEF-u i drugim organizacijama za prava dece, prilikom izveštavanja o temama koje se tiču dece, mediji treba da daju prioritet najboljim interesima dece. Ovo podrazumeva zaštitu njihovog dostojanstva i privatnosti, posebno u osetljivim situacijama. Prema Smernicama o medijskom izveštavanju o deci, koje je podržao UNICEF, identitet deteta (njegovog imena i/ili slike) treba koristiti u skladu sa najboljim interesima deteta. U slučajevima kad se otkrije identitet deteta, ono mora biti zaštićeno od svake štete ili incidenta koji bi mogli da ga stigmatizuju.22

Preporuke Aktuelni programi obuke usmereni na jačanje kapaciteta novinara, posebno mladih novinara, za izveštavanje o marginalizovanim grupama promovisali bi inkluzivniji pristup i pomogli u sprečavanju povreda etike u medijskom izveštavanju. Institucije, organizacije građanskog društva i medijske redakcije treba da obezbede i proslede informativne materijale u cilju upotrebe odgovarajuće terminologije prilikom diskusije ili izveštavanja o marginalizovanim grupama. Ovi materijali treba da budu dostupni svim članovima publike kako bi se promovisala upotreba nediskriminacionog jezika. Nadležne institucije treba da obrate pažnju kod identifikovanja i sankcionisanja slučajeva kršenja Krivičnog zakonika povezanih sa podsticanjem ili javnim raspirivanjem mržnje, razdora i netrpeljivosti među etničkim, rasnim, verskim, kulturnim i drugim grupama, ili na osnovu seksualne orijentacije, rodnog identiteta i drugih ličnih karakteristika. Širenje medijske pismenosti na publiku uticalo bi na način na koji publika doživljava događaje ili neprofesionalno izveštavanje o marginalizovanim grupama. Razvijanje kritičkog mišljenja publike o ovim izveštajima i dopiranje do njih kroz multikulturalni pristup pomoglo

22 The Media and Children’s Rights Guidelines: A Practical Introduction for Media Professionals. The Lao PDR

Journalists Association, MICT Lao PDR and UNICEF Lao PDR. Vientiane, 2021. https://www.unicef.org/laos/media/6496/file/Media and Children’s Rights (2021).pdf

Stranica | 17  bi u slabljenju stereotipa i predrasuda koje mediji mogu stvoriti o marginalizovanim grupama. Mediji treba da se uključe u primenu pristupa koji uvažava i promoviše kulturološku raznolikost, uvažavajući i gledišta marginalizovanih grupa na način koji isključuje stigmatizaciju i etiketiranje.

Zaključak Unapređenje pristupa u medijskom izveštavanju o marginalizovanim grupama je od suštinskog značaja za pravedno i informisano društvo. Posvećenost medija poštovanju različitosti i promovisanju inkluzije jača poverenje javnosti u medije i doprinosi stvaranju pravednijeg društva osetljivog na različite kulture i identitete.

Bibliografija De Nolf, Ans, Lise-Lore Steeman, Rozane De Cock, i Leen d'Haenens. Tuning into Fairness? Comparative Content Analysis of Discrimination Reporting in Flemish Public and Commercial Television News. Journalism and Media 5 (2024): 1509– 1525. https://www.mdpi.com/2673-5172/5/4/94. The Lao PDR Journalists Association, MICT Lao PDR, and UNICEF Lao PDR. The Media and Children’s Rights Guidelines: A Practical Introduction for Media Professionals. Vientiane, 2021. https://www.unicef.org/laos/media/6496/file/Media and Children’s Rights (2021).pdf. Savet za štampu Kosova. Kodeks za štampu Kosova. https://agk- ks.org/site/assets/files/2614/press-code-for-kosovo_alb_1.pdf. Policija Kosova „Saopštenje za medije i apel povodom slučaja žene fizički napadnute i lažno optužene za kidnapovanje“. Video na jutjubu, https://youtu.be/bUCiUFXKG00. Periskop. „Prve sumnje nakon obdukcije: Dvanaestogodišnjeg Roma seksualno zlostavljali pedofili.” pristupljeno 10. novembra 2024. https://www.periskopi.com/dyshimet-e-para- pas-autopsise-12-vjecari-rom-u-abuzua-seksualisht-nga-pedofilet/.

