ՀԱՐԱՎԿՈՎԿԱՍՅԱՆ 14-ՐԴ ՄԵԴԻԱ ՀԱՄԱԺՈՂՈՎ
«Կեղծ լրատվություն», ապատեղեկատվություն և մամուլի ազատություն
2017 թ., մայիսի 10-11, Թբիլիսի, Վրաստան
ԱՌԱՋԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Սույն փաստաթղթում ամփոփված են Վրաստանի մայրաքաղաք Թբիլիսիում 2017 թվականի մայիսի 10-11-ին ԶԼՄ-ների ազատության հարցերով ԵԱՀԿ ներկայացուցչի գրասենյակի կողմից կազմակերպված՝ ամենամյա 14-րդ հարավկովկասյան մեդիա համաժողովում Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի ավելի քան 80 լրագրողների, կառավարության և քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչների, ինչպես նաև Լիտվայից և Ռուսաստանի Դաշնությունից միջազգային փորձագետների և մասնակիցների գնահատականներն ու առաջարկությունները:
Համաժողովը նվիրված էր տարածաշրջանում ազատ լրատվամիջոցների և խոսքի ազատության մարտահրավերներին, ինչպես նաև մեդիա արհեստավարժությունը բարձրացնելու և մամուլի ազատությունը խթանելու գործում ԵԱՀԿ լավագույն փորձին` «կեղծ լրատվության», ապատեղեկատվության և քարոզչության համատեքստում:
Մենք՝ համաժողովի մասնակիցներս, համամիտ ենք, որ՝.
1. Տեղեկատվության և գաղափարների աղբյուրների լայն բազմազանության առանց խոչընդոտների հասանելիությունը, դրանք տարածելու հնարավորությունները, բազմազան մեդիա միջավայրը, այդ թվում նաև՝ հանրային դեբատների և գաղափարների ազատ փոխանակման դյուրացումը, կառավարության և իշխանավորների նկատմամբ վերահսկիչ դերակատարությունը չափազանց կարևոր են հասարակության և ազատ մամուլի համար Հարավային Կովկասում:
1 2. Այսօր լրագրությունը Հարավային Կովկասում բախվում է բազմաթիվ մարտահրավերների` կապված պետական և ոչ պետական սուբյեկտների կողմից հրահրված ապատեղեկատվության (որը երբեմն անվանում են «թյուր» կամ «կեղծ լրատվություն») և ավանդական մամուլում ու սոցիալական ցանցերում քարոզչության ավելացման հետ: 3. Ապատեղեկատվությունն ու քարոզչությունը, որպես կանոն, կանխամտածված են և իրականացվում են հասարակությանը մոլորեցնելու և ԵԱՀԿ պարտավորություններով ու միջազգային իրավական այլ երաշխիքներով ամրագրված՝ հասարակության և անհատների՝ իրազեկված լինելու, սահմաններից անկախ ամեն տեսակի տեղեկատվություն և գաղափարներ փնտրելու, ստանալու, ինչպես նաև տարածելու իրավունքին միջամտելու նպատակով: 4. Տեղեկատվությունն ու գաղափարները տարածելու մարդու իրավունքը չի սահմանափակվում միայն այն հայտարարություններով, որոնք իշխանությունների կողմից համարվում են «ճիշտ»: Այդ իրավունքը տարածվում է նաև այնպիսի տեղեկատվության և գաղափարների վրա, որոնք կարող են ցնցել, վիրավորել կամ անհանգստացնել: 5. Վերը նշված դրույթն, այնուամենայնիվ, չի ենթադրում պաշտոնյաների կամ պետական սուբյեկտների կեղծ հայտարարությունների միտումնավոր կամ անփույթ տարածում: 6. Պետությունները կրում են դրական պարտավորություններ մամուլի ազատության համար բարենպաստ միջավայրն ամրապնդելու տեսանկյունից, ինչը ներառում է բազմակարծիք մամուլի խթանում և պաշտպանություն՝ հատկապես ավանդական մամուլի վրա տնտեսական կամ այլ բնույթի ճնշման աճի պայմաններում:
Այդ առումով մենք առաջարկում ենք հետևյալը.
