Практична примена на спогодувањето за видот и висината на кривичната санкција во првата година од примената на новиот Закон за кривична постапка. Правна анализа

MARKO ZVRLEVSKI TODOR VITLAROV JOVAN ILIEVSKI

ZBATIMI PRAKTIK I MARRËVESHJES PËR LLOJIN DHE LARTËSINË E SANKSIONIT PENAL NË VITIN E PARË TË ZBATIMIT TË LIGJIT TË RI PËR PROCEDURË PENALE

ANALIZA JURIDIKE Marko Zvrlevski Todor Vitlarov Jovan Ilievski

ZBATIMI PRAKTIK I MARRËVESHJES PËR LLOJIN DHE LARTËSINË E SANKSIONIT PENAL NË VITIN E PARË TË ZBATIMIT TË LIGJIT TË RI PËR PROCEDURË PENALE

ANALIZA JURIDIKE

Shkup, 2016 Autorë:

Marko Zvrlevski, Prokuror publik i Republikës së Maqedonisë d-r Todor Vitlarov, Prokuror i lartë publik në Prokurorinë e lartë të Shtipit d-r Jovan Ilievski, Prokuror publik në Prokurorinë publike themelore për ndjekje të krimit të organizuar dhe korrupsionit

Redaktor dhe bashkëpunëtor: Ana Novakova Zhikova, Oficere Kombëtare për Sundimin e së Drejtës pranë Misionit të OSBE në Shkup

Përthyer nga: Blerina Zllatku Tirazhi: 200 ekzemplarë Shtypi: Poliesterdej, Shkup

CIP –Katalogizimi në publikim

Përmbajtja e këtij publikimi nuk i pasqyron çdoherë pikëpamjet dhe qëndrimet e Misionit të OSBE në Shkup. Misioni i përmbahet vendimit PC.DEC/81 të Këshillit të Përhershëm të OSBE-së PËRMBAJTJA Në vend të hyrjes....................................................................4 Objekti dhe qëllimi i Analizës....................................................4 Korniza metodologjike e përdorur gjatë hartimit të Analizës..........5

I. MARRËVESHJA PËR SANKSIONIN PENAL NË SISTEMIN PENAL VENDOR ...................................................................5

1. Përse marrëveshje?............................................................5 2. Marrëveshja – institut i ri juridiko-procedural në sistemin juridiko-penal të vendit.......................................................7 2.1. Aktet nënligjore për zbatimin e institutit të marrëveshjes....14 3. Marrëveshje për llojin dhe lartësinë e sanksionit penal përmes shifrave dhe fakteve..........................................................21 3.1. Marrëveshje të lidhura në juridiksionin e prokurorive të larta publike sipas strukturës së veprave penale.......................23 3.2. Lloji dhe lartësia e sanksioneve penale për të cilat kanë rënë dakord gjatë procedurës së marrëveshjes.........................31 3.3 Pikëpamje përfundimtare dhe rekomandime .....................39 4. Pikëpamje komparative për zbatimin e marrëveshjes në vende të tjera...........................................................................40  Në vend të hyrjes Analiza e zbatimit praktik të marrëveshjes për llojin dhe lartësinë e sanksionit penal, në përputhje me Ligjin për procedurë penale të vitit 2010 (LPP), paraqet një kontribut të përbashkët të Shoqatës së Prokurorëve Publik dhe Sektorit për Sundimin e së Drejtës pranë Misionit të OSBE në Shkup ndaj procesit të vendosjes së politikës dhe praktikës së unifikuar penale në sistemin tonë juridiko-penal. E njëjta i trajton të dhënat që kanë të bëjnë me marrëveshjet e realizuara në katër juridiksionet e gjykatave të apelit në: Manastir, Gostivar, Shkup dhe Shtip, brenda periudhës nga 1 dhjetori 2013 deri në 31 mars të vitit 2015. E drejta tradicionale e procedurës penale dhe praktika gjyqësore tipike për nënqiellin evropian, vite me radhë, i kundërviheshin drejtësisë me marrëveshje, përkatësisht drejtësisë konsensuale duke u nisur nga përcaktimi se reagimi penal është rregulluar në mënyrë të rreptë me ligj dhe nuk e njeh dialogun, kompromisin dhe as marrëveshjen, duke e pasur parasysh faktin se qëllimi kryesor është mbrojtja e vlerave fundamentale sociale.1 Zgjidhjet e reja, të parashikuara me LPP me të cilat në mënyrë thelbësore reformohet veprimi procedural, në të vërtetë paraqesin institute anglo-saksone të cilat kanë traditë shumëvjeçare në shtetet common law, nënkuptohet me përshtatjen e tyre të nevojshme ndaj praktikës evropiane të jurisprudencës.

Objekti dhe qëllimi i Analizës Objekt i Analizës është zbatimi i institutit të marrëveshjes nga aspekti i veprimit praktik të prokurorëve publikë. Qëllimii autorëve është që përmes pasqyrës statistikore dhe analitike të të dhënave të përpunuara të mundësohet një panoramë fillestare lidhur me: • Zbatimin praktik të marrëveshjes për sanksionin penal; • Unifikimin e veprimit me marrëveshjet në juridiksionin e katër prokurorive të larta publike; dhe • Politikën penale të lëndëve për të cilat është miratuar aktgjykim në bazë të marrëveshjes së prokurorit publik dhe të pandehurit.

1 Francoise Tulkens, Negotiated Justice, Europian Criminal Procedures, (ed. Dalmans-Marty/ Spencer),

4 Korniza metodologjike e përdorur gjatë hartimit të Analizës Duke e pasur parasysh se Analiza fillimisht është fokusuar në drejtim të veprimit praktik të prokurorëve publikë, ekipi i autorëve i cili punoi në këtë hulumtim vjen nga radhët e prokurorëve nga të gjitha shkallët e veprimit. Gjatë hulumtimit u përdorën disa qasje metodologjike në drejtim të sigurimit të të dhënave përkatëse për zbatimin e këtij instituti të ri juridiko-penal: • Përpunimi statistikor dhe kryqëzimi i të dhënave për numrin e përgjithshëm të personave të cilëve u janë ngritur kallëzime gjatë vitit 2013, 2014 dhe 2015, me numrin e kallëzimeve penale të hedhura poshtë dhe me numrin e personave për të cilët procedura penale ka vazhduar dhe përfunduar me miratimin e aktgjykimit në bazë të propozim-marrëveshjes; • Analiza e të gjitha marrëveshjes të lidhura midis prokurorit publik dhe të pandehurit në periudhën nga 1 dhjetori i vitit 2013 deri në 31 mars të vitit 2015 në juridiksionin e katër prokurorive të larta publike; • Përpunimi veç e veç statistikor i të dhënave për marrëveshjes e lidhura në prokuroritë themelore publike, si dhe pasqyra e përgjithshme e të dhënave në nivel të prokurorive të larta publike; • Analiza dhe përpunimi statistikor i politikës penale dhe llojit të veprave penale për të cilat janë lidhur ujdi në periudhën nga 1 dhjetori i vitit 2013 deri më 31 mars të vitit 2015; • Konsultimet dhe bisedat me gjyqtarë, avokatë dhe prokurorë të cilët kanë pasur përvojë me marrëveshje për sanksionin penal.

I. MARRËVESHJA PËR SANKSIONIN PENAL NË SISTEMIN PENAL VENDOR

1. Përse marrëveshje? Aspektet bashkëkohore të drejtësisë penale kategorizohen me një zhvillim dhe reformim dinamik në më shumë drejtime në mënyrë që drejtësia penale të jetë njëlloj e arritshme për të gjithë qytetarët dhe të realizohet në afatin më të shkurtër të mundshëm. Përpjekjet e këtilla rezultojnë me kërkimin konstant të zgjidhjeve të ndryshme që do të shkojnë në drejtim të përshpejtimit të procedurës penale. Veprimi i thjeshtëzuar është parakusht për përshpejtimin e procedurës penale. Përvojat krahasuese flasin se shumica e shteteve, më së shpeshti ia mësyjnë pranimit të instituteve tanimë të konfirmuara nga ana e shteteve tjera, me ç’rast vinë deri në përzierjen e instituteve tradicionale nga tradita juridike anglo-saksone në sistemet juridike me traditë kontinentale evropiane. Trendi i këtillë në tendencat

5  bashkëkohore të drejtësisë penale, ndërsa me këtë edhe në të drejtën e procedurës penale,është rezultat, para së gjithash, i stërzgjatjes së procedurave penale, kompleksitetit të tyre, si dhe vëllimit të rritur të lëndëve në punën e gjykatave2. Në literaturën procedurale penale, tanimë një kohë të gjatë, hasen akuza për atë se procedura e kombinuar penale karakterizohet me ngadalësi, formalizëm të theksuar, pa fleksibilitet dhe si rezultat i gjithë kësaj joefikase. Ligji për procedurë penale3 (LPP) nga viti 2010 përmban dispozita të cilat për herë të parë në legjislacionin tonë procedural penal e rregullojnë mundësinë e marrëveshjes midis prokurorit publik dhe të pandehurit për llojin dhe lartësinë e sanksionit penal, parashikojnë një status të ndryshëm të deklaratës për pranimin e fajit në fazën e kontrollit të akuzës dhe pranimin e dhënë gjatë seancës kryesore në procedurë të rregullt, si dhe gjatë seancës së procedurës së shkurtuar për dallim nga praktika e deritanishme sa i përket pranimit të cilin i akuzuari mund ta jepte para gjykatës4. Siç është theksuar në arsyetimin e LPP, përpjekjet që veprimi penal të jetë efikas dhe ekonomik kanë rezultuar me një sërë studime dhe analiza në lidhje me leverdinë ekonomike dhe përparësitë të cilat e karakterizojnë marrëveshjen, e cila vlerësohet si mekanizëm i tregut për përmirësimin e cilësisë së ndjekjes penale me të cilin reduktohen shpenzimet në procedurën penale. Format e marrëveshjes (ose pajtimit) së mundshme të prokurorit publik dhe të akuzuarit ose e ashtuquajtura drejtësi kontraktuale, zgjerimi i kornizave të mundësive e që gjatë veprimit i gëzon prokurori publik për veprat më të lehta penale, respektimi i pozitës së të dëmtuarit, mendimi i tij dhe pëlqimi për heqje dorë nga rrjedha e rregullt e procedurës penale, dëmshpërblimi i realizuar si mundësi që të mos ngritet procedurë penale, përkatësisht zgjidhje të kontesteve përmes mediatorit, përcaktimi i afateve të shkurtra dhe efikase për ndërmarrjen e veprimeve konkrete procedurale, si dhe pranimi i formave të veçanta të procedurave të përshpejtuara, në masë të konsiderueshme duhet të kontribuojnë në drejtim të tejkalimit të problemeve kryesore sa i përket stërzgjatjes dhe kompleksitetit të procedurës penale, si dhe ta rrisin efikasitetin e gjykatave përmes zgjidhjes së shpejtë të prurjeve gjithnjë në rritje të lëndëve penale.

2 Hulumtim komparativ i zgjidhjeve për përshpejtimin dhe thjeshtëzimin e procedurës penale, Nanev/Misoski/Buzharovska, Revyja maqedonase e të drejtës penale dhe kriminologjisënr.1/2008 3 Gazeta Zyrtare nr.150/2010 dhe 100/2012 4 Buzharovska, G., Ujdi për fajin: Manual për prakticientë (Gordana Buzharovska, Majkël G. Karnavas, Dejvid Re), Shkup, Misioni i OSBE në Shkup, 2010

6 Inkorporimi i marrëveshjes si institut i ri juridiko-penal në procedurën penale vendore, gjejnë mbështetje edhe në rekomandimet e BE dhe Këshillit të Evropës, të cilat kanë të bëjnë me përshpejtimin e procedurës penale dhe me thjeshtëzimin e drejtësisë penale, si dhe me gjetjen e formave tjera për zgjidhjen e lëndëve penale5.

2. Marrëveshja – institut i ri juridiko-procedural në sistemin juridiko-penal të vendit Duke e pranuar pohimin se drejtësia efikase penale, në një pjesë, mund të sigurohet edhe përmes procedurave të cilat e mundësojnë dekriminalizimin, mos penalizimin, format alternative të ndjekjes penale dhe thjeshtësimin e procedurës penale, nevojitet të bëhet dallimi midis marrëveshjes si marrëdhënie midis kryerësit të veprës (në cilësinë e të pandehurit ose të akuzuarit dhe detyrimisht mbrojtësit të tij) dhe prokurorit publik, si paditës i autorizuar, si alternativë e procedurës penale, nga negocimi për shkak të dëmshpërblimit, e që mund të zhvillohet ndërmjet kryerësit dhe të dëmtuarit, ndërkaq të cilin e udhëheq personi i tretë i paprekur (mediatori) dhe e ka karakterin e alternativës për ndjekje. Marrëveshja, në procedurën tonë penale në pajtim me LPP nga viti 2010, paraqet një institut tërësisht të ri gjatë procedurës, i cili është i përafërt me marrëveshjen që zbatohet në shtetet tjera, megjithatë nuk është plotësisht i njëjtë.Me këtë institut, palët-prokurori publik dhe i pandehuri, përkatësisht i akuzuari dhe mbrojtësi i tij, merren vesh për llojin dhe lartësinë e sanksionit penal për dallim nga sistemet e tjerë në të cilët mund të bëjnë marrëveshje edhe për kualifikimin juridik të thelbit të veprimeve të ndërmarra penale, si dhe për llojin dhe lartësinë e sanksionit penal. Edhe pse marrëveshja në sistemin tonë penal ka të bëjë me llojin dhe lartësinë e sanksionit penal, megjithatë nga më shumë dispozita të LPP dhe KP mund të nxjerrim si përfundim se në të vërtetë parakusht për marrëveshjen është që i pandehuri të pranojë fajin. Ekzistojnë dallime sa u përket mundësive për dhënien e deklaratës për pranimin e fajit, përkatësisht për dhënien e pranimit në shkallë të ndryshme të veprimit pas përfundimit të procedurës hetuese. Deklarata për pranimin e fajit është parakusht për lidhjen e marrëveshjes midis palëve në fazën e vlerësimit të akuzës, por jo edhe në procedurën hetuese6. Në procedurën hetuese në mënyrë të drejtpërdrejtë zbatohen dispozitat e neneve 483 – 490 të LPP, të cilat

5 Rekomandimi nr. Р(87)18 i Komitetit të Ministrave pranë Këshillit të Evropës nga viti 1987, për thjeshtëzimin e drejtësisë penale, e cila përmban propozime konkrete për format e procedurave të përshpejtuara dhe të thjeshtëzuara, Rekomandimi nr.Р(95)12 i Komitetit të Ministrave pranë Këshillit të Evropës nga viti 1995 për administrimin e jurisprudencës penale. 6 Buzharovska, G., Ujdi për fajin: Manual për prakticientë (GordanaBuzharovska, Majkël G. Karnavas, Dejvid Re), Shkup, Misioni i OSBE në Shkup, 2010

7  nuk kërkojnë pranim paraprak të detyrueshëm të fajit nga ana e të pandehurit. Megjithatë, krahas faktit që në mënyrë eksplicite nuk jepet pranimi i fajit në fazën e procedurës hetuese, vet fillimi i procedurës së marrëveshjes për llojin dhe lartësinë e sanksionit penal, në njëfarë mënyre, e supozon këtë. Një “jokonsekuencë” plotësuese në lidhje me pranimin e fajit është edhe dispozita e paragrafit 1, pikës 1 të nenit 40 të Kodit Penal për zbutjen e dënimit, e cila parashikon se gjykata mund ta zbusë dënimin “kur shqipton dënim sipas propozim marrëveshjes së paraqitur për pranimin e fajit të lidhur ndërmjet prokurorit publik dhe të akuzuarit”. Nga dispozitat e LPP pa dyshim rezulton se subjektet e negocimit për llojin dhe lartësinë e sanksionit penal janë prokurori publik nga njëra anë dhe i pandehuri dhe mbrojtësi i tij nga ana tjetër. Sido që të jetë, subjektet e negocimit janë palë, ndërkaq nëse i pandehuri, përkatësisht i akuzuari ka mbrojtës (të zgjedhur apo të caktuar) në negociatat për llojin dhe lartësinë e sanksionit penal merr pjesë edhe mbrojtësi i të pandehurit. Në rastin kur i pandehuri, përkatësisht i akuzuari ka mbrojtës, vet procesi i negocimit për llojin dhe lartësinë e sanksionit penal, sipas rregullit, duhet të zhvillohet midis mbrojtësit dhe prokurorit, megjithatë mbrojtësi për rrjedhën dhe përmbajtjen e negocimit e ka për detyrë ta njoftojë të pandehurin. Në procedurën e negocimit për llojin dhe lartësinë e sanksionit penal, e cila zhvillohet midis palëve, në këtë fazë gjykata nuk merr pjesë. I pandehuri, para fillimit të seancës së parë dëgjimore, do të informohet edhe për të drejtën e marrëveshjes për llojin dhe lartësinë e sanksionit penal me prokurorin publik, në përputhje me nenet 489 deri 496 të Ligjit për procedurë penale7. Negocimi për llojin dhe lartësinë e sanksionit penal mund të iniciohet nga cilado palë qoftë. Njëri nga kushtet për pranimin e marrëveshjes për llojin dhe lartësinë e sanksionit penal është ekzistimi i provave të mjaftueshme për fajin e të akuzuarit, kështu që gjatë fillimit të negociatave supozohet bindja e prokurorit publik për atë se ka në dispozicion prova të mjaftueshme për fajin e të pandehurit. Negocimi ka të bëjë me llojin dhe lartësinë e sanksioneve juridike-penale, përkatësisht sanksionet të cilat do t’i shqiptohen të pandehurit për veprën me të cilën ai ngarkohet. Atë që prokurori publik mund t’ia ofrojë të pandehurit për pranimin e fajit të tij, për veprën për të cilën ngarkohet, është shqiptimi i sanksionit më të butë i cili nuk e përjashton mundësinë e shqiptimit të dënimit nën minimumin e parashikuar ligjor. Gjatë procesit së marrëveshjes prokurori doemos duhet të lëvizë në kuadër të 7 Neni 206 paragrafi 6 i Ligjit për procedurë penale, Gazeta Zyrtare nr.150/2010 dhe 100/2012

8 normave të detyrueshme të Kodit Penal për llojin8 dhe qëllimin9 e sanksionit penal, kushtet e shqiptimit të tyre, dënimet të cilat mund të shqiptohen për vepra të caktuara penale dhe për kufijtë e zbutjes së dënimeve të përcaktuara me ligj10. Gjatë negocimit prokurori nuk mund të ofrojë shqiptim të dënimit për të pandehurin i cili do të ishte nën dënimin më të ulët e që për një vepër të caktuar penale mund të shqiptohet në përputhje me dispozitat për dënime më të buta nga Kodi Penal, e as që mundet të propozojë shqiptim të dënimit me kusht për vepër për të cilën kjo masë e Kodit Penal nuk mund të shqiptohet. Këto janë kornizat të cilat duhet t’i respektojë edhe mbrojtësi, përkatësisht i pandehuri në procedurën e marrëveshjes për llojin dhe lartësinë e sanksionit penal. Qëllimi i fundit i negocimit është lidhja e marrëveshjes, aktpajtimi në formë të shkruar të cilin e përpilon prokurori, i pandehuri dhe mbrojtësi i tij. Prezenca e mbrojtësit gjatë ndërmarrjes së veprimeve procedurale në lidhje me këtë institut procedural është e obligueshme, përkatësisht i pandehuri doemos duhet të ketë mbrojtës. Pjesëmarrja e gjykatës në fazën e negocimit është përjashtuar plotësisht. Aktivitetet procedurale të gjykatës fillojnë pasi të lidhet propozim- marrëveshjes në formë ligjore dhe pas paraqitjes në shqyrtim. Objekt i marrëveshjes është lloji dhe lartësia e sanksionit juridiko- penal, ndërsa nëse ka pëlqim nga i pandehuri, objekt i marrëveshjes mund të jetë edhe kërkesa pronësore-juridike nga i dëmtuari. Gjatë marrëveshjes mund të merren vesh edhe për shqiptimin e dënimit nën minimumin ligjor përmes zbatimit të dispozitës për zbutjen e dënimit, për shembull, shqiptim të dënimit me para në vend të dënimit me burgim ose një lloj më i butë i sanksionit juridiko-penal, për shembull, dënim me kusht në vend të dënimit me burgim ose dënimit me para. Sanksionet juridike-penale palët duhet t’i përcaktojnë në mënyrë precize, për shembull, gjashtë muaj burgim ose dënim me para me një shumë saktësisht të përcaktuar në denarë. Nëse gjatë negocimit merren në konsideratë kornizat penale të praktikës së vendosur gjyqësore, atëherë reduktohet rreziku për mospranimin e marrëveshjes nga ana e gjykatës. Prokurori mund të ofrojë dënim nën minimumin ligjor përmes zbatimit të dispozitave të Ligjit për përcaktimin e llojit dhe matjen e lartësisë së dënimit11 për zbutjen e dënimit ose variantin më të përshtatshëm, shqiptim të llojit më të butë të sanksionit juridiko-penal. Në Kapitullin e katërt të këtij Ligji janë parashikuar dy rastetë përcaktimit të sanksionit në procedurën e negocimit për llojin dhe lartësinë e dënimit ndërmjet prokurorit publik dhe të akuzuarit në

8 Neni 33 i Kodit penal 9 Neni 32 i Kodit penal 10 Neni 41 i Kodit penal 11 Gazeta Zyrtare nr.199/2014

9  kuadër të marrëveshjes12. Gjatë negocimit të prokurorit publik dhe të akuzuarit, gjatë procedurës hetuese dhe në procedurën e shkurtuar deri në paraqitjen e propozim akuzës, nuk mund të bien dakord për dënim më të vogël se 50% nga dënimi që do të shqiptohej me zbatimin e dispozitave të këtij Ligji në procedurë të rregullt gjyqësore. Gjatë negocimit të prokurorit publik dhe të akuzuarit në fazën e vlerësimit të aktakuzës, nuk mund të bien dakord për dënim më të ulët se 60% nga dënimi që do të shqiptohej me zbatimin e dispozitave të këtij Ligji në procedurë të rregullt gjyqësore. Së këtejmi, gjatë veprimit të këtillë, prokurori publik, i akuzuari dhe mbrojtësi i tij duhet ta kalojnë procesin e përcaktimit të dënimit që do ta bëjë gjykata gjatë seancës kryesore, e që nënkupton edhe plotësim të fletëve të punës, të cilat janë pjesë përbërëse të Ligjit, në mënyrë që të munden me një probabilitet më të madh ta parashikojnë sanksionin, i cili i është shqiptuar të akuzuarit në seancën kryesore dhe në mënyrë përkatëse ta shfrytëzojnë mundësinë që ua ofron Ligji për përcaktimin e llojit dhe matjen e lartësisë së dënimit për zvogëlimin e dënimit gjatë negocimit. Objekt i marrëveshjes mund të jenë edhe masat e sigurisë të cilat paraqesin një nga sanksionet juridike-penale të përcaktuara me Ligjin material penal. Gjithsesi se palët dhe mbrojtësi gjatë përpilimit të ujdisë duhet t’i respektojnë dispozitat juridike-materiale, përkatësisht të lëvizin në kornizat e Kodit Penal dhe Ligjit për përcaktimin e llojit dhe matjen e lartësisë së dënimit. Siç theksuam paraprakisht, nuk mund të dakordohenpër dënim ose për sanksion tjetër juridiko-penal i cili nuk është parashikuar me Kodin Penal ose i cili nuk mund të shqiptohet me zbatimin e dispozitave ligjore për zbutjen e dënimit. Propozim-marrëveshja e këtillë duhet të shpallet si e paligjshme, në kundërshtim me parimet e ligjshmërisë dhe në kundërshtim me interesin publik. Nëse objekt i marrëveshjes është e tërë akuza, vetëm atëherë shmanget procedura e rregullt penale e cila kalon në të gjitha fazat e procedurës penale. Propozim-marrëveshja duhet t’i përmbajë elementet si vijojnë: • të dhëna për pjesëmarrësit e procedurës: prokurori publik, i pandehuri dhe mbrojtësi i tij; • përshkrimi dhe kualifikimi ligjor i veprave penale. Nëse procedura zhvillohet për më shumë vepra penale, atëherë marrëveshja nuk është e domosdoshme t’u referohet të gjithave, por mund të lidhet edhe për një pjesë të veprave penale; • sanksioni i propozuar penal sipas llojit dhe lartësisë. Këtu bën pjesë dënimi kryesor, dënimi sekondar, masat e sigurisë, masat alternative dhe masa të tjera të parashikuara me Kodin Penal;

12 Neni 20 i Ligjit për përcaktimin e llojit dhe matjen e lartësisë së dënimit Gazeta Zyrtare nr.199/2014

10  • lloji dhe lartësia e kërkesës pronësore-juridike dhe mënyra e realizimit të së njëjtës. Kjo vetëm atëherë nëse i pandehuri bie dakord e njëjta të jetë objekt i marrëveshjes; • deklarata e të pandehurit se në mënyrë të vetëdijshme dhe vullnetare e pranon propozim-marrëveshjen, si dhe pasojat që burojnë nga e njëjta; • deklarata e prokurorit publik dhe e të pandehurit se heqin dorë nga e drejta e ankesës nëse miratohet aktgjykim me të cilin pranohet propozim-marrëveshja; • shpenzimet e procedurës; • nënshkrimi i prokurorit publik, të pandehurit dhe mbrojtësit të tij, dhe • data dhe vendi i lidhjes së propozim-marrëveshjes. Duke i analizuar të dhënat dhe aktet me të cilat prokurori publik, në përputhje me nenin 483 të LPP, e paraqet propozim-marrëveshjes deri te gjyqtari për procedurë paraprake, ekziston praktikë e ndryshme. Me fjalë të tjera, një pjesë e prokurorive e paraqesin vetëm propozim-marrëveshjes (me elementet e nevojshme të parashikuara në nenin 485 të LPP) të nënshkruar nga prokurori publik dhe i pandehuri dhe mbrojtësi i tij. Prokuroritë e tjera publike paraqesin të dhëna me të cilat propozim-marrëveshja është mbyllur, përshkrimin e veprimeve të kundërligjshme, kualifikimin ligjor dhe në vazhdim e japin arsyetimin pa e bashkëngjitur listën e provave. Prokuroritë publike të treta, paraqesin të dhëna me kë është lidhur propozim-marrëveshja, përshkrimin e veprimeve të kundërligjshme, kualifikimin ligjor dhe arsyetimin, ndërsa e bashkëngjisin edhe listën e provave. Për shkak të unifikimit të praktikës është me rëndësi të theksohet si vijon: • prokurori publik e paraqet propozim-marrëveshjen (të përpiluar me përmbajtje të parashikuar në nenin 485 të LPP) të nënshkruar nga ana e tij nga i pandehuri dhe mbrojtësi i tij. Nga kjo dispozitë ligjore nuk rezulton obligim për paraqitjen e arsyetimit. • Propozim-marrëveshjen prokurori publik e ka për detyrë (neni 483 paragrafi 2 të LPP),bashkë me të gjitha provat (pra, ka obligim të paraqes listën e provave, bashkë me provat) t’ia bashkëngjisë edhe deklaratën me shkrim të nënshkruar nga i dëmtuari në lidhje me llojin dhe lartësinë e kërkesës pronësore- juridike vetëm nëse e njëjta ka qenë objekt i marrëveshjes, në përputhje me nenin 484 të LPP. Në të kundërtën një deklaratë e këtillë nga i dëmtuari nuk ka nevojë të paraqitet.

11  Pas pranimit të propozim-marrëveshjes, gjyqtari i procedurës paraprake, në afat prej tre ditësh, cakton seancë për vlerësimin e propozim-marrëveshjes në të cilën i thërret palët dhe e ka për detyrë ta shqyrtojë nëse e njëjta është paraqitur vullnetarisht, nëse i dyshuari është i vetëdijshëm për pasojat juridike nga pranimi i saj, për pasojat lidhur me kërkesën pronësore-juridike dhe për shpenzimet e procedurës penale. Prokurori publik, i pandehuri dhe mbrojtësi i tij gjatë seancës nuk kanë të drejtë të paraqesin kërkesë për përcaktimin e sanksionit penal, të ndryshëm nga sanksioni penal të cilin e përmban propozim- marrëveshja. Nëse paraqesin kërkesë të këtillë atëherë konsiderohet se kanë hequr dorë nga propozim-marrëveshja, ndërsa gjyqtari i procedurës paraprake do të miratojë aktvendim me të cilin do ta refuzojë të njëjtën. Palët kanë të drejtë deri në miratimin e vendimit të heqin dorë nga propozim-marrëveshja, ndërkaq pranimi i propozim- marrëveshjes konsiderohet si heqje dorë nga e drejta e ankesës ndaj aktgjykimit të miratuar në bazë të propozim-marrëveshjes. Nëse gjyqtari i procedurës paraprake konstaton se provat e siguruara për faktet erëndësishme për zgjedhjen dhe matjen e sanksionit penal nuk e arsyetojnë shqiptimin e sanksionit të propozuar penal, përkatësisht se prokurori publik, i pandehuri dhe mbrojtësi i tij gjatë seancës kanë parashtruar kërkesë për përcaktimin e sanksionit, penal të ndryshëm nga sanksioni penal të cilin e përmban propozim- marrëveshja, miraton aktvendim me të cilin e refuzon propozim- marrëveshjen ndërsa dokumentet/shkresat ia dërgon prokurorit publik. Nëse gjyqtari i procedurës paraprake e pranon propozim- marrëveshjen, shqipton aktgjykim me të cilin nuk guxon të shqiptojë sanksion penal, të ndryshëm nga sanksioni penal të cilin e përmban propozim-marrëveshja. Aktgjykimi i përmban elementet e aktgjykimit dënues, edhe atë: • për cilën vepër penale i akuzuari shpallet fajtor, me specifikimin e fakteve dhe rrethanave të cilat janë karakteristikë të veprës penale, si dhe të atyre prej të cilave varet zbatimi i ndonjë dispozite të caktuar të Kodit Penal; • emërtimi ligjor i veprës penale dhe cilat dispozita të Kodit Penal janë zbatuar; • me çfarë dënimi dënohet i akuzuari; • vendim për masat e sigurisë, konfiskim të pronës dhe dobisë pasurore dhe sekuestrim të sendeve; • vendim për kalkulimin e privimit nga liria, paraburgimit ose të dënimit tanimë të vuajtur; dhe • vendim për shpenzimet e procedurës penale.

12 Nëse i akuzuari është i dënuar me dënim me para, në aktgjykimin do të përcaktohet afati brenda të cilit duhet të paguhet dënimi me para, si dhe mënyra e zëvendësimit të dënimit me para në rastin kur dënimi me para nuk mund të arkëtohet madje as në mënyrë të detyrueshme. Aktgjykimi publikohet menjëherë, ndërsa përpilohet në formë të shkruar brenda tri ditësh nga publikimi dhe pa shtyrje i dërgohet prokurorit publik, të pandehurit dhe mbrojtësit të tij, si dhe të dëmtuarit i cili kërkesën e tij pronësore-juridike mund ta realizojë në procedurë kontestimore. Në këtë pjesë është me rëndësi të theksohen disa pyetje të cilat parashtrohen në lidhje me marrëveshjen: »» Si do të veprohet nëse ekzistojnë më shumë të akuzuar, ndërkaq të gjithë nuk arrijnë marrëveshje? Mund të themi se gjatë marrëveshjes, nëse ka më shumë bashkë- kryerës, ndërsa me prokurorin publik lidh marrëveshje vetëm njëri ose një pjesë e tyre, gjatë procedurës e cila ka vazhduar për bashkë- kryerësit e tjerë, i pandehuri i cili ka lidhur marrëveshje mund të paraqitet në cilësinë e dëshmitarit, ndërsa aktgjykimi i cili është miratuar në bazë të lidhjes së marrëveshjes nuk nxirret si provë. Situata e këtillë është shumë e ngjashme me situatat të cilat paraqiten në kohën e zbatimit të Ligjit paraprak për procedurë penale, kur aktgjykimi është bërë i plotfuqishëm në pjesën për një të akuzuar, ndërsa është shfuqizuar për bashkë-kryerësit e tjerë, dhe në këtë rast në gjykimin e përsëritur bashkë-kryerësi, për të cilin aktgjykimi është i plotfuqishëm, mund të pyetet si dëshmitar. »» Si do të veprohet nëse ka më shumë të akuzuar të cilët dëshirojnë të kenë marrëveshje? Në këtë rast propozim-marrëveshja kryhet me çdo të akuzuar veç e veç. »» Në fillim të seancës kryesore, para fillimit të procedurës së provës, i akuzuari a mund ta pranojë fajin dhe ketë marrëveshje për sanksionin penal për një paragraf të caktuar të veprës penale për të cilën është akuzuar ose duhet ta pranojë fajin për të gjithë paragrafët në mënyrë kumulative për të cilët është akuzuar nga vepra e njëjtë penale? Në këtë fazë nuk ka mundësi ligjore i akuzuari të lidhë ujdi për sanksionin penal. Deri në përfundimin e fazës së konfirmimit të akuzës i akuzuari mund të bëjë ujdi për llojin dhe lartësinë e sanksionit penal. Pas konfirmimit të akuzës, i akuzuari mundet vetëm ta pranojë fajin. Nga aspekti procedural kjo nënkupton se gjykata do ta kapërcejë procedurën e provës dhe do t’i qaset matjes së dënimit. Gjykata, mund t’i masë sanksion më të lehtë të akuzuarit.

13  Në të vërtetë i akuzuari duhet ta pranojë përshkrimin e veprës penale të shpjeguar si në akuzë dhe jo kualifikimin e saktë ligjor të veprës. Nëse ndodhë që i akuzuari të kërkojë të pranojë vetëm një pjesë të elementeve të veprës penale, pavarësisht nëse bëhet fjalë për elementin kryesor ose kualifikator, qasja e këtillë nuk konsiderohet si pranim i fajit, ndërsa gjykata duhet ta vazhdojë rrjedhën e procedurës penale.