Stranica | 18 tekstovima albanske popularne muzike kroz stereotipe i seksistički jezik Priredila: Bljerta Aljiu, doktorantkinja, asistentkinja na Katedri za žurnalistiku, Filološki fakultet, Univerzitet u Prištini

U raznim produktima masovnih medija, žene i devojke često se prikazuju kroz stereotipe, korišćenje mizogenog i seksističkog jezika. Ovakvo prikazivanje žena posebno je evidentno u muzičkim produkcijama na albanskom jeziku, gde se žene često vrednuju prvenstveno prema njihovom fizičkom izgledu i prikazuju se kao pohlepne, ekonomski zavisne od muškaraca i nestručne u određenim oblastima. Ova kratka analiza ispituje tekstove popularnih pesama poslednjih godina, fokusirajući se na prikazivanje žena i vrednosti koje im se pripisuju kroz muziku, kao i na uticaj koji ovi prikazi imaju na društvo. Njom se poziva na povećanje svesti i promovisanje odgovornije rodne zastupljenosti u muzici.

Problematika Muzika je moćno sredstvo za oblikovanje kulturnog identiteta i jačanje društvenih normi, posebno među mladima.23 Smatra se da muzički tekstovi imaju važnu ulogu u razvoju kulture i šire. Tekstovi pesama nisu samo odraz društva, već imaju snažan uticaj na njegovo oblikovanje.24 U tom kontekstu, analitički pregled 20 najpopularnijih pesama na albanskom jeziku iz 2022. i 2023. godine25 otkriva da, premda dopiru do širokog auditorijuma, ove pesme često prenose poruke kojima se jačaju rodni stereotipi.

Publici se serviraju muzičke produkcije iz žanrova hip-hop, pop i R&B, koji se uglavnom bave temama ljubavi i svakodnevnog života, a obuhvataju sadržaje koji ženama daju ograničene uloge, fokusirajući se uglavnom na njihov fizički izgled. Ovakvo umanjenje uloge žena u društvu dovodi do pogrešnih percepcija i jača rodne stereotipe, u ovom slučaju dodeljujući ženama neadekvatne uloge.

23 Susan Hallam and Evangelos Himonides, The Power of Music: An Exploration of the Evidence. Kembridž, UK: Open

Book Publishers, 2022, https://www.openbookpublishers.com/books/10.11647/obp.0292 24 Davis, Sheila. “POP LYRICS: A Mirror and a Molder of Society”. ETC: A Review of General Semantics 42, br. 2 (1985)

167–169. http://www.jstor.org/stable/42576743 . 25 Ova lista je prikupljena putem zvaničnog zahteva na veb-sajtu popnable.com, koji je dao sledeću listu 20

najslušanijih albanskih pesama onlajn: „Corazon“ -Butrint Imeri i Don Xhoni; „Kuku“-Butrint Imeri; „Zemër“-Dhurata Dora i Soolking; „EX“-Elvana Gjata i DJ Gimi-O i Bardhi; „Criminal“-Dhurata Dora; „Katile“-Don Xhoni; „Gjuj Per To“- Loredana i Don Xhoni; „O Habibi [Albanian Remix]“-Dj Gimi; „TL (Toxic Love)“-Elgit Doda; „Ku Je Ti“-Finem; „Bonjour Madame“-Noizy i Mozzik; „Dashni“:-Dafina Zeqiri i MUMA; „Ku Je“-Elgit Doda; „Dale“-Kidai Ledri Vula i Butrint Imeri; „Trust Me“-Don Xhoni; „Alkool“-Noizy i Yll Limani; „Lshoja Zanin“-Yll Limani; „Ska“-Elvana Gjata i Mozzik; „Mi Amor2- Noizy i Dhurata Dora; „Diell2-Fifi., www. popnable.com

Stranica | 19 Međunarodne studije pokazuju i da su hip-hop, R&B i soul žanrovi koji imaju najveći udeo pesama sa seksističkim sadržajem, bez obzira na pol izvođača.26 Naučna studija „A Large-Scale Analysis of Gender Bias and Sexism in Music Lyrics“ (Velika analiza rodne pristrasnosti i seksizma u muzičkim tekstovima), urađena za najpopularnije pesme na engleskom jeziku tokom pet decenija (1960 - 2010), ističe da u smislu jezičke pristrasnosti, tekstovi muških solo pevača sadrže više rodnih predrasuda nego tekstovi solo pevačica. To se može primetiti, na primer, u stereotipu koji opisuje muškarce kao jače i orijentisane na uspeh u karijeri, a žene kao posvećenije porodici.27 Istovremeno, znatan procenat ispitanika smatra da popularna muzika utiče na njihov život i gleda na ovaj sadržaj kao na jačanje rodnih stereotipa. Podsticanje kritičkog razmišljanja pri interakciji sa muzičkim proizvodima je ključno, posebno za mlađu publiku.