7. Պետություններն իրավունք ունեն սահմանափակել մամուլի ազատությունը միմիայն համաձայն միջազգային իրավունքի 2 նորմերի, մասնավորապես, երբ դա նախատեսված է օրենքով, ծառայում է միջազգային իրավունքով ճանաչված հասարակական օրինական շահերին, անհրաժեշտ և համարժեք է այդ իրավունքները պաշտպանելու համար: Նման սահմանափակումները կարող են նաև սահմանվել այն պարագայում, երբ դրանք, վերը գրված պահանջներին համահունչ, հետապնդում են խտրականության, թշնամության և բռնության հրահրում ու ատելության քարոզ արգելելու նպատակ: 8. Անորոշ և երկիմաստ գաղափարների վրա հիմնված տեղեկատվության, այդ թվում՝ «կեղծ լրատվություն» կամ «ոչ անաչառ տեղեկատվություն» տարածելու ընդհանուր արգելքը հակասում է մամուլի սահմանափակման վերաբերյալ ԵԱՀԿ պարտավորություններին և միջազգային այլ ստանդարտներին, ուստի չպետք է կիրառվի: 9. Պետության կողմից ամբողջական կայքերի, IP հասցեների կամ ցանցային պրոտոկոլների արգելափակումը դիտարկվում է որպես ծայրահեղ միջոց և արդարացվում է միայն այն դեպքում, եթե դա սահմանված է օրենքով և անհրաժեշտ է միջազգայնորեն ճանաչված մարդու իրավունքները կամ օրինական հասարակական շահերը պաշտպանելու նպատակով: Նման միջոցները պետք է լինեն համաչափ և կիրառվեն միայն այն դեպքերում, երբ ավելի մեղմ այլընտրանքային միջոցները ի զորու չեն պաշտպանելու հասարակական շահերը և պետք է ապահովվեն սահմանված գործընթացով: 10. Պետական սուբյեկտները չպետք է հովանավորեն, խրախուսեն, տարածեն կամ անեն հայտարարություններ, որոնք իրենց տեղեկությամբ կամ ողջամիտ դատողությամբ, ըստ էության, հանդիսանում են ապատեղեկատվություն կամ քարոզչություն: Նրանք պարտավոր են երաշխավորել իրենց կողմից տարածվող տեղեկատվության հուսալիությունն ու հավաստիությունը` ազգային և միջազգային օրենսդրության, ինչպես նաև պետական պարտավորությունների համաձայն: 3 11.Պետությունները պետք է ապահովեն կայուն, անկախ և լիարժեք ապահովված հանրային լրատվամիջոցներ, որոնք գործում են հստակ մանդատի համաձայն՝ ի նպաստ համընդհանուր հանրային շահերի և Հարավային Կովկասում լրագրության բարձր չափանիշների սահմանմանն ու պահպանմանը: 12.Պետությունները պարտավոր են ձեռնարկել այլ միջոցներ` բազմակարծիք մամուլի ձևավորմանը նպաստելու նպատակով: 13. Պետությունները պարտավոր են ձեռնարկել միջոցներ՝ ի նպաստ մամուլի և թվային գրագիտության զարգացմանը, մասնավորապես՝ ընդգրկելով այդ թեմաները հանրակրթական դպրոցի ուսումնական ծրագրում և ներգրավելով քաղաքացիական հասարակությանը և այլ շահագրգիռ կողմերի` թեմայի վերաբերյալ իրազեկվածության մակարդակը բարձրացնելու նպատակով: 14.Պետությունները պարտավոր են դիտարկել այլ միջոցներ` ի նպաստ հավասարության, միջմշակութային փոխըմբռնման և այլ ժողովրդավարական արժեքների և ընդդեմ խտրականության` ապատեղեկատվության և քարոզչության բացասական ազդեցությունը սահմանափակելու նպատակով: 15. Մամուլն ու լրագրողները պետք է հավուր պատշաճի աջակցեն ինքնակառավարման արդյունավետ համակարգերին մամուլի առանձին ճյուղերի (օրինակ` մամուլի գործողությունների դեմ բողոքարկման մարմին) կամ կոնկրետ լրատվամիջոցների (օմբուդսմեն) մակարդակով, որոնք ներառում են լրատվության ճշգրտության չափանիշներ և թույլ են տալիս մամուլում անել ուղղումներ և/կամ հերքել ոչ ճշգրիտ հայտարարություններ: 16. Լրատվամիջոցները՝ հասարակությունում վերահսկիչի իրենց դերակատարմանն համաձայն՝ պետք է իրենց գործունեության շրջանակներում նախատեսեն ապատեղեկատվության և քարոզչության քննադատական լուսաբանում` հատկապես կոնֆլիկտների, ընտրությունների և հանրային այլ շահերի վերաբերյալ դեբատների ժամանակ:
4 17. ԶԼՄ-ների ազատության հարցերով ԵԱՀԿ ներկայացուցչի գրասենյակը պետք է աջակցի Հարավային Կովկասում մասնակցային և թափանցիկ նախաձեռնությունների մշակմանը` ժողովրդավարության, մամուլի ազատության, լրագրության և քաղաքացիական տիրույթում ապատեղեկատվության և քարոզչության ազդեցությունն ավելի լավ ընկալելու, ինչպես նաև այդ երևույթներին համարժեք արձագանքելու նպատակով:
5
14-CÜ CƏNUBİ QAFQAZ MEDİA KONFRANSI “Feyk-Nyus”, dezinformasiya və media azadlığı 10-11 may 2017, Tbilisi, Gürcüstan
NƏTİCƏLƏR Bu sənəd 10-11 may 2016-cı il tarixdə Tbilisidə (Gürcüstan) ATƏT-in Media Azadlığı üzrə Nümayəndəsinin Ofisinin təşkil etdiyi Cənubi Qafqaz ölkələrinin 14-cü illik Media Konfransında Ermənistan, Azərbaycan və Gürcüstandan olan 80-dən artıq jurnalist, hökumət və vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri ilə yanaşı Litva və Rusiya Federasiyasından olan beynəlxalq ekspert və iştirakçıların dəyərləndirmə və tövsiyələrinin xülasəsini təqdim edir.