2.1 Aktet nënligjore për zbatimin e institutit të marrëveshjes Me miratimin e LPP dhe me inkorporimin e institutit të marrëveshjes, përkatësisht pajtim për llojin dhe lartësinë e sanksionit penal në të njëjtin nuk është inkorporuar obligimi i detyrueshëm ligjor për miratimin e akteve nënligjore me të cilat do të lehtësohej zbatimi i këtij instituti. Megjithatë, me hyrjen në fuqi dhe me fillimin e zbatimit të LPP u paraqit nevoja për rishikimin e tij, përkatësisht për unifikimin e mënyrës së veprimit të prokurorëve publikë edhe atë si në aspekt të zbatimit të dispozitave të Ligjit ashtu edhe në aspektin e procedurës në prokurorinë publike e cila nuk është rregulluar plotësisht nga aspekti normativ. Neni 6 i Ligjit për prokurorinë publike13 i cili e vë në dukje parimin themelor të hierarkisë dhe subordinimit sipas të cilit është organizuar prokuroria publike, nenin 25 nga Ligji i njëjtë i cili në paragrafin 1 parashikon se: “(1) Prokurori Publik shtetëror “(...) ka të drejtë t’i jep udhëzime të detyrueshme të përgjithshme me shkrim prokurorit të lartë publik, prokurorit themelor publik për krimin e organizuar dhe korrupsionin dhe prokurorit themelor publik (...)”, si dhe në paragrafin 3 të nenit të njëjtë i cili e vë në dukje se udhëzimet kanë të bëjnë me ndërmarrjen e masave dhe aktiviteteve të caktuara, mes tjerash, edhe për zbulimin dhe ndjekjen më efikase të veprave penale dhe të kryerësve të tyre dhe zbatimin e ligjeve, paraqesin bazë ligjore për miratimin e udhëzimit të detyrueshëm me të cilin rregullohet edhe unifikimi i veprimit/procedimit të prokurorëve publikë në lidhje me institutin miratim të aktgjykimit në bazë të marrëveshjes së prokurorit publik dhe të pandehurit. Udhëzimi si akt nënligjor është miratuar më 8 nëntor të vitit 2013 dhe u sugjeron prokurorëve publikë, sipas iniciativës vetjake ose kur ekziston propozim nga i akuzuari ose nga mbrojtësi i tij, të marrin pjesë në procedurën e negocimit dhe marrëveshjes në të gjitha rastet në të cilat do të vlerësojnë se me propozim-marrëveshjen më shpejtë dhe në mënyrë më efikase do të realizohet qëllimi i zhvillimit të procedurës penale, ndërkaq veçanërishtkur do të plotësohet një ose më shumë nga kushtet si vijojnë: • i akuzuari do të jep deklaratë për pranimin e fajit për të gjitha ose për një pjesë të veprave penale nga akuza;

13 Gazeta Zyrtare nr. 150/2007 dhe 111/2008

14  • me pranimin e fajit do të mundësohet zbulimi i veprave të tjera penale ose i kryerësve të veprave penale, të cilat janë objekt tëmarrëveshjes, përkatësisht më lehtë do të dëshmohen veprat e tjera penale dhe faji i kryerësve të tjerë; • të dëmtuarit dhe viktimat do të kursehen, përkatësisht do të mbrohen nga implikimet negative gjatë prezantimit publik të deklaratave të tyre gojore në seancë; • në rastet kur ekziston pëlqimi i të akuzuarit për pranimin e kërkesës pronësore-juridike; • do të reduktohen shpenzimet e procedurës penale, ndërsa i akuzuari pranon që shpenzimet e krijuara t’i kompensojë. Në LPP nuk janë parashikuar kufizime në lidhje me atë se për cilën vepër penale mund të fillojë marrëveshja. Sipas rregullit, marrëveshja është e mundshme për çdo vepër penale. Megjithatë, duke e pasur parasysh faktin se bëhet fjalë për fillimin e zbatimit të një instituti krejtësisht të ri juridiko procedural, u vlerësua se fillimisht nevojitet një qasje më e kujdesshme ndaj marrëveshjes kur bëhet fjalë për lloje të caktuara të veprave penale. Duke u nisur nga kjo me Udhëzimin rekomandohet që prokurorët publikë në parim të mos pranojnë procedura për negocim dhe marrëveshjes në rastet kur bëhet fjalë: • për krime veçanërisht të rënda në të cilat viktimat janë shumë të traumatizuara, përkatësisht të privuara nga jeta, ndërsa ngjarja juridike-penale ka shkaktuar shqetësim dhe rrezikim të publikut; • për formë të rëndë të krimit të kryer financiar – vepra penale të abuzimit, korrupsionit dhe vepra tjera të ngjashme me këto, posaçërisht të kryera nga persona zyrtarë në funksione udhëheqëse me të cilat është përfituar dobi e konsiderueshme pronësore, përkatësisht në masë të konsiderueshme është dëmtuar bashkësia shoqërore; • raste në të cilat prokurori publik ka në dispozicion prova me të cilat dëshmimi është shumë i thjeshtë dhe pritet seanca kryesore të përfundojë shpejtë, ndërsa i akuzuari në negocimet kërkon ulje të konsiderueshme të sanksionit të përcaktuar penal; • veprat penale janë kryer ndaj fëmijëve, përkatësisht të miturve. Me Udhëzimin prokurorët publikë detyrimisht duhet që procedurën e negocimit dhe marrëveshjes ta zhvillojnë në hapësirat zyrtare të Prokurorisë Publike, ndërsa në situata të jashtëzakonshme edhe në burgun e hetuesisë dhe ngjashëm. Para se të fillojë procedura e negocimit dhe marrëveshjes, prokurori publik i cili vepron ndaj lëndës konkrete penale detyrimisht duhet ta njoftojë prokurorin publik të Prokurorisë Themelore Publike për fillimin e procedurës së negocimit dhe marrëveshjes, përkatësisht për propozimin e parashtruar nga i akuzuari ose nga mbrojtësi i tij. 15  Për fillimin dhe rrjedhën e negocimeve, prokurori publik përpilon shënim zyrtar në të cilin arsyetohen shkaqet e negocimit dhe pikat për të cilat është negociuar (veçanërisht duhet të theksohet oferta e prokurorit publik dhe oferta e të akuzuarit dhe mbrojtësit të tij). Për veprat penale për të cilat është përcaktuar dënim me para apo dënim me burgim deri në 3 vjet, prokurori publik i Prokurorisë Themelore Publike në mënyrë autonome i zhvillon negociatat dhe e nënshkruan propozim-marrëveshjen të lidhur me të akuzuarin. Për veprat penale për të cilat është përcaktuar dënim me burgim deri në 5 vjet, negociatat i zhvillon prokurori publik i Prokurorisë Themelore Publike, ndërsa marrëveshjen e nënshkruan prokurori publik i Prokurorisë Themelore Publike. Për veprat penale për të cilat është përcaktuar dënim me burgim deri në 10 vjet, ujdinë e nënshkruan prokurori publik i Prokurorisë Themelore Publike sipas pëlqimit paraprakisht të siguruar nga Prokurori i Lartë Publik. Për veprat penale në kompetencë të PTHP për ndjekjen e krimit të organizuar dhe korrupsionit dhe për vepra penale për të cilat është përcaktuar dënim me burgim prej më së paku 4 vjet, përkatësisht më së paku 8 vjet burgim ose mund të shqiptohet dënim me burgim të përjetshëm, ujdinë e nënshkruan prokurori publik i PTHP për ndjekjen e krimit të organizuar dhe korrupsionit, përkatësisht i Prokurorisë Themelore Publike sipas pëlqimit paraprakisht të siguruar nga Prokurori Publik. Nëse procedura e negocimit nuk ka sukses, pavarësisht shkaqeve, (mospranim të kushteve të ofruara në procedurën e negocimit nga ana e prokurorit publik, përkatësisht nga i akuzuari dhe mbrojtësi i tij dhe ngjashëm), prokurori publik i cili ka marrë pjesë në procedurën e negocimit për të njëjtën do të përpilojë shënim zyrtar dhe do ta njoftojë prokurorin publik të Prokurorisë Themelore Publike, prokurorin publik të PTHP për ndjekjen e krimit të organizuar dhe korrupsionit dhe prokurorët e tjerë sipas hierarkisë në rastet e pikës 714 dhe pikës 815 të këtij Udhëzimi. Udhëzimi i detyrueshëm zbatohet nga 1 dhjetori i vitit 2013, përkatësisht nga dita e fillimit të zbatimit të LPP.

14 Pika 7 nga Udhëzimi i detyrueshëm thotë: “Për veprat penale për të cilat është paraparë dënim me burgim deri në 10 vjet, marrëveshjen e nënshkruan prokurori publik i prokurorisë themelore sipas miratimit të marrë më përpara nga ana e prokurorit të lartë publik”. 15 Pika 8 nga Udhëzimi i detyrueshëm thotë: “Për veprat penale të cilat janë nën kompetencat të prokurorisë themelore publike për krim të organizuar dhe korrupsion dhe për veprat penale për të cilat është paraparë dënim me burg më së paku 4 vjet, më saktësisht dënim me burgim për më së paku prej 8 viteve ose mund të shqiptohet dënim me burgim të përjetshëm, marrëveshjen e nënshkruajnë Prokurori Publik i Prokurorisë themelore publike për ndjekjen e krimit të organizuar dhe korrupsionit, më saktësisht nga Prokuroria themelore sipas miratimit të marrë më përpara nga ana e Prokurorit Publik të Republikës së Maqedonisë”

16 Me numrin e rritur të procedurave për marrëveshje, si dhe me praktikën të vënë deri më tani, më 25 Nëntor 2015, Prokurori publik solli një Udhëzim të rë të detyrueshëm. Përparimi më i madh me Udhëzimin e ri ju dha mundësia prokurorëve publikë që të munden të lidhin propozim marrëveshje për të gjitha veprat penale, dukë përfshirë edhe veprat për të cilat me udhëzimin e parë kishte kufizime. Procesi i negocimit dhe marrëveshjes mes prokurorit publik me të dyshuarit (pandehurit) me Udhëzimin e ri u rregullua si në mënyrën në vazhdim: • për veprat penale për të cilat është paraparë dënim me të holla ose dënim me burgim deri më 5 vjet, prokurori publik i prokurorisë themelore në mënyrë të pavarur i zhvillon negociatat dhe nënshkruan propozim marrëveshjen të lidhur me të pandehurin • për veprat penale për të cilat është paraparë dënim me burg deri më 10 vjet i zhvillon prokurori publik i prokurorisë themelore dhe gjithashtu nënshkruan marrëveshjen sipas miratimit me shkrim të marrë më përpara nga ana e prokurorit themelor të prokurorisë themelore publike. • Për veprat penale për të cilat është paraparë dënim me burgim mbi 10 vjet me përjashtim të veprave penale të pikës16 8 të këtij Udhëzimi, marrëveshjen e nënshkruan prokurori publik i në prokurorinë themelore publike sipas miratimit me shkrim nga prokurori publik i prokurorisë së lartë publike • Për veprat penale të cilat janë nën kompetencën e PTHP për ndjekjen e krimit të organizuar dhe korrupsionit për të cilat është paraparë dënim me burg mbi 10 vjet për veprat penale të kryerjes së krimit financiar (veprat penale të keqpërdorimit, korrupsionit) të kryera nga ana e zyrtarëve të zgjedhur ose të emëruar (persona zyrtarë në poste udhëheqëse) dhe për vepra penale për të cilat ekziston interes i veçantë publik, ndërsa janë nën kompetencat e prokurorisë themelore publike ose the PTHP për ndjekjen e krimit të organizuar dhe korrupsionit dhe për veprat penale për të cilat mundet të shqiptohet dëmin me burgim të përjetshëm, marrëveshjen e nënshkruan prokurori publik në PTHP sipas miratimit me shkrim të marrë më përpara nga ana e Prokurorit publik shtetëror.

16 Pika 8 nga Udhëzimi i ri i obligueshëm nga data 25,11,2015 thotë: “për veprat penale të cilat janë nën kompetencën e Prokurorisë themelore publike për ndjekjen e krimit të organizuar dhe korrupsionit për të cilat vepra është paraparë dënim me burg më tepër se 10 vjet; - për veprat penale të kryerjes së krimit financiar (veprat penale të keqpërdorimit, korrupsionit) të krzera nga ana e zyrtarëve të zgjedhur ose të emërtuar (zyrtarë në poste udhëheqëse) dhe për vepra penale për të cilat ekziston interes i veçantë publik, e janë nën kompetencat e prokurorisë themelore ose të prokurorisë themelore publike për krim të organizuar dhe korrupsion; dhe - për vepra penale për të cilat mund të shqiptohet burgim i përjetshëm, marrëveshjen e nënshkruajnë prokurori publik në prokurorinë themelore publike për ndjekjen e krimit të organizuar dhe korrupsionit, më saktësisht në prokurorinë themelore publike pas miratimit të marrë më parë me shkrim nga ana e Prokurorit Publik të Republikës së Maqedonisë.”

17  Edhe pse këta udhëzime të detyrueshme e arritën qëllimin e tyre në drejtimin e harmonizimit të veprimeve të prokurorëve publikë në lidhje me institucionin e sjelljes të aktvendimit në bazë të marrëveshjes të prokurorit publik dhe të dyshuarit, për prokurorët publikë do të ishte tepër e dobishme sjellja e udhëzimeve të tjera shtesë me qëllim të precizimit të të gjithë procesit për fillimin dhe rrjedhjen e procedurës e cila do të mbaronte me lidhjen e propozim marrëveshjes mes prokurorit publik dhe të dyshuarit. Këta udhëzime të përgjithshme duhet të përmbanin disa udhëzime shtesë në kuptimin e asaj që vijon: • para se ta marr vendimin për fillimin e negocimeve, prokurori publik do t’i shqyrtojë provat, të gjitha rrethanat dhe pasojat nga marrëveshja; veçanërisht do të jetë i kujdesshëm nëse në rastin konkret lidhja e marrëveshjes për sanksionin penal është në përputhje me ligjin, përkatësisht a janë plotësuar kushtet e Udhëzimit të detyrueshëm për negocim dhe marrëveshje me të akuzuarin; • nëse propozimi për procedurën e negocimit dhe marrëveshjes parashtrohet nga i akuzuari, përkatësisht nga mbrojtësi i tij, ndërsa prokurori publik vlerëson se nuk ka vend për marrëveshje në rastin konkret, duke i pasur parasysh të gjitha rrethanat në të cilat është kryer vepra penale ose në rastin kur nuk ka marrë pëlqim nga prokurorët eprorë, kur pëlqimi i këtillë është i nevojshëm, atëherë do ta njoftojë me shkrim të akuzuarin dhe mbrojtësin e tij; • nëse prokurori publik vlerëson se mund ta fillojë procedurën e negocimit për marrëveshje, pa marrë parasysh nëse iniciativa parashtrohet nga ai ose nga i akuzuari apo mbrojtësi i tij, do të përpilojë shënim zyrtar në të cilin do t’i arsyetojë shkaqet e negocimit, si dhe llojin dhe lartësinë e sanksionit penal të propozuar nga i akuzuari, përkatësisht mbrojtësi i tij, përkatësisht sanksionin penal të cilin prokurori publik vlerëson të shqiptohet, përkatësisht për të cilin do të nënshkruaj propozim-marrëveshjen; • prokurori publik do tua dërgojë shënimin zyrtar prokurorëve eprorë për pëlqim, në përputhje me Udhëzimin e detyrueshëm; • në lëndët penale në të cilat është përcaktuar masa paraburgim dhe në raste të tjera urgjente, pëlqimi mund të kërkohet edhe me njoftim përmes telefonit nga prokurori publik i Prokurorisë Themelore Publike, për çka do të përpilohet shënim zyrtar i cili do të jetë pjesë përbërëse e kërkesës për pëlqim; • kur prokurori publik do ta pranojë pëlqimin e nevojshëm me shkrim ose me telefon, do ta njoftojë të akuzuarin, përkatësisht mbrojtësin e tij se është dakord të fillojë procedura për negocim dhe marrëveshje;

18  • për rrjedhën e procedurës së marrëveshjes dhe për propozimet e parashtruara nga i akuzuari, përkatësisht nga mbrojtësi i tij, do të përpilohet shënim i shkurtër zyrtar ose procesverbal të cilin duhet ta nënshkruajnë prokurori publik, i akuzuari dhe mbrojtësi i tij; • nëse i akuzuari nuk ka mbrojtës, ndërsa nuk është në gjendje financiare që të siguroj mbrojtës, prokurori publik do të kërkoj nga gjyqtari i procedurës paraprake të caktoj mbrojtës sipas detyrës zyrtare për të akuzuarin i cili në këtë procedurë do t’i përfaqësoj interesat e tij; • sanksioni penal për të cilin kanë rënë dakord prokurori publik dhe i akuzuari, nuk duhet të jetë nën kornizat e përcaktuara ligjore për veprën penale konkrete, por jo edhe nën kufijtë e zbutjes së dënimit17; • në përputhje me nenin 53 të LPP, prokurori publik duhet ta njoftojë edhe viktimën për qëllimin e fillimit të negociatave në mënyrë që të shmangen reagimet eventuale negative të saj në lidhje me nënshkrimin e propozim-marrëveshjes. Nëse viktima si i dëmtuar, përkatësisht i dëmtuari, nuk paraqesin kërkesë pronësore-juridike atëherë deklaratat e tyre të nënshkruara prokurori publik duhet t’ia dërgojë gjykatës bashkë me propozim-marrëveshjen; • nëse viktima si e dëmtuar ose i dëmtuari parashtrojnë kërkesë pronësore-juridike, e njëjta mund të jetë objekt i marrëveshjes në lartësinë të cilën e kanë caktuar nëse i akuzuari deklaron pëlqim për kompensimin e pjesshëm ose të plotë të kërkesës pronësore-juridike; • kundërshtimi i viktimës ose i të dëmtuarit nuk e pengon prokurorin publik të nënshkruaj propozim-marrëveshje me të akuzuarin; • me propozim-marrëveshjen nuk mund të ndryshohen pasojat e dispozitave ligjore për sekuestrimin e dobisë së fituar pronësore përmes veprës së kryer penale dhe për sekuestrimin e sendeve. Së këtejmi, propozim-marrëveshja çdoherë duhet ta përmbajë sekuestrimin e dobisë pronësore, përkatësisht sekuestrimin e sendeve; • gjatë rrjedhës së negocimit dhe marrëveshjes, prokurori publik nuk duhet ta ndryshojë qëndrimin e tij, duhet t’i përmbahet asaj për të cilën kanë rënë dakord, të vendos besim të ndërsjellë me të akuzuarin dhe me mbrojtësin e tij dhe nuk guxon ta keqpërdor besimin nëse pala tjetër i përmbahet asaj për të cilën kanë rënë dakord.

17 Shih Nenin 2 të Ligjit për ndryshimin dhe plotësimin e KP, Gazeta Zyrtare nr.28/2014.

19  Rregullat e procedurës për zbatimin e marrëveshjes janë përcaktuar me Udhëzimin e detyrueshëm dhe të njëjtat në masë të konsiderueshme ndihmojnë në procesin e unifikimit të mënyrës së veprimit të prokurorëve publikë në territorin e gjithë shtetit. Matja e llojit dhe lartësisë së sanksionit penal, përkatësisht parashtrimi i propozimit dhe pranimi i propozimit nga i akuzuari, përkatësisht mbrojtësi, realizohet sipas vlerësimit relativisht të lirë të çdo prokurori publik i cili vepron ndaj lëndës konkrete penale. Pse vlerësim relativisht i lirë? Meqë KP, pastaj Rregullorja për mënyrën e matjes së dënimeve dhe në fund Ligji për përcaktimin e llojit dhe matjen e lartësisë së dënimit i vendosin kufijtë bazikë brenda të cilëve mund të lëvizin sanksionet, përkatësisht dënimet.

»» Në vend të konkluzionit: Nuk duhet të teprohet dhe të shkohet në parashikim të plotë paraprak të dënimit, por duhet t’i lihet diskrecion i vogël prokurorit publik, përkatësisht mundësi për të arritur marrëveshje me të akuzuarin dhe mbrojtësin e tij, në kuadër të atij diskrecioni. Pastaj, ndoshta me Udhëzimin e detyrueshëm do të duhej të rregullohet edhe mënyra e veprimit të prokurorit publik, në rastet kur marrëveshja nuk do të ketë sukses, ndërsa gjykata pas seancës së mbajtur do të merr vendim për dënim me të cilin ai nuk është i kënaqur, përkatësisht duhet të jepet udhëzim për veprim në procedurë ankimore sa i përket asaj se cili derogimi propozuar do të ishte i kënaqshëm për prokurorin publik. Udhëzimet dhe drejtimet e detyrueshme janë mekanizma të cilat i ka në dispozicion Prokurori Publik për unifikimin dhe rishikimin e veprimeve të caktuara. Aktualisht, kjo më shumë ose më pak është arritur në veprimet e përditshme të prokurorëve publikë. Sidoqoftë, nevojitet një kohë e konsiderueshme nga zbatimi praktik i marrëveshjes dhe të akteve normative që kanë të bëjnë me çështjet që ndërlidhen me dënimin, në mënyrë që të mendohet për rishikimin e mëtutjeshëm të mangësive të caktuara eventuale.

3. Marrëveshje për llojin dhe lartësinë e sanksionit penal përmes shifrave dhe fakteve Në interes të fitimit të panoramës së plotë për zbatimin e marrëveshjes në praktikë, duhet të merren në konsideratë: • Numri mesatar i kallëzimeve penale të hedhura poshtë për vitin rrjedhës, dhe • Numri i përgjithshëm i personave të kallëzuar (fizikë dhe juridikë) si kryerës të veprave penale në të gjitha prokuroritë themelore në nivel vjetor. 20 Atëherë, duke vepruar ndaj kallëzimeve penale, prokurori publik ka kompetencë ligjore gjatë ekzistimit të disa nga bazat ligjore18 të hedhë poshtë kallëzimin penal. Së këtejmi, numri i personave kundër të cilëve ka vazhduar procedura penale (përkatësisht për të cilat nuk është miratuar aktvendim për hedhjen poshtë të kallëzimit penal) është i ndryshëm në krahasim me numrin e personave të kallëzuar. Nënkuptohet se kjo Analizë ka të bëjë me lëndët në të cilat kallëzimi penal nuk është hedhur poshtë, procedura penale ka vazhduar dhe përfunduar me miratimin e aktgjykimit në bazë të propozim- marrëveshjes nga ana gjykatës kompetente themelore. Tabela 1 në vijim ofron një pasqyrë të plotë të të dhënave statistikore për numrin e marrëveshjeve të lidhura dhe për kallëzimet penale të hedhura poshtë në 16 muajt e parë nga implementimi i Ligjit të ri për procedurë penale. PL PL PL PL Publike Publike Publike Publike Gjithsej Manastir Gostivar Shkup Shtip Numri i personave të kallëzuar 8.480 5.218 14.855 8.271 36.824

Persona kundër të cilëve ka vazhduar 3.816 2.188 11.885 5.717 23.606 procedura penale

Marrëveshje të lidhura (për 62 3 199 81 345 persona) Përqindja mesatare e kallëzimeve të 45% 42% 20% 32% 34.75% hedhura poshtë

Tabela 1

Duke i analizuar të dhënat për marrëveshjet e lidhura në juridiksionin e katër prokurorive të larta publike në periudhën e lartpërmendur ka vazhduar procedura penale kundër gjithsej 23.606 personave (në fazën e procedurës hetimore ose akuzës së paraqitur). Prej tyre, prokurorët publikë rajonal kanë lidhur propozim-marrëveshje me gjithsej 345 persona ose 1.46% të personave kundër të cilëve është zhvilluar procedurë penale. Të gjitha propozim-marrëveshjet janë aprovuar nga gjykatat kompetente dhe janë miratuar aktgjykime në përputhje me nenin 483 të LPP.

18 Shih nenin 288, paragrafi 1 të LPP, Gazeta Zyrtare nr.150/2010 dhe 100/2012

21  Prokuroritë publike në juridiksionin e PLP Shkup kanë numër më të madh të marrëveshjeve të nënshkruara - me 199 persona, ndërsa prokuroritë në juridiksionin e PLP Gostivar kanë numër më të vogël të marrëveshjeve të lidhura me vetëm 3 persona. Prokuroritë e larta publike në Manastir dhe Shtip kanë një proporcion relativisht të përafërt me 62 përkatësisht 81 persona me të cilët kanë lidhur marrëveshje. Të dhënat për numrin e kallëzimeve penale të hedhura poshtë janë marrë nga Raportet vjetore për punën e prokurorive të larta publike për muajin dhjetor të vitit 2013 dhe 2014. Për vitin 2015, kur kjo Analizë u hartua, si e dhënë orientuese është marrë mesatarja e kallëzimeve penale të hedhura poshtë nga periudha paraprake. Numri i personave të cilëve kallëzimi penal u është hedhur poshtë ndryshon varësisht nga juridiksioni i prokurorive të larta publike. Kështu që, në vitin 201419 prokuroritë themelore publike nga juridiksioni i prokurorive të larta publike në Manastir dhe Gostivar kanë pasur 56,20%, përkatësisht 56,72%. Në juridiksionin e Prokurorisë së Lartë Publike Shtip kjo përqindje është 37,42% nga gjithsej personat e kallëzuar, ndërsa në prokuroritë në juridiksionin e Prokurorisë së Lartë Publike Shkup numri i kallëzimeve penale të hedhura poshtë gjatë vitit 2014 është më i vogël, përkatësisht është 19,54%. Të dhënat orientuese për numrin e personave për të cilët kallëzimet penale janë hedhur poshtë gjatë vitit 2015, gjithashtu janë të ndryshme për prokuroritë themelore në juridiksionin e çdo prokurorie të lartë publike. Përqindje më të madhe të këtyre personave ka në prokuroritë themelore të juridiksionit të Prokurorisë së Lartë Publike në Manastir me rreth 42-45%, pastaj vjen juridiksioni i Prokurorisë së Lartë Publike në Gostivar me rreth 40-42%, pastaj është juridiksioni i Prokurorisë së Lartë Publike në Shtip me rreth30-32% të personave të kallëzuar dhe në fund, juridiksioni i Prokurorisë së Lartë Publike Shkup me numër më të madh të personave të kallëzuar kundër të cilëve janë hedhur poshtë kallëzimet penale me rreth 19-20% nga numri i përgjithshëm i personave të kallëzuar. Foto 1 e pasqyron përqindjen e marrëveshjeve të lidhura në juridiksionin e katër prokurorive të larta publike.

19 Numri i madh i kallëzimeve penale të hedhura poshtë në këtë periudhë ka të bëjë me numrin e madh të kallëzimeve të paraqitura nga ana e fondit për sigurim shëndetësor për veprën penale përdorim të dokumenteve me përmbajtje të falsifikuar nga neni 380 të KP. Në ndërkohë, me Ligjin për ndryshimin dhe plotësimin e Ligjit për sigurim shëndetësor Gazeta Zyrtare nr.98/15, u është dhënë amnisti kryerësve të kësaj vepre penale.

22  Shp 23%

Shkup 58% Manasr 18%

Gosvar 1%

Foto 1

3.1 Marrëveshje të lidhura në juridiksionin e prokurorive të larta publike sipas strukturës së veprave penale

»» Prokuroria e Lartë Publike Manastir

Në juridiksionin e PLP Manastir, siç është prezantuar më lartë, në periudhën nga 1 dhjetori 2013 deri në 31 mars të vitit 2015, në prokuroritë rajonale themelore publike, kanë lidhur marrëveshje me gjithsej 62 persona. Prokuroria Themelore Publike Prilep ka më së shumti marrëveshje të lidhura, përkatësisht me 25 persona, ndërsa prokuroria në Resnjë në këtë periudhë nuk ka lidhur asnjë marrëveshje.

Foto 2 në vazhdim e pasqyron gjendjen e prokurorive rajonale, konform numrit të personave me të cilët është lidhur marrëveshje.

25

14 12 11

Prilep Ohër Manasr Strugë Resnjë

Foto 2

23  Në Tabelën 2 në vijim, janë prezantuar veprat penale sipas neneve të KP për të cilat prokuroritë themelore publike në juridiksionin e PLP Manastir kanë lidhur marrëveshje me persona të pandehur (të akuzuar).

Vepra penale PTHP PTHP PTHP PTHP PTHP sipas neneve të Gjithsej Manastir Prilep Ohër Strugë Resnjë KP Neni 131 1 1 Neni 157-a 2 2 Neni 215 3 3 6 Neni 235 4 4 Neni 236 9 9 Neni 237 1 1 Neni 239 1 1 Neni 244-a 1 1 2 Neni 247 1 1 Neni 268 1 1 Neni 277 1 1 Neni 278 3 3 Neni 279 1 1 Neni 285 1 1 Neni 286 12 12 Neni 300 1 1 3 5 Neni 358 1 1 Neni 366 1 1 Neni 377 1 1 Neni 378 1 1 2 Neni 382 1 1 Neni 383 2 2 Neni 396 2 1 3

Tabela 2

Të dhënat e analizuara vënë në dukje se prokurorët publikë kanë lidhur më shumë marrëveshje për veprën penale të nenit 286 të KP–Cenimi i të drejtës së shpikjes të paraqitur ose të mbrojtur dhe topografisë së qarqeve integrale edhe atë me gjithsej 12 të pandehur (të akuzuar). Të gjitha 12 marrëveshje të janë lidhur nga ana e PTHP Ohër.Prokuroritë themelore publike kanë lidhur marrëveshje me 9 persona për veprën penale Vjedhje e rëndë nga neni236 të KP, me 6 persona për veprën penale nga neni 215 të KP– Prodhim i paautorizuar dhe lëshim në qarkullim të drogave narkotike, substancave psikotropike dhe prekursorëve, ndërsa me 4 persona është lidhur marrëveshje për veprën penale Vjedhje nga neni 235 të KP. Për veprat tjera penale, të cilat janë pasqyruar në Tabelën 2, prokuroritë themelore publike kanë lidhur 1 deri në 3 marrëveshje.

24  »» Prokuroria e Lartë Publike Gostivar Prokuroritë themelore publike rajonale nga ky juridiksion kanë numër më të vogël të marrëveshjeve të lidhura me vetëm 3 persona, edhe atë dy marrëveshje të lidhura në PTHP Tetovë dhe një në PTHP Gostivar.

Tetovo Gosvar Kërçove Dibër

Foto 3

Siç është prezantuar në Foto 3, prokuroritë themelore në Kërçovë dhe Dibër në periudhën e analizuar nuk e kanë zbatuar institutin marrëveshje. Sa i përket strukturës së veprave penale, për të cilat janë lidhur të tre marrëveshjet në juridiksionin e kësaj Prokurorie të Lartë Publike, me nga një të pandehur (të akuzuar) është lidhur marrëveshje për këto vepra penale: Prodhim i paautorizuar dhe lëshim në qarkullim të drogave narkotike, substancave psikotropike dhe prekursorëve nga neni 215 tëKP, Vjedhje nga neni 235 të KP dhe Dhunë nga neni 386 tëKP.

»» Prokuroria e Lartë Publike Shkup

Prokuroritë themelore publike në juridiksionin e Prokurorisë së Lartë Publike Shkup kanë numër më të madh të marrëveshjeve të lidhura edhe atë gjithsej me 199 persona. Në këtë numër nuk janë përfshirë të dhënat për marrëveshjet e lidhura nga na e PTHP për ndjekjen e krimit të organizuar dhe korrupsionit. Të njëjtat janë prezantuar në një nëntitull të veçantë, në vazhdim të tekstit. Foto 4 në vijim e prezanton numrin e marrëveshjeve të lidhura sipas personave në çdo prokurori themelore. 83

48 42

18 5

Shkup Kumanovë Veles Gjevgjeli Kavadar Kriva Pallankë

Foto 4 25  Siç pritej, si prokurori më e madhe në shtet, PTHP Shkup ka numër më të madh të marrëveshjeve të lidhura me gjithsej 83 persona, ndërsa PTHP Kriva Pallankë ka numër më të vogël të marrëveshjeve të lidhura me 3 persona. Struktura e veprave penale për të cilat është lidhur marrëveshje për person janë prezantuar në Tabelën 3.

