Kyrgyzstan, Early Parliamentary Elections, 30 November 2025: Final Report

Office for Democratic Institutions and Human Rights KYRGYZ REPUBLIC EARLY PARLIAMENTARY ELECTIONS 30 NOVEMBER 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Warsaw 14 August 2026

TABLE OF CONTENTS I. EXECUTIVE SUMMARY ............................................................................................................. 1 II. INTRODUCTION AND ACKNOWLEDGMENTS .................................................................... 4 III. BACKGROUND AND POLITICAL CONTEXT ........................................................................ 5 IV. LEGAL FRAMEWORK AND ELECTORAL SYSTEM ............................................................ 6 V. ELECTION ADMINISTRATION ................................................................................................. 9 VI. THE USE OF TECHNOLOGY IN THE ELECTION ............................................................... 11 VII. VOTER REGISTRATION ........................................................................................................... 13 VIII. CANDIDATE REGISTRATION ................................................................................................. 14 IX. ELECTORAL CAMPAIGN ......................................................................................................... 16 X. CAMPAIGN FINANCE ................................................................................................................ 20 XI. MEDIA ........................................................................................................................................... 23 A. MEDIA ENVIRONMENT ................................................................................................................... 23 B. LEGAL FRAMEWORK ..................................................................................................................... 25 C. MEDIA MONITORING FINDINGS .................................................................................................... 27 XII. ELECTION DISPUTE RESOLUTION ...................................................................................... 28 XIII. PARTICIPATION OF NATIONAL MINORITIES .................................................................. 31 XIV. ELECTION OBSERVATION ...................................................................................................... 33 XV. ELECTION DAY........................................................................................................................... 33 A. OPENING AND VOTING ................................................................................................................... 33 B. COUNTING AND RESULTS ............................................................................................................... 34 XVI. POST-ELECTION DAY DEVELOPMENTS ............................................................................ 36 XVII. RECOMMENDATIONS .............................................................................................................. 38 A. PRIORITY RECOMMENDATIONS ..................................................................................................... 38 B. OTHER RECOMMENDATIONS ......................................................................................................... 39 ANNEX I: FINAL ELECTION RESULTS ............................................................................................. 44 ANNEX II: LIST OF OBSERVERS IN THE INTERNATIONAL ELECTION OBSERVATION MISSION ........................................................................................................................................ 51 ABOUT ODIHR ......................................................................................................................................... 60

KYRGYZ REPUBLIC EARLY PARLIAMENTARY ELECTIONS 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report 1 I. EXECUTIVE SUMMARY Following an invitation to observe the 30 November 2025 early parliamentary elections and in accordance with its mandate, the OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR) established an Election Observation Mission (EOM) on 21 October. The mission, headed by Tamás Meszerics, consisted of a 16-member core team based in Bishkek and 30 long- term observers (LTOs) who were deployed on 29 October throughout the country. The ODIHR EOM remained in Kyrgyzstan until 12 December to follow post-election developments. For election day, the ODIHR EOM was joined by delegations from the OSCE Parliamentary Assembly (OSCE PA) and the Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE) to form an International Election Observation Mission (IEOM). In its statement of preliminary findings and conclusions issued on 1 December 2025, the IEOM concluded that the elections “were administered efficiently but the restrictive campaign environment stifled candidate and voter engagement. Fundamental freedoms of expression, association, and peaceful assembly, while constitutionally protected, are increasingly limited in practice by new restrictive legislation and its enforcement. Recent fundamental changes to the legal framework introduced a new majoritarian electoral system and new constituency delineation as well as additional restrictions on candidate eligibility, resulting in significantly diminished political party involvement. Positively, the new system provides for 30 mandates, one per district, reserved for the underrepresented gender, and 41 per cent of the candidates were women. The election administration enjoyed confidence in its technical capacity and introduced measures to enhance transparency of its decision- making, but for other key aspects of the process transparency was insufficient, in particular on the new voting technologies, campaign finances and its decisions on election-related cases. The nationwide new remote voting option provided greater opportunities for voter participation. While there were competitive campaign activities in some districts, significant financial disparities between candidates affected