Konfrans zamanı əsas diqqət regionda azad media və ifadə azadlığının üzləşdiyi problemlər, eləcə də “feyk-nyus”(qurama, yalnış xəbər), dezinformasiya və propaqandanın geniş yayıldığı hallarda peşəkarlıq və media azadlığının təkmilləşdirilməsi məqsədi ilə ATƏT-in geniş yayılmış təcrübələrinə yönəlmişdir
Biz, konfrans iştirakçıları olaraq razılığa gəlirik:
1. Müxtəlif informasiya mənbələrinə və fikirlərə maneəsiz çıxış, həmin fikir və məlumatı azad yaymaq imkanlarının mövcudluğu, ictimai debat və fikir mübadilələri apara bilən, hökumət və iqtidar üzərində nəzarət funksiyasını yerinə yetirən plüralist media mühitinin olması Cənubi Qafqazda cəmiyyət və azad media üçün böyük əhəmiyyətə malikdir. 2. Bu gün Cənubi Qafqaz ölkələrində jurnalistika həm dövlət həm də qeyri dövlət nümayəndələrinin səbəb olduğu və geniş yayılmış dezinformasiya (bəzən “yalnış” və ya “feyk nyus” xəbər adlandırılır ) və ənənəvi və sosial mediada yayılan propaqanda tipli xəbərlərin yaratdığı çətinliklərlə üzləşir. 3. Dezinformasiya və propaqanda bir qayda olaraq insanları yayındırmaq, eyni zamanda ictimaiyyətin məlumatlanmaq hüququna, həmçinin ATƏT- in öhdəliklərində və digər beynəlxaq hüquqi təminatlarda nəzərdə tutulan və sərhədlərindən asılı olmayaraq hər növ məlumat və fikir axtarmaq, əldə etmək və yaymaq kimi fərdi hüquqlara müdaxilə etmək məqsədi daşıyır.
1 4. Məlumat və fikir yaymaq hüququ hakimiyyət qurumlarının “düzgün” hesab etdiyi bəyanatlarla məhdudlaşmır. Bu hüquq eyni zamanda sarsıdıcı, təhqiramiz və narahatçılıq yarada bilən məlumat və fikirlərə də aid edilir. 5. Yuxarıda qeyd edilən müddəa rəsmi və ya dövlət nümayəndələrinin qəsdən və ya diqqətsizlik üzündən yaydığı yalnış bəyanatlara haqq qazandırmır. 6. Dövlətlər xüsusi ilə ənənəvi mediaya tətbiq edilən iqtisadi və digər növ təzyiqlərin fonunda plüralist medianın təşviqi və müdafiəsi məqsədini güdən media azadlığı üçün əlverişli mühitin yaradılması kimi müsbət öhdəlik daşıyır.
Biz, bütün bunları nəzərə alaraq aşağıdakıları tövsiyə edirik:
7. Dövlətlər media azadlığına yalnız beynəlxalq hüquqda nəzərdə tutulmuş hallara uyğun olaraq məhdudiyyət tətbiq edə bilər. Bunlara qanunla nəzərdə tutularsa, beynəlxalq hüququn tanıdığı legitim ictimai marağa xidmət edərsə və bu cür maraqların müdafiəsi üçün gərəkli və proporsional olarsa kimi hallar aiddir. Bu məhdudiyyətlər qeyd edilən tələblərə uyğun olduğu halda və ayrı-seçkiliyə, düşmənçiliyə və ya zorakılığa təhrik edən nifrətin təbliğini qadağan etmək məqsədi ilə tətbiq edilə bilər. 8. “Doğru olmayan xəbər” və ya “qeyri-obyektiv məlumat” da daxil olmaqla hər hansı məlumatın yayilmasını qadağan edən qeyri-müəyyən və çoxmənalı fikirlərə əsaslanan ümumi müddəalar media azadlığını məhdudlaşdırmaq üçün əsassızdır, ATƏT və digər beynəlxalq standartlar ilə uyğunsuzluq təşkil edir və bu səbəbdən də tətbiq edilməməlidir. 9. Veb səhifələrin, İP ünvanların və şəbəkə protokollarının dövlət tərəfindən bağlanması qeyri-proporsional tədbir vasitəsidir və bunun tətbiqi yalnız qanunla nəzərdə tutulmuş hallarda, eyni zamanda beynəlxalq səviyyədə tanınmış insan hüquq və azadlıqlarının və ya legitim ictimai maraqların müdafiəsi məqsədi ilə həyata keçirilə bilər. Bu cür tədbirlər proporsional olmalıdır və yalnız az müdaxiləyə yol verən alternativ tədbirlər ictimai marağın müdafiəsində uğursuz olduğu halda istifadə edilməlidir ki, bu zaman lazımi prosessual təminatlara əməl edilməlidir. 10.Dövlət rəsmiləri dezinformasiya və propaqanda olduğunu bildikləri bəyanatları verməməli, dəstəkləməməli, təşviq etməməli və ya yaymamalıdır. Onlar yerli və beynəlxalq hüquqi öhdəliklərə və ictimai
