− Vazhdoni me kujdes kur tërmeti të ndalojë. Evitoni rrugët, urat, viaduktet, tunelet, rampat që mund të jenë të dëmtuara gatë tërmetit, si dhe lokalitetet që janë të evidentuara si të rrezikshme për rrëshqitje të tokës dhe rrëpira. Çfarë duhet të bëjmë pas tërmetit? Nëse e gjeni vetën nën rrënime: − Mos ndizni shkrepës. − Mos lëvizni. − Mbuloni gojën me një fashë apo rubë. − Godisni në një gyp ose mur, për të krijuar zhurmë, që ekipet shpëtimtare mund të ju gjejnë. - Në qoftë se me vete keni një bilbil, përdoreni. Bërtisni vetëm nëse kjo ju mbetet si opsion i fundit, sepse duke bërtitur mund të thithni sasi të rrezikshme pluhuri. − Ruani qetësinë dhe provoni të orientoheni. − Nëse e gjeni vetën të shtypur nga ndonjë material i lehtë, filloni ta largoni, duke ruajtur fuqinë dhe duke pas kujdes nga objektet e mprehta dhe lëndimet e shtuara. Në rastet tjera: − Duhet të jeni gati për lëkundjet tjera. Nëse objekti është i dëmtuar, për shkak të mundësisë të vijë deri tek një lëkundje më e fortë, lëshojeni atë me qetësi, pa panik, dhe në rrallë: nënat me fëmijë, të moshuarit, të sëmurët, personat me invaliditet etj. − Merrni me vete gjërat më të rëndësishme. − Në qoftë se ndodheni në një objekt të dëmtuar dhe ndjeni erë gazi ose shihni kabllot e këpu- tura, mos ndizni qirinj apo shkrepës, për shkak të rrezikut nga zjarri ose shpërthimi. − Fikni energjinë elektrike tek çelësi kryesor i ndryshimit, mbyllni ventilin kryesor të gazit dhe të ujit. − Kontrolloni në qoftë se dikush është i lënduar. − Mos i lëvizni personat me lëndime të rënda. − Përdorni telefonin vetëm në qoftë se është e domosdoshme, në mënyrë që mos të ngarkohen lidhjet telefonike. − Mos përdorni rrugët, sepse ju duhen shpëtimtarëve. − Evitoni hyrjen në shtëpi/banesë, veçanërisht në raste ku ka dëmtime. − Pini vetëm ujin e ambalazhuar. - Mos e pengoni punën e shpëtimtarëve. − Përcillni udhëzimet e autoriteteve kompetente, dhe silluni sipas tyre. − Nëse vjen deri tek zjarri, provoni ta fini dhe lajmëroni shërbimin e mbro- jtjes dhe të shpëtimit. − Në qoftë se është e nevojshme dhe nëse keni mundësi, mund të ju bashko- huni me ekipet shpëtimtare që puno- jnë në rrënime dhe kyçuni në kërkime dhe ofrim të ndihmës të lënduarve që gjenden nën rrënimet e objekteve.