their ability to compete on a level playing field. Numerous allegations of vote-buying continued throughout the campaign. Media refrained from covering candidates in their news coverage or editorial programmes, citing strict interpretation of the requirements for equal coverage and liability for content, limiting voters’ ability to make an informed choice. Funding limitations and recent legal amendments impacting civil society organizations have significantly restricted participation in public life and election observation. Election day was assessed overall positively, new voting technologies functioned reliably, and voting procedures were largely followed, however, widespread issues with adherence to counting and tabulation procedures were observed.” The electoral legal framework was fundamentally changed in the months preceding the elections. While providing a technical basis for conducting elections, the legal framework falls short of a number of international standards for democratic elections and does not address most of ODIHR and the Council of Europe’s Venice Commission previous recommendations. The 2025 legal amendments inter alia introduced a new majoritarian electoral system with a new gender representation quota, new electoral district delineation and further restricted candidate eligibility requirements. The condensed timeframe for the adoption of the amendments to the law limited opportunities for meaningful public consultation, raised concerns about the inclusiveness of the legislative process, hindered the implementation of certain 1 The English version of this report is the only official document. An unofficial translation is available in Kyrgyz and Russian.

Kyrgyz Republic Page: 2 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report provisions, and undermined the stability of the electoral law, at odds with international standards and good practice. The 90- member parliament is elected for a five- year term under a new majoritarian single non- transferable vote system across 30 three-member districts. The new rules for delineation of electoral districts and their implementation are not in line with international good practice. The election administration enjoyed the confidence of most stakeholders in its technical capacity to conduct the elections. The Central Commission for Elections and Referenda (CEC) managed technical preparations efficiently and within the expedited deadlines for early elections. The CEC undertook positive measures for transparency in its decision- making, although agendas, regulations and decisions were not always published on time and substantive discussions often took place in working groups. The work of lower-level election commissions was not sufficiently transparent. The District Election Commissions (DECs) were well resourced and carried out their duties professionally, often with the active involvement of the CEC. The legal status, functions and jurisdictions of Territorial Election Commissions, which were used as sub- DEC hubs to facilitate the delivery of election materials, are not provided for in the law and remained unregulated, leading to inconsistent practices. Voter information campaigns featured extensively in the traditional media but were not accessible in the languages of national minorities. M easures to enhance the participation of persons with disabilities were inconsistently implemented. Electronic devices were used at all polling stations for voter identification and for the establishment and transmission of preliminary results. The CEC sufficiently prepared election officials for the use of the new equipment and took steps to address connectivity problems. Voters were also given the opportunity to test the equipment, and there was general trust in its use. Despite these efforts, the overall perception of the integrity of the technology was diminished by the lack of a public procurement process, an independent verification or certification, and of public information on the audit. The final voter list, published on 23 November, included 4,294,243 voters, of whom about 52 per cent are women. Voters were given sufficient opportunity to check the lists, and there was high stakeholder confidence in the register’s accuracy and inclusiveness. Despite a long -standing ODIHR and Venice Commission recommendation and contrary to international standards, those serving a ny prison sentence and those deprived of legal capacity by a court are disenfranchised. The CEC conducted the candidate registration process transparently and efficiently, registering 465 candidates, of whom 189 were women (41 per cent) and 10 self-identified as belonging to national minorities (2 per cent). Most candidates were self-nominated; only one political party fielded candidates, demonstrating how the new electoral system may have impacted political parties. The legal requirements for candidate eligibility are unduly restrictive, contrary to international standards and prior ODIHR and Venice Commission recommendations. A total of 57 nominees were rejected due to not meeting eligibility requirements, not paying the new non-refundable electoral fee, or not opening a dedicated bank account, limiting political participation. Due to the short campaign period from 10 to 29 November, candidates’ opportunities to reach voters were hindered. While a high number of participants entered the official campaign, genuine competitiveness was restricted by campaign regulations and their implementation, as well as authorities’ actions against dissenters. Apart from a brief momentum prior to the election day, the campaign environment was subdued; ODIHR EOM interlocutors linked this restraint to fears of retribution for critical political activity. Electoral activities were observed in various districts, including gatherings, some co-organised by the CEC and the DECs; door-to-door canvassing; and social media activity. While the legal framework provides for equal campaign opportunities for all contestants, there were significant financial disparities between candidates that affected their ability to compete on a level playing field.