2 vəzifələrinə uyğun olaraq yaydıqları məlumatın etibarlı və mötəbər olduğunu təmin etməlidir. 11.Dövlətlər Cənubi Qafqazda ümumi ictimai marağa xidmət etmək və jurnalistikada yüksək standartları təmin etmək kimi aydın bir mandat ilə fəaliyyət göstərən güclü, müstəqil və bərabər imkanlara malik ictimaiyyətə xidmət edən medianın mövcudluğunu təmin etməlidir. 12.Dövlətlər mediada müxtəlifliyi təşviq etmək məqsədi ilə digər tədbirlər görməlidir. 13.Dövlətlər media və internet savadlılığı mövzusunu ümumi məktəb kurikulumunun tərkib hissəsinə daxil etməklə və qeyd edilən məsələlər üzrə maarifləndirmə işi aparmaq məqsədi ilə vətəndaş cəmiyyəti və digər tərəfdaşlarla əməkdaşlıq yolu ilə media və internet savadlılığının təşviqi istiqamətində tədbirlər görməlidir. 14.Dövlətlər dezinformasiya və propaqandanın mənfi təsirlərini məhdudlaşdırmaq məqsədi də daxil olmaqla bərabərlik, qeyri- ayrıseçkilik, mədəniyyətlərarası anlaşma və digər demokratik dəyərlərin təşviqi istiqamətində tədbirlər görməlidir. 15.Media və jurnalistlər lazım olduğu təqdirdə medianın spesifik sektorları səviyyəsindən (mətbuatdan gələn şikayətlər üzrə qurumlar) və ya fərdi media qurumları səviyyəsindən (ombudsmanlar) asılı olmayaraq xəbərlərin hazırlanmasında dəqiqlik və səhv məlumatın düzəldilməsinə imkan verən və ya mediada dəqiq olmayan məlumata cavab vermək imkanlarını özündə əks etdirən özünütənzimləmənin təsirli sistemlərinin tətbiqinə dəstək verməlidir. 16.Media qurumları cəmiyyətdə nəzarət funksiyalarına müvafiq olaraq xüsusi ilə münaqişə, seçki və ictimai maraqlara təsir edən məsələlərin müzakirələri zamanı hazırlanan materiallara ciddi araşdırılmış dezinformasiya və propaqanda hallarını daxil etməlidir. 17. ATƏT-in Media Azadlığı üzrə Nümayəndəsinin Ofisi Cənubi Qafqazda dezinformasiya və propaqanda hallarının demokratiya, media azadlığı, jurnalistika və vətəndaş cəmiyyətinə təsirini daha yaxşı anlamaq və bu cür hallara qarşı müvafiq tədbirlərin görülməsi məqsədi ilə birgə və şəffaf təşəbbüslərə dəstək verməlidir.
3
14TH SOUTH CAUCASUS MEDIA CONFERENCE
"Fake news", disinformation and freedom of the media
10-11 May 2017, Tbilisi, Georgia
CONCLUSIONS
This document summarizes the assessment of and recommendations from more than 80 journalists, representatives of government and civil society from Armenia, Azerbaijan and Georgia, along with international experts and participants from Lithuania and the Russian Federation at the 14th annual South Caucasus Media Conference, organized by the Office of the OSCE Representative on Freedom of the Media on 10-11 May 2017in Tbilisi, Georgia.
The conference focused on the challenges to free media and freedom of expression in the region and the best practices OSCE-wide to improve professionalism and media freedom in the context of spreading “fake news”, disinformation and propaganda.
We, the conference participants agree that:
1. The unencumbered access to a wide variety of sources of information and ideas, opportunities to disseminate them, a diverse media environment, including in terms of the facilitation of public debates and open exchange of ideas, and acting as a watchdog of government and the powerful, is of great importance for society and free media in the South Caucasus. 2. Journalism in the South Caucasus today faces numerous challenges related to the growing prevalence of disinformation (sometimes referred to as “false” or “fake news”) and propaganda in legacy and social media, fuelled by both State and non-State actors. 3. Disinformation and propaganda, as a rule, are designed and implemented to mislead and interfere with the public’s right to know and those rights of individuals to seek and receive, as well as to impart, information and ideas of all kinds, regardless of frontiers, encompassed under the OSCE commitments and other international legal guarantees. 4. The human right to impart information and ideas is not limited to statements that are deemed “correct” by authorities. This right also extends to information and ideas that may shock, offend and disturb. 5. The above–mentioned provision does not, however, justify the intentional or reckless dissemination of false statements by official or State actors. 1 6. States are under a positive obligation to foster an enabling environment for freedom of the media, which includes promoting and protecting diverse media, especially in the face of increasing pressure, both economic and otherwise, on traditional media.