E përgatitur si pjesë e projektit “Zvogëlimi i rrezikut nga fatkeqësitë dhe siguria në vendet antëtare të OSBE-së”. Qëndrimet e paraqitura në këtë botim u përkasin autorëvedhe nuk i përfaqësojnë domosdosshmërisht qëndrimet e OSBE-së. Çfarë duhet të bëjmë para se Çfarë duhet të bëjmë gjatë tërmetit? të ndodhë tërmeti? Në qoftë se gjatë tërmetit gjendeni në një hapësirë të mbyllur: − Qëndroni të qetë – mos lejoni që të ju kaplojë paniku. Duhet të jeni të vetëdijshëm se disa Të kontrollohen të gjitha rreziqet e tërmete janë vetëm lëkundje fillestare dhe se shpejtë mund të vijë deri te lëkundja e mundshme: radhës, më e fortë. − forconi raftet, ujëngrohësit, − Gjeni strehim në pikat e sigurta në shtëpi, siç janë: hyrja e derës, muret bartëse, vendi llambadarët, pasqyrat dhe tjerat në mure; poshtë tavolinës, poshtë mobileve të forta, dhe qëndroni aty deri sa të zgjasë lëkundja, ose − evitoni t’i vendosni dollapët, raftet, mbuloni kokën dhe fytyrën me duar dhe strehohuni në një nga këndet e brendshme të pikturat, pasqyrat etj. mbi ato pika ku dhomës – as se si mos qëndroni në qendër të dhomës. njerëzit qëndrojnë dhe flinë; − Mos tentoni të ikni. − vendosni materiet e rrezikshme dhe − Largohuni nga qelqi, dritaret, muret dhe dyert e jashtme, dhe çdo gjë që mund të bie mbi lëndët e djegshme në një vend të sigurt. ju, siç janë llambadarët ose raftet. − Nëse ndodheni në krevat, uluni pranë krevatit dhe mbroni kokën. Të identifikohen pikat e sigurta brenda − Qëndroni në shtëpi deri sa lëkundja të mbarojë dhe për ju është e sigurt të dilni jashtë dhe jashtë objektit: (studimet kanë treguar se numri më i madh i lëndimeve ndodhë kur njerëzit provojnë të − brenda shtëpisë, brenda banesës, dalin nga ndërtesa gjatë lëkundjes). Nga ndërtesa përdhese ose nga kati i parë mund të brenda shkollës të vendoset një apo më dilni jashtë (por as se si nga dritarja ose tarraca), por kini kujdes të qëndroni larg nga shumë pika të sigurta për strehim në rast ndërtesa. të tërmetit, edhe ata sa më larg nga − Deri sa tërmeti të zgjasë, shmanguni nga shkallët dhe ashensorët. dritaret, sipërfaqet e mëdha qelqi dhe − Nëse ndodheni në një objekt publik (shkolla, ndërmarrja, qendra tregtare, qendra sport- muret ndarëse; ive apo supermarket) – qëndroni të qetë dhe mos lejoni të ju kaplojë paniku. Qëndroni larg − në zonë të hapur sa më larg nga ndërte- masës së njerëzve që në panik lëviz drejt daljeve. − Duhet të jeni të vetëdijshëm se sat, pemët, përçuesit telefonik dhe elektr- mund të vijë deri tek ndërprerja e ik, urat, tunelet etj. energjisë elektrike dhe se alarmet Në afërsi duhet t’i kemi gati: (kundër zjarrit apo ato të tjera) mund − Një dritë dore, transistorë me bateri të aktivizohen. rezervë, telefonin celular, mjetet për Në qoftë se gjatë tërmetit gjendeni ndihmën e shpejtë, ilaçet, dokumentet në një vend të hapur: identifikuese, aparatin zjarrfikës, një thikë, − Largohuni nga ndërtesat, tunelet, një thes gjumi etj; shtyllat e ndriçimit publik, shtyllat − rezerva të caktuara të ushqimit të dhe kabllot elektrike; rreziku më i konservuar dhe të ujit. madh është në afërsi të ndërtesave, Të zhvillohet edukimi i vazhdueshëm: në dalje dhe në afërsi të mureve të − të zgjerojmë njohuritë dhe aftësitë për jashtme. mbrojtje dhe mënyrat e sjelljes para, gjatë − Në qoftë se jeni në rrugë kini kujdes dhe pas tërmetit; nga objektet që mund të ju godasin, − në shkollë dhe në vendin e punës të siç janë oxhaqet, tjegullat e çative, informohemi se çfarë është paraparë me qelqi i dritareve etj. planin e mbrojtjes dhe shpëtimit nga tërmeti. Mbroni kokën me duar apo me çantë. − Qëndroni në një vend deri sa të vijnë instruksionet zyrtare. Në qoftë se gjatë të tërmetit gjende- ni në një veturë në lëvizje: − Nëse siguria në trafik këtë ja u lejon, ndaloni veturën dhe qëndroni në makinë. − Evitoni të ndalni në afërsi të qytetit, pemëve, mbikalesat ose kabllot elektrike.