Rezultati Objektivizacija žena i seksizam u muzičkim tekstovima Analitičkim pregledom tekstova popularnih pesama uočeno je da se devojčice i žene često prikazuju tako da se njihova uloga svodi na površne karakteristike kao što su figura tela, stil odevanja i ekonomska zavisnost od muškaraca. Najpopularnije pesme posljednjih godina šire omalovažavajući jezik koji žene prikazuje kao „seksualne objekte“, i šalju poruke kojima se jačaju stereotipi i vrši podela rodnih uloga. Na primer, u pesmi „Corazon“ Butrinta Imerija i Dona Džonija, gde se žene porede sa kokainom, kako bi se izrazila emocionalna zavisnost i fizička privlačnost, pronalazimo analogiju koja žene tretira kao objekte upotrebe, a ne kao ravnopravne partnere u vezi. U međuvremenu, „Kupiću ti dijamante, nisam tu da ti kupujem ruže”, fraza je iz ove pesme koja učvršćuje stereotip da su žene ekonomski zavisne od muškaraca i da ih privlače materijalne stvari. U pesmi „Bonjour, Madame“, koju izvode Noizy i Mozzik, žena je opisana njenom figurom tela i izgledom, dok tekst istražuje vizuelne aspekte na seksistički način, prikazujući žene kao seksualne objekte i umanjujući bilo kakav sadržaj njihovog karaktera ili ličnosti. Ovakvom vrstom prikazivanja marginalizuje se uloga žena i utiče se na stvarnu percepciju publike. Upotreba vulgarnog i nasilničkog jezika - Tekstovi nekih pesama sadrže neprimerenu terminologiju i promovišu nasilje nad ženama kao deo romantičnih odnosa, stvarajući ambijent u kojem se nasilje i kriminal veličaju kao simbol ljubavi. Pesma „Gjuj për to“ (Pucam za nju) Ljoredane i Dona Džonija sadrži izraze kojima se iskazuje spremnost da se ubije za svog partnera, čime se učvršćuje ideja ljubavi kao sredstva kontrole. Uticaj na percepciju publike i jačanje rodnih stereotipa - Iz ankete sprovedene sa 100 ispitanika različitog uzrasta kako bi se videlo kakav uticaj muzički proizvodi imaju na njih, velika većina ispitanika na Kosovu tvrdi da na njihovu percepciju uloge žene negativno utiče muzički sadržaj.28

26 Betti, L., Abrate, C. & Kaltenbrunner, A. Large scale analysis of gender bias and sexism in song lyrics. EHR Data Sci.

12, 10 (2023). https://www.researchgate.net/publication/370167004_Large_scale_analysis_of_gender_bias_and_sexism_in_song_lyrics 27 Ibid 28Iz prezentacije istraživanja „Prikaz žena u tekstovima albanske popularne muzike“ na Međunarodnom seminaru o

albanskom jeziku, književnosti i kulturi, 41. izdanje u Prištini: https://www.facebook.com/share/p/53TYKnxdS6wXkxNX/

Stranica | 20 Skoro 89% učesnika ankete izrazilo je uverenje da poruke koje upućuje popularna albanska muzika negativno utiču na način na koji se žene i devojke percipiraju u stvarnom životu, jačajući rodne stereotipe i prikazujući žene u površnim, a ne suštinskim aspektima. Dok su za većinu ispitanika muzički tekstovi od posebnog značaja prilikom slušanja pesama, skoro 98% njih izjavilo je da su nailazili na tekstove pesama na albanskom jeziku sa neprikladnim i vulgarnim sadržajem. Velika većina njih takođe je izjavila da su nailazili na muzičke tekstove na albanskom jeziku sa sadržajem koji jača rodne stereotipe.

Preporuke Podizanje svesti među produkcijskim kućama, umetnicima, muzičkim producentima i tekstopiscima o negativnim efektima seksističkih sadržaja i promovisanja nasilja u društvu uticalo bi na stvaranje muzike koja predstavlja žene i devojke u boljem svetlu. Mediji treba da sprovode strogu regulatornu politiku kojom se zabranjuje seksistički muzički sadržaj u njihovim dnevnim programima. Mediji treba da se fokusiraju na promovisanje pozitivnih uzora koji promovišu pozitivne pristupe i rodnu ravnopravnost. Publika, posebno mladi kao najveći pratioci muzičkih trendova, treba da ima mogućnosti da se kroz školske programe, ali i neformalno učenje, upozna sa muzičkim trendovima i materijalima o medijskoj pismenosti, što bi kod njih podstaklo kritičko razmišljanje u vezi sa konzumiranjem proizvoda masovnih medija, uključujući muziku. Relevantne institucije, u saradnji sa organizacijama građanskog društva i umetničkom zajednicom, treba da izrade jasne smernice za muzičke proizvode, kojima se utvrđuju standardi za pravičnu rodnu zastupljenost i sankcioniše distribuiranje materijala koji sadrže pogrdan jezik i jačaju rodnu diskriminaciju. Stoga postoji potreba da se pripremi i sprovodi regulatorno zakonodavstvo kojim se zabranjuje muzički sadržaj kojim se promovišu rodni stereotipi, seksizam i nasilje.