In this regard, we recommend the following:
7. States may only impose restrictions on the right to freedom of the media in accordance with international law, namely that they be provided for by law, serve legitimate public interest as recognised under international law, be necessary and proportionate to protect such interests. Such restrictions may also be imposed, as long as they are consistent with these requirements, in order to prohibit advocacy of hatred that constitutes incitement to discrimination, hostility or violence. 8. General prohibitions on the dissemination of information that are based on vague and ambiguous ideas, including “false news” or “non-objective information”, are incompatible with OSCE commitments and other international standards for restrictions on freedom of the media and should not be utilized. 9. State mandated blocking of entire websites, IP addresses or network protocols is an extreme measure which can only be justified where it is provided by law and is necessary to protect internationally recognized human rights or legitimate public interests. Such measures should be proportionate, and utilized only after less intrusive alternative measures fail to protect public interest and then, must respect due process guarantees. 10.State actors should not make, sponsor, encourage or further disseminate statements which they know or reasonably should know to be disinformation or propaganda. They should, in accordance with their domestic and international legal obligations and their public duties, take care to ensure that the information they disseminate is reliable and trustworthy. 11.States should ensure the functioning of strong, independent and adequately resourced public service media, which operate under a clear mandate to serve the overall public interest and to set and maintain high standards of journalism in the South Caucasus. 12.States should put in place other measures to promote media diversity.
2 13. States should take measures to promote media and digital literacy, including by covering these topics as part of regular school curriculum and by engaging with civil society and other stakeholders to raise awareness on this topic. 14.States should consider other measures to promote equality, non- discrimination, intercultural understanding and other democratic values, including with a view to limit the negative effects of disinformation and propaganda. 15.The media and journalists should, as appropriate, support effective systems of self-regulation whether at the level of specific media sectors (such as press complaints bodies) or at the level of individual media outlets (ombudsmen) which include standards on ensuring accuracy in the news and provide the possibility for corrections and/or replies to address inaccurate statements in the media. 16.Media outlets should consider including critical coverage of disinformation and propaganda as part of their services, in line with their watchdog role in society, particularly during times of conflict, elections and debates on other matters of public interest. 17.The Office of the OSCE Representative on Freedom of the Media should support the development of participatory and transparent initiatives for creating a better understanding of the impact of disinformation and propaganda on democracy, freedom of the media, journalism and civic space, as well as appropriate responses to these phenomena in the South Caucasus.
3
სამხრეთ კავკასიის მე-14 მედია კონფერენცია
„ყ ალბი ინფორმაცია“, დეზინფორმაცია და მედიის თ ავისუფლება
10-11 მაისი, 2017, თბილისი, საქართველო
დასკვნები
წინამდებარე დოკუმენტში შეჯამებულია სომხეთიდან, აზერბაიჯანისა და საქართველოდან 80-ზე მეტი ჟურნალისტის, ხელისუფლებისა და სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენლის, აგრეთვე საერთაშორისო ექსპერტების, ლიტვისა და რუსეთის ფედერაციიდან მონაწილეების შეფასებები და რეკომენდაციები, რომლებიც განხილული იქნა მედიის თავისუფლების საკითხებში ეუთოს წარმომადგენლის ოფისის მიერ ორგანიზებულ სამხრეთ კავკასიის ყოველწლიურ მე-14 მედია კონფერენციაზე 2017 წლის 10-11 მაისს თბილისში, საქართველო.
კონფერენცია დაეთმო რეგიონში თავისუფალი მედიისა და გამოხატვის თავისუფლების გამოწვევებსა და ეუთოს მასშტაბით არსებულ საუკეთესო გამოცდილებას, რომელიც მიზნად ისახავს პროფესიონალიზმისა და მედიის თავისუფლების გაუმჯობესებას „ყალბი ინფორმაციის“ გავრცელების, დეზინფორმაციისა და პროპაგანდის კონტექსტში.