Kyrgyz Republic Page: 3 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Allegations of vote-buying remained wide-spread throughout the campaign. The week before the elections was marked by arrests of prominent politicians on charges of organizing mass riots. Campaigning on social networks is not specifically regulated, and general campaign rules apply. O nline campaign activities were actively monitored by authorities. Campaign-related posts generally presented the candidates’ activities and were personality-focused, rarely featuring programmatic issues, including those that generated higher levels of interaction. Women are underrepresented in political life, which ODIHR EOM interlocutors attributed to ingrained patriarchal stereotypes, financial barriers, social stigma, intolerant rhetoric and the lack of affirmative measures to promote participation. The new electoral system provides for 30 mandates, one per district, reserved for the underrepresented gender, which falls short of international recommendations for promoting gender parity, and no other affirmative measures are stipulated. Some 41 per cent of the registered candidates were women, but these candidates received only 33 per cent of free airtime. The majority of the ODIHR EOM interlocutors among women welcomed the current de facto quota as a way to secure a higher participation of women in a political life system. A substantial discrepancy between the country’s demographic composition and the representation of national minorities was observ ed throughout the electoral process. Only two per cent of registered candidates self-identified as belonging to a non- majority ethnic group, and only three of them won mandates, despite ethnic minorities constituting 22 per cent of the population. Recent legislative changes that removed a statutory 15 per cent quota for national minorities and new restrictions on candidate eligibility may have contributed to this underrepresentation. The newly established electoral districts did not consider the ethnic composition of localities, despite earlier recommendations from ODIHR in 2025. Candidates who self-identified as part of a minority avoided being seen as representatives of that group exclusively. Discussions on topics related to the rights and inclusion of minority groups were almost absent from public campaigning, and the availability of electoral information and campaigning in minority languages was severely limited. As currently implemented, regulations on reporting and oversight do not provide sufficient safeguards for integrity and accountability. Prior ODIHR recommendations on the regulation of campaign finance remain unaddressed. The legal framework stipulates disproportionate sanctions, including deregistration of candidates for nominally exceeding spending limits, and does not establish a sufficient system for financial disclosure and verification, limiting its effectiveness. Financial information was consistently published by the CEC throughout the campaign and indicat ed that candidates mainly relied on personal assets and private donations. Interim reports remained unpublished due to technical issues , which limited transparency and voters’ access to information. Not all contestants had submitted comprehensive financial reports by the legal deadline. The Constitution provides for freedom of expression, but it also includes unduly broad and vague grounds for restricting it. The legal framework governing media falls short of international obligations , and despite prior ODIHR recommendations, it was not amended to prevent a narrow interpretation of campaign rules, which led to an absence of news and editorial coverage of contestants’ campaigns . State-funded broadcasters provided free airtime to contestants in line with the law. However, news coverage across all broadcasters and online portals focused almost entirely on procedural aspects of the elections and the authorities’ activities, limiting voters’ ability to make an informed choice. Likewise, despite previous ODIHR recommendations, paid candidate content also featured in news segments during the campaign, which together with the lack of analytical reporting limited voters’ opportunity to make an informed choice.