PTHP Vepra penale Kriva PTHP PTHP PTHP PTHP PTHP sipas neneve Pallankë Gjithsej Shkup Kumanovë Veles Gjevgjeli Kavadar të KP Neni 130 1 1 2 Neni 131 8 1 9 Neni 140 2 3 5 Neni 144 1 1 Neni 161 1 1 Neni 215 24 9 4 37 Neni 216 7 2 9 Neni 223 3 3 Neni 228 1 1 Neni 235 2 1 3 Neni 236 4 3 7 Neni 237 4 2 6 Neni 239 1 1 Neni 242 1 1 Neni 244-а 7 7 Neni 247 1 1 Neni 251 1 1 Neni 259 1 1 Neni 261 2 2 Neni 268 2 2 Neni 278 2 1 2 5 Neni 279 2 2 Neni 285 2 16 18 Neni 288 1 1 Neni 292 1 1 Neni 297 1 1 Neni 300 1 1 1 1 4 Neni 353 3 3 6 Neni 353-b 2 2 4 Neni 354 1 1 Neni 357 2 2 Neni 358 2 1 3 Neni 365 2 2 Neni 378 4 4 4 12 Neni 380 1 2 3 Neni 382 1 1 2 Neni 383 1 2 2 5 Neni 386 3 3 Neni 389 1 1 Neni 396 9 2 4 15 Neni 402 4 4 Vepra penale nga Ligji për punë devizore 2 2 neni 54 Vepra penale nga Ligji për akcizat neni 60 2 2

Tabela 3

26 Duke e shqyrtuar strukturën e veprave penale për të cilat prokuroritë themelore kanë bërë marrëveshje, një opus i shumëllojshëm haset në PTHP Shkup, PTHP Kumanovë dhe PTHP Veles. Përkatësisht,numri më i madh i marrëveshjeve të lidhura, me gjithsej 37 persona kanë të bëjnë me veprën penale Prodhim i paautorizuar dhe lëshim në qarkullim të drogave narkotike, substancave psikotrope dhe prekursorëve nga neni 215 të KP. Të tri prokuroritë themelore publike edhe veç e veç kanë numër më të lartë të marrëveshjeve të lidhura për këtë vepër. Vepra e ardhshme penale për të cilën këto tri prokurori kanë lidhur marrëveshje është Përpunimi i paautorizuar, mbajtja, ndërmjetësimi dhe tregtimi me armë ose me materiale plasëse nga neni 396 të KP, me gjithsej marrëveshje të lidhura kundër 15 personave të pandehur (të akuzuar). Është interesante se PTHP Shkup ka lidhur 8 marrëveshje për veprën penale nga neni 131 – Lëndim i rëndë trupor dhe përveç PTHP Veles ku ka vetëm një marrëveshje për këtë vepër, asnjë prokurori tjetër themelore nga juridiksioni i Prokurorisë së Lartë Publike Shkup nuk kabërë marrëveshje për këtë vepër. Të dhënat e prezantuara në tabelën më lartë, flasin se vepra penale Cenimi i të drejtave të pronësisë industriale dhe përdorimi i paautorizuar i firmës së huaj nga neni 285 të KP është e radhës me frekuencë më të madhe gjatë lidhjes së marrëveshjeve në këtë juridiksion, me gjithsej marrëveshje të lidhura me 18 të pandehur (të akuzuar), (me 16 persona në PTHP Veles dhe 2 në PTHP Shkup), si dhe vepra penale nga neni 378 të KP – Falsifikim të dokumentit me marrëveshje të lidhura me 12 persona. PTHP Kavadar dhe PTHP Kriva Pallankë, duke e pasur parasysh se kanë deri në pesë marrëveshje të lidhura, më së shpeshti kanë bërë marrëveshje për veprën penale nga neni 278 të KP – Kontrabandë, pastaj Përdorim të dokumentit me përmbajtje të falsifikuar nga neni 380 të KP dhe Sulm ndaj personit zyrtar gjatë kryerjes së detyrave të sigurisë nga neni 383 të KP. PTHP Gjevgjeli është në kufirin e mesëm me gjithsej 18 persona me të cilët ka lidhur marrëveshje për vepra të ndryshme penale, prej të cilave më së shumti (me nga katër persona) për veprat penale Falsifikim të dokumentit nga neni 378 dhe Kalim i palejueshëm të kufirit shtetëror nga neni 402 të KP. Përveç veprave penale të parashikuara me KP, në praktikën e PTHP Shkup dhe PTHP Kumanovë kemi edhe marrëveshje për vepra penale nga ligje të tjerë, përkatësisht nga Ligji për punë devizore (neni 54)20 dhe Ligji për akcizat (neni 60)21. Në krahasim me prokuroritë

20 Gazeta Zyrtare nr. 34/2001, 49/2001, 103/2001, 51/2003, 81/2008, 24/2011, 135/2011, 188/2013, 97/2015, 153/2015 dhe 23/2016. 21 Gazeta Zyrtare nr.32/2001; 50/2001; 52/2001; 45/2002; 98/2002; 24/2003; 96/2004; 38/2005; 88/2008; 105/2009; 34/2010; 24/2011; 55/2011; 135/2011; 82/2013; 98/2013; 43/2014; 167/2014; 188/2014; 129/2015; 154/2015; 192/2015; 23/2016 dhe 31/2016.

27  publike në juridiksionin e tri prokurorive tjera të larta publike, vetëm në PTHP Shkup dhe PTHP Kumanovë kanë bërë marrëveshje për vepra të parashikuara me lexspecialis. • Prokuroria Themelore Publike për Ndjekjen e Krimit të Organizuar dhe Korrupsionit Në periudhën nga 1 dhjetori i vitit 2013 deri më 31 mars të vitit 2015 në PTHP për ndjekjen e krimit të organizuar dhe korrupsionit janë paraqitur 256 kallëzime penale kundër 563 personave. Një pjesë e lëndëve kundër 66 personave janë zgjidhur pa miratimin e vendimit të prokurorisë publike për ndërmarrjen e ndjekjes penale (kallëzime penale të hedhura poshtë, ndërprerje të procedurës dhe lëndë të paraqitura për veprim kompetent deri te prokurori të tjera), kështu që në punë kanë ngelur 227 lëndë kundër 497 personave. Marrëveshja për llojin dhe lartësinë e sanksionit penal si institut procedural në këto 227 lëndë kundër 497 personave është zbatuar me gjithsej 161 persona me të cilët kjo Prokurori ka lidhur marrëveshje. Nga ana tjetër, kundër 336 personave të tjerë ndjekja penale ka vazhduar deri në miratimin e vendimit të Prokurorisë Publike (Aktakuzë ose Propozim akuzë) meqë nga ana e personave të kallëzuar dhe mbrojtësve të tyre nuk është parashtruar iniciativë për fillimin e procedurës për marrëveshje ose nuk është arritur pëlqim për lidhjen emarrëveshjes. Sipas të dhënave, paraprakisht të prezantuara, mund të konkludohet se me marrëveshje janë zgjidhur procedurat kundër 32,4% nga numri i përgjithshëm i personave kundër të cilëve është ngritur kallëzim. Statistika sa i përket strukturës së veprave penale për të cilat PTHP për ndjekjen e krimit të organizuar dhe korrupsionit ka lidhur marrëveshje për person, është prezantuar në Tabelën 4 në vijim.

PTHP për ndjekjen e krimit të Vepra penale sipas neneve të KP organizuar dhe korrupsionit Neni 215, paragrafi 3 11 Член 394 38 Neni 316, paragrafi 4 n.l. me Nenin 24 dhe 1 Nenin 151, paragrafi 4 n.l. me Nenin 45 Neni 353 1 Neni 418-а, paragrafi 1 1 Neni 418-b, paragrafi 1 1 Neni 418-b, paragrafi 2 56 Neni 418-b, paragrafi 4 n.l. me paragrafin 2 37 Neni 418-v, paragrafi 1 1 Neni 418-v, paragrafi 2 4 Neni 418-d, paragrafi 3 10

GJITHSEJ 161 Tabela 4 28 Duke i analizuar të dhënat për strukturën e veprave penale për të cilat PTHP për ndjekjen e krimit të organizuar dhe korrupsionit ka lidhur marrëveshje, numri më i madh, përkatësisht marrëveshjet me gjithsej 94 persona kanë të bëjnë me veprën penale nga neni 418 - btë KP – Kontrabandimi i migrantëve, edhe atë marrëveshje me 56 persona sipas paragrafit 2, 37 marrëveshje sipas paragrafit 4 n.l. me paragrafin 2 dhe 1, marrëveshje sipas paragrafit 1 të këtij neni. Vepër tjetër penale është Organizata kriminale nga neni 394 të KP për të cilën kjo prokurori ka lidhur marrëveshje me 38 persona. Këto dy vepra penale përfshijnë 81,37% të opusit të përgjithshëm të marrëveshjeve të lidhura gjatë 16 muajve të parë nga zbatimi i Ligjit të ri për procedurë penale (LPP). Marrë në përgjithësi, numri i propozim-marrëveshjeve të lidhura në PTHP për ndjekjen e krimit të organizuar dhe korrupsionit është proporcional me numrin e personave të kallëzuar për vepër të caktuar penale, kështu që për ato vepra penale për të cilat ka numër më të madh të personave të kallëzuar, ka edhe numër më të madh të propozim-marrëveshjeve të lidhura.

»» Prokuroria e Lartë Publike Shtip Prokuroritë themelore të këtij juridiksioni në periudhën e analizuar kanë lidhur marrëveshje me gjithsej 81 persona. Siç është prezantuar në Foto 5, PTHP Strumicë ka numër më të madh të marrëveshjeve të lidhura me gjithsej 41 persona ose 50,62% nga të gjitha marrëveshjet e lidhura në këtë juridiksion. Prokuroritë në Radovish, Koçani dhe Dellçevë gjithsej kanë lidhur 45,70%, ndërsa prokuroritë në Shtip, Sveti Nikole dhe Berovë vetëm 3,68% me nga një marrëveshje.

41

18

10 9

1 1 1

Strumicë Radovish Koçani Dellçevë Shp Sv. Nikole Berovë

Foto 5

29  Sa i përket strukturës së veprave penale për të cilat më së shpeshti janë lidhur marrëveshje në juridiksionin e Prokurorisë së Lartë Publike – Shtip, në vijim prezantohet statistika në Tabelën 5.

Vepra PTHP penale sipas PTHP PTHP PTHP PTHP PTHP PTHP neneve të Sveti Strumicë Radovish Koçani Dellçevë Shtip Berovë Gjithsej KP Nikole Neni157 8 13 21 Neni 166 1 1 Neni 215 2 2 1 1 6 Neni 235 2 2 Neni 236 1 2 3 Neni 239 2 1 3 Neni 244-а 5 3 8 Neni 251 1 1 Neni 257 1 1 Neni 261 1 1 Neni 274-b 2 1 3 Neni 278 2 2 Neni 278-b 2 2 Neni 279 2 1 3 Neni 285 2 2 Neni 297 1 1 2 Neni 300 1 1 Neni 345 1 1 Neni 353 1 1 Neni 353-v 1 1 Neni 354 1 1 Neni 358 1 1 Neni 378 4 1 5 Neni 379 2 2 Neni 382 1 1 Neni 386 3 1 4 Neni 396 1 1 2 Tabela 5

Të dhënat për llojin e veprave penale për të cilat janë lidhur marrëveshje në periudhën e analizuar tregojnë se në PTHP Strumicë përfshirja e veprave është e shumëllojshme. Numri më i madhi personave – 21 me të cilët janë lidhur marrëveshje kanë qenë të akuzuar (të pandehur) për veprën penale Cenimi i të drejtës autoriale dhe të drejtave të përafërta nga neni 157 të KP. Një vepër tjetër për të cilën janë lidhur më së shpeshti marrëveshje – me 8 të akuzuar (të pandehur) është Ndërtimi pa leje nga neni 244-а të KP. Nga numri i përgjithshëm i personave me të cilët janë lidhur marrëveshje, 43,21% e marrëveshjeve kanë të bëjnë me vepra të ndryshme penale për të cilat kanë lidhur marrëveshje prej 1 deri 5 persona. Duke i kryqëzuar të dhënat nga juridiksionet e të gjitha prokurorive të larta në lidhje me strukturën e veprave penale për të cilat prokuroritë më së shumti kanë bërë marrëveshje, mund të vërehet si vijon:

30  • Përveç veprës penale Prodhim i paautorizuar dhe lëshim në qarkullim të drogave narkotike, substancave psikotrope dhe prekursorëve nga neni 215 të KP, për të cilën prokuroritë publike kanë lidhur marrëveshje në juridiksionin e të katër prokurorive të larta publike, struktura e veprave penale është e ndryshme në çdo juridiksion. Veprat më të shpeshta penale për të cilat janë lidhur marrëveshje në secilën nga katër prokuroritë e larta është prezantuar në vijim në Tabelën 6. PLP MANASTIR PLP GOSTIVAR PLP SHKUP PLP SHTIP (vepra penale (vepra penale (vepra penale (vepra penale për të cilat ka për të cilat ka për të cilat ka për të cilat ka më së shumti më së shumti më së shumti më së shumti marrëveshje) marrëveshje) marrëveshje) marrëveshje) Neni 286 Neni 215 Neni 215 Neni 157 (12 marrëveshje) (1 marrëveshje) (37marrëveshje) (21 marrëveshje) Neni 236 Neni 235 Neni 285 Neni 244-а (9 marrëveshje) (1 marrëveshje) (18 marrëveshje) (8 marrëveshje) Neni 215 Neni 386 Neni396 Neni 215 (6 marrëveshje) (1 marrëveshje) (15 marrëveshje) (6 marrëveshje) Neni 300 Neni 378 Neni 378 (5 marrëveshje) (12marrëveshje) (5 marrëveshje)

Tabela 6 • Marrëveshjet e lidhura për këtë lloj të veprave penale çojnë në konkluzionin se në lëndët konkrete prokurori publik ka siguruar më shumë prova relevante juridike me të cilat ngarkohet i pandehuri (i akuzuari) dhe së këtejmi mbrojtja – i akuzuari e kanë pranuar marrëveshjen.

3.2. Lloji dhe lartësia e sanksioneve penale për të cilat kanë rënë dakord gjatë procedurës së marrëveshjes Në fillim të Analizës vumë në dukje se në periudhën nga 1 dhjetori i vitit 2013 deri në 31 mars të vitit 2015 në territorin e mbarë shtetit janë lidhur marrëveshje me gjithsej 345 persona. Në Tabelën 7 në mënyrë përmbledhëse janë prezantuar sanksionet penale për të cilat kanë bërë marrëveshje të akuzuarit (të pandehurit) në juridiksionin e katër prokurorive të larta publike.

Dënim me burgim Masa Dënim GJITHSEJ PLP alternative në para deri nga 6 1-2 2-3 3-5 mbi PERSONA 6 m. m.deri vjet vjet vjet 5 1 vit vjet MANASTIR 14 22 16 1 4 3 2 62 GOSTIVAR 2 1 3 SHKUP 132 29 7 2 8 7 7 7 199 SHTIP 42 29 3 3 2 2 81 GJITHSEJ: 190 80 26 6 14 12 10 7 345

Tabela 7 31  Statistika tregon se numri më i madh i sanksioneve penale, për të cilat janë lidhur marrëveshje, kanë të bëjnë me masat alternative, përkatësisht gjithsej 190 të akuzuar (të pandehur) ose 55% kanë lidhur marrëveshje për ndonjë lloj të masës alternative – më së shpeshti bëhet fjalë për dënimin me kusht. Dënimi me para dhe dënimi me burgim kanë një përfaqësim identik gjatë lidhjes së marrëveshjeve me 23% dhe 22% nga numri i përgjithshëm i personave. Në lidhje me dënimin me burgim, 26 të akuzuar (të pandehur) kanë lidhur marrëveshje për burgim deri në 6 muaj, ndërsa 6 të akuzuar (të pandehur) në kohëzgjatje midis 8 muajve dhe 1 viti. Për dënimin me burgim mbi 5 vjet janë lidhur marrëveshje vetëm në juridiksionin e Prokurorisë së Lartë Publike Shkup. Duke e analizuar politikën penale në procesin e marrëveshjes rezulton se në numrin më të madh të rasteve të marrëveshjevetë lidhura midis palëve në procedurë penale është arritur marrëveshje për masë alternative si sanksion penal. Kjo shkon në favor të hulumtimeve të deritanishme të politikës penale të gjykatave, sipas së cilës në 50% të aktgjykimeve dënuese është shqiptuar masa alternative22. Në drejtim të analizës më të detajuar të të dhënave, në vijim të tekstit është prezantuar statistika e prokurorive themelore publike nga juridiksioni i çdo prokurorie të lartë publike.

»» Prokuroria e Lartë Publike Manastir Në juridiksionin e Prokurorisë së Lartë Publike Manastir, prokuroritë themelore rajonale më së shumti kanë bërë marrëveshje për dënimin me burgim si sanksion penal, ndërsa më së paku për masat alternative. Sa i përket përqindjeve (Foto 6) në këtë juridiksion me 42% të sanksioneve penale për të cilat është bërë marrëveshje të njëjtat kanë të bëjnë me dënimin me burgim. Dënimi me para përfshin 35%, ndërsa masat alternative 23% nga të gjitha sanksionet penale për të cilat kanë bërë marrëveshje të akuzuarit (të pandehurit). 0%

masa alternave dënim me para 23% 35%

dënim me burgim 42%

Foto 6 22 “Raport për punën e prokurorëve publikë të Republikës së Maqedonisë për vitin 2014 ”http:// jorm.gov.mk/wp-content/uploads/2016/03/Izvestaj-na-JORM.pdf

32  Tabela 8 në vijim, e prezanton statistikën veç e veç për secilën prokurori publike të këtij juridiksioni.

Dënim me burgim Masa Dënim GJITHSEJ PTHP deri nga 6 1-2 2-3 3-5 mbi5 alternative me para PERSONA 6m. m. deri vjet vjet vjet vjet ne 1 vit MANASTIR 9 2 1 12 PRILEP 2 1 16 1 4 1 25 OHËR 14 14 STRUGË 3 7 1 11 RESNJË GJITHSEJ: 14 22 16 1 4 3 2 62

Tabela 8

Analizuar veç e veç sipas lartësisë së dënimit me burgim, më së shumti persona – 16 kanë lidhur marrëveshje për dënimin me burgim në lartësi deri në 6 muaj dhe të gjitha janë lidhur me PTHP Prilep, ndërsa në juridiksionin e kësaj prokurorie të lartë publike nuk ka asnjë marrëveshje që ka të bëjë me dënimin me burgim mbi 5 vjet. Sa i përket llojit të sanksionit penal, pas dënimit me burgim vjen dënimi me të holla me më së shumti marrëveshje të lidhura (me 14 persona) nga ana e PTHP Ohër dhe në fund masat alternative të cilat dominojnë në marrëveshjet e lidhura nga ana e PTHP Manastir (marrëveshje të lidhura me gjithsej 9 persona).

»» Prokuroria e Lartë Publike Gostivar Duke e pasur parasysh faktin se në juridiksionin e Prokurorisë së Lartë Publike Gostivar kemi numër më të vogël të marrëveshjeve të lidhura me vetëm 3 persona, sa i përket llojit dhe lartësisë së sanksionit penal PTHP Tetovë në dy marrëveshjet e lidhura ka rënë dakord për masa alternative, ndërsa PTHP Gostivar ka lidhur një marrëveshje për dënim me burgim në lartësi prej 3 deri në 5 vjet.

Dënim me burgim Masa Dënim deri nga 6 1-2 2-3 3-5 mbi5 GJITHSEJ PTHP alternative me para 6 m. deri vjet vjet vjet vjet PERSONA m. ne 1 vit. TETOVË 2 2 KUMANOVË 1 1 KËRÇOVË DIBËR GJITHSEJ: 2 1 3

Tabela 9 33  »» Prokuroria e Lartë Publike Shkup Prokuroritë në juridiksionin e Prokurorisë së Lartë Publike Shkup sa i përket llojit të sanksionit penal, më së shumti kanë bërëmarrëveshje për masat alternative me gjithsej 132 të akuzuar (të pandehur) ose 66%. Më pak marrëveshje janë lidhur për dënimin me para me 15% nga numri i përgjithshëm i personave. Tabela 10 dhe Foto 7 në vijim i prezantojnë shifrat dhe përqindjet për llojin dhe lartësinë e sanksioneve penale të lidhura në prokuroritë themelore publike të këtij juridiksioni.

Dënim me burgim Dënim Masa nga 6 GJITHSEJ PTHP me para alternative deri m. deri 1-2 2-3 3-5 mbi5 PERSONA 6 m. ne 1 vjet vjet vjet vjet vit. SHKUP 57 6 1 6 4 7 2 83 KUMANOVË 39 3 1 3 2 48 VELES 28 10 1 3 42 KAVADAR 3 1 1 5 GJEVGJELI 3 8 7 18 KRIVA PALLANKË 2 1 3 GJITHSEJ: 132 29 7 2 8 7 7 7 199

Tabela 10

0%

dënim me para 15%

dënim me burgim 19% masa alternave 66%

Foto 7

Duke i analizuar të dhënat, vërehet se PTHP Shkup ka lidhur më së shumti marrëveshje me masa alternative si sanksion edhe atë me 57 persona të akuzuar (të pandehur), ndërsa më së paku ka PTHP Kriva Pallankë duke bërë marrëveshje vetëm me dy persona për këtë sanksion penal. Prokuroritë në Shkup, Kumanovë dhe Veles bashkërisht përbëjnë 93,95% nga numri i përgjithshëm i personave me të cilët është lidhur marrëveshje me masë alternative si sanksion

34 penal në juridiksionin e Prokurorisë së Lartë Publike Shkup. Dënimi me burgim si sanksion penal paraqitet në 19% të të gjitha marrëveshjeve të lidhura në këtë juridiksion. Më e pranishme është marrëveshja e lidhur nga PTHP Shkup edhe atë më së shumti në lartësi prej 3-5 vjet dënim me burgim (marrëveshje të lidhura me 7 persona) dhe në lartësi prej 1-2 vjet (marrëveshje të lidhura me 6 persona). Prokuroria në Kriva Pallankë, në periudhën e përfshirë me Analizën, nuk ka lidhur marrëveshje me të cilën parashikohet dënimi me burgim si sanksion penal. Prokuroritë në Shkup, Kumanovë dhe Veles, me përjashtim të PTHP për ndjekjen e krimit të organizuar dhe korrupsionit, janë të vetme në territorin e mbarë shtetit të cilat kanë lidhur marrëveshje me të cilat parashikohet dënimi me burgim mbi 5 vjet. Dënimi me para si sanksion penal është i përfaqësuar në 15% të të gjitha marrëveshjeve të lidhura në juridiksionin e Prokurorisë së Lartë Publike Shkup. Prokuroria në Veles ka lidhur marrëveshje me një numër më të madh të personave të akuzuar (të pandehur) – gjithsej 10, në të cilat si sanksion penal parashikohet dënimi me para. Pason PTHP Gjevgjeli me 8 dhe PTHP Shkup me 6 marrëveshje me sanksion të këtillë. Më së paku marrëveshje (me nga 1 person) në të cilat parashikohet dënimi me para si sanksion penal kanë lidhur prokuroritë në Kavadar dhe Kriva Pallankë.

• Lloji dhe lartësia e sanksioneve penale të përfaqësuara në marrëveshjet e Prokurorisë Themelore Publike për Ndjekjen e Krimit të Organizuar dhe Korrupsionit Prokuroria për Ndjekjen e Krimit të Organizuar dhe Korrupsionit nga gjithsej 161 persona me të cilët ka lidhur marrëveshje në 96,20% ka rënë dakord për dënim efektiv me burgim. Dënimi me kusht është sanksioni tjetër i vetëm krahas dënimit me burgim për të cilin kjo prokurori ka bërë marrëveshje me gjithsej 6 persona të akuzuar (të pandehur) nga numri i përgjithshëm i personave (shih Tabelën 11 në vijim).

35  Gjithsej të Numri i të akuzuar Lloji i akuzuarve sipas sanksionit Lartësia e sanksionit penal për të cilin PTHP KOK ka të cilët llojit të penal për të bërë marrëveshje kanë bërë sanksionit cilin PTHP marrëveshje penal KOK ka bërë marrëveshje

Dënim me kusht 1 vit e 4 muaj për 2 vjet 2 DËNIM ME KUSHT Dënim me kusht 1 vit e 6 muaj për 3 vjet 1 6 Dënim me kusht 2 vjet për 5 vjet 2

Dënim me kusht 3 vjet për 5 vjet 1 Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 6 muaj 6

Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 7 muaj 2

Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 8 muaj 3 КDËNIM Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 10 muaj 23 ME BURGIM Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 1 viti 19 155

Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 1 viti e 2 muaj 2

Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 1 viti e 4 muaj 1 Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 1 viti e 6 muaj 8

Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 1 viti e 7 muaj 3

Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 1 viti e 10 muaj 1

Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 2 vjet 5

Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 2 vjet e 2 muaj 1

Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 2 vjet e 3 muaj 3

Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 2 vjet e 5 muaj 2

Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 2 vjet e 6 muaj 6

Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 2 vjet e 7 muaj 1 Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 3 vjet 6

Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 3 vjet e 6 muaj 5

Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 4 vjet 15

Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 4 vjet e 2 muaj 2

Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 4 vjet e 3 muaj 4

Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 4 vjet e 5 muaj 1

Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 4 vjet e 6 muaj 18

Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 5 vjet 13 Dënim me burgim në kohëzgjatje prej5 vjet e 6 muaj 2

Dënim me burgim në kohëzgjatje prej 6 vjet 3

GJITHSEJ 161 161

Tabela 11 36 Foto 8 e prezanton proporcionin në përqindje të dënimeve me burgim për të cilat PTHP për ndjekjen e krimit të organizuar dhe korrupsionit ka bërë marrëveshje në periudhën e analizuar.

deri 6 muaj 3% 4%

prej 6 m. deri 1 vit

30% 1-2 vjet 38% 2-3 vjet

3-5 vjet

13% mbi 5 vjet 12%

Foto 8

Analiza e të dhënave të kësaj prokurorie tregon se më shumë marrëveshje ose 38% kanë të bëjnë me dënimin me burgim në kohëzgjatje prej 3 deri në 5 vjet. Dënimi tjetër me burgim i përfaqësuar me 30% nga marrëveshjet me numrin e përgjithshëm të të akuzuarve (të pandehurve) është nga 6 muaj deri në 1 vit. Më së paku marrëveshje janë lidhur për dënimin me burgim mbi 5 vjet (vetëm 3% nga numri i përgjithshëm i personave të akuzuar (të pandehur). Politika e këtillë penale, në pjesën më të madhe, i referohet llojit të veprave penale, përkatësisht faktit se kjo prokurori vepron ndaj veprave më serioze penale për të cilat janë parashikuar sanksione më të rrepta.

»» Prokuroria e Lartë Publike Shtip Prokuroritë e juridiksionit të Prokurorisë së Lartë Publike Shtip kanë bërë më së shumti marrëveshje për masat alternative përkatësisht me 42 persona të akuzuar (të pandehur), ndërsa më së pakumarrëveshje kanë lidhur për dënimin me burgim prej 2-3 vjet (me 2 persona). Për dënimin me burgim prej 3 deri në 5 vjet dhe mbi 5 vjet prokuroritë e Prokurorisë së Lartë Publike Shtip nuk kanë lidhur asnjë marrëveshje. Tabela 12 në vijim ofron një pasqyrë të detajuar të sanksioneve penale për të cilat kanë bërë marrëveshje secila nga prokuroritë e këtij juridiksioni.

37  Dënim me burgim Masa Dënim GJITHSEJ PTHP alternati nga 6m. me para deri 1-2 2-3 3-5 mbi5 PERSONA ve deri ne 1 6 m. vjet vjet vjet vjet vit. STRUMICË 20 15 2 1 2 1 41 SHTIP 1 1 KOÇANI 8 1 1 10 RADOVISH 7 11 18 DELÇEVË 5 3 1 9 SVETI NIKOLE 1 1 BEROVË 1 1 GJITHSEJ: 42 29 3 3 2 2 81

Tabela 12

Të shprehura në përqindje (shih: Foto 9) të dhënat tregojnë se në juridiksionin e Prokurorisë së Lartë Publike Shtip, prokurorët më së shpeshti kanë bërë marrëveshje për masat alternative me gjithsej 52% të të gjitha marrëveshjeve, pastaj për dënimin me para me 36% për qind dhe më së paku për dënimin me burgim i cili është i përfaqësuar me 12% të numrit të përgjithshëm të personave të akuzuar (të pandehur) me të cilët është arritur marrëveshje.

dënim me para 36% masa alterna ve 52%

dënim me burgim 12%

Foto 9

Parimisht, sipas të dhënave statistikore të shqyrtuara në periudhën kohore nga 1 dhjetori i vitit 2013 deri në 31 mars të vitit 2015, prokuroritë themelore publike kanë pasur qasje serioze në implementimin e marrëveshjes për llojin dhe lartësinë e sanksionit penal si institut i ri i inkorporuar në të drejtën procedurale.

38 3.3 Pikëpamje përfundimtare dhe rekomandime

»» Prokuroritë publike në juridiksionin e Prokurorisë së Lartë Publike Gostivar do të duhej të tregojnë një aktivitet më të madh në zbatimin e marrëveshjes për llojin dhe lartësinë e sanksionit penal; »» Sipas vëllimit të punës me lëndë aktivitet më të madh rreth implementimit të marrëveshjes do të duhet të ndërmarrin edhe prokuroritë themelore me kompetencë të zgjeruar; »» Prokuroritë themelore publike me kompetencë themelore të cilat veprojnë ndaj veprave penale për të cilat është përcaktuar dënimi me burgim deri në 5 vjet duhet të tregojnë angazhim më të madh në zbatimin e këtij instituti në fazën e procedurës para-hetimore. Në këtë fazë të procedurës, prokurorët publikë do të duhet të sigurojnë prova relevante ligjore. Në këtë mënyrë të pandehurit, duke u ballafaquar me provat e prezantuara, do të munden vet të iniciojnë procedurë për marrëveshje me prokurorin publik. »» Nga këqyrja e propozim-marrëveshjeve të paraqitura me shkrim, në praktikë vërehet përdorimi i formave të ndryshme gjatë përpilimit të propozim-marrëveshjeve. Sa i përket përmbajtjes, propozim-marrëveshjes duhet të përpilohen konform dispozitës ligjore të Nenit485 të LPP ku është përcaktuar përmbajtja e elementeve të propozim marrëveshjes. Në Aneksin 1 është prezantuar modeli i Propozim-marrëveshjes. »» Prokurori publik e paraqet propozim-marrëveshjen (të përpiluar me përmbajtjen e Nenit 485 të LPP) të nënshkruar nga ai dhe nga i pandehuri dhe mbrojtësi i tij. Propozim-marrëveshjes nuk i bashkëngjitet arsyetimi. »» Prokurori publik e ka për detyrë që propozim-marrëveshjen bashkë me provat t’ia bashkëngjisë edhe listën e provave. »» Prokurori publik e ka për detyrë që propozim-marrëveshjes t’ia bashkëngjisë edhe deklaratën me shkrim, të nënshkruar nga i dëmtuari sa i përket llojit dhe lartësisë së kërkesës pronësore- juridike vetëm nëse e njëjta ka qenë objekt i marrëveshjes konform Nenit 484 të LPP. Nëse kërkesa pronësore-juridike nuk është objekt i propozim-marrëveshjes, atëherë deklarata e të dëmtuarit nuk ka nevojë të bashkëngjitet.