კონფერენციის მონაწილეები ვთანხმდებით შემდეგზე:
1. მოსაზრებებისა და ინფორმაციის წყაროების ფართო სპექტრის თავისუფალ ხელმისაწვდომობას, მათი გავრცელების შესაძლებლობებს, მრავალფეროვან მედია გარემოს, საჯარო დებატებისა და მოსაზრებების თავისუფალი გაცვლის ხელშეწყობისა და ხელისუფლების დარაჯის როლის გათვალისწინებით, უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭება საზოგადოებისა და თავისუფალი მედიისათვის სამხრეთ კავკასიაში. 2. დღეს ჟურნალისტიკა სამხრეთ კავკასიაში მრავალი გამოწვევის წინაშე დგას, რომლებიც უკავშირდება დეზინფორმაციის (რაც ზოგჯერ „ცრუ“ ან „ყალბი“ ინფორმაციის სახით მოიხსენიება) გავრცელების მზარდ ტენდენციასა და პროპაგანდას ტრადიციულ და სოციალურ მედიაში, რასაც ხელს უწყობენ საჯარო და კერძო სექტორის წარმომადგენლები. 3. დეზინფორმაცია და პროპაგანდა, როგორც წესი, მიზნად ისახავს და ხორციელდება იმ თვალსაზრისით, რომ არასწორი წარმოდგენა შექმნას და ხელყოს საზოგადოების უფლება, მიიღოს ინფორმაცია, აგრეთვე ადამიანის უფლებები, რომ, საზღვრების მიუხედავად, მოიძიოს, მიიღოს და გაავრცელოს ყველა სახის ინფორმაცია და მოსაზრებები, რომლებსაც ითვალისწინებს ეუთოს ვალდებულებები და სხვა საერთაშორისო სამართლებრივი გარანტიები. 4. ადამიანის უფლება, გაავრცელოს ინფორმაცია და მოსაზრებები, არ შემოიფარგლება მხოლოდ იმ განცხადებებით, რომლებიც, ხელისუფლების აზრით, „მართებულია“. ეს უფლება ასევე ვრცელდება იმ ინფორმაციასა და
1 მოსაზრებებზე, რომლებიც შეიძლება იყოს შეურაცხმყოფელი, შოკის მომგვრელი ან შემაშფოთებელი. 5. თუმცა, ზემოაღნიშნული დებულება არ ამართლებს მოხელის ან სახელმწიფო წარმომადგენლების მიერ ცრუ განცხადებების გავრცელებას განზრახ ან დაუდევრობით. 6. სახელმწიფოებს ეკისრებათ პოზიტიური ვალდებულება, ხელი შეუწყონ მედიის თავისუფლებისთვის ხელსაყრელი გარემოს შექმნას, რაც მოიცავს მრავალფეროვანი მედიის პოპულარიზაციასა და დაცვას, განსაკუთრებით, ტრადიციულ მედიაზე ეკონომიკური და სხვა სახის მზარდი ზეწოლისაგან.
ამ თვალსაზრისით მიზანშეწონილად მიგვაჩნია შემდეგი:
7. სახელმწიფოებს შეუძლიათ მედიის თავისუფლების უფლებაზე შეზღუდვების დაწესება მხოლოდ საერთაშორისო სამართლის შესაბამისად. კერძოდ, ისინი გათვალისწინებული უნდა იყოს კანონით, ემსახურებოდეს საერთაშორისო სამართლით აღიარებულ კანონიერ საზოგადოებრივ ინტერესებს, აუცილებელი და პროპორციული იყოს ასეთი ინტერესების დასაცავად. შეზღუდვების დაწესება აგრეთვე შესაძლებელია, თუ ისინი შეესაბამება ამ მოთხოვნებს, რათა აიკრძალოს სიძულვილის ადვოკატირება, რომელიც გულისხმობს დისკრიმინაციისაკენ, შუღლისაკენ ან ძალადობისაკენ წაქეზებას. 8. ინფორმაციის გავრცელების ზოგადი აკრძალვები, რომლებიც ეფუძნება ბუნდოვან და ორაზროვან მოსაზრებებს, მათ შორის „ყალბ“ ან „არაობიექტურ“ ინფორმაციას, ეწინააღმდეგება ეუთოს ვალდებულებებსა და სხვა საერთაშორისო სტანდარტებს მედიის თავისუფლების შეზღუდვასთან დაკავშირებით და არ უნდა იქნეს გამოყენებული. 9. სახელმწიფოს მხრიდან მთლიანად საიტების, ინტერნეტ პროტოკოლის (IP) მისამართების ან ქსელური პროტოკოლების დაბლოკვა უკიდურესი ზომაა, რომელიც შეიძლება გამართლებული იყოს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ იგი გათვალისწინებულია კანონით და აუცილებელია საერთაშორისოდ აღიარებული ადამიანის უფლებათა ან კანონიერი საზოგადოებრივი ინტერესების დასაცავად. ასეთი ზომები უნდა იყოს პროპორციული და გამოყენებული იქნეს მხოლოდ მას შემდეგ, რაც ნაკლებად ინტრუზიული ალტერნატიული ღონისძიებები ვერ უზრუნველყოფს საზოგადოებრივი ინტერესის დაცვას, ჯეროვანი პროცესის გარანტიების პატივისცემის გზით. 10. სახელმწიფოს წარმომადგენლებმა არ უნდა გააკეთონ, დააფინანსონ, წაახალისონ ან გაავრცელონ ისეთი განცხადებები, რომლებიც, მათ იციან ან გონივრულად უნდა იცოდნენ, რომ არის დეზინფორმაცია ან პროპაგანდა. მათ უნდა მიიღონ შესაბამისი ზომები, თავიანთი შიდა და საერთაშორისო სამართლებრივი ვალდებულებებისა და საჯარო მოვალეობების შესაბამისად, რათა უზრუნველყონ, რომ ინფორმაცია, რომელსაც ისინი ავრცელებენ, არის საიმედო და სანდო. 