Zaključak Širenje rodnih stereotipa i objektivizacija u albanskoj popularnoj muzici pitanje je na koje treba gledati sa zabrinutošću. Studijom se naglašava vitalna potreba da se preduzmu neophodne radnje kojima se obezbeđuje i promoviše medijska pismenost za publiku na Kosovu, posebno za mlađu publiku. Podsticanje kritičkog razmišljanja među publikom ključno je za promovisanje stvaranja odgovornog i pravičnog sadržaja, čime se pomaže jačanje pozitivnog prikaza žena i devojaka u društvu.

Bibliografija Hallam, Susan i Evangelos Himonides. The Power of Music: An Exploration of the Evidence. Kembridž, UK: Open Book Publishers, 2022. https://books.openbookpublishers.com/10.11647/obp.0292.pdf . Davis, Sheila. „POP LYRICS: A Mirror and a Molder of Society“. ETC: A Review of General Semantics 42, br. 2 (1985). http://www.jstor.org/stable/42576743 .

Stranica | 21 Betti, L., Abrate, C., i Kaltenbrunner, A. „Large Scale Analysis of Gender Bias and Sexism in Song Lyrics“. EPJ Data Science (2023). https://www.researchgate.net/publication/370167004_Large_scale_analysis_of_genderbias_ and_sexism_in_song_lyrics . Prezentacija istraživanja „Prikaz žena u tekstovima albanske popularne muzike“ na Međunarodnom seminaru o albanskom jeziku, književnosti i kulturi, 41. izdanje u Prištini. https://www.facebook.com/share/p/53TYKnxdS6wXkxNX/ .

Stranica | 22  Medijska pismenost kao rešenje za osnaživanje učenika u borbi protiv onlajn rizika Priredila: Bljerta Aljiu, doktorantkinja, asistentkinja – Katedra za žurnalistiku, Filološki fakultet, Univerzitet u Prištini

Digitalna transformacija je prepoznata kao moćna sila koja preoblikuje društva i ekonomije, duboko utičući na svakodnevni život. Ova evolucija naglašava hitnu potrebu za unapređivanjem digitalnih sposobnosti u okviru sistema i institucija obrazovanja i obuke.29 Međunarodna studija o računarskoj i informacionoj pismenosti sprovedena među učenicima naglašava da mladi ljudi ne razvijaju sofisticirane digitalne veštine naprosto zato što odrastaju koristeći digitalne uređaje.30 Ovo ukazuje na potrebu da mladi ljudi pohađaju adekvatne programe za razvijanje svojih sposobnosti za efikasno korišćenje digitalnih uređaja, kako bi im oni mogli biti od koristi u školovanju, kao i budućim obavezama. Istovremeno, ukoliko pogledamo izloženost dece i mladih medijima u protekloj deceniji, sa posebnim naglaskom na digitalne medije, vidimo drastično povećanje količine vremena provedenog u konzumiranju medijskih sadržaja. Prema istraživanju međunarodnih organizacija koje se bave pitanjima medijske pismenosti, deca uzrasta između 8 i 12 godina provode četiri do šest sati na digitalnim medijima, dok adolescenti stariji od 12 godina provode na medijima u proseku sedam do devet sati dnevno.31 Sličan trend među ovim starosnim grupama vlada i na Kosovu. Istraživanje sprovedeno za potrebe ove analize sa učenicima iz 25 osnovnih i srednjih škola na Kosovu pokazuje da skoro 40% ispitanika koristi digitalne platforme do četiri sata dnevno. S obzirom na ogromnu količinu vremena koje provode onlajn ili pred ekranima, deca i mladi su veoma izloženi raznim porukama koje mogu negativno uticati na njihovo zdravlje, dobrobit i identitet. Ova kratka analiza naglašava hitnu potrebu da se svakom detetu i mladoj osobi ponudi prilika da se informiše o opasnostima i štetama koje nosi izlaganje različitim medijskim sadržajima. Takođe je potrebno dati informacije o tome kako izbeći ove opasnosti tako da medijski sadržaji služe za zabavu, pravilno informisanje i pozitivan angažman. Obrazovne institucije treba da daju prioritet

29The Digital Education Action Plan (2021-2027), Evropska unija (EU), Brisel, 2020

https://education.ec.europa.eu/focus-topics/digital-education/action-plan 30 Fraillon, Ainley,Schulz, Friedman, Duckworth, Preparing for Life in a Digital World: International Computer and

Information Literacy Study 2018, Springer International Publishing, februar 2020 https://www.iea.nl/sites/default/files/2020- 04/IEA%20International%20Computer%20and%20Information%20Literacy%20Study%202018%20International%20Re port.pdf 31Media Literacy Now, NVO Media Literacy Now, datum pristupa: 05.11.2024. god., https://medialiteracynow.org/

Stranica | 23 razvoju digitalnih veština kod mladih, osposobljavajući ih da napreduju u digitalnom okruženju koje se stalno razvija i pripremajući ih za buduće prilike.