39  4. Pikëpamje komparative për zbatimin e marrëveshjes në vende të tjera Instituti “marrëveshje për pranimin e fajit” sipas konceptit origjininer të miratuar në sistemin juridik penal të Shteteve të Bashkuara të Amerikës nënkupton “masë të kombinuar alternative paragjyqësore procedurale-materiale të cilën e përmban “marrëveshja” ndërmjet prokurorit dhe të akuzuarit: prokurori i propozon të akuzuarit ta pranojë fajin dhe të pajtohet për dënimin e caktuar dhe nëse ai e pranon propozimin, atëherë lidhet marrëveshje, e cila e përjashton nevojën për mbajtjen e seancës kryesore dhe për procedurë të mëtutjeshme sipas mjeteve juridike. Marrëveshjen e konfirmon gjykata, e cila e shqipton dënimin pa mbajtur seancë kryesore”23. Marrëveshje për pranimin e fajit (Pleabargaining) përkufizohet24 si procedurë në të cilën i akuzuari dhe prokurori arrijnë zgjidhje të pranueshme të përbashkët për lëndën penale, të cilën pastaj e miraton gjykata. Ekzistojnë vendime të Gjykatë Supreme në SHBA 25 , me të cilat deklarata me të cilën pranohet faji konsiderohet si e pavlefshme nëse i akuzuari nuk është njoftuar me aktakuzën ose nëse ngarkohet me vepër e cila nuk paraqet vepër penale. Ky institut procedural zbatimin e vet e gjeti edhe në modelet procedurale në të drejtën kontinentale evropiane. Së këtejmi, procedura penale italiane parashikon institut procedural, shqiptim të dënimit me propozim të palëve26. Në bazë të pëlqimit të palëve për kualifikimin ligjor të veprës dhe llojit dhe lartësisë së dënimit, miratohet aktgjykim dënues para mbajtjes së seancës kryesore, ndërsa për përmbajtjen e rëndësishme të aktgjykimit dënues doemos duhet jep pëlqim gjykata. Në këtë aspekt, gjykata është e autorizuar ta hedhë poshtë ose ta pranojë propozimin, por mund të shqiptojë edhe dënim tjetër nga dënimi i propozuar në rast të pranimit të propozimit. Propozimi i palëve mund t’i paraqitet gjykatës gjatë hetimit, në seancën preliminare ose në seancën kryesore. Në secilin nga rastet e theksuara aktgjykimi miratohet pa mbajtjen e seancës kryesore, përkatësisht të procedurës së provës. Megjithatë, ky institut procedural është kufizuar disa herë, meqë është kushtëzuar me vepra më të lehta penale dhe me faza të procedurave penale në të cilat palët mund të paraqesin propozim për shqiptimin e dënimit (propozim nuk mund të paraqitet pas fillimit të seancës kryesore në procedurën e shkallës së parë). Më e rëndësishmja e këtij instituti në Republikën e Italisë është se gjatë matjes së dënimit, në përputhje me dispozitat ligjore, parashikohet zvogëlim i detyrueshëm i dënimit të shqiptuar për një 23 Cit. Kambovski, 2, 2005, f. 28 24 Përkufizimi sipas: West’s encyclopedia of American Law 25 Aktgjykimet; Henderson kundër Morgan, 436 U.S. 637 (1976), dhe Bousli kundër SHBA, 523 U.S. 614 (1998) 26 a.q.patteggiamento

40 të tretën27 edhe atë pa kurrfarë kufizimi të llojit të veprave penale sipas lartësisë së dënimit të parashikuar. Ky institut mund të përdoret pa kufizim për të gjitha veprat penale, me atë që për veprat penale për të cilat është parashikuar dënim me vdekje është përcaktuar zvogëlimi i tij në tridhjetë vjet burgim, ndërsa dënimi me burgim me izolim (qeli) ose me shqiptimin e dënimit me vdekje për vepra penale permanente ose për vepra penale të kryera në bashkëveprim, parashikohet zëvendësimi i tij me burgim të përjetshëm28. Në Republikën e Serbisë në marrëveshjen për pranimin e fajit, prokurori publik dhe i akuzuari mund të dakordohen për shqiptimin e dënimit i cili sipas rregullit nuk mund të jetë nën minimumin e përcaktuar ligjor të dënimit për veprën penale, me të cilën ngarkohet i akuzuari. Me përjashtim, kur një gjë e këtillë është dukshëm e arsyeshme për shkak të rëndësisë së pranimit të akuzës për zbardhjen e veprës penale me të cilën ngarkohet, ndërkaq dëshmimi i të njëjtës pa pranimin e këtillë do të ishte e pamundur ose mjaft e vështirësuar, përkatësisht për shkak të pengimit, zbulimit ose dëshmimit të veprave tjera penale, si dhe për shkak të ekzistimit të rrethanave të veçanta lehtësuese29, prokurori publik dhe i akuzuari mund të bien dakord që të akuzuarit t’i shqiptohet edhe dënim më i butë, në përputhje me dispozitat për zbutjen e dënimit30. I akuzuari në marrëveshjen për pranimin e fajit mund ta pranojë obligimin që në afat të caktuar ta kthejë dobinë pasurore të fituar me kryerjen e veprës penale, përkatësisht ta kthej sendin e veprës penale. Procedura angleze nuk e njeh pranimin e fajit por mospranimin e pasojave të dëmshme (pranimi nolo contendere)31. Me fjalë të tjera, cilat do qofshin vërejtje plotësuese që mund t’i prezantojë prokurori në lidhje me pranimin e tij të fajit automatikisht çojnë në mohimin e pranimit të fajit, ndërkaq në bazë të kësaj gjyqtari cakton seancë kryesore32. Sipas kësaj, në sistemin anglez të drejtësisë penale i akuzuari mund të deklarohet vetëm si fajtor ose i pafajshëm sa u përket veprave penale me të cilat ai ngarkohet me aktakuzën. Nga ana tjetër, sa i përket procedurës për marrëveshje për fajin e të akuzuarit (Plea Bargaining), në përputhje me dispozitat e Ligjit për të drejtën penale, si dhe në përputhje me precedentin e konfirmuar me rastin Turner (1970) 2 QB 321, gjyqtari obligohet të mos ndërhyjë në

27 Perrodet, f. 369; Maffei, f. 1059; Cirese, Bericci, f. 224 dhe Ма, f. 41 28 Neni 442 paragrafi 2 të LPP të Italisë 29 Neni 54 paragrafi 2 të Kodit Penal të Republikës së Serbisë 30 Neni 57 të Kodit Penal të Republikës së Serbisë 31 Është interesant pranimi i fajit nga ana e të akuzuarit i dhënë me shkrim përmes postës. Ky lloj i pranimit është i mundshëm vetëm në rastet të cilat zhvillohen para gjykatave magjistrate, kështu që aktgjykimi mund të miratohet edhe në mungesë të të akuzuarit (Sprack, f. 171- 173). 32 Cit.Sprack, f. 285

41  procedurën e lidhjes së marrëveshjes për fajin. Në këtë mënyrë, madje edhe nëse të dyja palët në procedurë paraqiten para gjyqtarit, me qëllim që të informohen me qëndrimin e gjyqtarit, gjyqtari nuk guxon t’u jap indikacione për kurrfarë zgjidhje në lidhje me lartësinë e dënimit. Ndalimi i këtillë strikt i gjyqtarit është inkorporuar me ndryshimet e Ligjit për të drejtën penale nga viti 1999 dhe 2005. Në periudhën para miratimit të këtyre ndryshimeve, ka ekzistuar mundësia që palët të shkojnë në kabinetet gjyqësore dhe nga gjyqtarët të kërkojnë përcaktim të propozim-sanksionit mesatar në bazë të provave të paraqitura33. Pastaj, në sistemin anglez të së drejtës penale mund të ekzistoj marrëveshje vetëm në dy baza (që të dyja llojet janë modele tëchargebargaining), edhe atë: • marrëveshje për pranimin e fajit të veprës më të lehtë (përkatësisht rikualifikim i veprës nga vepër e kualifikuar në vepër primare apo nga vepër primare në vepër më të lehtë); dhe • pranimi i fajit për një vepër penale, ndërsa si rezultat i kësaj prokurori të heq dorë nga ndjekja e veprave të tjera. Në rastin e dytë, prokurori heq dorë vetëm nga paraqitja e provave në lidhje me pikat tjera të aktakuzës, kështu që ato formalisht qëndrojnë (to lie on the file) në aktakuzën, por për të njëjtat nuk veprohet34. Kjo praktikë është shumë e përafërt me modelin amerikan të marrëveshjes rreth fakteve (fact bargaining), me ç’rast prokurori për shkak të marrëveshjes së arritur për pranimin e fajit të të akuzuarit në mënyrë vullnetare para gjykatës nuk nxjerr prova që janë në dëm të të akuzuarit35. Në Gjermani procedura e marrëveshjes për lartësinë e dënimit nënkupton ndikim të drejtpërdrejtë ndaj procedurës akuzatore në sistemin gjerman të drejtësisë penale. Marrëveshja joformale për fajin e të akuzuarit në sistemin gjerman të drejtësisë penale është pranimi i fajit nga i akuzuari dhe nxjerrja jo e plotë e provave gjatë seancës kryesore, si rezultat i marrëveshjes midis prokurorit, të akuzuarit dhe gjykatësit të çështjes. Procedura kryhet gjatë seancës kryesore, ndërsa inicimi i procedurës më së shpeshti bëhet nga ana e prokurorit, ndërkaq konform aktgjykimit të Gjykatës Kushtetuese Federale36, prokurori dhe i akuzuari detyrimisht duhet t’i zbatojnë rekomandimet si vijojnë: • nuk mund të ekzistojë marrëveshje sa i përket llojit të veprës penale; • pranimi i fajit duhet të konfirmohet nga ana e gjykatës në lidhje 33 Shih Krapac, 2, f. 142 34 Cit. Krapac, f. 143 35 Për këtë shih edhe Krstulloviq, f. 72 36 BGH, Neue Juristische Wocheverfassungsgericht (1987) 2662

42  me autenticitetin dhe vlefshmërinë; • të gjitha palët duhet të përfshihen në mënyrë aktive në procedurën e marrëveshjes; • rezultati i marrëveshjes midis palëve duhet publikisht të vendoset para gjykatës dhe të evidentohet në procesverbal; • gjykata mund ta përcaktojë vetëm sanksionin më të lartë, por gjykata këtë propozim mund edhe të mos e respektojë, nëse ekzistojnë rrethana të arsyeshme për një të këtillë, me ç’rast për këtë vendim të saj duhet t’i njoftojë palët që janë në procedurë; • sanksioni çdoherë duhet të korrespondojë me fajin e të akuzuarit, kështu që sanksionet veçanërisht të lehta nuk lejohen; dhe • i akuzuari nuk guxon të detyrohet ta pranojë marrëveshjen për pranimin e fajit, si rezultat i premtimit për sanksion tepër të ulët ose ti premtohet dënim më i lehtë si rezultat i heqjes dorë nga e drejta e tij e ankimimit37. Praktika gjermane konsiston me negocimin transparent për llojin dhe lartësinë e sanksionit nëse i akuzuari e pranon fajin për veprën e kryer penale gjatë seancës kryesore38, me ç’rast marrëveshja shënohet në procesverbal. Pjesëmarrës në procedurën e marrëveshjes janë: i akuzuari, mbrojtësi i tij, prokurori dhe gjyqtari. Në modelin gjerman pjesëmarrja e gjyqtarit në procedurën e marrëveshjes për llojin dhe lartësinë e sanksionit perceptohet si garanci për matjen e drejtë të sanksionit, vlerësimin adekuat të pranimit të fajit, ndërkaq me këtë edhe respektimin e parimit dhe obligimin e gjyqtarit ta përcaktojë lartësinë materiale.Sa i përket kohës së marrëveshjes në Gjermani kjo ndodh vetëm gjatë seancës kryesore edhe atë më së shpeshti para fillimit të procedurës së provës39. Në të vërtetë e drejta e ankimimit është e pakufizuar.

37 shih: Bohlander, 501 38 Herrmann, f. 491 39 Dubber, f. 490

43  Në Francë marrëveshja për dënimin40 është institut i ngjashëm me heqjen dorë të kushtëzuar nga ndjekja e prokurorit. Dallimi qëndron aty se në këto raste përfshihet edhe gjykata gjatë vlerësimit dhe konfirmimit të masave të cilat mund t’i shqiptohen të akuzuarit nga ana e prokurorit. Ky institut më së shpeshti përdoret për veprat penale më serioze41, por mund të përdoret edhe për vepra penale më të lehta42.43 Për përdorimin e këtij instituti nevojitet përmbushja kumulative e dy kushteve. Kushti i parë është ekzistimi i pranimit të fajit nga ana e të akuzuarit. Kushti i dytë është të jetë kryer vepër për të cilën mund të shqiptohet dënimi me burgim deri në pesë vjet ose dënim me para më së shumti deri në 3750 euro për vepra penale më serioze dhe 750 euro për vepra penale më të lehta. Përveç këtyre kushteve nevojitet edhe pëlqimi i kryerësit për plotësimin vullnetar të obligimeve të imponuara. Karakteristikë e këtij sistemi është se mund të ekzistojë marrëveshje për llojin e obligimeve të cilat prokurori mund t’ia imponojë kryerësit të veprës penale.

40 composition penale 41 Delites 42 contraventions 43 neni. 41-2 dhe 41-3 të LPP - Francë

44 Aneksi 1 Model i Propozim-marrëveshjes

45 46 Aneksi 2 Modeli Aktgjykimit të miratuar në bazë të marrëveshjes ndërmjet prokurorit publik dhe të pandehurit

47 48 49 50

MARKO ZVRLEVSKI TODOR VITLAROV JOVAN ILIEVSKI

PRACTICAL APPLICATION OF PLEA BARGAINING FOR THE TYPE AND THE SEVERITY OF THE CRIMINAL SANCTIONS IN THE FIRST YEAR OF THE APPLICATION OF THE NEW LAW ON CRIMINAL PROCEDURE LEGAL ANALYSIS Marko Zvrlevski TodorVitlarov Jovan Ilievski

PRACTICAL APPLICATION OF PLEA BARGAINING FOR THE TYPE AND THE SEVERITY OF THE CRIMINAL SANCTIONS IN THE FIRST YEAR OF THE APPLICATION OF THE NEW LAW ON CRIMINAL PROCEDURE

LEGAL ANALYSIS

Skopje, 2016 Authors:

Marko Zvrlevski Public Prosecutor of the Republic of Macedonia TodorVitlarov, PhD, Higher Public Prosecutor of the Higher Public Prosecution Office Stip Jovan Ilievski, PhD, Basic Public Prosecutor of the Basic Public Prosecution for Prosecuting Organized Crime and Corruption

Editor and associate: Ana Novakova-Zikova, National Rule of Law Officer of the OSCE Mission to Skopje Translation: Aco Hristovski Circulation:200 samples Printed by: Polyesterday, Skopje

CIP -

The content of this publication does not necessarily represent the view or the position of the OSCE Mission to Skopje. The Mission adheres to PC.DEC/81 CONTENT

Instead of Introduction.............................................................4 Subject and aim of the Analysis.................................................4 Methodological framework used in the preparation of the Analysis..................................................................................5

I. PLEA BARGAINING IN THE DOMESTIC CRIMINAL SYSTEM.................................................................................5

1. Why plea bargaining? ........................................................5 2. Plea bargaining – a new procedural justice principle in the domestic criminal justice system..........................................7 2.1. Bylaws on the application of the bargaining principle.........14 3. Negotiation sregarding the type and severity of the crimin sanction through numbers and facts...................................21 3.1. Plea agreements concluded in the territory of the higher public prosecutor’s offices according to the structure of the criminal acts................................................................23 3.2. Type and severity of criminal sanctions agreed in the plea negotiation process.......................................................31 3.3 Final considerations and recommendations.......................39 4. Comparative considerations with regard to the application of plea bargaining in other countries ......................................40  Instead of Introduction The analysis of the practical application of plea bargaining regarding the type and severity of the criminal sanction, according to the Law on Criminal Procedure of 2010 (LCP), represents a joint contribution of the Association of Public Prosecutors and the Rule of Law Unit of OSCE Mission to Skopje towards the process of establishing a standardized criminal policy and practice in our criminal justice system.The very analysis processes data which refer to plea agreements made in the four appeal districts: Bitola, Gostivar, Skopje and Shtip, in the period from 1stof December until 31st of March 2015. The traditional criminal procedure law and judicial practice, being distinctive of the European countries, have been opposed to the contractual justice, i.e. consensual justice on the grounds of the determination that the penal reaction is rigorously established on the basis of law and that it does not know about dialogue, compromise, nor agreement, having in mind the fact that the principal aim is protection of the fundamental social values.1 The new solutions envisaged in LCP, which essentially reform the procedural acting, are basically Anglo-Saxon principles with a long tradition in the common law states, of course, through their adjustment to the European judicial practice.

Subject and aim of the Analysis The application of the principle of plea bargaining in terms of public prosecutors‘ practical acting represents subject of this Analysis. By means of a statistical and analytical presentation of data processed, the authors intend to provide initial picture of:

• The practical application of plea bargaining; • Standardization in the process of acting with respect to plea bargaining in the territory of the four Higher Public Prosecutor’s Offices; and • The criminal policy in cases adjudicated on the basis of a plea agreement made by the public prosecutor and the defendant.

1 Francoise Tulkens, Negotiated Justice, European Criminal Procedures, (ed.Dalmans-Marty/ Spencer), Cambridge University Press, 2002., page.643

4 Methodological framework used in the preparation of the Analysis Having in mind that the Analysis is principally directed towards the public prosecutors’ practical acting, the team of authors working on this study come from the rank of public prosecutors from all acting instances. During the study a few methodological approaches were used in direction of providing appropriate data regarding the application of this new criminal justice principle: • Statistically processing and crossing the data on the total number of persons against whom criminal charges were pressed during 2013, 2014 and 2015 with the number of rejected criminal charges and the number of persons for whom the criminal procedures continued and resulted in adjudication on the basis of a draft plea agreement. • Analysis of all plea agreements made between the public prosecutor and the defendant in the territory of the four Higher Public Prosecutor‘s Offices in the period from 1st of December 2013 until 31st of March 2015; • Individual statistical processing of data on plea agreements made in the basic public prosecutor’s offices, as well as a summary presentation of the data on the level of higher public prosecutor‘s offices; • Analysis and statistical processing of the criminal policy and the types of criminal acts on which plea agreements were made in the period from 1st of December 2013 until 31st of March 2015; • Consultations and discussions with judges, attorneys and prosecutors who have had experience in plea bargaining.

I. PLEA BARGAINING IN THE DOMESTIC CRIMINAL SYSTEM

1. Why plea bargaining? The contemporary aspects of criminal justice are characterized by dynamic development and reforming in several directions, aimed at making the criminal justice equally accessible to all citizens and exercisable as soon as possible. These endeavours lead to constant search for various solutions in direction of accelerating the criminal procedure. A more simplified acting is a precondition for accelerating the criminal procedure. The comparative experiences tell us that the majority of states most often adopt principles that have already been established by other states, thus mixing the traditional principles of the Anglo-Saxon legal tradition in the legal systems with European continental tradition. This trend in the contemporary tendencies of criminal justice, and thus in the criminal procedure law, results

5  principally from the lengthiness of criminal proceedings, their complexity, as well as the increased number of cases the courts act on2. For a long time one has been able to come across accusations in the criminal procedure literature that the mixed criminal procedure is characterized by slowness, accentuated formality, inflexibility and, as a result of all this, inefficiency. The Law on Criminal Procedure3 (LCP) of 2010 contains provisions which for the first time in our criminal procedure legislation regulate the possibility of plea bargaining between the public prosecutor and the defendant, envisage a different status of admission of guilt in the phase of control of the indictment andduring the main hearing in regular proceedings, as well as during the hearing in shortened proceedings compared to the up-to-now practice where the defendant could make an admission of guilt in front of the court4. As indicated in the explication of LCP, the efforts put in direction of making the penal acting be efficient and economic has led to a string of studies and analyses of the cost effectiveness and the advantages that are characteristic of the plea bargaining, being considered as a market mechanism for improvement of the quality of criminal prosecution by means of which the costs in the criminal procedure are reduced. By means of the forms of a possible plea bargaining (or plea agreement) between the public prosecutor and the defendant or the so called agreed justice, by broadening the limits of opportunity of the public prosecutor in misdemeanour cases, by respecting the position of the damaged party, his opinion and his accord with any deviation from the regular flow of the criminal procedure, by providing indemnity as a possibility of not launching a criminal procedure, i.e. by resolving disputes via mediation, by inserting short and efficient time limits for undertaking concrete procedural actions, as well as by accepting various forms of accelerated procedures, one should significantly contribute to overcoming the key problems that refer to the lengthiness and complexity of the criminal procedure as well as to increasing the efficiency of courts by quickly dealing with the ever-increasing inflow of criminal cases. The implementation of plea bargaining as a new criminal justice principle in the domestic criminal procedure finds its base even in the recommendations of EU and the Council of Europe that refer to acceleration of the criminal procedure and simplification of the criminal justice, as well as find in got her forms of resolving criminal

2 Comparative examination of the solutions for accelerating and simplifying the criminal procedure, Nanev/Misoski/Buzarovska, Macedonian review of the criminal justice and criminology no.1/2008 3 Official Gazette no.150/2010 and 100/2012 4 Buzarovska, G. Plea bargaining: Guidebook for practitioners (Gordana Buzarovska, Michael G. Karnavas, David Re), Skopje, OSCE Mission to Skopje, 2010

6 cases. 5

2. Plea bargaining – a new procedural justice principle in the domestic criminal justice system By accepting the assertion that efficient criminal justice can be partially provided even via procedures that allow for decriminalization, depenalization, alternative forms of criminal prosecution and simplification of the criminal procedure, a distinction should be made between the plea bargaining as a relation between the perpetrator (in the capacity of suspect or defendant and obligatorily his defense attorney) and the public prosecutor as authorised plaintiff, being an alternative to court proceedings, and the negotiations for indemnity purposes that can occur between the perpetrator and the damaged party and managed by a third unconcerned person (mediator), having characteristics of an alternative to prosecution. The plea bargaining, as regulated in LCP of 2010, represents an entirely new principle in our criminal procedure that is similar to the plea bargaining applied in many other states, but, however, it is not entirely the same. By means of this principle the parties – the public prosecutor and the suspect, i.e. the defendant and his defence attorney make an agreement on the type and severity of the criminal sanction compared to other systems where a plea agreement can be made even on the legal qualification of the essence of crime or iginating from the undertaken criminal actions and the type and severity of criminal sanction. Although in our criminal system plea bargaining refers to the type and severity of criminal sanction, most of the provisions of LCP and CC lead us to the conclusion that the admission of guilt made by the suspect basically represents a precondition for plea bargaining. There are differences in the possibilities of making admission of guilt, i.e. making admission in different stadiums of actions undertaken as soon as the investigation procedure has been completed. The admission of guilt represents a precondition for reaching an agreement between the parties in the control phase of the indictment, but not in the investigation procedure.6 The provisions of Articles 483-490 of LCP, which do not obligatorily demand an admission of guilt made by the suspect, are indirectly applied in the investigation procedure.

5 Recommendation no. R(87)18 of the Committee of Ministers of the Council of Europe (adopted in 1987) concerning the Simplification of the Criminal Justice, which contains concrete proposals about the forms of acceletrated and simplified procedures, Recommendation no. R(95)12 of the Committee of Ministers of the Council of Europe (adopted in 1995) on the Management of Criminal Justice. 6 Buzarovska, G. Plea bargaining: Guidebook for practitians (Gordana Buzarovska, Michael G. Karnavas, David Re), Skopje, OSCE Missionin Skopje, 2010

7  Nevertheless, even despite the fact that no admission of guilt is unequivocally made in the phase of the investigation procedure, the admission of guilt is assumed from the very initiation of the plea bargain procedure. Additional “inconsistency” in relation to the admission of guilt represents the provision of paragraph 1, item 1 of Article 40 of the Criminal Code regarding penalty mitigation which envisages that the court can mitigate the penalty when it „pronounces it on the basis of a plea draft agreement concluded between the public prosecutor and the defendant“. It can be unequivocally concluded from LCP that subjects in the negotiation concerning the type and severity of criminal sanction are the public prosecutor from one side and the defendant and his defence attorney from another. In any case the subjects in the plea bargaining are parties, and if the suspect or the defendant has a defence attorney (chosen or assigned), then the defence attorney should participate in the negotiation regarding the type and severity of criminal sanction. In case the suspect or the defendant has a defence attorney, the very negotiation regarding the type and severity of criminal sanction takes place between the defence attorney and the prosecutor, but the defence attorney is obliged to inform the defendant about the course and theme of the negotiations. In this phase the court does not participate in the very negotiation procedure regarding the type and severity of criminal sanction that takes place between the parties concerned. Before the start of the first examination, the defendant shall be informed about the right to make an agreement with the public prosecutor on the type and severity of criminal sanction, being in accordance with Articles 489 to 496 of the Law on Criminal Procedure7. Any side can initiate negotiations regarding the type and severity of criminal sanction. One of the conditions for accepting an agreement on the type and severity of criminal sanction is the existence of sufficient evidence of defendant‘s guilt, so when negotiations are started it is assumed that the public prosecutor possesses sufficient evidence of defendant‘s guilt. The negotiation refers to the type and severity of criminal-justice sanctions, in other words the sanctions that would be pronounced to the defendant for the criminal act he is charged with. For his admission of guilt the public prosecutor can offer to the defendant pronouncing a more mitigated sanction, which does not exclude the possibility of pronouncing a penalty being under the

7 Article 206, paragraph 6 of the Law on Criminal Procedure, Official Gazette no.150/2010 and 100/2012

8 legally envisaged minimum. In the process of reaching a plea agreement, the prosecutor must act within the obligatory regulations of the Criminal Code regarding the type8 and aim9 of criminal sanction, the conditions for their pronouncing, the penalties that can be pronounced for certain criminal acts and the mitigation limits of the legally prescribed penalties10. In the negotiation process the prosecutor cannot offer pronouncing a penalty to the defendant being under the level of the less severe penalty that can be pronounced for a certain criminal act according to the Criminal Code provisions concerning more mitigated penalties, nor he can propose pronouncing a suspended sentence for a criminal act for which this measure cannot be pronounced according to the Criminal Code. This is the framework that should be respected by the defence attorney, i.e. the defendant, in the process of reaching a plea agreement on the type and severity of criminal sanction. The final aim of the negotiation process is reaching an agreement, a contract in a written form composed by the prosecutor, the defendant and his defence attorney. When procedural actions are undertaken in connection with this procedural principle the presence of the defence attorney is obligatory, in other words the defendant must have a defence attorney. The participation of the court in the negotiation phase is entirely excluded. The procedural activities of the court begin as soon as the draft agreement has been concluded in a legal form and submitted for consideration. The type and severity of the criminal justice sanction is subject of the agreement, and if the suspect is consentient, then subject of the agreement can be an associated action for damages of the damaged party as well. During the negotiation process an agreement can be reached for pronouncing a sentence that will be under the legal minimum by applying the penalty mitigation provision, for example, pronouncing a fine instead of a prison sentence or a more lenient kind of criminal justice sanction, for example, suspended sentence instead of a prison sentence or fine. The parties should precisely determine the criminal justice sanctions, for example, a prison time of up to six months or a fine in exactly determined amount in denars. If in the negotiation process the penal framework of the established judicial practice is taken into account, then the risk of having an agreement rejected by the court is reduced. The prosecutor can offer a sentence that is under the legal minimum by applying the provisions of the Law on Determining the Type and Meting Out the Sentence11 in order to mitigate the sentence, or the favourable variant, pronouncing a more lenient type of criminal justice sanctions.

8 Article 33 of the Criminal Code 9 Article 32 of the Criminal Code 10 Article 41 of the Criminal Code 11 Official Gazette no.199/2014

9  Two cases of determining a sanction in the plea bargain procedure, in which the public prosecutor and the defendant negotiate, are given in chapter four of this Law12. If the public prosecutor and the defendant negotiate an agreement during the investigation procedure or the shortened procedure and if no indictment proposal has been filed, then no sentence can be agreed that would be less than 50% of the sentence that shall be pronounced by applying the provisions of this Law in regular court proceedings. If the negotiation process between the public prosecutor and the defendant takes place in the assessment phase of the indictment, then no sentence can be agreed that would be less than 60% of the sentence that shall be pronounced by applying the provisions of this Law in regular court proceedings. Hence, in a procedure of this kind the public prosecutor, the defendant and his defence attorney would need to go through the process of determining the sentence that would be pronounced by the court during the main hearing, which means filling-in the work sheets, being an integral part of the Law, so that they can anticipate with a higher likelihood what sentence would be pronounced to the defendant during the main hearing and appropriately take advantage of the opportunity provided by the Law on Determining the Type and Meting Out the Sentence in order to mitigate the sentence in the negotiation process. The measures of security can be subject of the agreement and they are one part of the criminal justice sanctions prescribed by the criminal material law. Of course, the parties and the defence attorney must respect the provisions of the material law in the process of composing the plea agreement, in other words they must not stray from the Criminal Code and the Law on Determining the Type and Meting Out the Sentence. As we have previously said, an agreement cannot be made for a sentence or another criminal justice sanction that is not envisaged in the Criminal Code or a sentence that cannot be pronounced by applying the legal penalty mitigation provisions. Such a draft agreement should be proclaimed as illegal, contrary to the principles of legality and contrary to the public interest. If the whole indictment is subject to a plea bargain, then a regular criminal procedure that goes through all phases of the criminal procedure should be avoided. The draft agreement has to contain the following elements: 1. data regarding the participants in the proceedings: the public prosecutor, the suspect and his defence attorney; 2. description and legal qualification of the criminal acts. If the proceedings comprise several criminal acts, then the agreement can refer to some of them and thus concluded on one part of the criminal acts; 12 Article 20 of the Law on Determining the Type and Meting Out the Sentence, Official Gazette no.199/2014

10  3. the proposed criminal sanction according to type and severity. The main sentence, the alternate sentence, the security measures, the alternative measures or the other measures envisaged by the criminal code can be included therein; 4. the kind and extent of the associated action for damages and the way of its realisation. This is only applicable if the suspect has given consent that the associated action for damages can be subject of the agreement; 5. a statement of the suspect in which he declares that he conscientiously and willingly accepts the agreement and the consequences that arise therefrom; 6. a statement of the public prosecutor and the suspect declaring that they renounce the appeal right if the court passes a verdict accepting the draft agreement; 7. cost of the proceedings 8. signature of the public prosecutor, the suspect and his defence attorney; and 9. date and place of conclusion of the plea draft agreement. By analysing the data and the acts through which the public prosecutor files the draft agreement to a judge of preliminary proceedings, being in accordance with Article 483 of LCP, it can be noted that there is a different practice. Namely, one part of the prosecutor’s offices file only the draft agreement (with the necessary elements envisaged in Article 485 of LCP) signed by the public prosecutor, the suspect and his defence attorney. Other public prosecutor’s offices submit data with which the draft agreement has been concluded, a description of criminal acts, a legal qualification and in continuation they provide explanation without presenting a list of evidence. Third public prosecutor’s offices provide data about who the signatory of the concluded draft agreement is, a description of criminal acts, a legal qualification and in continuation they present a list of evidence. Because of standardization purposes of the practice, it is of high importance that the following be pointed out: • The public prosecutor delivers the draft agreement (prepared with the content envisaged in Article 485 of LCP) that is signed by him, the suspect and his defence attorney. This legal provision does not prescribe any obligation for the public prosecutor to submit an explanation. • It is incumbent on the public prosecutor (Article 483, paragraph 2 of LCP) to submit the draft agreement accompanied by all evidence (meaning that he is under obligation to submit a list of evidence together with the evidence) and to present a written statement signed by the damaged party in relation to the kind

11  and extent of the associated action for damages only if that action is subject of the agreement pursuant to Article 484 of LCP. Otherwise, such statement of the damaged party should not be submitted. After receiving the draft agreement, the judge of the preliminary proceedings shall schedule a hearing within three days in order to assess it; the judge invites the parties to the hearing and it is incumbent on him to examine if the draft agreement has been willingly submitted, whether the suspect is aware of the legal consequences resulting from its acceptance, the consequences connected with the associated action for damages and the cost of the proceedings. During the hearing the public prosecutor, the suspect and his defence attorney must not submit a request for determining a criminal sanction that differs from the criminal sanction contained in the plea draft agreement. If they submit such a request, it shall be considered that they have renounced the draft agreement and the judge of the preliminary proceedings shall make a decision to reject the very draft agreement. Until a decision is made the parties have the right to renounce the draft agreement, whereas the acceptance of the draft agreement means that they have renounced the right to appeal the decision made on the basis thereof. If the judge of the preliminary proceedings determines that the evidence collected in relation to the facts being of importance for selection and measuring the criminal sanction do not justify the proposed criminal sanction or if during the hearing the public prosecutor, the suspect and his defence attorney submit a request for determining a criminal sanction that differs from the criminal sanction contained in the draft agreement, he shall make a decision to reject the draft agreement and deliver the case files to the public prosecutor. If the judge of the preliminary proceedings accepts the draft agreement, he shall pass a verdict by which he must not pronounce a criminal sanction being different from the criminal sanction contained in the draft agreement. The verdict contains the elements of a convicting verdict, such as: • which criminal act the defendant is pronounced guilty for, by indicating the facts and circumstances that are characteristic of the criminal act, as well as those on which depends the application of a certain provision of the Criminal Code; • the legal name of the criminal act and which provisions of the Criminal Code have been applied; • what sentence has been pronounced to the defendant; • a decision on security measures, property and proceeds confiscation and confiscation of objects; 12  • a decision to calculate the time spent in custody or the prison sentence already served • a decision concerning the criminal proceedings cost If the defendant has been fined, then the time limit for payment of the fine should be indicated in the verdict, as well as the way of replacing the fine in case the fine cannot be collected through forced collection. The verdict shall be published forthwith, prepared in a written form within three days of its publication and it shall be delivered with no delays to the public prosecutor, the defendant and his defence attorney, as well as to the damaged party who can realise his associated action for damages in a litigation procedure. In this part it is important that some questions arising in connection with the plea bargaining be pointed out: How would one act if there are more defendants, and no plea agreement has been made with all of them? It can be said that in the process of negotiating a plea agreement when there are more co-perpetrators, in the procedure that has continued for the other co-perpetrators and where the public prosecutor negotiates a plea agreement only with one of the co- perpetrators or one part of them, the defendant who has made a plea agreement can appear in the capacity of a witness, and the verdict that has been passed on the basis of the plea agreement shall not be presented as evidence. This situation is very similar to the situations that used to arise during the application of the previous Law on Criminal Procedure; at that time we had situations in which the verdict would become effective in the part concerning one defendant and cancelled for the other co-perpetrators, so in case of a retrial the co-perpetrator for whom the verdict was effective could be examined in the capacity of a witness. »» How would one act if there are more defendants willing to make a plea agreement? In this case the draft agreement shall be concluded with each defendant. »» Can the defendant make admission of guilt and negotiate an agreement for the criminal sanction as to a certain paragraph of the criminal act he has been charged withat the beginning of the main hearing before the start of the evidentiary procedure or he must cumulatively make admission of guilt for commission of all paragraphs of the same criminal act he has been charged with? In this phase there is no legal possibility that the defendant can negotiate an agreement for criminal sanction. Until completing the

13  phase of confirming the indictment, the defendant can negotiate with regard to the type and severity of the criminal sanction. After confirming the indictment, the defendant can only make admission of guilt. In terms of procedure this means that the court shall skip the evidentiary procedure and shall approach the process of measuring the sentence. The court can measure a more lenient sanction to the defendant. The defendant should essentially make admission in relation to the description of the criminal act as defined in the indictment, not to the right qualification of the act. If it occurs that the defendant has requested to only make admission as to one part of the elements of the criminal act, irrespective of whether that is the basic or qualificatory element, that approach shall not be considered as admission of quilt and the court should continue with the course of the criminal procedure.

2.1 Bylaws on the application of the bargaining principle When the LCP was adopted and the plea bargaining principle (negotiation on the type and the severity of the criminal sanction) was established, no legal obligation to adopt bylaws facilitating the application of this principle was envisaged in the law. However, a need for additional regulation has arisen since the entering into force of the LCP and the beginning of its application, in other words a need to standardize the actions of public prosecutors, both in the sense of application of the provisions of the law and in the sense of the procedure conducted in the public prosecutor‘s office that has not been normatively regulated to the full extent. Article 6 of the Law on the Public Prosecutor’s Office13 indicates the basic principle of hierarchy and subordination according to which the public prosecutor‘s office is established; Article 25, paragraph 1 of the same Law envisages that the State Public Prosecutor “[…] has the right to issue obligatory general instructions, in writing, to the higher public prosecutor, the basic public prosecutor in charge of prosecution of persons involved in organized crime and corruption and to the basic public prosecutor […]“;and paragraph 3 of the same article indicates that the instructions refer to the undertaking of certain measures and activities, which, inter alia, aim at a more efficient detection and prosecution of criminal acts and their perpetrators and at a more efficient application of the laws. The above provisions represent legal basis for adoption of obligatory Instruction regulating and standardizing the actions undertaken by public prosecutors in connection with the legal institute - adjudication on the basis of a plea agreement concluded by the public prosecutor and the defendant. The Instruction, as a bylaw, was adopted on November 8, 2013 and refers public prosecutors to take part in the procedure of negotiation 13 Official Gazette no.150/2007 and 111/2008

14 and plea bargaining, upon their own initiative or following a proposal by the defendant or his defence attorney, for all cases for which they will have assessed that the plea draft agreement will more effectively and more efficiently achieve the objective of the conducting of the criminal procedure, especially when one or more of the following conditions will be met: • the defendant will make an admission of guilt for commission of all or of some of the criminal acts of the indictment; • the admission of guilt will allow for detection of other criminal acts or perpetrators of criminal acts, being subject of the plea negotiation, or will ease the proving of other criminal acts and other perpetrators’ guilt; • the damaged parties and the victims will be spared, i.e. protected from negative implications in case of public presentation of their statements at the hearing; • in cases when the defendant is consentient and accepts an associated action for damages brought; • the cost of the criminal procedure will be decreased and the defendant accepts to remunerate the cost incurred. LCP does not envisage any limitations as to which criminal acts can be subject to a plea negotiation. By rule, plea negotiation is possible for any criminal act. However, having in mind that it is the beginning of the application of an entirely new procedural justice principle, it was considered that in the beginning, for certain types of criminal acts, the plea negotiation should be more carefully approached. For those reasons the Instruction recommends that the public prosecutors, in principle, should not accept plea negotiations and bargaining requests in cases of: • especially severe crimes where the victims have been severely traumatized, or deprived of life, and the criminal act has disturbed and horrified the public; • severe form of financial crime committed – criminal acts such as malpractice, corruption and other acts similar to them, especially if perpetrated by officials assigned to managerial functions who have thus gained significant property benefit, i.e. have caused significant damage to the community; • cases in which the public prosecutor possess evidence with which the proving is utterly simple and it is expected that the main hearing will end quickly, and the defendant as a side in the negotiation process requests significant decrease in the prescribed criminal sanction; • criminal acts perpetrated against children, i.e. minors.