11. სახელმწიფოებმა უნდა უზრუნველყონ ძლიერი, დამოუკიდებელი და სათანადო რესურსებით აღჭურვილი საზოგადოებრივი მედიის ფუნქციონირება, რომელსაც
2 აქვს მკაფიო მანდატი, ემსახუროს საერთო საზოგადოებრივ ინტერესს, დაადგინოს და შეინარჩუნოს ჟურნალისტიკის მაღალი სტანდარტები სამხრეთ კავკასიაში. 12. სახელმწიფოებმა უნდა მიიღონ სხვა ზომები მედიის მრავალფეროვნების ხელშეწყობის მიზნით. 13. სახელმწიფოებმა უნდა მიიღონ ზომები მედიისა და ციფრული წიგნიერების პოპულარიზაციისთვის, მათ შორის ამ საკითხების რეგულარულ სასკოლო გეგმაში ასახვის, ასევე სამოქალაქო საზოგადოებისა და სხვა დაინტერესებული მხარეების ჩართულობის გზით აღნიშნული საკითხის შესახებ ცნობიერების ამაღლების მიზნით. 14. სახელმწიფოებმა უნდა გაითვალისწინონ სხვა ზომები თანასწორობის, დისკრიმინაციის აკრძალვის, კულტურათაშორისი ურთიერთობებისა და სხვა დემოკრატიული ღირებულებების წახალისების, მათ შორის, დეზინფორმაციისა და პროპაგანდის უარყოფითი შედეგების შეზღუდვის მიზნით. 15. მედია და ჟურნალისტები, საჭიროებისამებრ, მხარს უჭერენ თვითრეგულირების ეფექტიან სისტემებს, იქნება ეს კონკრეტული მედია სექტორების (როგორიცაა პრესასთან დაკავშირებული საჩივრების განმხილველი ორგანოები) თუ ინდივიდუალური მედია საშუალებების (ომბუდსმენი) დონეზე, რომლებიც მოიცავს სტანდარტებს საინფორმაციო საშუალებებში სიზუსტის უზრუნველსაყოფად და ითვალისწინებს გამოსწორების და/ან პასუხის გაცემის შესაძლებლობას მედიაში გაკეთებულ არასწორ განცხადებაზე რეაგირების მიზნით. 16. მედია საშუალებებმა უნდა განიხილონ დეზინფორმაციისა და პროპაგანდის კრიტიკული გაშუქება თავიანთი მომსახურების შემადგენელ ნაწილად, მათი, როგორც საზოგადოებრივი დარაჯის, როლის გათვალისწინებით, განსაკუთრებით კონფლიქტის, არჩევნების და საზოგადოებრივი ინტერესის სხვა საკითხებზე დებატების დროს. 17. მედიის თავისუფლების საკითხებში ეუთოს წარმომადგენლის ოფისმა ხელი უნდა შეუწყოს მონაწილეობითი და გამჭვირვალე ინიციატივების განვითარებას დემოკრატიის, მედიის თავისუფლების, ჟურნალისტიკისა და სამოქალაქო სივრცეზე დეზინფორმაციისა და პროპაგანდის გავლენის უკეთ გაცნობიერების, ისევე როგორც ამ ფენომენზე შესაბამისი რეაგირების მიზნით სამხრეთ კავკასიაში.
3
14-я ЮЖНОКАВКАЗСКАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ СМИ «Фейковые новости», дезинформация и свобода СМИ 10-11 мая 2017 г., Тбилиси
В настоящем документе представлена оценка и рекомендации более чем 80 журналистов, представителей органов государственной власти и гражданского общества из Азербайджана, Армении и Грузии, а также международных экспертов и других участников из Литвы и Российской Федерации на 14-й ежегодной Южнокавказской конференции СМИ, организованной Бюро Представителя ОБСЕ по вопросам свободы средств массовой информации, которая состоялась 10-11 мая 2017 года в г. Тбилиси, Грузия.
На конференции обсуждались проблемы свободы средств массовой информации и свободы слова в регионе, а также передовой опыт в регионе ОБСЕ в интересах повышения профессионализма и свободы СМИ и в условиях распространения «фейковых новостей», дезинформации и пропаганды.