Problematika Mediji i tehnologija su danas sveprisutni, bilo kod kuće, u školi, na poslu, u objektima za rekreaciju, itd. Sve poruke i informacije dobijene iz medija, tradicionalnih ili digitalnih, utiču na oblikovanje stavova i uverenja publike o mnogim pitanjima. Istovremeno, platforme i proizvodi masovnih medija pomažu publici, posebno mladima, da se izraze, razmenjuju informacije i povezuju se sa drugima. Iako digitalni svet pruža brojne prednosti, on nosi sa sobom i značajne rizike, posebno kada je reč o negativnim efektima medijskih poruka na mlađu publiku. Onlajn sigurnost, onlajn maltretiranje, netačne informacije i obmanjujuće informacije, nizak stepen samopouzdanja, problemi sa mentalnim zdravljem, negativna slika o sopstvenom telu, jačanje stereotipa i prekomerno gledanje u ekran samo su neke od najučestalijih onlajn opasnosti sa kojima se učenici i mladi ljudi mogu susresti na svakom koraku.32 Da bi zaštitili sebe i svoje vršnjake od ovakvih okolnosti, učenici moraju izgraditi skup veština koje im pomažu da analiziraju informacije i poruke koje dobijaju na različitim digitalnim platformama. Medijski teoretičari i sručnjaci smatraju da ljudi treba da budu u stanju da pristupe, analiziraju i kritički razmišljaju o nizu poruka koje primaju i šalju, kako bi donosili informisane odluke o svakodnevnim pitanjima sa kojima se susreću, kao što su zdravlje, posao, politika i zabava.33 A upravo kroz medijsku pismenost se razvijaju ove veštine. Medijska pismenost je osmišljena tako da neguje kritičko razmišljanje i logičko rezonovanje, osnažujući pojedince da budu dobro informisani u svakom trenutku i aktivno se angažuju kao odgovorni građani u napredak demokratskog društva.34 Uključivanje medijske pismenosti u nastavne planove i programe u školama, kao i u neformalno obrazovanje, učenicima i mladima može pružiti osnovne veštine za ublažavanje štetnosti i rizika povezanih sa onlajn interakcijama.

Rezultati Učenici na Kosovu vide medijsku pismenost kao rešenje za onlajn rizike - Anketa sprovedena 2024. godine imala je za cilj da detaljnije analizira navike korišćenja digitalnih platformi među učenicima osnovnih i srednjih škola u 25 škola na Kosovu, i pokazala je da skoro 80% od 500 ispitanika smatra

32 Media Literacy Now, NVO Media Literacy Now, pristupljeno: 05.11.2024. godine, https://medialiteracynow.org/

33 Hobbs, Renee, The Aspen Institute Communications and Society Program, Digital and Media Literacy: A Plan of

Action, Washington, D.C.: The Aspen Institute, novembar 2010. https://www.aspeninstitute.org/wp- content/uploads/2010/11/Digital_and_Media_Literacy.pdf 34 Tahiri Aliu, Lindita, Critical Media Literacy, Armageddon, Priština, 2018.

Stranica | 24 da bi bilo korisno uvrstiti predmet „Medijska pismenost“ u njihov nastavni plan i program.35 Isti su ocenili da bi medijska pismenost kao školski predmet bila od velike pomoći u načinu shvatanja i analize medijskih poruka, uključujući oglase, video zapise, objave, vesti i razne trendove koji se dele preko digitalnih platformi. Istovremeno, učenici su otkrili da na njihov stil života u velikoj meri utiču digitalne platforme, sa posebnim naglaskom na društvenim medijima na kojima provode veliki deo svog vremena. 79.8% njih je reklo da savete o odeći, muzici, sportu i hrani dobijaju preko društvenih medija. Ovo ističe direktan uticaj koji medijski sadržaj ima na ovu publiku. Zapravo, skoro 60% njih je reklo da su kupili proizvode onlajn, rukovodeći se onlajn oglasima koje su videli u društvenim medijima. Medijska pismenost unapređuje sposobnosti učenika za pravičnu i analitičku percepciju medijskih poruka - Smatra se da medijska pismenost pruža neophodne alate i veštine koje publika može koristiti da bi bila siguran i sposoban potrošač medija.36 Prema međunarodnoj organizaciji Media Literacy Now, medijska pismenost širi koncept obrazovanja, imajući u vidu da danas medijske poruke poprimaju različite oblike, a pismenost više prosto ne može podrazumevati samo sposobnost čitanja i pisanja. Media Literacy Now takođe ocenjuje da medijska pismenost priprema mlade ljude da razumeju medijske izvore i sisteme, njihovu svrhu i uticaj, kao i alate za kritičko razmišljanje i samoregulaciju.