15  The Instruction obliges public prosecutors to apply the plea bargaining procedure in the official premises of the public prosecutor’s office, and in particular situations in the remand prison and similar. Before initiating a plea bargaining procedure the public prosecutor acting on the concrete criminal case is obliged to inform the public prosecutor of the basic public prosecutor’s office about the initiation of a plea bargaining procedure and about the proposal given by the defendant or his defence attorney. The public prosecutor shall prepare an official note of the beginning and the course of the negotiation in which he shall explain the negotiation reasons and the negotiation items (the offer made by the public prosecutor and the offer made by the defendant and his defence attorney should especially be indicated). As to the criminal acts for which a fine or imprisonment of up to 3 years is prescribed, the public prosecutor independently conducts the negotiations in the basic public prosecutor’s office and signs the draft agreement concluded with the defendant. As to the criminal acts for which imprisonment of up to 5 years is prescribed, the public prosecutor conducts the negotiations in the basic public prosecutor’s office and the public prosecutor of the basic public prosecutor’s office signs the agreement. As to the criminal acts for which imprisonment of up to 10 years is prescribed, the public prosecutor of the basic public prosecutor’s office signs the agreement upon previously obtained consent from the higher public prosecutor. As to the criminal acts that fall under the jurisdiction of the BPPO for Prosecution of Organised crime and Corruption and for which imprisonment of at least 4 years, or at least 8 years or life imprisonment is prescribed, the agreement shall be signed by the Public Prosecutor of the BPPO for Prosecution of Organised crime and Corruption, i.e. the public prosecutor of the public prosecutor’s office upon previously obtained consent from the State Public Prosecutor. If the plea bargaining procedure fails, irrespective of the reasons, (rejection of the conditions offered by the public prosecutor or the defendant and his defence attorney in the negotiation procedure and similar) the public prosecutor participating in the negotiation process shall prepare an official note and inform thereof the public prosecutor of the public prosecutor‘s office, the public prosecutor of BPPO for Prosecution of Organised crime and Corruption and the other hierarchically structured prosecutors in the cases of item 714

14 Item 7 of the obligatory Instructions tipulates: “As to the criminal acts for which imprisonment of up to 10 years is prescribed, the public prosecutor of the basic public prosecutor’s office signs the agreement upon previously obtained consent from the higher public prosecutor.”

16 and item 815 of this Instruction. The obligatory Instruction was applied as of 1st December 2013, i.e. since the beginning of the application of LCP. Having in mind the increased number of plea bargaining procedures, as well as considering the established practice, on November 25, 2015, the State Public Prosecutor enacted new obligatory Instruction. The most evident improvement with the new obligatory Instruction is the possibility for the public prosecutors to be able to conclude draft agreements for all criminal acts, including the criminal acts that were limited by the first obligatory Instruction. The process of negotiating and bargaining between the public prosecutor and the suspects (defendants) with the new obligatory Instruction was regulated as follows: • As to the criminal acts for which fine or imprisonment of up to 5 years is prescribed, the public prosecutor in the basic public prosecution office independently conducts the negotiations and signs the proposed plea agreement concluded with the defendant. • As to the criminal acts for which imprisonment of up to 10 years is prescribed, the public prosecutor of the basic public prosecutor’s office leads the negotiations and signs the agreement upon previously obtained consent from the public prosecutor of the basic public prosecution office. • As to the criminal acts for which imprisonment over 10 years is prescribed, excluding the crimes envisioned within item 816 of this Instruction, the agreement shall be signed by the public prosecutor in the basic public prosecution office upon a previously obtained consent from the public prosecutor of the higher public prosecution office. • As to criminal acts with in the competence of the BPPO prosecuting organized crime and corruption for which imprisonment of over 10 years isprescribed; for financial crimes (crimes related to malpractice, corruption) committed by elected or appointed 15 Item 8 of the obligatory Instruction stipulates: “As to the criminal acts that fall under the jurisdiction of the Basic Public Prosecutor’s Office Prosecuting Organized Crime and Corruption and for criminal acts for which imprisonment of at least 4 years, or at least 8 years or life imprisonment is prescribed, the agreement shall be signed by the Public Prosecutor of the Basic Public Prosecutor’s Office Prosecuting Organized Crime and Corruption, i.e. of the Basic Public Prosecutor’s Office upon previously obtained consent of the Public Prosecutor of the Republic of Macedonia.” 16 Item 8 of the new obligatory Instruction, enacted on 25.11.2015 stipulates: “As to criminal acts that fall under the jurisdiction of the Basic Public Prosecutor’s Office Prosecuting Organized Crime and Corruption and for criminal acts for which imprisonment of more than 10 years; -As to criminal acts of committed financial crime (crimes related to malpractice, corruption) committed by elected or appointed officials (officials holding managerial positions)and for criminal acts of special public interest which fall with in the competence of the BPPO Prosecuting Organized Crime and Corruption; and -As to criminal actions for which life imprisonment may be pronounced the agreement shall be signed by the public prosecutor in the Basic Public Prosecutor’s Office Prosecuting Organized Crime and Corruption, i.e. in the Basic Public Prosecutor’s Office upon previously obtained written consent of the Public Prosecutor of the Republic of Macedonia.”

17  officials (officials holding managerial positions) and for criminal acts of special public interest which fall with in the competence of the BPPO prosecuting organized crime and corruption and for criminal act ons for which life imprisonment may be pronounced, the agreement shall be signed by the Public Prosecutor in the BPPO prosecuting organized crime and corruption upon a previously obtained consent from the State Public Prosecutor. Even though the obligatory Instruction did achieve its objective in terms of standardization of the actions by the public prosecutors regards the principle of adjudication based on plea agreements concluded between the public prosecutor and the defendant, the adoption of additional general instructions clarifying further the complete process of procedure initiation and development which could result in a plea proposal between the public prosecutor and the suspect would be of significant benefit to the public prosecutors. Such general instructions would contain additional guidelines in the following sense: • before making a decision to start negotiations, the public prosecutor shall examine the evidence, all circumstances and consequences from the plea negotiations; he shall especially pay attention to whether the plea negotiations for the case of concern are in accordance with the law, i.e. whether the conditions of the obligatory Guidelines on conducting plea negotiations with the defendant have been met; • if the proposal for plea negotiations and bargaining comes from the defendant or his defence attorney, and the public prosecutor considers that there is no possibility for agreement negotiation in the concrete case, given the circumstances under which the criminal act had been committed or in cases in which the prosecutorhas not received consent from his superior prosecutors, when such consent was necessary, he shall notify the defendant and his defence attorney in writing. • if the public prosecutor considers that he can commence negotiation procedure for plea bargaining, upon his initiative or upon the initiative of the defendant or the defendant’s defence attorney, he shall prepare an official note in which he will explain the negotiation reasons and the type and severity of the criminal sanction proposed by the defendant or his defence attorney and the criminal sanction the public prosecutor considers that should be pronounced, i.e. for which he will sign adraft agreement; • the public prosecutor shall submit the official note to his superior prosecutors so that he can obtain consent in accordance with the obligatory Guidelines; • in criminal cases in which the measure custody has been pronounced and in other urgent cases, the consent can be

18  requested by the public prosecutor of the basic public prosecutor’s office by phone, for which an official note shall be prepared that will be an integral part of the request for consent; • when the public prosecutor obtains the necessary consent in writing or by phone, he shall inform the defendant, i.e. his defence attorney that he agrees to initiate plea negotiation and bargaining procedure; • a short official note or minutes shall be prepared as to the course of the plea bargaining and the proposals made by the defendant or his defence attorney, and it shall be signed by the public prosecutor, the defendant and his defence attorney; • if the defendant does not have a defence attorney and if he cannot afford one, the public prosecutor shall request the previous procedure judge to assign to the defendant an ex officio defence attorney to represent his interest in the proceedings; • the criminal sanction agreed between the public prosecutor and the defendant should neither be below the legally determined framework concerning the concrete criminal act, nor below the penalty mitigation limits17; • according to Article 53 of LCP, the public prosecutor should notify the victim of his intention to start negotiations so that any negative reactionsby the victim with respect to the signing the draft agreement are avoided; If the victim as a damaged party, or the damaged party does not start an associated action for damages, the public prosecutor should submit their signed statements to the court along with the draft agreement; • If the victim as a damaged party or the damaged party starts an associated action for damages, the damages claim can be subject to negotiation to the extent indicated by him, provided that the defendant has given consent to fully or partially compensate the damages; • The opposing victim or damaged party cannot prevent the public prosecutor from signing the draft agreement with the defendant; • the draft agreement cannot change the consequences of the legal provisions on confiscation of proceeds acquired through criminal activity and on confiscation of objects. Hence, the draft agreement should always contain confiscation of proceeds, or confiscation of objects; • during the whole course of plea negotiations and bargaining the public prosecutor should not change his opinion, he should adhere to the agreed, he should establish mutual trust with the defendant and his defence attorney and he must not abuse that trust if the other side adheres the agreed. 17 See Article 2 of the Law on Amendments to CC, Official Gazette no.28/2014.

19  Such additional guidance would ensure additional protection for all parties involved in the bargaining procedure. The measurement of the type and severity of the criminal sanction, or the process of offering and accepting a proposal by the defendant or the defence attorney, is done following a relatively free assessment made by a public prosecutor acting on a concrete criminal case. Why a relatively free assessment? Because the CC, the Rulebook on the Manner of Measuring Sentences and, finally, the Law on Determining the Type and Meting Out of the Sentence set the basic limits in which the sanctions, i.e. sentences can move.

»» Instead of a conclusion: The obligatory guidelines should perhaps regulate the actions by the public prosecutor in the event the plea negotiation fails and the court, following a hearing, gives a sentence he is unsatisfied with, i.e. instructions should be provided for actions in an appeal procedure in terms of specifying what variations from the given proposals would be satisfactory for the public prosecutor. The obligatory guidelines and instructions, available to the public prosecutor, are means of unification and better regulation of certain procedures. At this moment, that has been more or less achieved in the public prosecutors’ daily actions. In any case, certain period of time should pass from the practical application of the plea bargaining and the regulation on sentencing related issues before one can think about further regulation of any certain deficiencies.

3. Negotiation sregarding the type and severity of the criminal sanction through numbers and facts In order to get a full picture of the application of plea bargaining in practice, the following should be taken into account: • The average number of rejected criminal charges for the current year, and • The total number of persons (natural and legal) against whom criminal charges were pressed in all basic prosecutor’s offices per year. Namely, when acting on the criminal charges, the public prosecutor is legally entitled to reject a criminal charge in case of existence of some of the legal grounds18. Thus, the number of persons against whom the criminal procedure continued (i.e. for those for whom no decision is made to reject the criminal charge) is different in relation to the number of persons against whom criminal charges were pressed. 18 See Article 288, paragraph 1 of LCP, Official Gazette, no.150/2010 and 100/2012

20 Understandingly, this analysis refers to the cases in which the criminal charge was not rejected, the criminal procedure continued and ended with a verdict rendered by a competent basic court on the basis of a draft agreement. Table 1 below provides a general presentation of statistical data regarding the number of concluded plea agreements and rejected criminal charges in the first 16 months of the implementation of the new LCP.

Higher Higher Higher Higher PPO PPO PPO PPO Total Bitola Gostivar Skopje Shtip Number of persons against whom criminal charges are 8.480 5.218 14.855 8.271 36.824 pressed Persons against whom the criminal procedure is 3.816 2.188 11.885 5.717 23.606 continued Concluded plea deals(per person) 62 3 199 81 345 Average % of rejected criminal 45% 42% 20% 32% 34.75% charges Table 1

By analyzing the data on plea agreements made in the territory of the four higher public prosecutor’s offices, it can be concluded that during the above-mentioned period the criminal procedure (in phase of an investigation procedure or submitted indictment) continued against 23.606 persons in total. Of that number the district basic prosecutors made plea draft agreements with 345 persons or 1.46% of the persons against whom a criminal procedure had been conducted. All plea draft agreements were accepted by the competent courts and verdicts were passed according to Article 483 of LCP. The public prosecutor’s offices in the territory of HPPO Skopje concluded most plea agreements - with 199 persons, whereas the public prosecutor’s offices in the territory of HPPO Gostivar concluded fewest plea agreements – with only 3 persons. The higher public prosecutor’s offices in Bitola and Shtip have a relatively close proportion with 62 and 81 persons with whom they concluded plea agreements. The data regarding the number of rejected criminal charges are taken from the annual reports on the performance of the public prosecutor’s offices in December 2013 and 2014.The average of rejected criminal charges from the previous period is taken as orientation data for 2015, being the period of preparation of the very Analysis.

21  Depending on the territory of the higher public prosecutor’s offices the number of persons whose criminal charges are rejected varies.Thus, in 201419 the basic public prosecutor’s offices from the territories of the higher public prosecutor’s offices in Bitola and Gostivar had 56,20% and 56,72%. In the territory of the Higher Public Prosecutor’s Office Shtip this percentage is 37,42 of all persons against whom criminal charges were pressed, whereas this percentage is lowest in the prosecutor’s offices in the territory of the Higher Public Prosecutor’s Office Skopje, being 19,54%. The orientation data about the number of persons whose criminal charges were rejected during 2015 is also different in the basic public prosecutor’s offices in the territory of each higher public prosecutor’s office. By average, the basic prosecutor’s offices in the territory of the Higher Public Prosecutor’s Office Bitola have the highest percentage of about 42-45% followed by the territory of the Higher Public Prosecutor’s Office Gostivar with about 40-42%, the territory of the Higher Public Prosecutor’s Office Shtip with about 30-32% of persons against whom charges were brought and, at the end, the territory of the Higher Public Prosecutor’s Office Skopje with the lowest percentage of persons whose charges were rejected, being about 19-20% of the total number of persons against whom charges had been brought. Picture 1 shows the percentage of plea agreements concluded in the territory of the four higher public prosecutor’s offices.

Штип Bitola Битола Shtip 23% 18% Гостив ар Gostivar 1%

Skopje Скопје 58%

Picture 1

19 The high number of criminal charges rejected in this period is dueto the high number of charges brought by the Health Insurance Fund for the criminal act Use of Documents with False Content of Article 380 of CC. In mean while, the perpetrators were meanwhile granted a pardon by the Law Amending the Law on Health Insurance – Official Gazette, no.98/15.

22 3.1 Plea agreements concluded in the territory of the higher public prosecutor’s offices according to the structure of the criminal acts

»» Higher Public Prosecutor’s Office Bitola

In the period from December 1, 2013 until March 31, 2015 in the territory of the HPPO Bitola, as presented above, the district basic public prosecutor’s offices concluded plea agreements with 62 persons in total. The Basic Public Prosecutor’s Office Prilep concluded fewest agreements - with 25 persons, and the Public Prosecutor’s Office Resen did not conclude any plea agreement in that period. Picture 2 below shows the situation in the district prosecutor’s offices according to the number of persons a plea agreement is concluded with.

25

14 12 11

Прилеп Prilep Охрид Ohrid Битола Bitola Струга Struga Ресен Resen

Picture 2

Picture 2 below shows the situation in the district prosecutor’s offices according to the number of persons a plea agreement is concluded with.

Criminal acts by BPPO BPPO BPPO BPPO BPPO Total article of CC Bitola Prilep Ohrid Struga Struga

Article 131 1 1 Article 157-a 2 2 Article 157-a 3 3 6 Article 235 4 4 Article 236 9 9 Article 237 1 1 Article 239 1 1 Article 244-a 1 1 2 Article 247 1 1 Article 268 1 1

23  Article 277 1 1 Article 278 3 3 Article 279 1 1 Article 285 1 1 Article 286 12 12 Article 300 1 1 3 5 Article 358 1 1 Article 366 1 1 Article 377 1 1 Article 378 1 1 2 Article 382 1 1 Article 383 2 2 Article 396 2 1 3

Table 2

The analysed data indicate that the public prosecutors concluded most plea agreements on the criminal act of Article 286 of CC – Violation of the right deriving from reported or protected invention and integrated circuit topography with 12 suspects (defendants) in total. All 12 agreements are concluded by BPPO Ohrid. The basic public prosecutors concluded plea agreements with 9 persons on the criminal act Burglary of Article 236 of CC, with 6 persons on the criminal act of Article 215 of CC – Unauthorized production and release for trade of narcotics, psychotropic substances and precursors, and with 4 persons a plea agreement is concluded on the criminal act- Theft of Article 235 of CC. As to the remaining criminal acts that are presented in table 2, the basic public prosecutor’s offices concluded 1-3 plea agreements.

»» Higher Public Prosecutor’s Office Gostivar The district basic public prosecutor’s offices from this territory have the lowest number of plea agreements concluded, with only 3 persons; two plea agreements are concluded in BPPO Tetovo and one in BPPO Gostivar. 2

1

Tetovo Тетово Gostivar Гостивар Kichevo Кичево Debar Дебар

Picture 3

24 As it is displayed on picture 3, the Basic Public Prosecutor’s Offices in Kichevo and Debar did not apply the plea bargain principle during the period analysed. In relation to the structure of the criminal acts on which the three plea agreements are concluded in the territory of this higher public prosecutor’s office, a plea agreement is concluded with each of the three suspects (defendants) on the following criminal acts: Unauthorised production and putting into circulation of narcotic drugs, psychotropic substances and precursors of Article 215 of CC, Theft of Article 235 of CC and Violence of Article 386 of CC.

»» Higher Public Prosecutor’s Office Skopje

The basic public prosecutor’s offices from the territory of the Higher Public Prosecutor’s Office Skopje have the highest number of concluded plea agreements, with 199 persons in total. This number does not include the data that refer to plea agreements concluded by BPPO Prosecuting Organised Crime and Corruption. These are given in a special subheading in the text below. Picture 4 below represents the number of concluded plea agreements by persons in each basic public prosecutor’s office.

83

48 42

18 5 3

Skopje Скопје Kumanovo Куманово Veles Велес Gevgelija Кавадарци Гевгелија Kavadarci Крива KrivaПаланка Palanka

Picture 4

As expected, BPPO Skopje as the largest prosecutor’s office in the state has the highest number of plea agreements concluded – with 83 persons in total, and BPPO Kriva Palanka has the lowest number of plea agreements concluded –with 3 persons. The structure of the criminal acts on which plea agreements are concluded by persons is given in table 3.

25  Criminal acts BPPO BPPO BPPO BPPO BPPO BPPO by article of Kriva Total Skopje Kumanovo Veles Gevgelija Kavadarci CC Palanka Article 130 1 1 2 Article 131 8 1 9 Article 140 2 3 5 Article 144 1 1 Article 161 1 1 Article 215 24 9 4 37 Article 216 7 2 9 Article 223 3 3 Article 228 1 1 Article 235 2 1 3 Article 236 4 3 7 Article 237 4 2 6 Article 239 1 1 Article 242 1 1 Article 244-а 7 7 Article 247 1 1 Article 251 1 1 Article 259 1 1 Article 261 2 2 Article 268 2 2 Article 278 2 1 2 5 Article 279 2 2 Article 285 2 16 18 Article 288 1 1 Article 292 1 1 Article 297 1 1 Article 300 1 1 1 1 4 Article 353 3 3 6 Article 353-в 2 2 4 Article 354 1 1 Article 357 2 2 Article 358 2 1 3 Article 365 2 2 Article 378 4 4 4 12 Article 380 1 2 3 Article 382 1 1 2 Article 383 1 2 2 5 Article 386 3 3 Article 389 1 1 Article 396 9 2 4 15 Article 402 4 4 Criminal acts from the Law on Foreign Exchange 2 2 Operations, Article 54 Criminal acts from the Excise Law, Article 60 2 2

Table 3

Viewing the structure of criminal acts on which the basic prosecutor’s offices made plea agreements, it can be said that a most diverse opus can be seen in BPPO Skopje, BPPO Kumanovo and BPPO Veles. Namely, most of the plea agreements, concluded with 37 persons, refer to the criminal act - Unauthorized production and release for 26 trade of narcotics, psychotropic substances and precursors of Article 215 of CC. Individually, these three basic public prosecutor’s offices have the highest number of plea agreements concluded on this criminal act. Unauthorised manufacture, possession, intermediation and trafficking in weapons or explosive materials of Article 396 of CC is the next criminal act on which these three prosecutor’s offices concluded plea agreements (with 15 suspects (defendants) in total). It is interesting that BPPO Skopje concluded eight plea agreements on the criminal act of Article 131 - Severe bodily injury, and apart from BPPO Veles, where there is only one plea agreement on this act, no other public prosecutor’s office from the territory of the Higher Public Prosecutor’s Office Skopje made a plea agreement on this criminal act. The data presented in the table above show that the criminal act Violation of industrial property rights and unauthorized use of another’s company of Article 285 of CC is the next crime having highest frequency when concluding plea agreements in this territory, with 18 suspects (defendants) who accepted such an agreement (16 persons in BPPO Veles and 2 in BPPO Skopje), as well as the criminal act of Article 378 of CC, Counterfeiting a document, with 12 persons who accepted a plea deal. Bearing in mind that BPPO Kavadarci and BPPO Kriva Palanka have up to five plea agreements concluded, they most often concluded plea agreements on the criminal act of Article 278 of CC -Smuggling, then Use of Documents with False Content of Article 380 of CC and Attack upon an official person, when performing security activities of Article 383 of CC. BPPO Gevgelija is positioned in the middle with 17 persons in total and this prosecutor’s office concluded plea agreements with them on various criminal acts, of which most often (with 4 persons) on the criminal acts - Counterfeiting a document of Article 378 and Illegal Crossing of State Border of Article 402 of CC. In the practice of BPPO Skopje and BPPO Kumanovo, in addition to the criminal acts envisaged in CC, there are plea bargains with respect to criminal acts belonging to other laws, i.e. the Law on Foreign Exchange Operations (Article 5420) and the Excise Law (Article 6021). In comparison with the basic public prosecutor’s offices in the territory of the three other higher public prosecutor’s offices, only BPPO Skopje and BPPO Kumanovo made plea agreements on criminal acts envisaged by lex specialis.

20 Official Gazette no. 34/2001, 49/2001, 103/2001, 51/2003, 81/2008, 24/2011, 135/2011, 188/2013, 97/2015, 153/2015 and 23/2016. 21 Official Gazette no.32/2001; 50/2001; 52/2001; 45/2002; 98/2002; 24/2003; 96/2004; 38/2005; 88/2008; 105/2009; 34/2010; 24/2011; 55/2011; 135/2011; 82/2013; 98/2013; 43/2014; 167/2014; 188/2014; 129/2015; 154/2015; 192/2015; 23/2016 and 31/2016.

27  • Basic Public Prosecutor’s Office Prosecuting Organised Crime and Corruption In the period from December 1, 2013 until March 31, 2015, the Public Prosecutor’s Office Prosecuting Organised Crime and Corruption brought 256 criminal charges against 563 persons. One part of the cases against 66 persons were resolved without making a public- prosecutor’s decision on initiation of a criminal prosecution (rejected criminal charges, stopping the procedure and having the cases transferred to other competent prosecutor’s offices so that they can act on them) and thus 227 cases against 497 persons remained on the work desk of BPPO. Of these 227 cases against 497 persons, a plea negotiation as a procedural principle regarding the type and severity of criminal sanction was applied to 161 persons in total and thus this prosecutor’s office concluded plea agreements with all of them. The criminal prosecution continued against the remaining 336 persons with a public prosecutor’s decision (indictment or proposed indictment) because the defendants and their defence attorneys failed to submit an initiative for commencement of a plea bargain procedure or there was no consent to a plea agreement. On the basis of the previously presented data, it can be concluded that the criminal cases were resolved against 32,4% of the total number of persons charged with a plea agreement.

BPPO Prosecuting Organised Criminal acts by article of CC Crime and Corruption Article 215, paragraph 3 11 Article 394 38 Article 316, paragraph 4 in connection with Article 24 and Article 151, paragraph 4 in 1 connection with Article 45 Article 353 1 Article 418-а, paragraph 1 1 Article 418-b, paragraph 1 1 Article 418-b, paragraph 2 56 Article 418-b, paragraph 4 in connection 37 with paragraph 2 Article 418-c, paragraph 1 1 Article 418-c, paragraph 2 4 Article 418-d, paragraph 3 10

TOTAL 161 Table 4

28 Analyzing the data with regard to the structure of criminal acts on which the basic public prosecutor’s office concluded plea agreements, the highest number, i.e. plea agreements made with 94 persons in total, refers to the criminal act of Article 418-b of CC - Smuggling of Migrants, and here we have plea agreements concluded with 56 persons with respect to paragraph 2, 37 plea agreements with respect to paragraph 4 in connection with paragraph 2, and 1 plea agreement concluded with respect to paragraph 1 of this Article. The next criminal act is Criminal association of Article 394 of CC on which this prosecutor’s office concluded plea agreements with 38 persons. These two criminal acts comprise 81,37% of the total opus of plea agreements concluded during the first 16 months of the application of the new LCP. Generally seen, the number of plea draft agreements concluded in BPPO in charge of prosecution of persons involved in organised crime and corruption is proportional to the number of persons charged with a certain criminal act, so the number of concluded plea draft agreements is highest for those criminal acts that most of the persons are charged with.

»» Higher Public Prosecutor’s Office Shtip During the analysed period the basic public prosecutor’s offices from this territory made plea agreements with 81 persons in total. As picture 5 shows below, BPPO Strumica has the highest number of plea agreements concluded. It concluded plea agreements with 41 persons in total, amounting to 50,62% of all plea agreements concluded in this territory. The Prosecutor’s Offices in Radovish, Kochani, Delchevo made plea agreements totalling 45,70%, whereas the Prosecutor’s Offices in Shtip, Sveti Nikole and Berovo made plea agreements totalling 3,68%, with one plea agreement concluded by each of them.

41

18

10 9

1 1 1

Strumica Струмица Radovish Радовиш Kochani Кочани Delchevo Делчево Shtip Штип Sv. Nikole Св.Николе Berovo Берово

Picture 5

29  The statistics as to the structure of the criminal acts most often subject to conclusion of plea agreements within the territory of the Higher Public Prosecutor’s Office Shtip are shown below in table 5.

Criminal BPPO BPPO BPPO BPPO BPPO BPPO BPPO acts by Sveti Total article of CC Strumica Radovish Kochani Delchevo Shtip Berovo Nikole Article 157 8 13 21 Article 166 1 1 Article 215 2 2 1 1 6 Article 235 2 2 Article 236 1 2 3 Article 239 2 1 3 Article 244-а 5 3 8 Article 251 1 1 Article 257 1 1 Article 261 1 1 Article 274-б 2 1 3 Article 278 2 2 Article 278-б 2 2 Article 279 2 1 3 Article 285 2 2 Article 297 1 1 2 Article 300 1 1 Article 345 1 1 Article 353 1 1 Article 353-в 1 1 Article 354 1 1 Article 358 1 1 Article 378 4 1 5 Article 379 2 2 Article 382 1 1 Article 386 3 1 4 Article 396 1 1 2 Table 5

The data regarding the type of criminal acts on which plea agreements were made in the analysed period show that the scope of criminal acts is most diverse in BPPO Strumica. Most persons (21), with whom plea agreements were concluded, had been charged with the criminal act Violation of copyright and related rights of Article 157 of CC. The next criminal act, being most often subject to a plea agreement (accepted by 8 suspects, i.e. defendants), is Unlawful constructing of Article 244-a of CC.From the total number of persons with whom plea agreements were concluded, 43,21% of the agreements refer to various criminal acts on which 1 to 5 persons negotiated a plea agreement. By crossing the data from the territories of all public prosecutor’s offices in connection with the structure of the criminal acts on which the prosecutor’s offices made most of the plea agreements, the following can be noted:

30  • Except for the criminal act, Unauthorised production and release for trade of narcotic drugs, psychotropic substances and precursors of Article 215 of CC on which the public prosecutor’s offices concluded plea agreements in the territory of all four higher public prosecutor’s offices, the structure of criminal acts is different in each territory.Table 6 below shows the most frequent criminal acts on which a plea agreement was concluded by all four higher prosecutor’s offices. HPPO BITOLA HPPO BITOLA HPPO BITOLA HPPO BITOLA (criminal acts (criminal acts (criminal acts (criminal acts subject to subject to most of subject to most of subject to most of most of the the agreements) the agreements) the agreements) agreements) Article 286 Article 215 Article 215 Article 157 (12 agreements) (1 agreement) (37 agreements) (21 agreements) Article 236 Article 235 Article 285 Article 244-a (9 agreements) (1 agreement) (18 agreements) (8 agreements) Article 244-a Article 244-a Article 396 Article 215 (8 agreements) (8 agreements) (15 agreements) (6 agreements) Article 300 Article 378 Article 378 (5 agreements) (12 agreements) (5 agreements)

Table 6 • The plea agreements made on this type of criminal acts lead us to conclude that the public prosecutor collected a lot of legally relevant evidence against the suspect (defendant) and as a result of that the defence-the defendant accepted a plea agreement.

3.2. Type and severity of criminal sanctions agreed in the plea negotiation process At the beginning of the Analysis we indicated that plea agreements were concluded with 345 persons in total in the territory of the whole state in the period from December 1, 2013 until March 31, 2015. Table 7 provides a summary presentation of the criminal sanctions agreed with the defendants (suspects) in the territory of all four higher public prosecutor’s offices.

Prison sentence

Alternat. Fine from 6 PERSONS HPPO measure up to 6 months. 1-2 2-3 3-5 over IN TOTAL months to 1 year y. y. y. 5 y.

BITOLA 14 22 16 1 4 3 2 62 GOSTIVAR 2 1 3 SKOPJE 132 29 7 2 8 7 7 7 199 SHTIP 42 29 3 3 2 2 81 TOTAL: 190 80 26 6 14 12 10 7 345

Table 7

31  The statistics show that most of the agreed criminal sanctions refer to the alternative measures, i.e. 190 defendants (suspects) in total, being 55%, made an agreement for some kind of alternative measure, - which was a suspended sentence in most of the cases. The fine with 23% and prison sentences with 22% of the total number of persons are equally represented in the plea agreements concluded. As to the prison sentence, 26 defendants (suspects) made a plea agreement to serve 6 months time, and 6 defendants (suspects) to serve time ranging from 6 months to 1 year. Only in the territory of the higher public prosecutor’s office Skopje there are plea agreements concluded for a prison sentence of more than five years. Analysing the criminal policy in the plea negotiation process, it comes out that in most cases the parties in the criminal procedure reached a plea agreement for the alternative measure as a criminal sanction. This goes in favour of the recent surveys of the criminal policy of the courts, according to which in 50% of the convicting verdicts an alternative measure was pronounced22. In direction of a more detailed data analysis, the statistics covering the public prosecutor’s offices from the territory of each higher public prosecutor’s office are shown in the text below.

»» Higher Public Prosecutor’s Office Bitola In the territory of the Higher Public Prosecutor’s Office Bitola, the district basic prosecutor’s offices made most plea agreements for the prison sentence as a criminal sanction, and fewest for alternative measures. Seeing this territory in percents (picture 6), 42% of the criminal sanctions agreed refer to the prison sentence. The fine comprises 35% and the alternative measures 23% of all criminal sanctions agreed with the defendants (suspects).

altалт.мерка measure 23%

prison затв ор 42%

fine пар.казна 35%

Слика 6

“Report on the performance of the public prosecutor’s offices of the Republic of Macedonia in 22

2014”http://jorm.gov.mk/wp-content/uploads/2016/03/Izvestaj-na-JORM.pdf

32  Table 8 below presents the statistics for each basic public prosecutor’s office in this territory.

Prison sentence Alternat. PERSONS Fine up to 6 from 6 1-2 2-3 3-5 over BPPO measure IN TOTAL months m.to 1 y. y. y. 5 y. year BITOLA 9 2 1 12 PRILEP 2 1 16 1 4 1 25 OHRID 14 14 STRUGA 3 7 1 11 RESEN TOTAL: 14 22 16 1 4 3 2 62

Table 8

Examined individually according to the extent of prison sentence, most persons (16) concluded a plea agreement for a prison sentence of up to 6 months and all of the agreements were concluded with BPPO Prilep, whereas no plea agreement was made for a prison sentence of more than 5 years in the territory of this higher public prosecutor’s office. In relation to the type of criminal sanction, the fine, being agreed on mostly by BPPO Ohrid (with 14 persons), comes second after the prison sentence, and at the end the alternative measures, prevailing in the plea agreements concluded by BPPO Bitola (agreements concluded with 9 persons in total), come last.

»» Higher Public Prosecutor’s Office Gostivar The territory of the Higher Public Prosecutor’s Office Gostivar has the lowest number of plea agreements concluded, with only three persons. In relation to the type and severity of criminal sanction BPPO Tetovo concluded two plea agreements for alternative measures, whereas BPPO Gostivar concluded one plea agreement for a prison sentence ranging from 3 to 5 years.

Prison sentence Alternat. from 6 PERSONS measure Fine up to 6 m.to 1 1-2 2-3 3-5 over IN TOTAL BPPO months year y. y. y. 5 y.

TETOVO 2 2 GOSTIVAR 1 1 KICHEVO DEBAR TOTAL: 2 1 3

Table 9

33  »» Higher Public Prosecutor’s Office Skopje In relation to the type of criminal sanction the public prosecutor’s offices in the territory of the Higher Public Prosecutor’s Office Skopje negotiated most plea agreements for alternative measures - with 132 defendants (suspects) or 66%. Fewest plea agreements are concluded for the penalty – fine, with 15% of the total number of persons. Table 10 and picture 7 below show the numbers and percents of plea agreements concluded in the basic public prosecutor’s offices in this territory with regard to the type and severity of criminal sanctions.

Prison sentence Alternat. PERSONS measure Fine from 6 IN TOTAL BPPO up to 6 1-2 2-3 3-5 over m. to months y. y. y. 5 y. 1 y. SKOPJE 57 6 1 6 4 7 2 83 KUMANOVO 39 3 1 3 2 48 VELES 28 10 1 3 42 KAVADARCI 3 1 1 5 GEVGELIJA 3 8 7 18 KRIVA PALANKA 2 1 3 TOTAL: 132 29 7 2 8 7 7 7 199

Table 10

prison затв ор 19%

fine пар.казна 15%

alt. measure алт.мерка 66%

Picture 7

When analysing the data, it can be noted that BPPO Skopje concluded most plea agreements in which they consented to the alternative measure as a sanction - with 57 defendants (suspects), whereas BPPO Kriva Palanka concluded fewest plea agreements as to this criminal sanction - with only 2 persons. The Prosecutor’s Offices in Skopje, Kumanovo and Veles make together 93,95% of the total number of persons with whom a plea agreement was concluded by consenting to an alternative measure as a sanction in the whole territory of the Higher Public Prosecutor’s Office Skopje.