Kyrgyz Republic Page: 4 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report The legal framework provides for judicial review and expedited deadlines for election disputes. However, recent amendments have limited political parties’ ability to challenge election results, while voters remain excluded from such disputes, limiting access to effective remedy . The shortened early election timelines did not provide sufficient time for the submission and adjudication of complaints. While CEC sessions on disputes provided some transparency and the opportunity for parties to present their cases, procedural guarantees were undermined as a notable number of cases were examined in camera . Most election- related judgments and some CEC decisions were published with a delay, limiting transparency. The decisions available to the ODIHR EOM for assessment were mostly characterised by insufficient reasoning and substantiation of conclusions, and the CEC decisions did not specify avenues for appeals. The legal framework provides for citizen and international election observation. Candidates may also field observers to election commissions, but due to limited resources, this opportunity was inaccessible for most candidates. The CEC accredited 788 international observers and only two citizen organizations, each appointing one observer. Funding limitations, along with recent amendments that define observation as a political activity and require civil society organizations with foreign funding to register as “foreign representatives”, have substantially diminished civil society’s ability to participate in public life. Some ODIHR EOM civil society interlocutors described a fear of retribution for engaging in election observation activities. Election day was calm and orderly and procedures were largely followed. For the first time, voters had the opportunity to vote remotely at any polling station outside their electoral district. IEOM observers found the new voting technologies to be fully operational and functioning correctly in almost all observed polling stations, despite some connectivity issues. Women were well represented among polling officials. IEOM observers assessed voting positively in 96 per cent of polling stations observed, but reported procedural shortcomings, including issues related to the secrecy of the vote, as well as the frequent presence and interference of unauthorised persons. A small number of serious procedural shortcomings were observed, including group voting, multiple voting, and proxy voting. In a few cases, observers saw indications of vote-buying around polling stations. The vote count was negatively assessed in over one - third of the observed polling stations, and the tabulation process in almost half. Regrettably, almost half of the observed polling stations did not provide independent access for voters with physical disabilities. The CEC announced the preliminary turnout at 34.31 per cent and started posting the electronically- generated preliminary results, disaggregated by polling station, on its website immediately after the end of voting, contributing to transparency. This report offers recommendations to support efforts to further enhance the integrity of elections in Kyrgyzstan and bring them closer in line with OSCE commitments and other international obligations and standards for democratic elections. Priority recommendations include conducting a review of the electoral legal framework through an inclusive and transparent process; revising candidacy requirements in line with international standards, OSCE commitments, and good practice; amending campaign rules to protect fundamental freedoms; regulating audit procedures, timelines, and publication of audit results on campaign finance; introducing appropriate special measures to ensure adequate representation of persons belonging to national minorities in the legislature; reviewing the media legal framework to ensure and uphold freedom of expression in line with international standards; amending campaign rules for media to ensure coverage of the campaign, especially in news and current affairs programmes; providing comprehensive, standardised, practical, and timely training for lower-level commissions, particularly on counting and tabulation procedures; and ensuring full adherence to all legal and procedural provisions for counting and tabulation of election results. ODIHR remains ready to assist authorities in implementing the recommendations contained in this and previous reports. II. INTRODUCTION AND ACKNOWLEDGMENTS