What to do after an earthquake? If you find yourself under the rubble: - Do not light a match. - Do not move. - Cover your mouth with a tissue or cloth. - Hit a pipe or wall so that rescue teams could find you. If you have a whistle, use it. Shout only as a last resort because shouting can cause inhaling the dangerously large amounts of dust. Keep calm and try to get proper orientation. - If you find yourself pressed by lighter material, start with its easy removal, try to save energy and beware of sharp objects and possible injury. In other situations: - Be prepared for more earthquakes. Due to the possible occurrence of additional earth- shakes, if the building is damaged, leave it calmly, do not panic and do it in the following order: mothers with children, elderly, sick, disabled, etc. - Bring with you only the most important things. - If you are in the damaged facility and you smell gas or see a broken cable, do not light a candle and matches because of the danger of fire and explosion. - Turn off electricity at the main fuse; close the gas and water at the main valve. - Check if someone is injured. - Do not move seriously injured persons. - Use the phone only in case of emer- gency so that the phone lines do not get blocked. - Do not use vehicles because the roads need to stay open for rescuers. - Avoid entering the house / apart- ment, especially if there is damage. - Drink only bottled water. - Do not obstruct the work of the rescuers. - Follow the instructions of the competent authority. - If there is a fire, try to put it out and notify the local protection and rescue office. - If necessary and if you are able, join the teams of rescuers of persons stuck under the rubble, join the search and provide assistance to the victims under the rubble of destroyed buildings. Publication developed under the project “Disaster Risk Reduction and Security in the OSCE Area” with the support of OSCE Mission to Montenegro. Opinions and views set out in this publication are those of the authors and do not necessarily reflect those of the OSCE. What to do before the earthquake? What to do during an earthquake? Check out all the potential dangers: If you are indoors during the earthquake: - Fix the shelves, boilers, chandeliers, - Stay calm and composed - do not panic. Be aware that some earthquakes are just the mirrors, etc. to the wall; initial earthquakes and they can soon be followed by more powerful earthquakes. - Avoid placing cabinets, shelves, pictures, - Find shelter in a safe place at home, such as: door frame, load-bearing wall, under the mirrors, etc. over the places where people table, solid furniture, and stay there for the duration of an earthquake,. Cover your face and live and sleep; head with hands and move to the corner of the interior walls of the room. - place hazardous and flammable materi- - You must not stay in the center of the room. als in a safe place. - Do not attempt to flee. - Move away from glass, windows, outside walls and doors or anything that could fall, such Identify safe places inside and outside as chandeliers or shelves. the building: - If you are in bed, get down beside the bed and protect your head. - In the house, flat, school, designate one - Stay indoors until the shaking stops and it is safe for you to exit (studies have shown that or more safe places to find shelter in case most injuries occur when people try to leave the building during an earthquake). From the of an earthquake. The shelter should be ground-floor of the building or from the first floor you can go out to an open space (not a away from windows, large glass surfaces window or balcony / terrace), but make sure that you are at the safe distance from the and walls; buildings. - In the open, stay away from the build- - Until the earthquake stops avoid stairs and elevators. ings, trees, telephone and electrical lines, - If you are in a public building (school, company, shopping center, leisure center or bridges, tunnels and the like. shop),remain calm and avoid panic. Stay away from crowds of people who are panicing and moving toward the exits. One should have at hand: - Be aware that there may be a power failure and that the alarms (fire, etc.) can be switched on. - A flashlight, transistor with spare batter- If you are outdoor during the earthquake: ies, cell phone, first aid kit, medication, - Stay away from buildings, bridges, identification documents, fire extinguish- tunnels, street lights, electrical poles and er, multifunctional knife, sleeping bag etc.; cables; the greatest danger is in the - Certain stocks of canned food and vicinity of buildings, at exits and along bottled water. the outer walls. - If you are in the street, make sure to Provide continuous education: avoid the facilities that can fall on you, - Upgrade the knowledge and skills about such as chimneys, roof tiles, broken the necessary protective actions before, window glass, etc. during and after the earthquake; - Protect your head with your hands or - At school and at workplace obtain the handbag. information about the planned protec- - Stay where you are until you receive tion and rescue measures in case of earth- official instructions. quake. If you in a vehicle in motion during an earthquake: - Stop if the traffic safety permits it and stay in the vehicle. - Avoid stopping near buildings, trees, overpasses or electrical cables. - Proceed with caution when the earth- quake stops. Avoid roads, bridges, viaducts, tunnels, ramps which may be damaged by the earthquake, as well as the sites which have been registered to be at risk of landslides and rockslides.