Мы, участники конференции, согласны в том, что: 1. Беспрепятственный доступ к широкому спектру источников информации и идей, наличие возможностей их распространения, плюралистичная среда СМИ, в том числе для содействия публичным дискуссиям и открытому обмену взглядов, а также выполнения ими контрольных функций в отношении власть предержащих, имеют большое значение для общества и свободы массовой информации на Южном Кавказе. 2. Журналистика на Южном Кавказе сталкивается сегодня с многочисленными вызовами, связанными с растущим распространением в традиционных и социальных медиа дезинформации (порой называемой "ложными", или "фейковыми новостями") и пропаганды, за которыми стоят как государства, так и негосударственные субъекты. 3. Дезинформация и пропаганда, как правило, призваны вводить людей в заблуждение, а также препятствовать реализации права общества знать и права граждан искать и получать, а также распространять различного рода информацию и идеи, независимо от государственных границ, защищённого обязательствами ОБСЕ и предусмотренного международно-правовыми гарантиями. 4. Право человека распространять информацию и идеи не ограничено лишь "правильными", по мнению органов государственной власти, высказываниями. Это право предполагает также защиту информации и идей, способных шокировать, оскорблять и внушать беспокойство. 5. Вышесказанное не оправдывает, однако, распространения официальными должностными лицами или представителями государства заведомо ложных либо непроверенных утверждений. 6. Государства несут позитивное обязательство содействовать развитию благоприятных условий для свободы СМИ, предполагающих, в частности, продвижение и защиту плюрализма массовой информации, особенно перед лицом нарастающих экономических и иных трудностей для деятельности традиционных СМИ.
В связи с вышесказанным мы рекомендуем:
1 7. Государства могут ограничивать право на свободу СМИ только в соответствии с критериями международного права для введения таких ограничений, т. е. при условии, что они предусмотрены законом, необходимы, служат защите законных публичных интересов, признаваемых международным правом, и пропорциональны этим целям. Такие ограничения могут также вводиться, при условии соответствия этим требованиям, с целью запрета пропаганды ненависти, представляющей собой подстрекательство к дискриминации, вражде или насилию. 8. Общий запрет на распространение информации, основанный на нечётких и двусмысленных идеях, включая запрет "фальшивых новостей" или "необъективной информации", противоречит обязательствам ОБСЕ и другим международным стандартам, касающимся ограничения свободы СМИ, и не должен применяться. 9. Блокирование целых вебсайтов, IP-адресов или сетевых протоколов является чрезвычайной мерой, которая может считаться оправданной лишь в тех случаях, когда она предусмотрена законом и необходима для защиты того или иного из международно признанных прав человека или законных публичных интересов. Такая мера должна быть соразмерной, применяться при неэффективности альтернативных менее ограничительных мер, способных обеспечить защиту публичных интересов при соблюдении необходимых процессуальных норм. 10. Представители органов государственной власти не должны заниматься, поддерживать, поощрять или содействовать дальнейшему распространению заявлений, которые, как им известно или должно быть по разумным соображениям известно, являются дезинформацией или пропагандой. Руководствуясь своими внутренними и международно-правовыми обязательствами и своим долгом перед обществом, представители органов государственной власти должны прилагать усилия к тому, чтобы распространять надежную и достоверную информацию. 11. Органам государственной власти следует обеспечивать функционирование сильных, независимых и адекватно обеспеченных ресурсами общественных средств массовой информации, которые действуют в соответствии с чётким мандатом, чтобы служить интересам общества, устанавливать и поддерживать высокие стандарты журналистики на Южном Кавказе. 12. Органам государственной власти следует принимать другие меры, способствующие утверждению плюрализма СМИ. 13. Органам государственной власти следует принимать меры, способствующие формированию медиа- и интернет-грамотности, в том числе посредством включения этой тематики в стандартные программы школьного обучения, и – во взаимодействии с гражданским обществом и другими заинтересованными сторонами – повышать осведомленность граждан в этих вопросах. 14. Органам государственной власти следует рассмотреть вопрос о принятии других мер, способствующих утверждению равноправия, недискриминации, межкультурного и межконфессионального взаимопонимания и других ценностей демократии, в том числе с целью ослабить негативное воздействие дезинформации и пропаганды. 15. СМИ и журналистам следует, по мере необходимости, выступать в поддержку эффективных систем саморегулирования, будь то на уровне секторов СМИ (например, органов по рассмотрению жалоб на прессу), либо на уровне отдельных органов массовой информации (омбудсменов), которые
2 предусматривали бы введение стандартов, касающихся точности в освещении событий, а также возможность опровержения и (или) ответа в связи с допущенными в сообщениях неточностями. 16. Органам массовой информации следует рассмотреть вопрос о включении материалов с критическим разбором случаев дезинформации и пропаганды сообразно своей контрольной функции в обществе, особенно в конфликтной ситуации, в период выборов и в связи с дискуссией по другим вопросам, представляющим общественный интерес. 17. Бюро Представителя ОБСЕ по вопросам свободы средств массовой информации должно оказывать поддержку в разработке активных и транспарентных инициатив для лучшего понимания воздействия дезинформации и пропаганды на демократию, свободу массовой информации, журналистику и гражданское общество, а также в разработке соответствующей реакции на эти явления в регионе Южного Кавказа. (Перевод с англ. яз.)
3