Preporuke Obrazovne ustanove na Kosovu moraju preduzeti sve neophodne tehničke i suštinske korake da što pre uvrste predmet medijske pismenosti u formalnu školsku nastavu. S obzirom da predmet medijske pismenosti nije uvršten kao redovan u nastavne planove i programe, škole treba da uvrste medijsku pismenost kao izborni predmet i povećaju kapacitete nastavnika da doprinesu ovoj temi. Obrazovne ustanove treba da organizuju obuku i osmisle školske materijale, informativne brošure i relevantnu literaturu o medijskoj pismenosti. Obuka i literatura treba da budu pristupačni i namenjeni nastavnicima, učenicima i roditeljima.

Zaključak Medijska pismenost je izuzetno važna za pripremu novih pokolenja da uspešno deluju u složenom digitalnom okruženju današnjice. Integrisanjem medijske pismenosti kao predmeta u obrazovni sistem podigli bi se čvrsti temelji koji bi učenicima i mladima omogućili da se zaštite od opasnosti koje vrebaju iz lažnih i obmanjujućih informacija, onlajn nasilja, širenja predrasuda itd.

35 Blerta Aliu, International Seminar on the Albanian Language, Literature, and Culture, August 28, 2024, Culture

Session, The Influence of Global Trends on Albanian Youth as Users of Digital Platforms, https://www.facebook.com/photo.php?fbid=968867438378479&set=a.729525618979330&type=3 36 Media Literacy Now, NVO Media Literacy Now, pristupljeno: 05.11.2024. god., https://medialiteracynow.org/

Stranica | 25 Da bi se osigurala sigurnija budućnost i mladi osnažili tačnim informacijama, od suštinske je važnosti podstaći široko učešće zajednice. Ovaj proces treba da krene od institucija, škola i porodica, s tim da svaka zainteresovana strana ima vitalnu ulogu u odgovoru na ovo važno pitanje.

Bibliografija Hobbs, Renee. Digital and Media Literacy: A Plan of Action. Washington, D.C.: The Aspen Institute Communications and Society Program, novembar 2010. https://www.aspeninstitute.org/wp- content/uploads/2010/11/Digital_and_Media_Literacy.pdf. Tahiri Aliu, Lindita. Critical Media Education. Priština: Armageddon, 2018. Fraillon, Julian, John Ainley, Wolfram Schulz, Tim Friedman, and Daniel Duckworth. Preparing for Life in a Digital World: International Computer and Information Literacy Study 2018. Springer International Publishing, februar 2020. https://www.iea.nl/sites/default/files/2020- 04/IEA%20International%20Computer%20and%20Information%20Literacy%20Study%202 018%20International%20Report.pdf The Digital Education Action Plan (2021–2027). Brisel, 2020. https://education.ec.europa.eu/focus-topics/digital-education/action-plan. Media Literacy Now. NGO Media Literacy Now. Pristupljeno 5. novembra 2024. https://medialiteracynow.org/.

Stranica | 26 inteligencije u povećanju tačnosti i brzine u borbi protiv dezinformacija Priredio: Dren Gerguri, asistent, dr nauka – Katedra za novinarstvo, Filološki fakultet, Univerzitet u Prištini

Problematika Dezinformacije i dalje predstavljaju jedan od glavnih izazova za važne društvene procese širom sveta. Brojne mogućnosti za zloupotrebu različitih alata zasnovanih na veštačkoj inteligenciji, koje su na raspolaganju zlonamernim akterima, iziskuju brže delovanje i odgovor i proveravača činjenica. Situacija u informacionom ekosistemu se još više promenila nakon uključivanja veštačke inteligencije. Rasprostranjeno širenje dezinformacija na digitalnim platformama, izazvano i razvojem različitih alata veštačke inteligencije, predstavljalo je veliki izazov za ručnu proveru činjenica. Posledično, proveravači činjenica treba sve više da integrišu veštačku inteligenciju u svoj svakodnevni rad kako bi efikasno odgovorili na veliku količinu dezinformacija prisutnih u našem informacionom ekosistemu. Razne kompanije su razvile alate zasnovane na veštačkoj inteligenciji, koji nude rešenja za izazove ručnog proveravanja činjenica, procesa koji može oduzeti puno vremena i resursa.