Šta uraditi nakon zemljotresa ? Ukoliko se nađete pod ruševinama: − Ne palite šibicu. − Ne krećite se. − Prekrijte usta maramicom ili tkaninom. − Udarajte o cijev ili zid kako bi spasilački timovi mogli da vas pronađu. Ukoliko imate pištaljku, iskoristite je. Vičite samo ukoliko je to posljednja opcija, jer vikanje može izazvati udisanje opasno velike količine prašine. − Sačuvajte prisebnost i pokušajte da se orijentišete. − Ako ste pritisnuti lakšim materijalom, započnite s laganim odstranjivanjem, pri čemu štedite snagu i čuvajte se oštrih predmeta i naknadnog povređivanja. U ostalim situacijama: − Budite spremni za dodatne potrese. Ako je objekat oštećen, zbog mogućnosti nastanka jačeg zemljotresa, napustite ga smireno, bez panike i po redu: majke sa djecom, stari, bolesni, osobe s invaliditetom itd. − Ponesite sa sobom najvažnije stvari. − Ukoliko se nalazite u oštećenom objektu i osjećate miris gasa ili vidite pokidane kablove, ne palite svijeće i šibice, zbog opasnosti od požara i eksplozija. − Isključite električnu energiju na glavnoj sklopci, zatvorite plin i vodu na glavnom ventilu. − Provjerite da li je neko povrijeđen. − Ne pomjerajte ozbiljno povrijeđene osobe. − Koristite telefon samo u slučaju nužde kako se telefonske linije ne bi opteretile. − Ne koristite vozila jer su putevi potrebni spasiocima. − Izbjegavajte ulazak u kuću/stan, pogotovo ako postoje oštećenja. − Pijte samo flaširanu vodu. -Ne ometajte rad spasiocima. − Pratite uputstva nadležnih organa, i po njima postupajte. − Ukoliko dođe do pojave požara, pokušajte da ga ugasite i obavijestite lokalnu službu zaštite i spasavanja. − Ukoliko je potrebno i ukoliko ste u mogućnosti, pridružite se timovima za spasavanje iz ruševina i uključite se u potragu i pružanje pomoći nastradalima pod ruševinama srušenih objekata.