Kyrgyz Republic Page: 5 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Following an invitation to observe the 30 November 2025 early parliamentary elections and in accordance with its mandate, the OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR) established an Election Observation Mission (EOM) on 21 October. The mission, headed by Tamás Meszerics, consisted of a 16-member core team based in Bishkek and 30 long- term observers (LTOs) who were deployed on 29 October throughout the country. The ODIHR EOM remained in Kyrgyzstan until 12 December to follow post-election developments. For election day, the ODIHR EOM was joined by delegations from the OSCE Parliamentary Assembly (OSCE PA) and the Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE) to form an International Election Observation Mission (IEOM). Claude Haagen (MP) was appointed by the OSCE Chairperson- in-Office as Special Co-ordinator and Leader of the OSCE short-term observer mission. Monica Zajkova (MP) was the Head of the OSCE PA delegation. Georgios Stamatis (MP) led the PACE delegation. Each of the institutions involved in this IEOM has endorsed the 2005 Declaration of Principles for International Election Observation. On election day, the IEOM consisted of a total of 356 observers from 45 countries, including 223 observers deployed by ODIHR, a 72-member delegation from the OSCE PA and an 18- member delegation from the PACE. The ODIHR EOM assessed the compliance of the electoral process with OSCE commitments, other international obligations and standards for democratic elections, as well as national legislation. This final report follows a Statement of Preliminary Findings and Conclusions, which was released at a press conference in Bishkek on 1 December. 2 The mission wishes to thank the authorities of the Kyrgyz Republic for their invitation to observe the elections, and the Central Commission for Elections and Referenda (CEC) and the Ministry of Foreign Affairs for their assistance. The mission also expresses its appreciation to other state institutions, the judiciary, political parties, the media, civil society organisations, international community representatives and other interlocutors for their co-operation. III. BACKGROUND AND POLITICAL CONTEXT On 30 September, President Sadyr Japarov announced early parliamentary elections to be held on 30 November, following the parliament’s self-dissolution. 3 The parliamentary decision to self-dissolve was described by the authorities as an attempt to lessen the administrative and social pressures of consecutive parliamentary and presidential election campaigns under a new electoral system. 4 The elections were widely seen as a further step in consolidating presidential power. 5 The outgoing parliament was elected in November 2021, 6 following the cancellation of the October 2020 elections in response to extensive and violent public protests. Women are underrepresented in political life, and held 20 of the 90 seats in the outgoing parliament, 1 of 23 ministerial positions, and none of the 7 governor positions. Interlocutors informed the ODIHR EOM that the underrepresentation of women in politics results from ingrained patriarchal stereotypes, financial barriers, social stigma, and intolerant 2 See the previous ODIHR election -related reports on Kyrgyzstan. 3 The proposal for self-dissolution was initiated by 32 m embers of parliament (MPs) and was adopted on 25 September with 84 votes. Under the Constitution and the Law “On the Rules of Procedure of Jogorku Kenesh ”, such a proposal can be initiated by one-third of all MPs (90) and requires the support of at least two-thirds. 4 See the statements by the President and by the Chairperson of the P arliament. 5 In August 2024, President Japarov emphasised that “the vertical of power must be strong and strict” and thanked the parliament for their “support […to] our important decisions, major projects, reforms, and legislative initiatives without delay or empty words”. 6 Ata-Jurt Kyrgyzstan won 15 seats; Ishenim – 12 seats; Yntymak – 9 seats; Alliance – 7 seats; Butun Kyrgyzstan – 6 seats; and Yjman Nuru – 5 seats. Thirty-six members of parliament were not nominated by political parties.

Kyrgyz Republic Page: 6 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report speech, as well as a lack of capacity-building measures to encourage greater participation, as envisaged in international standards. 7 The period after the 2021 referendum reintroducing the presidential system was characterised by a shift in the balance of powers reinforcing the role of the president in political life. 8 A centralised governance model was established through the redistribution of functions among state institutions, including within the judiciary, anti-corruption initiatives, and national security agencies, particularly the role of the State Committee for National Security (SCNS). 9 The political landscape underwent major fragmentation and the influence of political parties diminished. New legislation introduced restrictions on the constitutionally protected fundamental freedoms of expression, association, and peaceful assembly. These restrictions and the manner in which they are enforced have been criticised by international human rights organizations, along with the recent prosecutions and detentions of activists, journalists, and politicians. 10 IV. LEGAL FRAMEWORK AND ELECTORAL SYSTEM The parliamentary elections we re primarily regulated by the 2021 Constitution and the 2011 Constitutional Law “On Election of the President of the Kyrgyz Republic and Deputies of the Jogorku Kenesh of the Kyrgyz Republic” (the Election Law, last amended in October 2025). 