Rezultati Automatizacija procesa i veća efikasnost - Automatizacija različitih zadataka posredstvom veštačke inteligencije može značajno povećati brzinu, obim i tačnost provere činjenica.37 Jedan od načina podrazumeva da se kroz obradu prirodnog jezika i analizu sadržaja identifikuju glavne tačke teksta, otkriju protivrečnosti u samom tekstu i uoče logičke greške. Alati veštačke inteligencije mogu pomoći da se analizira da li se u tekstu koriste emotivni ili zlonamerni izrazi.38 Još jedan način podrazumeva osmišljavanje modela koji mogu identifikovati određene fraze ili stilove pisanja, koji se prevashodno koriste u dezinformacijama. Isto bi omogućilo analizu velikih skupova podataka, a veštačka inteligencija bi bila u stanju da otkrije anomalije unutar datog skupa. Veštačka inteligencija se može koristiti i za analizu audiovizuelnih sadržaja. Alati zasnovani na veštačkoj inteligenciji mogu analizirati fotografije, kako bi proverili da li su izmenjene ili veštački napravljene.39

37 Robert Wolfe & Tanushree Mitra, „The Impact and Opportunities of Generative AI in Fact-Checking.“ ACM

Conference on Fairness, Accountability, and Transparency, 2024. 38 Isabel Straw & Chris Callison-Burch, Artificial Intelligence in mental health and the biases of language-based

models. PLOS ONE, 15(12), 2020, e0240376. 39 Dren Gërguri, The role of AI in the information war: From analysis to shaping narratives, 2024,

https://drengerguri.com/the-role-of-ai-in-the-information-war-from-analysis-to-shaping-narratives/

Stranica | 27 Alati zasnovani na veštačkoj inteligenciji za borbu protiv dezinformacija - Različite kompanije već rade na stvaranju novih alata i aplikacija koje koriste veštačku inteligenciju za pomoć u proveri činjenica. ClaimBuster, MyAIFactChecker, Factiverse, i GPTzero su samo neki od alata za tekstualnu proveru koje možemo istaći i koje proveravači činjenica već koriste u različitim zemljama širom sveta. Svi oni se mogu koristiti besplatno, mada postoje i drugi koje se plaćaju, kao što je Perspective API koji je osmislio Google ili Factiverse. ClaimBuster40 se može koristiti za brzo identifikovanje različitih tvrdnji koje kruže internetom. MyAIFactChecker funkcioniše po sličnom principu41, osim što nudi širok spektar usluga, uključujući analizu raspoloženja i klasifikaciju resursa. Danas postoje specijalizovani alati za identifikaciju teksta koji generiše veštačka inteligencija, kao još jedna prilika za otkrivanje dezinformacija kada se proizvode korišćenjem veštačke inteligencije. Jedan od njih je GPTzero42, koji otkriva da li je sadržaj generisan veštačkom inteligencijom i da li je reč o članku ili komentarima sa društvenih medija koje su kreirali botovi. Pored provere teksta, alati zasnovani na veštačkoj inteligenciji sada mogu pomoći u verifikaciji audio, slikovnog ili video sadržaja. AI or NOT43 je alatka koja pomaže u proveri fotografija ili audio sadržaja generisanog pomoću veštačke inteligencije. Međutim, kada je reč o video zapisima generisanim veštačkom inteligencijom, kao što su dipfejk, još uvek ne postoji dovoljno efikasan alat za njihovo otkrivanje, jer postojeći alati još uvek nemaju potrebnu tačnost da bi bili potpuno pouzdani. Stoga, možemo predložiti upotrebu modela DeepFakeShield44 koji nudi šest koraka koji svakome mogu pomoći da proveri da li je video odrađen dipfejk tehnologijom ili ne. Aktuelna ograničenja alata veštačke inteligencije - U celoj ovoj evoluciji, ključno je prepoznati ograničenja alata veštačke inteligencije. Na primer, ovi algoritmi se obučavaju na određenim skupovima podataka, što naglašava važnost podataka koji su upotrebljeni prilikom inicijalnog obučavanja.45 Pored toga, jezik predstavlja još jedan značajan izazov, jer su neki alati veštačke inteligencije obučeni samo na konkretnim jezicima, što može umanjiti njihovu efikasnost na drugim jezicima.