34 As a criminal sanction the prison sentence occurs in 19% of all plea agreements concluded in this territory. This penalty is most frequent in the plea agreements concluded by BPPO Skopje, mostly ranging from 3-5 years prison time (plea agreements concluded with 7 persons) and from 1-2 years (plea agreements concluded with 6 persons). During the period of this analysis the Public Prosecutor’s Office Kriva Palanka did not conclude any plea agreement envisaging a prison sentence as a criminal sanction. The Prosecutor’s Offices in Skopje, Kumanovo and Veles, with the exception of BPPO Prosecuting Organized Crime and Corruption, are the only ones in the territory of the whole state that concluded plea agreements envisaging a prison sentence of more than 5 years. The fine, being a form of criminal sanction, is represented in 15% of all plea agreements concluded in the territory of the Higher Public Prosecutor’s Office Skopje. The Public Prosecutor’s Office Veles concluded most of the plea agreements envisaging a fine as a criminal sanction (10 in total). Then BPPO Gevgelija follows with 8 plea agreements and BPPO Skopje with 6 plea agreements containing such a sanction. The Prosecutor’s Offices in Kavadarci and Kriva Palanka concluded fewest plea agreements envisaging a fine as a criminal sanction (each with 1 person).

• Type and severity of the criminal sanctions represented in the plea agreements of the Public Prosecutor’s Office Prosecuting Organised Crime and Corruption.

Acting against 161 persons in total, the Public Prosecutor’s Office Prosecuting Organised Crime and Corruption made plea agreements envisaging an effective prison sentence in 96,20% of cases. In addition to the prison sentence, the suspended sentence is the only other sanction for which this prosecutor’s office made plea agreements - with 6 suspects (defendants) of the total number of persons (see table 11 below).

35  Type of Number of Total criminal defendants number of sanction Severity of criminal sanction agreed with BPPO accepting defendants agreed POCC(Prosecuting Organised Crime and Corruption) agreement by type of with criminal BPPOPOCC sanction

1 year and 4 months suspended sentence for 2 years 2 SUSPENDED SENTENCE 1 year and 6 months suspended sentence for 3 years 1 6 2 years suspended sentence for 5 years 2 3 years suspended sentence for 5 years 1 prison sentence of up to 6 months 6 prison sentence of up to 7 months 2 prison sentence of up to 8 months 3 PRISON prison sentence of up to 10 months 23 SENTENCE prison sentence of up to 1 year 19 155 prison sentence of up to 1 year and 2 months 2 prison sentence of up to 1 year and 4 months 1 prison sentence of up to 1 year and 6 months 8 prison sentence of up to 1 year and 7 months 3 prison sentence of up to 1 year and 10 months 1 prison sentence of up to 2 years 5 prison sentence of up to 2 years and 2 months 1 prison sentence of up to 2 years and 3 months 3 prison sentence of up to 2 years and 5 months 2 prison sentence of up to 2 years and 6 months 6 prison sentence of up to 2 years and 7 months 1 prison sentence of up to 3 years 6 prison sentence of up to 3 years and 6 months 5 prison sentence of up to 4 years 15 prison sentence of up to 4 years and 2 months 2 prison sentence of up to 4 years and 3 months 4 prison sentence of up to 4 years and 5 months 1 prison sentence of up to 4 years and 6 months 18 prison sentence of up to 5 years 13 prison sentence of up to 5 years and 6 months 2 prison sentence of up to 6 years 3 TOTAL 161 161

Table 11

36 Picture 8 shows a percentage ratio of prison sentences agreed with BPPO Prosecuting Organized Crime and Corruption during the analysed period.

3% 4%

доto up 6 мес. 6 months

30% од fr. 66toм.1 до year1 год 38% 1-2 years год 2-3 years год. 3-5 years год. над 55 years over год. 13% 12%

Picture 8

The analysis of the data from this prosecutor’s office show that most plea agreements or 38% refer to the prison sentence ranging from 3 to 5 years. The next prison sentence, representing 30% of the agreements concluded with the total number of defendants (suspects), ranges from 6 months to 1 year. Fewest plea agreements are concluded for the prison sentence of more than 5 years time (only 3% of the total number of defendants/suspects). For the most part, this criminal policy is due to the type of criminal acts, in other words to the fact that this prosecutor’s office acts on more serious criminal acts for which the law envisages more severe sanctions.

»» Higher Public Prosecutor’s Office Shtip The prosecutor’s offices of this higher public prosecutor’s territory made most plea agreements envisaging alternative measures, i.e. with 42 suspects (defendants) and fewest plea agreements envisaging the prison sentence ranging from 2-3 years (with 2 persons). As to the prison sentences ranging from 3 to 5 years and over five years, the public prosecutor’s offices in the Higher Public Prosecutor’s Office Shtip did not make any plea agreement. Table 12 below provides a more detailed overview of the criminal sanctions for which each public prosecutor’s office from this territory concluded a plea agreement.

37  Prison sentence Alternat. PERSONS BPPO measure Fine up fr.6 1-2 2-3 3-5 over IN TOTAL to 6 m to y. y. y. 5 y. m. 1 y. STRUMICA 20 15 2 1 2 1 41 SHTIP 1 1 KOCHANI 8 1 1 10 RADOVISH 7 11 18 DELCHEVO 5 3 1 9 SVETI 1 1 NIKOLE BEROVO 1 1 TOTAL: 42 29 3 3 2 2 81

Table 12

Expressed in percents (see picture 9 below), the data show that in the territory of the Higher Public Prosecutor’s Office Shtip the public prosecutors made most plea agreements for alternative measures - with 52% of all agreements in total, then for a fine with 36% and fewest for the prison sentence, being present in 12% of the total number of defendants (suspects) with whom a plea agreement was made.

prison затв ор 12%

alt.measure алт.мерка fine пар.казна 52% 36%

Picture 9

In general, according to the statistical data reviewed in the period from December 1, 2013 until March 31, 2015, the basic public prosecutor’s offices displayed a serious approach in the implementation of the plea negotiation regarding the type and severity of the criminal sanction as a newly-implemented procedural justice principle.

38 3.3 Final considerations and recommendations

»» The basic public prosecutor’s offices in the territory of the Higher Public Prosecutor’s Office Gostivar should display stronger activity in the application of plea negotiation regarding the type and severity of criminal sanction; »» According to the volume of case related activities, the basic public prosecutor’s offices with extended competence should display stronger activity with respect to the implementation of plea bargaining as well. »» The basic public prosecutor’s offices, having basic competence and acting on criminal acts for which a prison sentence of up to 5 years is prescribed, should show stronger commitment in the application of this principle in the phase of the pre-investigation procedure. In this phase of the procedure the public prosecutors should provide legally relevant evidence. In this way the suspects, being confronted with the evidence presented, would be able to initiate themselves a plea bargain procedure with the public prosecutor. »» From the insight into the delivered written draft agreements, it can be noted that in practice a different form is used in the preparation of the draft agreements. As to the content, the draft agreements should be prepared in accordance with the legal provision of Article 485 of LCP prescribing the content of the draft-agreement’s elements. A sample draft agreement is presented in Annex 1. »» The public prosecutor submits the draft agreement (prepared with the content as envisaged in Article 485 of LCP) which has been previously signed by him, the suspect and his defence attorney. No explanation should be provided when submitting the draft agreement. »» It is incumbent on the public prosecutor to deliver a list of evidence together with the very evidence when submitting the draft agreement. »» When submitting the draft agreement together with all evidence, it is incumbent on the public prosecutor to provide a written statement signed by the damaged party in relation to the kind and extent of the associated action for damages only if that action has been subject to the plea negotiation pursuant to Article 484 of LCP. Other wise, if anassociated action for damages has not been subject to the draft agreement, then the damaged party should not submit such a statement.

39  4. Comparative considerations with regard to the application of plea bargaining in other countries According to the originary concept adopted in the criminal justice system of the United States of America, the “plea bargaining” principle is a combined “material-procedural pre-court alternative measure consisted of “negotiation” between the public prosecutor and the defendant: the public prosecutor proposes to the defendant to make admission of guilt and to willingly accept certain penalty; if he accepts the proposal, then an agreement shall be concluded, thus skipping the main hearing and the further procedure with regard to legal remedies.The plea agreement is affirmed by the court, which shall pronounce a sentence without holding a main hearing”23. Plea bargaining is defined24 as a procedure in which the defendant and the prosecutor reach a mutually acceptable solution to the criminal case, which is later approved by the court. There are decisions of the Supreme Court of USA25 that make the admission of guilt null if the defendant has not been informed about the indictment or if he has been charged with something that is not a criminal act. This procedural principle is also used in the procedural models in the European continental law. So, the Italian criminal procedure envisages a procedural principle of pronouncing a sentence upon the proposal of the parties26. On the basis of the parties’ consent to the legal qualification of the criminal act and the type and severity of penalty, a convicting verdict is passed before holding a main hearing by having court’s consent to the essential content of the convicting verdict. In that sense the court is authorised to reject or accept the proposal and it can also pronounce a sentence that is different from the proposed one in case of accepting the proposal. The parties’ proposal can be delivered to the court during the investigation, the preliminary hearing or the main hearing. In all of the indicated cases a verdict shall be passed without holding a main hearing or conducting evidentiary procedure. However, this procedural principle is limited several times because it is conditioned by light criminal acts and phases of criminal procedures in which the parties can submit a sentencing proposal (such proposal can be made after commencing the main hearing in the first instance procedure). The most important attribute of this principle in the Republic of Italy is the fact that when measuring the sentence, being in accordance with the legal provisions, it is envisaged that the sentence pronounced should be obligatorily reduced by one third27 with no limitation to 23 gen.cit. Kambovski, 2, 2005, page. 28 24 Definition according to: West’s encyclopedia of American Law 25 judgments: Henderson against Morgan, 436 U.S.637 (1976), and Bousli against USA, 523 U.S. 614 (1998) 26 so-called. patteggiamento 27 Perrodet, page 369; Maffei, page 1059; Cirese, Bericci, page 224 and Ma, page 41

40 the type of criminal acts according to the severity of the prescribed sentence. This principle can be used for all criminal acts with no limitations; it is determined that the sentence should be reduced to 30 years prison time for criminal acts for which death penalty is prescribed, whereas death penalty by isolation or death penalty for continuous crimes committed is replaced with life imprisonment28. In the Republic of Serbia the public prosecutor and the defendant can agree on a sentence in the plea agreement which by rule cannot be under the legal minimum of the sentence for the criminal act the defendant is charged with. However, when that is obviously justified because of the significance of the admission of the defendant for clarification of the criminal act he is charged with, and whose proving would be impossible or rendered significantly more difficult in the absence of such an admission, or for the purpose of preventing, detecting or proving other criminal acts as well as because of the existence of special mitigating circumstances29, the public prosecutor and the defendant can reach an agreement for pronouncing a more lenient sentence to the defendant according to the penalty mitigation provisions30. Тhe defendant can accept an obligation in the plea agreement to recompense the proceeds acquired through criminal activity within certain time limit, or to return the object of the criminal act. The English procedure does not know about admission of guilt, it knows about denial of the detrimental consequences (a plea of nolo contendere)31. Explained in other words, any additional notes that can be presented by the defendant in relation to his admission of guilt automatically lead to denial of the admission of guilt, and on the basis of that the judge schedules a main hearing32. So, in the English criminal justice system the defendant can plead guilty or not guilty only in relation to the criminal acts he is charged with in the indictment. In relation to the plea bargaining procedure it is incumbent on the judge not to interfere in the very procedure, being in accordance with the provisions of the Law on Criminal Justice and the precedent established in the Turner’s case (1970) 2 QB 321. So, even if both sides in the procedure approach the judge in order to inform themselves as to the opinion of the judge, the judge must not indicate any kind of solution in relation to the severity of the sentence.

28 Article 442, paragraph 2 of LCP of Italy 29 Article54, paragraph 2 of the Criminal Code of the Republic Serbia 30 Article 57 of the Criminal Code of the Republic Serbia 31 The admission of guilt made by the defendant by postis an interesting one. This kind of admission of guilt is only possible in case stried infront of magistrate courts where the verdict can be passed in the absence of the defendant (Sprack, page 171-173). 32 gen. cit. Sprack, page 285

41  Such strict prohibition for judges was introduced by the amendments to the Law on Criminal Justice of 1999 and 2005. In the period before adopting these amendments, there was possibility that the parties could go to the judges’ cabinets and ask the judges to determine an average draft-sanction on the basis of the evidence presented33. Furthermore, there can be plea bargaining only on two bases in the English criminal justice system, which are: • negotiating a plea agreement by making an admission of guilt for the milder criminal act (in other words prequalifying the offence from qualified offence into a basic offence or from basic offence into a milder one); and • making an admission of guilt for one crime in order that the prosecutor drop charges in relation to other crimes committed. In the second case the prosecutor only stops providing evidence in relation to the remaining counts of the indictment, so they are formally in the indictment, but no action is taken on them34.This practice looks very similar to the American model of plea bargaining about the facts (fact bargaining) where the prosecutor, as a result of the plea agreement made, willingly does not present some evidence being detrimental to the defendant35. In Germany the plea negotiation procedure regarding the severity of the sentence represents a direct influence of the accusatory procedure in the German criminal justice system. In the German criminal justice system the informal plea bargaining represents admission of guilt of the defendant and partial presentation of evidence during the main hearing as a result of the plea negotiation taking place between the public prosecutor, the defendant and the judge trying the case. The procedure is conducted in the course of the main hearing and it is most often initiated by the public prosecutor. According to the verdict of the Federal Constitutional Court36, the prosecutor and the defendant are under obligation to apply the following recommendations: • there cannot be plea negotiation as to the type of the criminal act; • the admission of guilt has to be affirmed by the court in relation to the authenticity and validity; • all parties must be actively included in the plea bargaining process;

33 see Krapac, page 2. 142 34 gen. cit. Krapac, page 143 35 see Krstulovich about this, page 72 36 BGH, Neue Juristische Woch ever fassungs gericht (1987) 2662

42  • the result of the plea bargaining between the parties must be publically displayed in front of the court and noted in a minute book; • the court can only determine the most severe sanction, but it can also disregard this proposal if there are justified reasons for that and in case it makes such a decision it is under obligation to inform the parties in the proceedings there of. • the sanction must always be proportional to the defendant’s quilt, thereby especially mild sanctions are not permitted; and • the defendant must not be forced into accepting a plea agreement by being promised a milder sanction, nor a milder sanction should be promised to him as a result of renunciation of his appeal right37. The German practice consists of open negotiations over the type and severity of criminal sanction if the defendant makes admission of guilt for the criminal act during the main hearing38, whereat the plea bargaining is noted in a minute book. The defendant, his defence attorney, the prosecutor and the judge are participants in the plea bargaining. In the German model the participation of the judge in the negotiation process concerning the type and severity of sanction is seen as a guarantee for righteous measurement of the sanction, adequate valuation of the admission of quilt of the defendant, and there by as respect for the principle and duty of the court to determine the material truth as well. In Germany plea bargaining takes place only during the main hearing, most often before the start of the evidentiary procedure39. Basically the appeal right is unlimited.

37 see: Bohlander, 501 38 Herrmann, page 491 39 Dubber, page 490

43  In France the plea bargaining40 is a similar principle to the conditional with drawal from prosecution of the defendant. The difference lies in the fact that in these cases the court is included in the process of assessing the measures that can be pronounced to the defendant by the prosecutor. This principle is most often used for more serious criminal acts41, but it can also be used for milder criminal acts42.43 Cumulative fulfilment of two conditions is required so that this principle can be used. The first condition is that there must be an admission of guilt made by the defendant. The second condition is that there must be a criminal act committed which is punishable by imprisonment of up to five years or a fine of at most 3750 euros for more serious criminal acts and a fine of 750 euros for milder criminal acts. In addition to these conditions, it is required that the perpetrator provide his consent to voluntary fulfilment of the obligations imposed. Characteristic of this system is that there might be negotiations over the kind of obligations that can be imposed on the perpetrator of the criminal act by the prosecutor.

40 composition penale 41 Delites 42 contraventions 43 Article 41-2 and 41-3 of LCP of France

44 Annex 1 Sample of Proposed Plea Agreement

45 46 Annex 2 Sample Judgment rendered on the basis of a plea agreement concluded between the public prosecutor and the suspect

47 48 49 50

МАРКО ЗВРЛЕВСКИ ТОДОР ВИТЛАРОВ ЈОВАН ИЛИЕВСКИ

ПРАКТИЧНА ПРИМЕНА НА СПОГОДУВАЊЕТО ЗА ВИДОТ И ВИСИНАТА НА КРИВИЧНАТА САНКЦИЈА ВО ПРВАТА ГОДИНА ОД ПРИМЕНАТА НА НОВИОТ ЗАКОН ЗА КРИВИЧНА ПОСТАПКА ПРАВНА АНАЛИЗА Марко Зврлевски Тодор Витларов Јован Илиевски

ПРАКТИЧНА ПРИМЕНА НА СПОГОДУВАЊЕТО ЗА ВИДОТ И ВИСИНАТА НА КРИВИЧНАТА САНКЦИЈА ВО ПРВАТА ГОДИНА ОД ПРИМЕНАТА НА НОВИОТ ЗАКОН ЗА КРИВИЧНА ПОСТАПКА

ПРАВНА АНАЛИЗА

Скопје, 2016 Автори:

Марко Зврлевски, Јавен обвинител на Република Македонија д-р Тодор Витларов, Виш јавен обвинител на Вишото јавно обвинителство Штип д-р Јован Илиевски, Основен јавен обвинител на Основното јавно обвинителство за гонење на организиран криминал и корупција

Уредник и соработник: Ана Новакова-Жикова, Национален офицер за владеење на правото при Мисијата на ОБСЕ во Скопје Тираж: 1000 примероци Печати: Полиестердеј, Скопје

CIP - Каталогизација во публикација Национална и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“, Скопје 343.1(497.7)(094.5) ЗВРЛЕВСКИ, Марко Практична примена на спогодувањето за видот и висината на кривичната санкција во првата година од примената на новиот закон за кривична постапка : правна анализа / Марко Зврлевски, Тодор Витларов, Јован Илиевски. - Скопје : ОБСЕ, 2016. - 54 стр. : граф. прикази ; 21 см Фусноти кон текстот. - Содржи и: Прилог ISBN 978-608-4788-05-8 1. Витларов, Тодор [автор] 2. Илиевски, Јован [автор] а) Закон за кривицна постапка - Толкување - Македонија COBISS.MK-ID 101330186

Содржината на оваа публикација не мора да значи дека секогаш ги одразува погледите и ставовите на Мисијата на ОБСЕ во Скопје. Мисијата се придржува до Одлуката PC.DEC/81 на Постојаниот совет на ОБСЕ СОДРЖИНА

Наместо Вовед.......................................................................4 Предмет и цел на Анализата...................................................4 Методолошка рамка користена при изготвувањето на Анализата..............................................................................5

I. СПОГОДУВАЊЕ ЗА КРИВИЧНАТА САНКЦИЈА ВО ДОМАШНИОТ КАЗНЕН СИСТЕМ............................................5

1. Зошто спогодување?..........................................................5 2. Спогодувањето - нов процесно-правен институт во домашниот кривично-правен систем...................................7 2.1. Подзаконски акти за примена на институтот спогодување...............................................................14 3. Спогодување за видот и висината на кривичната санкција низ бројки и факти..........................................................21 3.1. Склучени спогодби на подрачјата на вишите јавни обвинителства по структура на кривични дела..............23 3.2. Вид и висина на кривичните санкции договорени при процесот на спогодување.............................................31 3.3 Заклучни согледувања и препораки..............................39 4. Споредбени согледувања за примената на спогодувањето во други земји.....................................................................40  Наместо Вовед Анализата за практичната примена на спогодувањето за видот и висината на кривичната санкција согласно Законот за кривичната постапка од 2010 година (ЗКП) претставува заеднички придонес на Здружението на јавните обвинители и Секторот за владеење на правото при Мисијата на ОБСЕ во Скопје кон процесот на воспоставување воедначена казнена политика и пракса во нашиот казнено-правен систем. Истата обработува податоци кои се однесуваат на остварените спогодби на четирите апелациони подрачја Битола, Гостивар, Скопје и Штип, во периодот од 1 декември 2013 година до 31 март 2015 година. Традиционалното казнено-процесно право и судската практика својствени за европското тло, долги години се спротивставуваа на спогодбената односно консензуалната правда поаѓајќи од определбата дека казнената реакција е строго законски утврдена и не познава дијалог, компромис, ниту договор со оглед на фактот што главната цел е заштита на фундаменталните социјални вредности.1 Новите решенија предвидени во ЗКП со кои суштински се реформира процесното постапување, во основа, претставуваат англосаксонски институти кои имаат долгогодишна традиција во common law државите, се разбира, со нивно нужно прилагодување кон европската правосудна практика.

Предмет и цел на Анализата Предмет на Анализата претставува примената на институтот спогодување од аспект на практичното постапување на јавните обвинители. Интенцијата на авторите е преку статистички и аналитички приказ на обработените податоци да се овозможи првична слика за: Практичната примена на спогодувањето за кривичната санкција; Воедначеност во постапувањето со спогодбите на територијата на четирите Виши јавни обвинителства; и Казнената политика во предмети кои се пресудени врз основа на спогодба на јавниот обвинител и осомничениот.

1 Francoise Tulkens, Negotiated Justice, Europian Criminal Procedures, (ed. Dalmans-Marty/ Spencer), Cambridge Univesity Press, 2002., стр.643

4 Методолошка рамка користена при изготвувањето на Анализата Имајќи в предвид дека Анализата е првенствено насочена кон практичното постапување од страна на јавните обвинители тимот автори кој работеше на ова истражување е од редот на обвинителите од сите инстанци на постапување. Во текот на истражувањето беа користени неколку методолошки пристапи во насока на обезбедување соодветни податоци за примената на овој нов кривично-правен институт: Статистичка обработка и вкрстување на податоците за вкупниот број на пријавени лица во текот на 2013, 2014 и 2015 година со бројот на отфрлени кривични пријави и бројот на лицата за кои кривичната постапка продолжила и завршила со донесување на пресуда врз основа на предлог-спогодба; Анализа на сите склучени спогодби помеѓу јавниот обвинител и осомничениот во периодот од 1 декември 2013 година до 31 март 2015 година на територијата на четирите виши јавни обвинителства; Поединечна статистичка обработка на податоците за склучените спогодби во основните јавни обвинителства, како и збирен приказ на податоците на ниво на вишите јавни обвинителства; Анализа и статистичка обработка на казнената политика и видот на кривичните дела за кои се склучени спогодби во периодот од 1 декември 2013 година до 31 март 2015 година; Консултации и разговори со судии, адвокати и обвинители кои имале искуство со спогодување за кривичната санкција.

I. СПОГОДУВАЊЕ ЗА КРИВИЧНАТА САНКЦИЈА ВО ДОМАШНИОТ КАЗНЕН СИСТЕМ

1. Зошто спогодување? Современите аспекти на казнената правда се карактеризираат со динамичко развивање и реформирање во повеќе насоки со цел казнената правда да биде подеднакво достапна до сите граѓани, да биде остварена во најкраток можен рок. Ваквите настојувања доведуваат до константно барање различни решенија што ќе одат во насока на забрзување на казнената постапка. Поедноставеното постапување е предуслов за забрзување на казнената постапка. Компаративните искуства говорат дека повеќето држави, најчесто посегнуваат кон реципирање на веќе потврдени институти од страна на другите држави со што доаѓа до мешање на традиционалните институти од англосаксонската правна

5  традиција во правните системи со европската континентална традиција. Ваквиот тренд во современите тенденции на казнената правда, а со тоа и во казненото процесно право се резултат, пред сè, на долготрајноста на казнените постапки, нивната комплексност, како и зголемениот обем на предмети во работа на судовите.2 Во казнено-процесната литература веќе подолго време се среќаваат обвинувања дека мешовитата кривична постапка ја карактеризираат бавност, нагласен формализам, нефлексибилност и, како резултат на сето ова, неефикасност. Законот за кривичната постапка3 (ЗКП) од 2010 година содржи одредби кои за првпат во нашето казнено-процесно законодавство ја регулираат можноста за спогодување на јавниот обвинител и осомничениот за видот и висината на кривичната санкција, предвидуваат поинаков статус на изјавата за признавање на вината во фазата на контрола на обвинението и на признанието дадено во текот на главната расправа во редовната постапка, како и во текот на расправата во скратената постапка за разлика од досегашната пракса со признанието што обвинетиот можеше да го даде пред судот.4 Како што е посочено во образложението на ЗКП, настојувањето казненото постапување да биде ефикасно и економично довело до низа проучувања и анализи на економската исплатливост и предностите што го карактеризираат спогодувањето кое се оценува како пазарен механизам за подобрување на квалитетот на кривичното гонење со кој се редуцираат трошоците во кривичната постапка. Облиците на можното спогодување (или договарање) на јавниот обвинител и обвинетиот или т.н. договорна правда, проширување на рамките на опортунитетот што во постапувањето го ужива јавниот обвинител за полесните кривични дела, почитување на положбата на оштетениот, неговото мислење и согласност за отстапување од редовниот тек на кривичната постапка, оствареното обесштетување како можност да не се поведе кривична постапка односно медијациско разрешување на споровите, внесување кратки и ефикасни рокови за преземање конкретни процесни дејствија како и прифаќање посебни облици на забрзани постапки, значително треба да придонесат во надминување на клучните проблеми со долготрајноста и комплексноста на кривичната постапка, како и да ја зголемат ефикасноста на судовите со брзо решавање на сè поголемиот прилив на кривични предмети.

2 Компаративно истражување на решенијата за забрзување и поедноставување на казнената постапка”, Нанев/Мисоски/Бужаровска, Македонска ревија за казнено право и криминологија бр. 1/2008 3 Службен весник, бр.150/2010 и 100/2012 4 Бужаровска, Г., Спогодување за вина: Прирачник за практичари (Гордана Бужаровска, Мајкал Г. Карнавас, Дејвид Ре), Скопје, Мисија на ОБСЕ во Скопје, 2010

6 Воведувањето на спогодувањето како нов кривично-правен институт во домашната кривична постапка, своја основа наоѓа и во препораките на ЕУ и Советот на Европа кои се однесуваат на забрзување на кривичната постапка и поедноставување на казнената правда, како и изнаоѓање други облици за решавање на кривичните предмети.5

2. Спогодувањето - нов процесно-правен институт во домашниот кривично-правен систем Прифаќајќи го тврдењето дека ефикасна казнена правда може, во дел, да се обезбеди и преку постапки кои овозможуваат декриминализација, депенализација, алтернативни облици на кривичното гонење и поедноставување на кривичната постапка, потребно е да се прави разлика помеѓу спогодувањето како однос помеѓу сторител на дело (во својство на осомничен или обвинет и задолжително неговиот бранител) и јавниот обвинител, како овластен тужител, како алтернатива на судската постапка, од преговарањето заради обештетување кое може да се одвива помеѓу сторителот и оштетениот, а кое го раководи трето незасегнато лице (медијатор) и има карактер на алтернатива за гонењето. Спогодувањето во нашата кривична постапка согласно ЗКП од 2010 година, претставува целосно нов институт во постапката, кој наликува на спогодувањето кое се применува во други држави, но не е целосно ист. Со овој институт странките - јавниот обвинител и осомничениот односно обвинетиот и неговиот бранител, се договараат за видот и висината на кривичната санкција за разлика од други системи каде може да се спогодува и за правната квалификација на битието од преземените казниви дејствија и за видот и висината кривичната санкција. Иако договарањето – спогодбата во нашиот казнен систем се однесува на видот и висината на кривичната санкција, сепак од повеќето одредби од ЗКП и КЗ може да се заклучи дека во основа предуслов за спогодувањето е и осомничениот да ја признае вината. Постојат разлики во можностите за давање изјава за признавање вина односно за давање признание во различни стадиуми од постапувањето по завршување на истражната постапка. Изјавата за признавање вина претставува предуслов за спогодување на странките во фазата на контрола на обвинението, но не и во

5 Препорака бр.Р(87)18 на Комитетот на министри на Советот на Европа од 1987год. за поедноставување на казнената правда, која содржи конкретни предлози за облиците на забрзани и поедноставени постапки, Препорака бр.Р(95)12 на Комитетот на министри на Советот на Европа од 1995 год. за управување со казненото правосудство.

7  истражната постапка.6 Во истражната постапка непосредно се применуваат одредбите од членовите 483 – 490 од ЗКП кои не бараат задолжително претходно признание на вината од страна на осомничениот. Сепак, и покрај фактот што изречно не се дава признание за вината во фазата на истражната постапка, самото отпочнување на постапката за спогодување за видот и висината на кривичната санкција на некој начин тоа го претпоставува. Дополнителна „недоследност“ во однос на признавањето за вина претставува и одредбата од став 1, точка 1 од членот 40 од Кривичниот законик за ублажувањето на казната, која предвидува дека судот може да ја ублажи казната „кога изрекува казна по поднесен предлог на спогодба за признавање на вина склучена меѓу јавниот обвинител и обвинетиот“. Од одредбите на ЗКП недвосмислено произлегува дека субјектите на преговарањето за видот и висината на кривичната санкција се јавниот обвинител од една страна и осомничениот и неговиот бранител од друга страна. Во секој случај субјектите на преговарањето се странки, а ако осомничениот, односно обвинетиот има бранител (избран или поставен) во преговорите за видот и висината на кривичната санкција учествува и бранителот на осомничениот. Во случај кога осомничениот, односно обвинетиот има бранител, самото преговарање за видот и висината на кривичната санкција по правило ќе се одвива помеѓу бранителот и обвинителот, но бранителот за текот и содржината на преговарањето е должен да го извести осомничениот. Во самата постапка за преговарање за видот и висината на кривичната санкција , кое се одвива помеѓу странките, во оваа фаза судот не учествува. Осомничениот, пред започнувањето на првото испитување, ќе се информира и за правото на спогодување за видот и висината на кривичната санкција со јавниот обвинител согласно членовите 489 до 496 од Законот за кривичната постапка.7 Преговарање за видот и висината на кривичната санкција може да биде иницирано од било која страна. Еден од условите за прифаќање на спогодба за видот и висината на кривичната санкција е постоење доволно докази за вина на обвинетиот, па при започнувањето на преговорите се претпоставува убедувањето на јавниот обвинител дека располага со доволно докази за вина на осомничениот. Преговарањето се однесува на видот и висината на кривичноправните санкции, односно санкциите кои би му се изрекле на осомничениот за делото за кое тој се терети. 6 Бужаровска, Г., Спогодување за вина: Прирачник за практичари (Гордана Бужаровска, Мајкал Г. Карнавас, Дејвид Ре), Скопје, Мисија на ОБСЕ во Скопје, 2010 7 член 206 став 6 од Законот за кривичната постапка, Службен весник бр.150/2010 и 100/2012

8 Она што јавниот обвинител може да му понуди на осомничениот за неговото признание на вината за делото за кое се терети е изрекување поблага санкција, која не ја исклучува можноста за изрекување на казна под законски предвидениот минимум. При процесот на спогодување обвинителот мора да се движи во рамките на задолжителните прописи од Кривичниот законик за видот8 и целта9 на кривичната санкција, условите за нивното изрекување, казните кои можат да се изречат за одделни кривични дела и за границите на ублажувањето на законски пропишаните казни10. Во текот на преговарањето обвинителот не може да понуди изрекување казна на осомничениот која би била под најмалата казна која за одредено казнено дело може да се изрече согласно одредбите за поблаги казни од Кривичниот законик, ниту пак би можел да предложи изрекување на условна осуда за дело за кое оваа мерка по Кривичниот закон не може да се изрече. Ова се рамките кои треба да ги почитува и бранителот односно осомничениот во процесот на спогодување за видот и висината на кривичната санкција. Крајна цел на преговарањето е склучување на спогодба, договор во писмена форма кој го составуваат обвинителот, осомничениот и неговиот бранител. Присуството на бранителот при преземање на процесни дејствија поврзани со овој процесен институт е облигаторно, односно осомничениот мора да има бранител. Учеството на судот во фазата на преговарање потполно е исклучено. Процесните активности на судот почнуваат откако предлог - спогодбата ќе биде склучена во законска форма и доставена на разгледување. Предмет на спогодбата претставува видот и висина на кривично- правната санкција, а доколку има согласност од осомничениот предмет на спогодувањето може да биде и имотноправното побарување од оштетениот. Во текот на спогодувањето може да се договори и изрекување казна под законскиот минимум со примена на одредбата за ублажување на казната, на пример, изрекување на парична казна наместо казна затвор или пак поблаг вид на кривично-правна санкција, на пример, условна осуда наместо казна затвор или парична казна. Кривично-правните санкции странките треба прецизно да ги одредат, на пример, шест месеци затвор или парична казна во точно утврден износ во денари. Ако при преговарањето се земат предвид казнените рамки на востановената судска пракса тогаш се намалува ризикот за неприфаќање на спогодбата од страна на судот. Обвинителот може да понуди казна под законскиот минимум со примена на одредбите од Законот за одредување на видот и одмерување на

8 член 33 од Кривичниот законик 9 член 32 од Кривичниот законик 10 член 41 од Кривичниот законик