11 The Kyrgyz Republic is a party to major international and regional instruments on democratic 7 Article 4 of the 1979 UN Convention on the Elimination of Discrimination against Women (CEDAW) and its Committee’s 2004 General Recommendation No. 25 highlight the need for temporary special measures to be supported by practical steps that facilitate equal participation in political and public life; see also CEDAW General Recommendation No. 23; CEDAW General Recommendation No. 40 on Equal and inclusive representation of women in decision-making systems; see also the 2024 CESCR Concluding Observations on the fourth periodic report of Kyrgyzstan and the 2021 CEDAW Concluding Observations on the fifth periodic report of Kyrgyzstan. 8 Mr. Japarov was elected in the January 2021 presidential election, held simultaneously with the referendum that opted to re-introduce the presidential system. Consequently, the new Constitution adopted through the referendum in April 2021 substantially expanded the presidential powers, i.a. with legislative and referendum initiatives and a strong role in appointment and dismissal of the judiciary, including the presidents of the Constitutional Court and the Supreme Court, and the transfer of leadership over the executive branch from the prime minister to the president; and replaced a single six-year presidential term with the two five-year terms. 9 Mr. Kamchybek Tashiev was the Head of the State Committee of National Security and the Deputy Chair of the Cabinet of Ministers since 2021, he was generally perceived as one of the most influential political figures in the country , until the February 2026 dismissal (see Post-Election Developments). 10 See statements of the UN Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR) in January 2024 and March 2025 on the situation with the freedom of expression in Kyrgyzstan, including on the narrowing space for independent media and civil society. In February 2024, the ODIHR Director and the OSCE Representative on Freedom of the Media called to repeal the “foreign representative” law, due to its expected “overwhelmingly negative impact on civil society”. See the 2022 ODIHR Urgent Interim Opinion on the earlier draft of the law. In April 2024, t he OHCHR stated that the “foreign representative law” threatens the work of civil society and broadly violates “fundamental rights to freedom of expression, association, peaceful assembly and the right to take part in public affairs”. In its Opinion on the law “On non-profit organizations”, the Council of Europe’s European Commission for Democracy through Law (Venice Commission) stressed that the law is “incompatible with the right to freedom of association and the principle of non- discrimination”. See also reports by Human Rights Watch, International Partnership for Human Rights, Human Rights Defender and Amnesty International. 11 The legal framework governing parliamentary elections encompasses the 2021 Constitutional Law concerning the Central Commission for Elections and Referenda ( amended in July 2025), the 2011 Law on Election Commissions (amended in 2021), supplemented by the Central Commission’s regulations. Other relevant provisions are contained in the 1999 Law on Political Parties (amended in 2025), the 2012 Law on Assemblies, the 2021 Criminal Code (amended in 2025), and the 2021 Code of Administrative Offences (amended in 2025).

Kyrgyz Republic Page: 7 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report elections. 12 While providing a technical basis for conducting elections, the legal framework falls short of a number of international standards for democratic elections. Some aspects of the electoral process lacked comprehensive and timely subsidiary regulation, undermining legal certainty, contrary to international good practice. The Election Law was amended seven times in 2025, includi ng in October, altering most aspects of the electoral framework shortly before the parliamentary elections and without addressing most previous ODIHR and Venice Commission recommendations, including those related to restrictions on the suffrage rights of prisoners and persons with disabilities, campaign finance oversight , legal standing in electoral disputes, and campaign regulations. The amendments introduced, inter alia , a majoritarian electoral system, a gender representation quota, and electoral districts delineation, and a non- refundable registration fee, further restricted candidate eligibility, changed campaign regulations, and abolished by- elections. In its 2025 Opinion on the draft amendments to the E lection Law, ODIHR noted that the Law was amended in a condensed timeframe, limiting opportunities for meaningful public consultation and raising concerns about the inclusiveness of the legislative process. 13 Changes of fundamental elements of the electoral system shortly before elections undermine the stability and foreseeability of electoral law. 14 The legal framework for elections should be reviewed in line with international standards for democratic elections and previous ODIHR recommendations. Such a review should be undertaken through an open, inclusive and transparent consultation process well in advance of elections. Subsidiary legislation should be adopted and published in due time prior to the respective stages of the electoral process to ensure legal certainty and allow adequate preparation for all stakeholders. The 90- member parliament is elected for a five- year term under a new majoritarian single non- transferable vote (SNTV) system across 30 three- member districts. Voters may vote for one candidate or against all. The three top candidates are elected, one of whom shall be of the underrepresented gender. Some ODIHR EOM interlocutors opined that the SNTV system could weaken political parties, lead to localised patronage networks, and hinder the development of a coherent national political agenda. The 30 mandates reserved for candidates of the underrepresented gender were presented by the authorities as a “women’s quota”. 