Preporuke Za razvoj infrastrukture: Podrška osmišljavanju specijalizovanih alata veštačke inteligencije za albanski i srpski jezik  Da bi se unapredio kredibilitet i dostupnost provere činjenica na Kosovu, preporučujemo stvaranje okruženja koje podstiče kompanije na razvoj alata veštačke inteligencije na albanskom

40 ClaimBuster, https://idir.uta.edu/claimbuster/factchecker/ 41 https://www.myaifactchecker.org/fact/

42 https://gptzero.me/ 43 https://www.aiornot.com/dashboard/home

44 Dren Gërguri, Introducing DeepfakeMburoja: 6-step model to combat artificial intelligence manipulation, 2024,

https://drengerguri.com/prezantimi-i-deepfakemburoja-modeli-me-6-hapa-per-te-luftuar-manipulimin-nga- inteligjenca-artificiale/ 45 Emily M Bender, Timnit Gebru, Angelina McMillan-Major, and Shmargaret Shmitchell. On the dangers of stochastic

parrots: Can language models be too big? In Proceedings of the 2021 ACM conference on fairness, accountability, and transparency. 2021, 610–623

Stranica | 28 i srpskom jeziku. Specijalizovanjem za ove jezike, ovi alati će postati efikasniji kada budu obučeni na lokalnim materijalima, što će na kraju koristiti proveravaocima činjenica, novinarima i drugim profesionalcima u zajednicama koje govore albanski i srpski jezik.

Finansiranje istraživačkih projekata na univerzitetima  Visokoškolske ustanove treba da osmisle nove istraživačke projekte usmerene na integraciju veštačke inteligencije u različite oblasti.

Za proveravače činjenica: Integracija alata veštačke inteligencije u proveru činjenica  Podrška organizacijama za proveru činjenica u integraciji alata veštačke inteligencije u svoj rad. Saradnja sa industrijom  Podrška većoj saradnji između proveravača činjenica i tehnoloških ili medijskih kompanija. Specifično istraživanje  Ove organizacije zahtevaju podršku u vidu istraživačkih grantova u partnerstvu sa istraživačima.

Za edukaciju i podizanje svesti: Uključivanje edukacije o veštačkoj inteligenciji u nastavni plan i program  Da bi se steklo dublje shvatanje uloge veštačke inteligencije, posebno u procesu provere, kao i njenog uticaja na svakodnevni život, neophodno je omogućiti edukaciju na ovu temu. Edukacija o veštačkoj inteligenciji će podržavati razvoj, primenu i etičku upotrebu veštačke inteligencije. Neodgovorno korišćenje veštačke inteligencije samo stvara dodatne probleme za informaciono okruženje. Da bi se odgovorilo na ovo pitanje, od presudne je važnosti sprovesti različite mere koje imaju za cilj da edukuju pojedince o veštačkoj inteligenciji, posebno o njenoj opštoj ulozi i primeni u proveravanju činjenica. Organizovanje edukativnih kampanje  Još jedan važan korak za vladine institucije, kao i građansko društvo, podrazumeva učešće u kampanjama koje promovišu edukaciju o veštačkoj inteligenciji, kako bi se podigla svest o njenoj ulozi u društvu, kao i o njenom etičkom i odgovornom korišćenju.

Zaključak

Brzo napredovanje tehnologije i veštačke inteligencije ne umanjuje važnost ljudskog rasuđivanja u procesu provere. Naprotiv, ono samo osnažuje proveravače činjenica da brže identifikuju slučajeve dezinformacija ili manipulacije koristeći ove alate veštačke inteligencije. Stoga, uprkos razvoju alata zasnovanih na veštačkoj inteligenciji, ljudski nadzor i rasuđivanje ostaju presudni u procesu provere, a njihovo kombinovanje sa alatima veštačke inteligencije pomaže u efikasnijoj borbi protiv dezinformacija.

Bibliografija AIorNot, https://www.aiornot.com/dashboard/home

Stranica | 29 Bender, Emily M, Timnit Gebru, Angelina McMillan-Major, and Shmargaret Shmitchell. On the dangers of stochastic parrots: Can language models be too big? In Proceedings of the 2021 ACM conference on fairness, accountability, and transparency. 2021, 610–623 ClaimBuster, https://idir.uta.edu/claimbuster/factchecker/ Gërguri, Dren. Presentation of Deepfake Mburoja: 6-step model to combat artificial intelligence manipulation, 2024, https://drengerguri.com/prezantimi-i-deepfakemburoja- modeli-me-6-hapa-per-te-luftuar-manipulimin-nga-inteligjenca-artificiale/ Gërguri, Dren. The role of AI in the information war: From analysis to shaping narratives, 2024, https://drengerguri.com/the-role-of-ai-in-the-information-war-from-analysis-to- shaping-narratives/ GPTZero, https://gptzero.me/ MyAIFactChecker, https://www.myaifactchecker.org/fact/ Straw, Isabel & Chris Callison-Burch, Artificial Intelligence in mental health and the biases of language-based models. PLOS ONE, 15(12), 2020, e0240376. Wolfe, Robert & Tanushree Mitra, „The Impact and Opportunities of Generative AI in Fact- Checking.“ ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency, 2024.

Stranica | 30