9  висината на казната11 за ублажување на казната или поволната варијанта, изрекување на поблаг вид кривично-правни санкции. Во четвртата глава од овој Закон се дадени двата случаи на утврдувањето на санкцијата во постапката на договарање за видот и висината на казната меѓу јавниот обвинител и обвинетиот во рамките на спогодувањето.12 При договарањето на јавниот обвинител и обвинетиот во текот на истражната постапка и во скратената постапка до поднесување на обвинителниот предлог, не може да биде договорена казна помала од 50% од казната што би била изречена со примена на одредбите на овој Закон во редовна судска постапка. При договарањето на јавниот обвинител и обвинетиот во фазата на оцена на обвинителниот акт, не може да биде договорена казна помала од 60% од казната што би била изречена со примена на одредбите на овој Закон во редовна судска постапка. Оттука, при ваквото постапување јавниот обвинител, обвинетиот и неговиот бранител би морале да го поминат процесот на утврдувањето на казната што би го направил судот во текот на главната расправа, што подразбира и пополнување на работните листови, кои се составен дел од Законот, за да можат со што поголема веројатност да ја предвидат санкцијата што на обвинетиот би му била изречена на главната расправа и соодветно да ја искористат можноста што им ја дава Законот за одредување на видот и одмерување на висината на казната за намалување на казната при договарањето. Предмет на спогодбата може да бидат и мерки на безбедност и претставуваат една од кривично-правните санкции пропишани со казнениот материјален закон. Секако, странките и бранителот при составувањето на спогодбата мораат да ги почитуваат материјално-правните одредби, односно да се движат во рамките Кривичниот законик и Законот за одредување на видот и одмерување на висината на казната. Како што кажавме претходно, не може да се договори казна или друга кривично- правна санкција која не е предвидена во Кривичниот законик или која не може да се изрече со примена на законските одредби за ублажување на казна. Таквата предлог-спогодба би требало да биде огласена како незаконита, спротивна на принципите на законитоста и спротивна на јавниот интерес. Ако предметот на спогодбата е целото обвинение, само тогаш се одбегнува редовна кривична постапка која поминува низ сите фази на кривичната постапка. Предлог-спогодбата мора да ги содржи следните елементи: 1. податоци за учесниците во постапката: јавниот обвинител, осомничениот и неговиот бранител; 11 Службен весник, бр.199/2014 12 член 20 од Законот за одредување на видот и одмерување на висината на казната, Службен весник, бр.199/2014

10  2. опис и правна квалификација на кривичните дела. Доколку постапката се води за повеќе кривични дела спогодбата не мора да се однесува на сите, туку може да се склучи и за дел од кривичните дела; 3. предложената кривична санкција според видот и висината. Тука спаѓаат главната казна, споредната казна, мерките на безбедност, алтернативните мерки или други мерки предвидени во Кривичниот законик; 4. видот и висината на имотноправното побарување и начинот на негово остварување. Ова само доколку осомничениот е согласен истото да биде предмет на спогодувањето; 5. изјава на осомничениот дека свесно и доброволно ја прифаќа предлог-спогодбата и последиците што произлегуваат од неа; 6. изјава од јавниот обвинител и осомничениот дека се откажуваат од правото на жалба доколку се донесе пресуда со која се прифаќа предлог-спогодбата; 7. трошоците на постапката; 8. потпис на јавниот обвинител, осомничениот и неговиот бранител и 9. датум и место на склучувањето на предлог-спогодбата. Анализирајќи ги податоците и актите со кои јавниот обвинител, согласно членот 483 од ЗКП, ја поднесува предлог-спогодбата до судијата за претходна постапка, постои различна практика. Имено, дел од обвинителства ја доставуваат само предлог- спогодбата (со потребните елементи предвидени во член 485 од ЗКП) потпишана од јавниот обвинител и осомничениот и неговиот бранител. Други јавни обвинителства доставуваат податоци со кои е заклучена предлог-спогодбата, опис на противправните дејствија, правната квалификација и во продолжение даваат образложение без притоа да приложат листа на докази. Трети јавни обвинителства, даваат податоци со кого е склучена предлог-спогодбата, опис на противправните дејствија, правна квалификација и образложение, а во прилог наведуваат и листа на докази. Заради воедначување на практиката значајно е да се посочи следново: • Јавниот обвинител ја доставува предлог-спогодбата (изготвена со содржина предвидена во членот 485 од ЗКП) потпишана од него, осомничениот и неговиот бранител. Од ова законска одредба не произлегува обврска за доставување на образложение. • Кон предлог-спогодбата јавниот обвинител е должен (член 483 став 2 од ЗКП), заедно со сите докази (значи има обврска 11  за доставување на листата на докази, заедно со доказите) да приложи и писмена изјава потпишана од оштетениот во однос на видот и висината на имотно-правното побарување само ако истото било предмет на спогодување согласно членот 484 од ЗКП. Во спротивно ваква изјава од оштетениот не е потребно да се доставува. Откако ќе ја прими предлог - спогодбата, судијата на претходната постапка во рок од три дена закажува рочиште за оцена на предлог-спогодбата на кое ги повикува странките и должен е да испита дали таа доброволно е поднесена, дали осомничениот е свесен за правните последици од нејзиното прифаќање, за последиците сврзани за имотно - правното побарување и трошоците на кривичната постапка. Јавниот обвинител, осомничениот и неговиот бранител во текот на рочиштето не смеат да поднесат барање за утврдување кривична санкција различна од кривичната санкција содржана во предлог- спогодбата. Доколку поднесат такво барање се смета дека се откажале од предлог-спогодбата и судијата на претходната постапка ќе донесе решение со кое ќе ја одбие истата. Странките имаат право до донесување на одлуката да се откажат од предлог- спогодбата, а пак прифаќањето на предлог-спогодбата се смета за откажување од правото на жалба на донесената пресуда врз основа на предлог - спогодбата. Ако судијата на претходната постапка утврди дека прибавените докази за фактите важни за избор и одмерување на кривичната санкција не го оправдуваат изрекувањето на предложената кривична санкција, односно дека јавниот обвинител, осомничениот и неговиот бранител во текот на рочиштето поднеле барање за утврдување кривична санкција различна од кривичната санкција содржана во предлог-спогодбата, донесува решение со кое ја одбива предлог-спогодбата и списите ги доставува до јавниот обвинител. Ако судијата на претходната постапка ја прифати предлог- спогодбата изрекува пресуда со која не смее да изрече кривична санкција различна од кривичната санкција содржана во предлог- спогодбата. Пресудата ги содржи елементите на осудителна пресуда, и тоа: за кое кривично дело обвинетиот се огласува за виновен, со назначување на фактите и околностите што претставуваат обележје на кривичното дело, како и на оние од кои зависи примената на определена одредба од Кривичниот законик; • законски назив на кривичното дело и кои одредби од Кривичниот законик се применети; • на каква казна се осудува обвинетиот;

12  • одлука за мерките на безбедност, конфискацијата на имот и имотната корист и одземање предмети; • одлука за засметување на лишување од слобода, на притвор или на веќе издржаната казна и • одлука за трошоците на кривичната постапка. Ако обвинетиот е осуден на парична казна, во пресудата ќе се назначи рокот во кој треба да се плати паричната казна и начинот на кој да се изврши замена на паричната казна во случај паричната казна да не може да се наплати ни по присилен пат. Пресудата се објавува веднаш, а се изготвува во писмена форма во рок од три дена од објавувањето и без одлагање им се доставува на јавниот обвинител, осомничениот и неговиот бранител, како и на оштетениот кој своето имотно - правно побарување може да го остварува во парнична постапка. Во овој дел значајно е да се укаже на некои прашања кои се поставуваат во врска со спогодувањето: »» Како би се постапувало доколку постојат повеќе обвинети, а не се спогодат сите? Може да се каже дека при спогодувањето, доколку се повеќе соизвршители, а со јавниот обвинител се спогодува само еден или дел од нив, во текот на постапката која продолжила за другите соизвршители, осомничениот кој се спогодил може да се јави во својство на сведок, а пресудата која е донесена врз основа на спогодувањето не се изведува како доказ. Ваквата ситуација е мошне слична со ситуациите кои се појавуваа во времето на примената на претходниот Закон за кривичната постапка, кога пресудата станала правосилна во делот за еден обвинет, а е укината за другите соизвршители, па во тој случај на повтореното судење соизвршителот за кого пресудата е правосилна може да биде испитан како сведок. »» Како би се постапувало доколку има повеќе обвинети кои сакаат да се спогодат? Во ваков случај предлог-спогодбата се склучува со секој обвинет поединечно. »» Дали на почетокот на главна расправа пред започнување на доказната постапка обвинетиот може да признае вина и да се спогоди за кривичната санкција за одреден став од кривичното дело за кое е обвинет или мора да признае вина за сите ставови кумулативно за кои е обвинет од истото кривично дело? Во оваа фаза нема законска можност обвинетиот да се спогодува за кривичната санкција. До завршување на фазата на

13  потврдување на обвинението обвинетиот може да се спогодува за видот и висината на кривичната санкција. По потврдување на обвинението, обвинетиот може само да ја признае вината. Од процесен аспект ова значи дека судот ќе ја прескокне доказната постапка и ќе пристапи кон одмерување на казната. Судот може да му одмери на обвинетиот поблага санкција. Обвинетиот во суштина треба да го признае описот на кривичното дело објаснето како во обвинението, а не точната правна квалификација на делото. Доколку се случи обвинетиот да бара да признае само дел од елементите на кривичното дело без разлика дали е тоа основниот или квалификаторниот елемент, таквиот пристап не се смета за признание за вината и судот треба да го продолжи текот на кривичната постапка.

2.1 Подзаконски акти за примена на институтот спогодување Со донесувањето на ЗКП и востановувањето на институтот спогодување односно договарање за видот и висината на кривична санкција во истиот не е внесена задолжителна законска обврска за донесување на подзаконски акти кои би ja олесниле примената на овој институт. Меѓутоа, со стапувањето на сила и со започнувањето на примената на ЗКП се јавува потреба за доуредување, односно воедначување на начинот на постапувањето на јавните обвинители и тоа како во смисла на примената на одредбите од законот, така и за постапката во јавното обвинителство која не е целосно нормативно уредена. Членот 6 од Законот за јавното обвинителство13 кој упатува на основниот принцип на хиерархија и субординација според кој е организирано јавното обвинителство, членот 25 од истиот Закон кој во ставот 1 предвидува дека Јавниот обвинител на државата “[...]има право да дава задолжителни општи писмени упатства на вишиот јавен обвинител, на основниот јавен обвинител за организиран криминал и корупција и на основниот јавен обвинител[...]“, како и ставот 3 од истиот член кој упатува дека упатствата се однесуваат на преземање на одредени мерки и активности меѓу другото и заради поефикасно откривање и гонење на кривични дела и нивните сторители и примена на законите, претставуваат законската основа за донесување на задолжително Упатство со кое се уредува и воедначува постапувањето на јавните обвинители во врска со институтот донесување на пресуда врз основа на спогодба на јавниот обвинител и осомничениот. Упатството како подзаконски акт е донесено на 8 ноември 2013 година и ги упатува јавните обвинители, по сопствена иницијатива или кога постои предлог од обвинетиот или неговиот бранител, да учествуваат во постапката за преговарање и спогодување во

13 Службен весник бр. 150/2007 и 111/2008

14 сите случаи во кои ќе оценат дека со предлог-спогодбата побрзо и поефикасно ќе се оствари целта на водењето на кривичната постапка, а особено кога ќе биде исполнет еден или повеќе од следните услови: • обвинетиот ќе даде изјава за признавање на вина за сите или поодделни кривични дела од обвинението; • со признавање на вина ќе се овозможи откривање на други кривични дела или сторители на кривични дела, кои се предмет на спогодувањето, односно полесно ќе се докажуваат другите кривични дела и вината на другите сторители; • оштетените и жртвите ќе бидат поштедени односно заштитени од негативните импликации при јавно изнесување на нивните искази на расправата; • во случаи кога постои согласност на обвинетиот за признавање на имотно правното побарување; • ќе се намалат трошоците на кривичната постапка и обвинетиот прифаќа направените трошоци да ги надомести. Во ЗКП не се предвидени ограничувања по однос на тоа за кое кривично дело може да се отпочне спогодување. По правило спогодувањето е можно за секое кривично дело. Но, со оглед дека се работи за почеток на применување на сосема нов процесно-правен институт, се ценеше дека во прво време е потребно повнимателно да се пристапи кон спогодувањето кога се работи за одреден вид на кривични дела. Поради тие причини со Упатството се препорачува јавните обвинители во принцип да не прифаќаат постапки за преговарање и спогодување во случаи кога се работи: • за особено тешки злочини во кои жртвите се тешко трауматизирани, односно лишени од живот, а кривично правниот настан предизвикал вознемиреност и згрозеност во јавноста; • за тежок облик на сторен финансиски криминал – кривични дела на злоупотреба, корупција и други слични на нив дела, особено сторени од службени лица на раководни функции со кои е прибавена значителна имотна корист, односно значително е оштетена општествената заедница; • случаи во кои јавниот обвинител располага со докази со кои докажувањето е крајно едноставно и се очекува главната расправа брзо да заврши, а обвинетиот во преговорите бара значително смалување на пропишаната кривична санкција; • кривичните дела се сторени спрема деца, односно малолетници.

15  Со Упатството се наложува на јавните обвинители, постапката за преговарање и спогодување да се спроведува во службените простории на јавното обвинителство, а во исклучителни ситуации и во истражниот затвор и слично. Пред да отпочне постапката за преговарање и спогодување, јавниот обвинител кој постапува по конкретниот кривичен предмет е должен да го извести јавниот обвинител на основното јавно обвинителство за отпочнување на постапката за преговарање и спогодување, односно за дадениот предлог од обвинетиот или неговиот бранител. За почетокот и текот на преговорите јавниот обвинител сочинува службена белешка во која се образложуваат причините за преговарање и точките за кои се преговарало (особено треба да се наведе понудата од јавниот обвинител и понудата од обвинетиот и неговиот бранител). За кривичните дела за кои е пропишана парична казна или казна затвор до 3 години, јавниот обвинител во основното јавно обвинителство самостојно ги води преговорите и ја потпишува предлог-спогодбата склучена со обвинетиот. За кривични дела за кои е пропишана казна затвор до 5 години, преговорите ги води јавниот обвинител во основното јавно обвинителство, а спогодбата ја потпишува јавниот обвинител на основното јавно обвинителство. За кривични дела со пропишана казна затвор до 10 години, спогодбата ја потпишува јавниот обвинител на основното јавно обвинителство по претходно прибавена согласност од вишиот јавен обвинител. За кривичните дела од надлежност на ОЈО за гонење на организиран криминал и корупција и за кривични дела за кои е пропишана казна затвор од најмалку 4 години, односно најмалку 8 години затвор или може да се изрече казна доживотен затвор, спогодбата ја потпишува јавниот обвинител на ОЈО за гонење на организиран криминал и корупција, односно на основното јавно обвинителство по претходно прибавена согласност од Јавниот обвинител. Доколку постапката за преговарање не успее, без разлика на причините, (неприфаќање на условите понудени во постапката за преговарање од страна на јавниот обвинител, односно од обвинетиот и неговиот бранител и слично) јавниот обвинител кој учествувал во постапката за преговарање ќе сочини службена белешка за тоа и ќе го извести јавниот обвинител на основното јавно обвинителство, јавниот обвинител на ОЈО за гонење на организиран криминал и корупција и останатите хиерархиски

16 поставени обвинители во случаите од точка 714 и точка 815 од ова Упатство. Задолжителното Упатство беше во примена од 1 декември 2013 година, односно со денот на отпочнување на примената на ЗКП. Со зголемениот број постапки за спогодување, како и со оглед на веќе воспоставената пракса на 25 ноември 2015 година Јавниот обвинител донесе ново задолжително Упатство. Највидливо унапредување со новото задолжително Упатство е можноста јавните обвинители да можат да склучуваат предлог спогодби за сите кривични дела, вклучувајќи ги и кривичните дела за кои со првото задолжително Упатство постоеше лимитирање. Процесот на преговарање и спогодување на јавниот обвинител со осомничените(обвинетите) со новото задолжително Упатство се уреди на следниов начин: • за кривичните дела за кои е пропишана парична казна или казна затвор до 5 години, јавниот обвинител во основното јавно обвинителство самостојно ги води преговорите и ја потпишува предлог-спогодбата склучена со обвинетиот. • за кривични дела за кои е пропишана казна затвор до 10 години, преговорите ги води јавниот обвинител во основното јавно обвинителство и ја потпишува спогодбата по претходно прибавена писмена согласност од јавниот обвинител на основното јавно обвинителство. • за кривични дела со пропишана казна затвор над 10 години со исклучок на кривичните дела од точка 816 на ова Упатство, спогодбата ја потпишува јавниот обвинител во основното јавно обвинителство по претходно прибавена писмена согласност од јавниот обвинител на вишото јавно обвинителство.

14 Tочка 7 од задолжителното Упатството вели: “За кривични дела со пропишана казна затвор до 10 години, спогодбата ја потпишува јавниот обвинител на основното јавно обвинителство по претходно прибавена согласност од вишиот јавен обвинител.“ 15 Точка 8 од задолжителното Упатството вели: “За кривичните дела од надлежност на Основното јавно обвинителство за гонење на организиран криминал и корупција и за кривични дела за кои е пропишана казна затвор од најмалку 4 години, односно најмалку 8 години затвор или може да се изрече казна доживотен затвор, спогодбата ја потпишува Јавниот обвинител на Основното јавно обвинителство за гонење на организиран криминал и корупција, односно на Основното јавно обвинителство по претходно прибавена согласност од Јавниот обвинител на Република Македонија.“ 16 Точка 8 од новото задолжително Упатство од 25.11.2015 вели: “За кривичните дела од надлежност на Основното јавно обвинителство за гонење на организиран криминал и корупција за кои е пропишана казна затвор над 10 година; - за кривични дела на сторен финансиски криминал (кривични дела на злоупотреба, корупција) извршени од избрани или именувани службени лица (службени лица на раководни функции) и за кривични дела за кои постои посебен јавен интерес, а се во надлежноста на основно јавно обвинителство или на Основното јавно обвинителство за гонење на организиран криминал и корупција и - за кривични дела за кои може да се изрече казна доживотен затвор спогодбата ја потпишува јавниот обвинител во основното јавно обвинителство за гонење на организиран криминал и корупција, односно во основното јавно обвинителство по претходно прибавена писмена согласност од Јавниот обвинител на Република Македонија.“

17  • за кривичните дела од надлежност на ОЈО за гонење на организиран криминал и корупција за кои е пропишана казна затвор над 10 години; за кривични дела на сторен финансиски криминал (кривични дела на злоупотреба, корупција) извршени од избрани или именувани службени лица (службени лица на раководни функции) и за кривични дела за кои постои посебен јавен интерес, а се во надлежноста на основно јавно обвинителство или на ОЈО за гонење на организиран криминал и корупција и за кривични дела за кои може да се изрече казна доживотен затвор, спогодбата ја потпишува јавниот обвинител во ОЈО за гонење на организиран криминал и корупција, односно во основното јавно обвинителство по претходно прибавена писмена согласност од Јавниот обвинител на државата. Иако овие задолжителни упатства ја постигнаа својата цел во насока на воедначување на постапувањето на јавните обвинители во врска со институтот донесување на пресуда врз основа на спогодба на јавниот обвинител и осомничениот, донесување на дополнителни општи упатства за прецизирање на целокупниот процес за отпочнување и водење на постапката која би резултирала со склучување на предлог спогодба помеѓу јавниот обвинител и осомничениот би било од значајна корист за јавните обвинители. Овие општи упатства би содржеле дополнителни насоки во смисла на следново: • пред да ја донесе одлуката за започнување со преговорите, јавниот обвинител ќе ги прегледа доказите, сите околности и последици од спогодувањето; особено ќе внимава дали во конкретниот случај спогодувањето за кривичната санкција е во согласност со законот, односно дали се исполнети условите од задолжителното Упатство за преговарање и спогодување со обвинетиот; • доколку предлогот за постапката за преговарање и спогодување е од обвинетиот, односно неговиот бранител, а јавниот обвинител оцени дека нема место за спогодување во конкретниот случај, со оглед на сите околности под кои е сторено кривичното дело или во случај кога не добил согласност од претпоставените обвинители, кога таква согласност е потребна, по писмен пат ќе го извести обвинетиот и неговиот бранител; • доколку јавниот обвинител оцени дека може да ја отпочне постапката за преговарање за спогодување, без оглед дали иницијативата е од него или од обвинетиот или неговиот бранител, ќе сочини службена белешка во која ќе ги образложи причините за преговарање и видот и висината на кривичната санкција предложена од обвинетиот, односно неговиот бранител, односно кривичната санкција која јавниот

18  обвинител цени да биде изречена односно за која ќе потпише предлог-спогодба; • јавниот обвинител службената белешка ќе ја достави до претпоставените обвинители за добивање согласност согласно задолжителното Упатство; • во кривичните предмети во кои е определена мерка притвор и во други итни случаи, согласноста може да се побара и со известување преку телефон од јавниот обвинител на основното јавно обвинителство, за што ќе се напише службена белешка која ќе биде составен дел на барањето согласност; • кога јавниот обвинител ќе ја добие потребната согласност писмено или по телефон, ќе го извести обвинетиот, односно неговиот бранител дека е согласен да отпочне постапка за преговарање и спогодување; • за текот на постапката за спогодување и за предлозите дадени од обвинетиот, односно неговиот бранител ќе се сочини кратка службена белешка или записник кој треба да го потпишат јавниот обвинител, обвинетиот и неговиот бранител; • ако обвинетиот нема бранител, а не е во финансиска можност таков да обезбеди, јавниот обвинител ќе побара од судијата на претходна постапка да определи бранител по службена должност на обвинетиот кој ќе ги застапува неговите интереси во оваа постапка; • договорената кривична санкција помеѓу јавниот обвинител и обвинетиот не би требало да биде под законски определените рамки за конкретно кривично дело, но не и под границите на ублажување на казната17; • согласно членот 53 од ЗКП, јавниот обвинител треба да ја извести и жртвата за намерата за отпочнување на преговорите за да се избегнат евентуални нејзини негативни реакции во однос на потпишување на предлог-спогодбата. Ако жртвата како оштетена, односно оштетениот, не истакнат имотно правно барање нивните потпишани изјави јавниот обвинител треба да ги достави до судот заедно со предлог-спогодбата; • доколку жртвата како оштетена или оштетениот истакнат имотно-правно барање, истото може да биде предмет на спогодување во висина која ја истакнале доколку обвинетиот изјавил согласност за надоместување на имотно-правното барање делумно или во целост; • противењето на жртвата или оштетениот не го спречува јав- ниот обвинител да потпише предлог-спогодба со обвинетиот; 17 Види член 2 од Законот за измени и дополнување на КЗ, Службен весник бр.28/2014.

19  • со предлог-спогодбата не можат да се менуваат последиците од законските одредби за одземање на стекната имотна корист со стореното кривично дело и одземањето предмети. Оттука во предлог-спогодбата секогаш мора да биде содржано одземањето на имотната корист, односно одземањето на предмети; • за целиот тек на преговарањето и спогодувањето јавниот обвинител не треба да го менува својот став, треба да се придржува кон договореното, да воспостави меѓусебна доверба со обвинетиот и неговиот бранител и не смее да ја злоупотребува довербата ако другата страна се придржува кон договореното. Ваквите дополнителни насоки би обезбедиле дополнителна заштита на сите инволвирани странки во процесот на спогодувањето. Одмерувањето на видот и висината на кривичната санкција, односно давање предлог и прифаќање на предлог од обвинетиот, односно бранителот, се остварува по релативно слободна оценка на секој јавен обвинител кој постапува по конкретен кривичен предмет. Зошто релативно слободна оценка? Бидејќи КЗ, потоа Правилникот за начинот на одмерувањето на казните и на крајот Законот за одредување на видот и одмерувањето на висината на казната ги поставуваат основните граници во кои може да се движат санкциите односно казните.

»» Наместо заклучок: Можеби со задолжително упатство би требало да се уреди и начинот на постапувањето на јавниот обвинител кога спогодувањето нема да успее, а судот по одржана расправа ќе донесе одлука за казна со која тој не е задоволен, односно треба да се даде упатство за постапување во жалбената постапка во насока на тоа кое отстапување од предложеното би било задоволително за јавниот обвинител. Задолжителните упатства и насоки се средства што му стојат на располагање на Јавниот обвинител за унифицирање и доуредување на одредени постапувања. Во овој момент, повеќе или помалку тоа е постигнато во секојдневното постапување на јавните обвинители. Во секој случај, потребно е да помине извесно време од практичната примена на спогодувањето и на регулативата која се однесува на прашања поврзани со казнувањето, за да може да се размислува за понатамошно доуредување на одредени евентуални недостатоци.

20 3. Спогодување за видот и висината на кривичната санкција низ бројки и факти Во интерес на добивање на целосна слика за примената на спогодувањето во практиката, неопходно е да се земат предвид: • Просечен број на отфрлени кривични пријави за тековната година, и • Вкупниот број на пријавени (физички и правни) лица како сторители на кривични дела во сите основни обвинителства на годишно ниво. Имено, постапувајќи по кривичните пријави, јавниот обвинител има законска надлежност при постоење на некои од законските основи18 да ја отфрли кривичната пријава. Така бројот на лицата против кои кривичната постапка продолжила (односно за кои не е не е донесено решение за отфрлање на кривичната пријава) е различен во однос на бројот на пријавени лица. Разбирливо, оваа анализа се однесува на предметите во кои кривичната пријава не била отфрлена, кривичната постапката продолжила и завршила со донесување на пресуда врз основа на предлог-спогодба од страна на надлежниот основен суд. Табелата 1 подолу дава општ приказ на статистичките податоци за бројот на склучените спогодби и отфрлените кривични пријави во првите 16 месеци од имплементацијата на новиот ЗКП.

Вишо Вишо Вишо Вишо ЈО ЈО ЈО ЈО Вкупно Гостивар Битола Скопје Штип Број на пријавени лица 8.480 5.218 14.855 8.271 36.824 Лица против кои продолжила кривичната 3.816 2.188 11.885 5.717 23.606 постапка Склучени спогодби (по лица) 62 3 199 81 345 Просечен % на отфрлени пријави 45% 42% 20% 32% 34.75%

Табела 1

Анализирајќи ги податоците за склучените спогодби на подрачјето на четирите виши јавни обвинителства, во погоре споменатиот период против вкупно 23.606 лица продолжила кривичната постапка (во фаза на истражна постапка или поднесено обвинение). Од нив подрачните основни обвинители склучиле предлог-спогодби со вкупно 345 лица или 1.46% од лицата против кои се водела

18 Види член 288, став 1 од ЗКП, Службен весник, бр.150/2010 и 100/2012

21  кривична постапка. Сите предлог-спогодби се прифатени од страна на надлежните судови и се донесени пресуди согласно членот 483 од ЗКП. Јавните обвинителства на подрачјето на ВЈО Скопје имаат најголем број на склучени спогодби – со 199 лица, додека обвинителствата на подрачјето на ВЈО Гостивар имаат најмал број на склучени спогодби со само 3 лица. Вишите јавни обвинителства во Битола и Штип имаат релативно близок сооднос со 62 односно 81 лице со кои склучиле спогодба. Податоците за бројот на отфрлените кривични пријави се преземени од Годишните извештаи за работа на вишите јавни обвинителства за декември 2013 и 2014 година. За 2015 година, кога оваа Анализа е работена, како ориентационен податок е земен просекот за отфрлени кривични пријави од претходниот период. Бројот на лица за кои кривичните пријави се отфрлени варира во зависност од подрачјето на вишите јавни обвинителства. Така во 201419 година основните јавни обвинителства од подрачјата на Вишите јавни обвинителства во Битола и Гостивар имале 56,20%, односно 56,72%. На подрачјето на Вишото јавно обвинителство Штип овој процент изнесува 37,42 од вкупно пријавените лица, а во обвинителствата на подрачјето на Вишото јавно обвинителство Скопје бројот на отфрлени кривични пријави во текот на 2014 год. е најмал и изнесува 19,54%. Ориентациониот податок за бројот на лица за кои кривичните пријави се отфрлени во текот на 2015 година, исто така е различен за основните обвинителства на подрачјето на секое вишо јавно обвинителство. Најголем процент на овие лица просечно има во основите обвинителства на подрачјето на Вишото јавно обвинителство Битола со околу 42-45%, следно е подрачјето на Вишото јавно обвинителство Гостивар со околу 40- 42%, понатаму подрачјето на Вишото јавно обвинителство Штип со околу 30-32% од пријавените лица и, на крајот, подрачјето на Вишото јавно обвинителство Скопје со најмал број на пријавени лица против кои биле отфрлени кривичните со околу 19-20% од вкупниот број пријавени лица. Слика 1 го прикажува процентот на склучени спогодби на подрачјето на четирите виши јавни обвинителства.

19 Високиот број на отфрлени кривични пријави во овој период се должи на големиот број на поднесени пријави од страна на Фондот за здравствено осигурување за кривичното дело Употреба на исправи со невистинита содржина од чл. 380 од КЗ. Во меѓувреме со Законот за измени и дополнувања на Законот за здравствено осигурување Службен весник бр.98/15, е даедена амнестија на сторителите на ова кривично дело.

22  Штип Битола 23% 18% Гостив ар 1%

Скопје 58%

Слика 1

3.1 Склучени спогодби на подрачјата на вишите јавни обвинителства по структура на кривични дела

»» Вишо јавно обвинителство Битола

На подрачјето на ВЈО Битола, како што е претставено погоре, во периодот од 1 декември 2013 до 31 март 2015 година подрачните основни јавни обвинителства, склучиле спогодби со вкупно 62 лица. Основното јавно обвинителство Прилеп има најмногу склучени спогодби односно со 25 лица, додека обвинителството во Ресен во овој период нема склучено ниту една спогодба.

Слика 2 подолу ја прикажува состојбата по подрачните обвинителства согласно бројот на лица со кои е склучена спогодба.

25

14 12 11

Прилеп Охрид Битола Струга Ресен

Слика 2

23  Во табелата 2 подолу, прикажани се кривичните дела по членови од КЗ за кои основните јавни обвинителства на подрачјето на ВЈО Битола склучиле спогодби со осомничените (обвинетите) лица.

Кривични дела ОЈО ОЈО ОЈО ОЈО ОЈО по членови од Вкупно Битола Прилеп Охрид Струга Ресен КЗ Член 131 1 1 Член 157-a 2 2 Член 215 3 3 6 Член 235 4 4 Член 236 9 9 Член 237 1 1 Член 239 1 1 Член 244-a 1 1 2 Член 247 1 1 Член 268 1 1 Член 277 1 1 Член 278 3 3 Член 279 1 1 Член 285 1 1 Член 286 12 12 Член 300 1 1 3 5 Член 358 1 1 Член 366 1 1 Член 377 1 1 Член 378 1 1 2 Член 382 1 1 Член 383 2 2 Член 396 2 1 3

Табела 2

Анализираните податоци посочуваат дека јавните обвинители склучиле најмногу спогодби за кривичното дело од член 286 од КЗ - Повреда на правото од пријавен или заштитен пронајдок и топографија на интегрални кола и тоа со вкупно 12 осомничени (обвинети). Сите 12 спогодби се склучени од страна на ОЈО Охрид. Основните јавни обвинители склучиле спогодба со 9 лица за кривичното дело Тешка кражба од член 236 од КЗ, со 6 лица за кривично дело од член 215 од КЗ - Неовластено производство и пуштање во промет наркотични дроги, психотропни супстанци и прекурсори, а со 4 лица е склучена спогодба за кривично дело Кражба од член 235 од КЗ. За останатите кривични дела кои се претставени во табела 2, основните јавни обвинителства склучиле 1 до 3 спогодби.

24  »» Вишо јавно обвинителство Гостивар Подрачните основни јавни обвинителства од ова подрачје имаат најмал број склучени спогоди со само три лица, и тоа две спогодби склучени во ОЈО Тетово и една во ОЈО Гостивар.

2

1

Тетово Гостивар Кичево Дебар

Слика 3

Како што е преставено на слика 3, основните обвинителства во Кичево и Дебар во анализираниот период го немаат применето институтот спогодување. Во однос на структурата на кривичните дела за кои се склучени трите спогодби на подрачјето на ова вишо јавно обвинителство, со по еден осомничен (обвинет) е склучена спогодба за следниве кривични дела: Неовластено производство и пуштање во промет наркотични дроги, психотропни супстанци и прекурсори од член 215 од КЗ, Кражба од член 235 од КЗ и Насилство од член 386 од КЗ.

»» Вишо јавно обвинителство Скопје

Основните јавни обвинителства од подрачјето на скопското вишо обвинителство имаат најголем број на склучени спогодби и тоа вкупно со 199 лица. Во оваа бројка не се вклучени податоците за склучени спогодби од страна на ОЈО за гонење на организиран криминал и корупција. Истите се дадени во посебен поднаслов, подолу во текстот. Слика 4 подолу го преставува бројот на склучени спогодби по лица во секое основно обвинителство. 83

48 42

18 5 3

Скопје Куманово Велес Гевгелија Кавадарци Крива Паланка

Слика 4 25  Очекувано, како најголемо обвинителство во државата, ОЈО Скопје има најголем број склучени спогодби со вкупно 83 лица, а ОЈО Крива Паланка најмал број склучени спогодби со 3 лица. Структурата на кривичните дела за кои се склучени спогодби по лице е дадена во табелата 3.