15 While the measures to strengthen political participation are laudable, 12 These include the 1966 International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR), the 1975 Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination (ICERD), the 1979 Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women (CEDAW) and its Optional Protocol, the 2006 Convention on the Rights of Persons with Disabilities (CRPD), the 2003 UN Convention Against Corruption (UNCAC), and the 2002 CIS Convention on Standards of Democratic Elections, Electoral Rights and Freedoms. Kyrgyzstan is a member of the Council of Europe’s European Commission for Democracy through Law ( Venice Commission) and has the status of Partner for Democracy with the Council of Europe Parliamentary Assembly. 13 See paragraphs 19-25 of the 2025 ODIHR Legal Opinion on the draft Constitutional Law “On amendments to the Constitutional Law ‘On elections of the President of the Kyrgyz Republic and Members of Jogorku Kenesh of the Kyrgyz Republic’”. Paragraph 5.8 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that “legislation [shall be] adopted at the end of a public procedure […] that being the condition for their applicability”. See also paragraph 23 of the 2024 ODIHR Guidelines on Democratic Lawmaking for Better Laws and paragraph 60 of the 2025 Venice Commission Updated Rule of Law Checklist. 14 Paragraph II.2.b of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice in Electoral Matters states that “[t]he fundamental elements of electoral law, in particular the electoral system proper, membership of electoral commissions and the drawing of constituency boundaries, should not be open to amendment less than one year before an election”; the 2024 Venice Commission Revised Interpretative Declaration on the Stability of Electoral Law emphasizes that election-related legal reforms must occur early enough to ensure that the management and understanding of the process are not compromised by late legislative changes. 15 If there are no elected candidates of the required gender, the mandate of the third placed candidate is reserved for the candidate of the opposite gender with the most votes in that district.

Kyrgyz Republic Page: 8 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report many ODIHR EOM interlocutors expressed concerns that the quota system does not align with the internationally recommended standard for gender parity in political participation. 16 The law does not provide other measures to enhance the capabilities and representation of women in politics, such as capacity building trainings or financial subsidies, contrary to international standards. 17 Legislative and capacity-building measures shall be considered to ensure gender parity in political representation. The quota for the underrepresented gender should be raised and complemented with additional legal and policy measures, such as training, mentoring and financial support, in line with CEDAW recommendations on achieving substantive equality in political participation. The new electoral districts delineation rules and their implementation are not in line with international good practice with respect to the composition of the institution in charge of the delineation and related procedures, 18 the compliance with administrative boundaries, 19 the permissible deviation from the average number of voters, 20 and lack of legal requirements to consider national minority interests. 21 The number of voters in the new electoral districts varied significantly, affecting the equality of the vote. 22 16 The 2024 CEDAW General Recommendation No. 40 frames equal and inclusive representation as a core obligation, prescribes States parties to “amend the Constitution and legislative frameworks to institutionalize 50:50 parity between women and men in all spheres of decision- making and calls for effective temporary special measures to reach balanced representation in decision- making. The 2025 ODIHR Gender Parity Roadmap: Seven steps towards the equal and meaningful representation of women and men in politics further frames gender parity as a governance principle, stating that parity should be both a core principle of governance and a driver of transformative change, with women having an equal say in decision-making systems on par with men. 17 CEDAW Article 4 and its 2004 General Recommendation No. 25 highlight the need for temporary special measures, including electoral quotas, to be supported by practical steps that facilitate equal participation in political and public life. See also the 1997 CEDAW General Recommendation No. 23 and 2024 General Recommendation No. 40. 