Razvijeno u okviru projekta „Smanjenje rizika od katastrofa i bezbjednost u zemljama članicama OEBS-a“ uz podršku Misije OEBS-a u Crnoj Gori. Stavovi izneseni u ovoj publikaciji pripadaju isključivo autorima i ne odražavaju nužno i stavove OEBS-a. Šta činiti prije zemljotresa? Šta činiti za vrijeme zemljotresa ? Provjeriti sve potencijalne opasnosti: Ukoliko se za vrijeme zemljotresa nalazite u zatvorenom prostoru: − pričvrstiti police, bojlere, lustere, − Ostanite mirni i prisebni − ne dozvolite da vas obuzme panika. Budite svjesni da su neki ogledala i sl. za zid; zemljotresi samo početni potresi i da ubrzo može uslijediti sljedeći, jači zemljotres. − izbjegavati postavljanje ormara, polica, − Nađite zaklon na bezbjednim mjestima u kući, kao što su: dovratnici, noseći zidovi, mjesto slika, ogledala i sl. iznad mjesta gdje ljudi ispod stola, čvrstog namještaja, i ostanite tamo dok traje potres, ili pokrijte svoje lice i glavu borave i spavaju; rukama i sklonite se u ugao unutrašnjih zidova prostorije – nikako ne smijete ostati u centru sobe. − Ne pokušavajte da bježite. − smjestiti opasne i zapaljive materije na − Udaljite se od stakla, prozora, spoljnih zidova i vrata, i bilo čega što može da padne, poput sigurno mjesto. lustera ili polica. Identifikovati sigurna mjesta unutar i − Ukoliko ste u krevetu, spustite se pored kreveta i zaštitite glavu. van objekta: − Ostanite u kući dok potres ne prestane i ne bude bezbjedno za vas da izađete (istraživanja − u kući, stanu, školi odrediti jedno ili više su pokazala da najviše povreda nastaje kad ljudi pokušavaju da izađu iz zgrade za vrijeme sigurnih mjesta za sklanjanje u slučaju potresa). Iz prizemne zgrade ili sa prvog sprata možete izaći na otvoren prostor (nikako kroz zemljotresa, i to što dalje od prozora, prozor ili balkon/terasu), ali vodite računa da budete na bezbjednoj udaljenosti od zgrada. većih staklenih površina i pregradnih − Sve dok zemljotres traje, izbjegavajte stepeništa i liftove. zidova; − Ukoliko ste u javnom objektu (škola, preduzeće, tržni centar, centar za rekreaciju ili − na otvorenom što dalje od zgrada, prodavnica) − ostanite mirni i izbjegavajte paniku. Držite se dalje od mase ljudi koja se u drveća, telefonskih i električnih vodova, panici kreće ka izlazima. mostova, tunela i sl. − Budite svjesni da može doći do nestanka struje, i da se alarmi (protivpožarni i drugi) mogu uključiti. Na dohvat ruke imati spremno: Ukoliko se za vrijeme zemljotresa − baterijsku lampu, tranzistorski prijem- nalazite na otvorenom prostoru: nik sa rezervnim baterijama, mobilni − Sklonite se od zgrada, mostova, telefon, pribor za prvu pomoć, ljekove, tunela, ulične rasvjete, električnih identifikaciona dokumenta, aparat za stubova i kablova; najveća je gašenje požara, višenamjenski nožić, opasnost u blizini građevina, na izlazi- vreću za spavanje i sl.; ma i uz spoljne zidove. − određene zalihe konzervirane hrane i − Ukoliko ste na ulici vodite računa o objektima koji mogu pasti na vas, kao flaširane vode. što su dimnjaci, crepovi sa krova, Vršiti neprekidnu edukaciju: slomljeno prozorsko staklo i slično. − nadograditi znanja i vještine o zaštiti i Zaštitite glavu rukama ili tašnom. načinu postupanja prije, za vrijeme i − Ostanite na mjestu do zvaničnih nakon zemljotresa; uputstava. − u školi i na radnom mjestu informisati se Ukoliko se za vrijeme zemljotresa šta je predviđeno planom zaštite i spasa- nalazite u vozilu u pokretu: vanja od zemljotresa. − Zaustavite se ukoliko vam bezbjed- nost u saobraćaju dozvoljava i ostanite u vozilu. − Izbjegavajte zaustavljanje u blizini zgrada, drveća, nadvožnjaka ili električnih kablova. − Nastavite oprezno kada zemljotres prestane. Izbjegavajte puteve, mostove, vijadukte, tunele, rampe koji su možda oštećeni u zemljotresu, kao i lokacije koje su evidentirane kao rizične na klizišta i odrone.