Кривични ОЈО дела по ОЈО ОЈО ОЈО ОЈО ОЈО Крива Вкупно членови од Скопје Куманово Велес Гевгелија Кавадарци Паланка КЗ Член 130 1 1 2 Член 131 8 1 9 Член 140 2 3 5 Член 144 1 1 Член 161 1 1 Член 215 24 9 4 37 Член 216 7 2 9 Член 223 3 3 Член 228 1 1 Член 235 2 1 3 Член 236 4 3 7 Член 237 4 2 6 Член 239 1 1 Член 242 1 1 Член 244-а 7 7 Член 247 1 1 Член 251 1 1 Член 259 1 1 Член 261 2 2 Член 268 2 2 Член 278 2 1 2 5 Член 279 2 2 Член 285 2 16 18 Член 288 1 1 Член 292 1 1 Член 297 1 1 Член 300 1 1 1 1 4 Член 353 3 3 6 Член 353-в 2 2 4 Член 354 1 1 Член 357 2 2 Член 358 2 1 3 Член 365 2 2 Член 378 4 4 4 12 Член 380 1 2 3 Член 382 1 1 2 Член 383 1 2 2 5 Член 386 3 3 Член 389 1 1 Член 396 9 2 4 15 Член 402 4 4 Кривични дела од Закон за девизно 2 2 работење чл.54 Кривични дела од Закон за акцизи член 60 2 2

Табела 3

26 Разгледувајќи ја структурата на кривични дела за кои основните обвинителства се спогодувале, најразновиден опус се сретнува кај ОЈО Скопје, ОЈО Куманово и ОЈО Велес. Имено, најголем број спогодби склучени со вкупно 37 лица се однесуваат на кривичното дело Неовластено производство и пуштање во промет на наркотични дроги, психотропни супстанции и прекурсори од член 215 од КЗ. Трите основни обвинителства и поединечно имаат највисок број спогодби склучени за ова дело. Следно кривично дело за кое овие три обвинителства склучиле спогодби е Неовластено изработување, држење, посредување и тргување со оружје или распрскувачки материи од член 396 од КЗ, со вкупно склучени спогодби против 15 осомничени (обвинети). Интересно е дека ОЈО Скопје има склучено осум спогодби за кривичното дело од член 131 – Тешка телесна повреда и освен ОЈО Велес каде има само една спогодба за ова дело, ниту едно друго основно обвинителство од подрачјето на Вишото јавно обвинителство Скопје не се спогодило за ова дело. Податоците претставени во табелата погоре, покажуваат дека кривичното дело Повреда на права од индустриска сопственост и неовластена употреба на туѓа фирма од член 285 од КЗ е следно со најголема фреквентност при склучувањето на спогодби на ова подрачје со вкупно склучени спогодби со 18 осомничени (обвинети), (со 16 лица во ОЈО Велес и 2 во ОЈО Скопје), како и кривичното дело од член 378 од КЗ – Фалсификување исправа со склучени спогодби со 12 лица. ОЈО Кавадарци и ОЈО Крива Паланка, имајќи предвид дека имаат до пет склучени спогодби, се спогодувале најчесто за кривичното дело од член 278 од КЗ – Криумчарење, потоа Употреба на исправа со невистинита содржина од член 380 од КЗ и Напад на службено лице при вршење работи на безбедноста од член 383 од КЗ. ОЈО Гевгелија е на средната граница со вкупно 18 лица со кои склучило спогодби за различни кривични дела, од кои најмногу (со по четири лица) за кривичните дела Фалсификување исправа од член 378 и Недозволено преминување на државната граница од член 402 од КЗ. Покрај кривичните дела предвидени во КЗ, во праксата на ОЈО Скопје и ОЈО Куманово се сретнуваат и спогодувања за кривични дела од други закони, односно од Законот за девизното работење (член 54)20 и Законот за акцизите (член 60)21. Во споредба со основните обвинителства на подрачјето на другите три виши јавни 20 Службен весник бр. 34/2001, 49/2001, 103/2001, 51/2003, 81/2008, 24/2011, 135/2011, 188/2013, 97/2015, 153/2015 и 23/2016. 21 Службен весник бр. 32/2001; 50/2001; 52/2001; 45/2002; 98/2002; 24/2003; 96/2004; 38/2005; 88/2008; 105/2009; 34/2010; 24/2011; 55/2011; 135/2011; 82/2013; 98/2013; 43/2014; 167/2014; 188/2014; 129/2015; 154/2015; 192/2015; 23/2016 и 31/2016.

27  обвинителства, само ОЈО Скопје и ОЈО Куманово се спогодувале за дела предвидени со lex specialis. • Основно јавно обвинителство за гонење на организиран криминал и корупција Во периодот од 1 декември 2013 год. до 31 март 2015 год. во ОЈО за гонење на организиран криминал и корупција биле поднесени 256 кривични пријави против 563 лица. Еден дел од предметите против 66 лица се решени без донесување на јавнообвинителска одлука за преземање на кривично гонење (отфрлени кривични пријави, запирање на постапката и предмети доставени на надлежно постапување на други обвинителства), така што во работа останале 227 предмети против 497 лица. Спогодувањето за видот и висината на кривичната санкција како процесен институт од овие 227 предмети против 497 лица е применет со вкупно 161 лице со кои ова обвинителство склучило спогодби. Против останатите 336 лица кривичното гонење продолжило со донесување на јавно-обвинителска одлука (Обвинителен акт или Обвинителен предлог) бидејќи од страна на пријавените и нивните бранители не била поднесена иницијатива за отпочнување на постапката за спогодување или пак не е постигната согласност за да се склучи спогодба. Според претходно изнесените податоци може да се заклучи дека со спогодба се решени постапките против 32,4% од вкупниот број на пријавените лица. Статистиката во однос на структурата на кривичните дела за кои ОЈО за гонење на организиран криминал и корупција склучило спогодби по лице е претставена подолу во табелата 4.

ОЈО за гонење на организиран Кривични дела по членови од КЗ криминал и корупција Член 215, став 3 11 Член 394 38 Член 316, став 4 вв со член 24 и член 1 151, став 4 вв со член 45 Член 353 1 Член 418-а, став 1 1 Член 418-б, став 1 1 Член 418-б, став 2 56 Член 418-б, став 4 вв со став 2 37 Член 418-в, став 1 1 Член 418-в, став 2 4 Член 418-д, став 3 10

ВКУПНО 161 Табела 4

28 Анализирајќи ги податоците за структурата на кривичните дела за кои ОЈО за гонење на организиран криминал и корупција склучило спогодби, најголем број, односно спогодби со вкупно 94 лица се однесуваат на кривичното дело од член 418-б од КЗ – Криумчарење мигранти, и тоа спогодби со 56 лица по ставот 2, 37 спогодби по став 4 вв со став 2 и 1 спогодба по став 1 од овој член. Следното кривично дело е Злосторничко здружување од член 394 од КЗ за кое ова обвинителство склучило спогодби со 38 лица. Овие две кривични дела опфаќаат 81,37% од вкупниот опус на склучени спогодби во текот на првите 16 месеци од примената на новиот ЗКП. Генерално гледано, бројот на склучените предлог-спогодби во ОЈО за гонење на организиран криминал и корупција е сразмерен со бројот на пријавени лица за определено кривично дело, така што за оние кривични дела за кои има најмногу пријавени лица, има и најголем број на склучени предлог-спогодби.

»» Вишо јавно обвинителство Штип Основните обвинителства од ова подрачје во анализираниот период склучиле спогодби со вкупно 81 лице. Како што е прикажано подолу на слика 5, ОЈО Струмица има најголем број на склучени спогодби со вкупно 41 лице или 50,62% од сите спогодби склучени на ова подрачје. Обвинителствата во Радовиш, Кочани и Делчево склучиле вкупно 45,70%, а обвинителствата во Штип, Свети Николе и Берово само 3,68% со по една спогодба.

41

18

10 9

1 1 1

Струмица Радовиш Кочани Делчево Штип Св.Николе Берово

Слика 5

Што се однесува до структурата на кривичните дела за кои најчесто се склучувале спогодби на подрачјето на Вишото јавно обвинителство Штип, статистиката е прикажана подолу во табелата 5.

29  Кривични ОЈО дела по ОЈО ОЈО ОЈО ОЈО ОЈО ОЈО Свети членови од Струмица Радовиш Кочани Делчево Штип Берово Вкупно Николе КЗ Член 157 8 13 21 Член 166 1 1 Член 215 2 2 1 1 6 Член 235 2 2 Член 236 1 2 3 Член 239 2 1 3 Член 244-а 5 3 8 Член 251 1 1 Член 257 1 1 Член 261 1 1 Член 274-б 2 1 3 Член 278 2 2 Член 278-б 2 2 Член 279 2 1 3 Член 285 2 2 Член 297 1 1 2 Член 300 1 1 Член 345 1 1 Член 353 1 1 Член 353-в 1 1 Член 354 1 1 Член 358 1 1 Член 378 4 1 5 Член 379 2 2 Член 382 1 1 Член 386 3 1 4 Член 396 1 1 2 Табела 5

Податоците за видот на кривичните дела за кои се склучувале спогодби во анализираниот период покажуваат дека во ОЈО Струмица опсегот на делата е најразновиден. Најголем број на лица - 21 со кои се склучени спогодби биле обвинети (осомничени) за кривичното дело Повреда на авторско право и сродни права од член 157 од КЗ. Следното дело за кое најчесто се склучувале спогодби – со 8 обвинети (осомничени) е Бесправно градење од членот 244-а од КЗ. Од вкупниот број лица со кои се склучени спогодби, 43,21% од спогодбите се однесуваат на различни кривични дела за кои се спогодиле од 1 до 5 лица. Вкрстувајќи ги податоците од подрачјата на сите виши обвинителства во врска со структурата за кривичните дела за кои обвинителствата најмногу се спогодувале може да се забележи следново: • Освен кривичното дело Неовластено производство и пуштање во промет на наркотични дроги, психотропни супстанции и прекурсори од член 215 од КЗ за кое јавните обвинителства склучиле спогодби на подрачјето на сите четири виши

30  обвинителства, структурата на кривичните дела е различна на секое подрачје. Најфреквентните кривични дела за кои е склучена спогодба на секое од четирите виши обвинителства е преставена подолу во табелата 6. ВЈО БИТОЛА ВЈО СКОПЈЕ ВЈО ШТИП ВЈО ГОСТИВАР (кривични (кривични (кривични (кривични дела за дела за кои дела за кои дела за кои кои има најмногу има најмногу има најмногу има најмногу спогодби) спогодби) спогодби) спогодби) Член 286 Член 215 Член 215 Член 157 (12 спогодби) (1 спогодба) (37 спогодби) (21 спогодба) Член 236 Член 235 Член 285 Член 244-а (9 спогодби) (1 спогодба) (18 спогодби) (8 спогодби) Член 215 Член 386 Член 396 Член 215 (6 спогодби) (1 спогодба) (15 спогодби) (6 спогодби) Член 300 Член 378 Член 378 (5 спогодби) (12 спогодби) (5 спогодба)

Табела 6

Склучените спогодби за овој вид кривични дела упатуваат на заклучок дека во конкретните предмети јавниот обвинител собрал најмногу правно релевантни докази на товар на осомничениот (обвинетиот) па затоа одбраната – обвинетиот прифатиле спогодба.

3.2. Вид и висина на кривичните санкции договорени при процесот на спогодување На почетокот на Анализата посочивме дека во периодот од 1 декември 2013 до 31 март 2015 година на територијата на целата држава склучени се спогодби со вкупно 345 лица. Во табелата 7 збирно се претставени кривичните санкции за кои се спогодиле обвинетите (осомничените) на подрачјето на сите четири виши јавни обвинителства.

Казна затвор Парична Алтернат. ВЈО казна до 6 од 6 м. 1-2 2-3 3-5 над ВКУПНО мерка м. до 1 г. год. год. год. 5 г. ЛИЦА

БИТОЛА 14 22 16 1 4 3 2 62 ГОСТИВАР 2 1 3 СКОПЈЕ 132 29 7 2 8 7 7 7 199 ШТИП 42 29 3 3 2 2 81 ВКУПНО: 190 80 26 6 14 12 10 7 345

Табела 7

Статистиката покажува дека најмногу кривични санкции за кои се склучени спогодби се однесуваат на алтернативните

31  мерки, односно вкупно 190 обвинети(осомничени) или 55% се спогодиле за некој вид на алтернативна мерка – најчесто тоа е условната осуда. Паричната казна и казната затвор имаат изедначена застапеност при склучувањето на спогодбите со 23% и 22% од вкупниот број лица. Во однос на казната затвор, 26 обвинети (осомничени) се спогодиле за затвор до 6 месеци, а 6 обвинети (осомничени) во траење помеѓу 6 месеци и 1 година. За казна затвор над 5 години спогодби има само на подрачјето на Вишото јавно обвинителство Скопје. Анализирајќи ја казнената политика во процесот на спогодување произлегува дека во најголемиот број на склучени спогодби помеѓу странките во кривичната постапка е постигната спогодба за алтернативна мерка како кривична санкција. Ова оди во прилог и на досегашните истражувања за казнената политика на судовите, според која во 50% од осудителните пресуди е изречена алтернативна мерка.22 Во насока на подетална анализа на податоците, подолу во текстот е прикажана статистиката за основните јавни обвинителства од подрачјето на секое вишо обвинителство.

»» Вишо јавно обвинителство Битола На подрачјето на Вишото јавно обвинителство Битола, подрачните основни обвинителства најмногу се спогодувале за казната затвор како кривична санкција, а најмалку за алтернативни мерки. Гледајќи процентуално (слика 6) на ова подрачје со 42% од спогодените кривични санкции се однесуваат на казната затвор. Паричната казна опфаќа 35%, а алтернативните мерки 23% од сите кривични санкции за кои се спогодиле обвинетите (осомничените).

алт.мерка 23%

затв ор 42%

пар.казна 35%

Слика 6

22 “Извештај за работењето на јавните обвинителства на Република Македонија во 2014 година” http://jorm.gov.mk/wp-content/uploads/2016/03/Izvestaj-na-JORM.pdf

32  Табелата 8 подолу, ја покажува статистиката одделно за секое основно обвинителство на ова подрачје.

Казна затвор Парична Алтернат. ВКУПНО ОЈО казна до 6 од 6 1-2 2-3 3-5 над мерка ЛИЦА м. м. до год. год. год. 5 1 год. год. БИТОЛА 9 2 1 12 ПРИЛЕП 2 1 16 1 4 1 25 ОХРИД 14 14 СТРУГА 3 7 1 11 РЕСЕН ВКУПНО: 14 22 16 1 4 3 2 62

Табела 8

Гледано поединечно по висината на казната затвор, најмногу лица - 16 склучиле спогодби за казна затвор во висина до 6 месеци и сите се склучени со ОЈО Прилеп, додека на подрачјето на ова вишо обвинителство нема ниту една спогодба која се однесува на казна затвор над 5 години. Во однос на видот на кривичната санкција следна по казната затвор е паричната казна со најмногу склучени спогодби (со 14 лица) од страна на ОЈО Охрид и на крај алтернативните мерки кои доминираат во спогодбите склучени од страна на ОЈО Битола (склучени спогодби со вкупно 9 лица).

»» Вишо јавно обвинителство Гостивар Со оглед дека на подрачјето на гостиварското вишо јавно обвинителство има најмал број на склучени спогодби со само три лица, во однос на видот и висината на кривичната санкција, ОЈО Тетово во двете склучени спогодби се спогодило за алтернативни мерки, а ОЈО Гостивар за едната склучена спогодба се спогодило за затворска казна во висина од 3 до 5 години.

Казна затвор Парична Алтернат. ВКУПНО ОЈО казна до од 6 1-2 2-3 3-5 над мерка ЛИЦА 6 м. до год. год. год. 5 м. 1 год. год. ТЕТОВО 2 2 ГОСТИВАР 1 1 КИЧЕВО ДЕБАР ВКУПНО: 2 1 3

Табела 9

33  »» Вишо јавно обвинителство Скопје Обвинителствата на подрачјето на скопското вишо јавно обвинителство во однос на видот на кривичната санкција најмногу се спогодувале за алтернативни мерки со вкупно 132 обвинети (осомничени) или 66%. Најмалку спогодби се склучени за парична казна со 15% од вкупниот број лица. Табелата 10 и сликата 7 подолу ги претставуваат бројките и процентите за видот и висината на кривичните санкции склучени во основните јавни обвинителства на ова подрачје.

Казна затвор Парична Алтерн. ВКУПНО ОЈО казна од 6 над мерка до 6 1-2 2-3 3-5 ЛИЦА м. до 5 м. год. год. год. 1 год. год. СКОПЈЕ 57 6 1 6 4 7 2 83 КУМАНОВО 39 3 1 3 2 48 ВЕЛЕС 28 10 1 3 42 КАВАДАРЦИ 3 1 1 5 ГЕВГЕЛИЈА 3 8 7 18 КРИВА ПАЛАНКА 2 1 3 ВКУПНО: 132 29 7 2 8 7 7 7 199

Табела 10

затв ор 19%

пар.казна 15%

алт.мерка 66%

Слика 7

Анализирајќи ги податоците, се забележува дека ОЈО Скопје има склучено најмногу спогодби со алтернативни мерки како санкција и тоа со 57 обвинети (осомничени) лица, додека најмалку има ОЈО Крива Паланка спогодувајќи се со само 2 лица за оваа кривична санкција. Обвинителствата во Скопје, Куманово и Велес заедно сочинуваат 93,95% од вкупниот број на лица со кои е склучена спогодба со алтернативна мерка како кривична санкција на целото подрачје на скопското вишо обвинителство.

34 Казната затвор како кривична санкција се јавува во 19% од сите склучени спогодби на ова подрачје. Најзастапена е во спогодбите склучени од страна на ОЈО Скопје и тоа најмногу во висина од 3-5 години затворска казна (склучени спогодби со 7 лица) и во висина од 1-2 години (склучени спогодби со 6 лица). Обвинителството во Крива Паланка во периодот опфатен со анализата нема склучено спогодба со која е предвидена затворската казна како кривична санкција. Обвинителствата во Скопје, Куманово и Велес, со исклучок на ОЈО за гонење на организиран криминал и корупција, се единствени на територијата на целата држава кои имаат склучено спогодби со кои е предвидена казна затвор над 5 години. Паричната казна како кривична санкција е застапена во 15% од сите склучени спогодби на подрачјето на скопското вишо јавно обвинителство. Обвинителството во Велес има склучено спогодби со најголем број на обвинети(осомничени) лица – вкупно 10, во кои како кривична санкција е предвидена паричната казна. Потоа следи ОЈО Гевгелија со 8 и ОЈО Скопје со 6 спогодби со ваква санкција. Најмалку спогодби (со по 1 лице) кои ја имаат паричната казна како кривична санкција склучиле обвинителствата во Кавадарци и Крива Паланка.

• Вид и висина на кривичните санкции застапени во спогодбите на Основно јавно обвинителство за гонење на организиран криминал и корупција Обвинителството за гонење на организиран криминал и корупција од вкупно 161 лице со кои склучило спогодба во 96,20% се спогодило за ефективна казна затвор. Условната осуда е единствената друга санкција покрај казната затвор за која ова обвинителство се спогодило и тоа со вкупно 6 обвинети(осомничени) од вкупниот број на лица (види табела 11 подолу).

35  Вид на Вкупно кривична Број на обвинети санкција Висина на кривичната санкција за која ОЈО ОКК се обвинети по вид на за која спогодило кои се кривична ОЈО спогодиле санкција ОКК се спогодило

условна осуда 1 година и 4 месеци за 2 години 2 УСЛОВНА ОСУДА условна осуда 1 година и 6 месеци за 3 години 1 6 условна осуда 2 години за 5 години 2

условна осуда 3 години за 5 години 1 казна затвор во времетраење од 6 месеци 6

казна затвор во времетраење од 7 месеци 2

казна затвор во времетраење од 8 месеци 3 КАЗНА казна затвор во времетраење од 10 месеци 23 ЗАТВОР казна затвор во времетраење од 1 година 19 155

казна затвор во времетраење од 1 година и 2 месеци 2

казна затвор во времетраење од 1 година и 4 месеци 1 казна затвор во времетраење од 1 година и 6 месеци 8

казна затвор во времетраење од 1 година и 7 месеци 3

казна затвор во времетраење од 1 година и 10 месеци 1

казна затвор во времетраење од 2 години 5

казна затвор во времетраење од 2 години и 2 месеци 1

казна затвор во времетраење од 2 години и 3 месеци 3

казна затвор во времетраење од 2 години и 5 месеци 2

казна затвор во времетраење од 2 години и 6 месеци 6

казна затвор во времетраење од 2 години и 7 месеци 1 казна затвор во времетраење од 3 години 6

казна затвор во времетраење од 3 години и 6 месеци 5

казна затвор во времетраење од 4 години 15

казна затвор во времетраење од 4 години и 2 месеци 2

казна затвор во времетраење од 4 години и 3 месеци 4

казна затвор во времетраење од 4 години и 5 месеци 1

казна затвор во времетраење од 4 години и 6 месеци 18

казна затвор во времетраење од 5 години 13 казна затвор во времетраење од 5 години и 6 месеци 2

казна затвор во времетраење од 6 години 3

ВКУПНО 161 161

Табела 11 36 Сликата 8 го прикажува процентуалниот сооднос на затворските казни за кои ОЈО за гонење на организиран криминал и корупција се спогодило во анализираниот период.

3% 4%

до 6 мес. 30% од 6 м. до 1 год 38% 1-2 год 2-3 год. 3-5 год. над 5 год. 13% 12%

Слика 8

Анализата на податоците од ова обвинителство покажува дека најмногу спогодби или 38% се однесуваат на казната затвор во времетраење од 3 до 5 години. Следната казна затвор застапена со 30% од спогодбите со вкупниот број обвинети(осомничени) е од 6 месеци до 1 година. Најмалку спогодби се склучени за казната затвор над 5 години (само 3% од вкупниот број на обвинети(осомничени) лица). Ваквата казнена политика, во најголем дел, се должи на видот на кривичните дела, односно на фактот дека ова обвинителство постапува за посериозни кривични дела за кои се предвидени построги санкции.

»» Вишо јавно обвинителство Штип Обвинителствата на ова вишо јавнообвинителско подрачје најмногу се спогодувале за алтернативни мерки односно со 42 обвинети (осомничени) лица, додека најмалку спогодби склучиле за казната затвор од 2-3 години (со 2 лица). За затворските казни од 3 до 5 години и над 5 години обвинителствата од штипското вишо јавно обвинителство не склучиле ниту една спогодба. Табелата 12 подолу дава подетален преглед на кривичните санкции за кои се спогодиле секое од обвинителствата на ова подрачје.

37  Казна затвор Алтерн. Парична ВКУПНО ОЈО од 6 1-2 2-3 3-5 над мерка казна до 6 ЛИЦА м. до год. год. год. 5 мес. 1 г. год. СТРУМИЦА 20 15 2 1 2 1 41 ШТИП 1 1 КОЧАНИ 8 1 1 10 РАДОВИШ 7 11 18 ДЕЛЧЕВО 5 3 1 9 СВЕТИ НИКОЛЕ 1 1 БЕРОВО 1 1 ВКУПНО: 42 29 3 3 2 2 81

Табела 12

Изразени во проценти (види слика 9 подолу) податоците покажуваат дека на подрачјето на Вишото јавно обвинителство Штип, обвинителите најчесто се спогодувале за алтернативните мерки со вкупно 52% од сите спогодби, потоа за паричната казна со 36% проценти и најмалку со затворската казна која е застапена кај 12% од вкупниот број на обвинети (осомничени) со кои е постигната спогодба.

затв ор 12%

алт.мерка пар.казна 52% 36%

Слика 9

Начелно гледано, според статистичките податоци разгледувани во периодот од 1 декември 2013 до 31 март 2015 година, основните јавни обвинителства покажале сериозен пристап во имплементацијата на спогодувањето за видот и висината на кривичната санкција како новововеден процесно-правен институт.

38 3.3 Заклучни согледувања и препораки

»» Основните обвинителства на подрачјето на Вишото јавно об- винителство Гостивар би требало да покажат поголема ак- тивност во примената на спогодувањето за видот и висината на кривичната санкција; »» Според обемот на предметното работење поголема активност околу имплементацијата на спогодувањето би требало да пре- земат и основните обвинителства со проширена надлежност; »» Основните јавни обвинителства со основна надлежност кои постапуваат за кривични дела за кои е пропишана казна за- твор до 5 години треба да покажат поголема обврска во при- мената на овој институт во фазата на предистражната по- стапка. Во оваа фаза од постапката јавните обвинители би требало да обезбедат правно релевантни докази. На ваков начин осомничените, соочувајќи се со презентираните дока- зи би можеле самите да иницираат постапка за спогодување со јавниот обвинител. »» Од увидот во доставените писмени предлог–спогодби, во практиката се забележува користење на различна форма при изготвувањето на предлог-спогодбите. По однос на содржи- ната, предлог-спогодбите би требало да се изготвуваат со- гласно законската одредба од член 485 од ЗКП каде е проп- ишана содржината на елементите на предлог-спогодбата. Во Анекс 1 претставен е урнек на Предлог-спогодба. »» Јавниот обвинител ја доставува предлог-спогодбата (изгот- вена со содржина од член 485 од ЗКП) потпишана од него и од осомничениот и неговиот бранител. Кон предлог-спогод- бата не се доставува образложение. »» Јавниот обвинител има обврска заедно со доказите кон пред- лог-спогодбата да достави и листа на докази. »» Кон предлог-спогодбата јавниот обвинител е должен заедно со сите докази да приложи и писмена изјава потпишана од оштетениот во однос на видот и висината на имотно-правно- то побарување само ако истото било предмет на спогодување согласно членот 484 од ЗКП. Доколку имотно-правното поба- рување не е предмет на предлог-спогодбата ваква изјава од оштетениот не е потребно да се доставува.

39  4. Споредбени согледувања за примената на спогодувањето во други земји Институтот „спогодба за признавање на вината” според оригинерниот концепт усвоен во казнено правниот систем на Соединетите Американски Држави претставува „комбинирана материјално-процесна предсудска алтернативна мерка што се состои во „спогодување” меѓу обвинителот и обвинетиот: обвинителот му предлага на обвинетиот да ја признае вината и да се согласи на определена казна и ако тој го прифати предлогот, се склучува спогодба, што ја исклучува потребата од главен претрес и од натамошната постапка по правни лекови. Спогодбата ја потврдува судот, кој изрекува казна без одржување на главен претрес“.23 Спогодбата за признавање на вината (Plea bargaining) се дефинира24 како постапка во која обвинетиот и обвинителот доаѓаат до заеднички прифатливо решение за казнениот предмет, што понатаму го одобрува судот. Постојат одлуки на Врховниот суд на САД25, со кои изјавата со која се признава вината се смета за ништовна доколку обвинетиот не е запознат со обвинителниот акт, или пак, доколку се товари за дело што не претставува казнено дело. Овој процесен институт ја најде својата примена и во процесните модели во европското континентално право. Така, италијанската кривична постапка предвидува процесен институт изрекување на казна на предлог на странките26.Врз основа на согласноста на странките за правната квалификација на делото и видот и висината на казната се донесува осудителна пресуда пред одржување на главната расправа, со тоа што за битната содржина на осудителната пресуда мора да се согласи судот. Во таа смисла судот е овластен да го отфрли или прифати предлогот, но може да изрече поинаква казна од предложената во случај на прифаќање на предлогот. Предлогот на странките може да биде доставен на судот во текот на истрагата, на прелиминарното рочиште или на самата главна расправа. Во секој од наведените случаи пресудата се донесува без одржување на главна расправа, односно доказна постапка. Меѓутоа, овој процесен институт е повеќепати ограничен, бидејќи е условен со полесни кривични дела и фази на кривични постапки во кои странките можат да поднесат предлог за изрекување на казна (предлог не може да се поднесе после отпочнувањето на главната расправа во првостепената постапка).

23 оп. цит. Камбовски, 2, 2005, стр. 28 24 Дефиниција според: West’s encyclopedia of American Law 25 пресудите: Хендерсон против Морган, 436 U.S. 637 (1976), и Боусли против САД, 523 U.S. 614 (1998) 26 т.н. patteggiamento

40 Најзначајното кај овој институт во Република Италија е дека при одмерувањето на казната, согласно законските одредби, се предвидува задолжително намалување на изречената казна за една третина27 и тоа без никакво ограничување на видот на казнените дела според висината на предвидената казна. Овој институт може да се користи за сите казнени дела без ограничување, со тоа што за казнените дела за кои е предвидена смртна казна утврдено е нејзиното намалување на триесет години затвор, а смртна казна со осамување или пак изрекување на смртна казна за продолжени казнени дела или за казнени дела сторени во стек, се предвидува нејзина замена со доживотен затвор28. Во Република Србија во спогодбата за признавање на вина јав- ниот обвинител и обвинетиот можат да се согласат за изреку- вање на казна која по правило не може да биде под законскиот минимум на казната за кривичното дело кое на обвинетиот му се става на товар. По исклучок, кога е тоа очигледно оправдано по- ради значењето на признанието на обвинетиот за разјаснување на кривичното дело за кое се товари, а чие докажување без так- вото признание би било невозможно или значително отежнато, односно заради спречување, откривање или докажување на дру- ги кривични дела, како и поради постоење на особени олесни- телни околности29, јавниот обвинител и обвинетиот можат да се согласат на обвинетиот да му се изрече и поблага казна согласно одредбите за ублажување на казната30. Обвинетиот може во спогодбата за признавање на вина да прифати обврска во одреден рок да ја врати имотната корист стекната со извршувањето на кривичното дело, односно да го врати предметот на кривичното дело. Англиската постапка не познава признавање на вината туку непризнавање на штетните последици (nolo contendere признание).31 Со други зборови, било какви дополнителни забелешки што може да ги изнесе обвинетиот во однос на неговото признание на вината автоматски доведуваат до негирање на признанието на вината, а врз основа на тоа судијата закажува главен претрес.32 Значи во англискиот систем на казнена правда обвинетиот може да се изјасни само како виновен или невин во однос на казнените дела со кои што тој се товари во обвинителниот акт.

27 Perrodet, стр. 369; Maffei, стр. 1059; Cirese, Bericci, стр. 224 и Ма, стр. 41 28 чл. 442 ст.2 од ЗКП на Италија 29 чл.54 ст.2 од Кривичниот законик на Република Србија 30 чл.57 од Кривичниот законик на Република Србија 31 Интересно е признанието на вината на обвинетиот дадено писмено преку пошта. Овој тип на признание е можно само во случаите кои што се водат пред магистратските судови, така што пресудата може да се донесе и во отсуство на обвинетиот (Sprack, стр. 171- 173). 32 оп. цит. Sprack, стр. 285

41  Во однос на постапката пак, за спогодување за вината на обвинетиот (Plea Bargaining), согласно одредбите од Законот за казнена правда, како и согласно прецедентот утврден со случајот Turner (1970) 2 QB 321, се поставува должноста на судијата да не се вмешува во постапката за спогодување за вината. Така, дури и доколку двете страни во постапката дојдат пред судијата со цел да се информираат за ставот на судијата, судијата не смее да индицира било какво решение во однос на висината на казната. Ваквата стриктна забрана за судијата е воведена со измените на Законот за казнена правда од 1999 и 2005 година. Во периодот пред донесувањето на овие измени, постоела можноста странките да одат во судските кабинети и од судиите да бараат утврдување на просечна-предлог санкција врз основа на предложените докази.33 Понатаму, во англискиот систем на казнена правда може да постои спогодување само по две основи (и обата вида се модели на charge bargaining), и тоа: • спогодување за признавање на вината на полесното дело (односно вршење на преквалификација на делото од квалификувано дело во основно дело или пак од основно дело во полесно); и • признавање на вината на едно казнено дело, а како резултат на тоа обвинителот да се откаже од гонење за другите дела. Во вториот случај обвинителот само се откажува од доставување на докази во однос на останатите точки од обвинителниот акт, така што тие формално стојат (to lie on the file) во обвинителниот акт, но по нив не се постапува.34 Оваа практика мошне наликува на американскиот модел на спогодување околу фактите (fact bargaining), каде што обвинителот поради постигнатата спогодба за признавање на вината на обвинетиот доброволно пред судот не изнесува некои докази што се на штета на обвинетиот.35 Во Германија постапката на спогодување за висината на казната претставува директното влијание на акузаторната постапка во германскиот систем на казнена правда. Неформалното спогодување за вината на обвинетиот во германскиот систем на казнена правда претставува признание на вината на обвинетиот и нецелосно изведување на доказите во текот на главниот претрес, како резултат на спогодувањето помеѓу обвинителот, бранителот, обвинетиот и судечкиот судија.

33 види Крапац, 2, стр. 142 34 оп. цит. Крапац, стр. 143 35 за ова види и Крстуловиќ, стр. 72

42 Постапката се врши во текот на главниот претрес, а иницирањето на постапката најчесто се врши од страна на обвинителот, а согласно пресудата на Сојузниот уставен суд36, обвинителот и обвинетиот се должни да ги применуваат следните препораки: • не може да пости спогодување во однос на видот на казненото дело; • признанието на вината мора да биде потврдено од страна на судот во однос на вистинитоста и валидноста; • сите странки мора да бидат активно вклучени во постапката за спогодување; • резултатот од спогодувањето помеѓу странките мора да биде јавно истакнат пред судот и нотиран во записник; • судот може само да ја определи највисоката санкција, но судот може овој предлог и да не го почитува, доколку постојат оправдани услови за тоа и притоа за таквата негова одлука е должен да ги извести странките во постапката; • санкцијата секогаш мора да соодветствува на вината на обвинетиот, така што особено лесните санкции не се дозволени; и • обвинетиот не смее да биде присилен да ја прифати спогодбата за признавање на вината како резултат на ветување за прениска санкција или да му биде ветена полесна казна како резултат на откажувањето од неговото право на жалба.37 Германската практика се состои во отворено преговарање за видот и висината на санкцијата, доколку обвинетиот ја признае вината за стореното казнено дело во текот на главниот претрес38, при што спогодувањето се внесува во записник. Учесници во постапката за спогодување се обвинетиот, неговиот бранител, обвинителот и судијата. Во германскиот модел учеството на судијата во постапката за спогодување за видот и висината на санкцијата се гледа како на гарант за правилното одмерување на санкцијата, адекватно вреднување на признанието на обвинетиот, а со тоа и почитување на начелото и должноста на судот да ја утврди материјалната вистина. Во однос на времето за спогодување во Германија тоа настанува само во текот на главниот претрес и тоа најчесто пред почетокот на доказната постапка.39 Правото на жалба во основа е неограничено.

36 BGH, Neue Juristische Wocheverfassungsgericht (1987) 2662 37 види: Bohlander, 501 38 Herrmann, стр. 491 39 Dubber, стр. 490

43  Во Франција спогодувањето за казната40 е сличен институт со условното откажување од гонење на обвинителот. Разликата е што во овие случаи е вклучен и судот при оценувањето и потврдувањето на мерките кои на обвинетиот може да му бидат изречени од страна на обвинителот. Овој институт најчесто се користи за посериозните кривични дела41, но може да се користи и за полесните кривични дела42.43 За користењето на овој институт е потребно кумулативно исполнување на два услови. Првиот услов е да постои признавање на вината на обвинетиот. Вториот услов е да е сторено дело за кое може да се изрече казна затвор до пет години или парична казна најмногу до 3750 евра за посериозните и 750 евра за полесните кривични дела. Покрај овие услови потребна е и согласноста на сторителот за доброволно исполнување на наметнатите обврски. Карактеристично за овој систем е дека може да постои спогодување за видот на обврските што може да му ги наметне обвинителот на сторителот на казненото дело.

40 composition penale 41 Delites 42 contraventions 43 чл. 41-2 и 41-3 од ЗКП на Франција

44 Прилог 1 Пример за предлог-спогодба

45 46 47  Прилог 2

Пример за Пресуда донесена врз основа на спогодба на јавниот обвинител и осомничениот

48 49 50