18 The law prescribes that the CEC delineates electoral districts prior to each parliamentary election. Paragraph I.2.2.vii. of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice states that the process must be conducted “impartially, and […] taking account of the opinion of a committee, the majority of whose members are independent, [and] should preferably include a geographer, a sociologist and a balanced representation of the parties and, if necessary, representatives of national minorities”. The CEC delineated the 30 new electoral districts on 1 October 2025 within the legal deadline. 19 The law recommends compliance with administrative boundaries, which was not ensured for the 2025 election campaign. The CEC delineation combined administrative units across existing boundaries, including Electoral District No. 3, which comprised territorial units from Batken Oblast and Osh Oblast, and Electoral District No. 4, which comprised Nookat District together with a number of territorial units from Aravan District. 20 The law prescribes that electoral districts should have an approximately equal number of voters, with a permissible deviation of up to 20 per cent from the national average. Paragraph 7.3 of the 1990 OSCE Copenhagen Document, stipulates that the participating States will “guarantee universal and equal suffrage to adult citizens”. Paragraph I.2.2.iv of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice provides that deviations should not exceed 10 per cent and certainly not more than 15 per cent, except in special circumstances”. 21 The law does not require consideration of the ethnic composition of electoral districts and its implementation created an artificial division of geographically concentrated communities, which impacted the ability of candidates representing national minorities to mobilise their community ’s electorate. The issue pertains to the division of Uzgen between electoral districts No. 9 and No. 11, the districts Nos. 5,7,8 in Osh and the division of Suzak between districts No. 11 and No. 12, affecting the Uzbek communities, while the delineation of districts No. 7 and No. 9 have likely affected the Tajik community. Recommendation 10 of t he 1999 OSCE HCNM Lund Recommendations on the Effective Participation of National Minorities in Public Life states that “[t]he geographic boundaries of electoral districts should facilitate the equitable representation of national minorities”. Paragraph I.2.2.vii of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice states that “when constituency boundaries are redefined […] it must be done without detriment to national minorities”. Article 25 in conjunction with Article 2 of the 1966 UN ICCPR protect against discrimination in realisation of electoral rights. 22 The CEC Resolution No. 88 of 1 October 2025 determined the 30 districts with an average of 142,900 voters. Eight districts (26.7 per cent of the total) exceed the internationally recommended 10 per cent threshold: districts No. 9 (- 14.10 per cent), No. 15 (+12.11 per cent), No. 28 (+12.09 per cent), No. 13 (+11.9 per cent), No. 27 (+10.37 per cent), No. 20 (-10.6 per cent), and No. 4 (-10.24 per cent). Furthermore, district No. 5 exceeds the 15 per cent threshold. Paragraph 21 of the 1996 UN CCPR General Comment No. 25 states “[t] he drawing of electoral boundaries and the method of allocating votes should not distort the distribution of votes”.

Kyrgyz Republic Page: 9 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report To ensure the equality of the vote, the permissible deviation from the average number of voters per district should be reduced to meet international good practice. Constituency delimitation should be conducted in consultation with an independent and impartial body , as well as all relevant stakeholders, including national minorities. V. ELECTION ADMINISTRATION The parliamentary elections were administered by a three- tier system of election commissions, with the CEC, 30 District Election Commissions (DECs), and some 2,500 Precinct Election Commissions (PECs). 23 The CEC is a permanent body appointed by the parliament on the basis of parliamentary and presidential nominations, while DECs are temporarily formed by the CEC based on the membership of Territorial Election Commissions (TECs) and dissolve upon the official publication of the election results. 24 There are no legal criteria for selecting DEC members, apart from the requirement to consider election-related experience when selecting the chairperson and secretary, which leaves broad discretion to the CEC. For these elections, there were some 30 changes in the composition of DECs since their formation on 3 October 2025, most of them due to self-resignation for personal reasons. Registered candidates are entitled to appoint representatives to the election commissions at all levels. The election administration enjoyed the confidence of most stakeholders in its technical capacity to conduct the elections. PECs are composed of nominees from political parties and local self-government bodies in equal numbers, with the total membership depending on the respective number of registered voters. 25 Several ODIHR EOM interlocutors noted that political parties did not nominate members to PEC s, reducing political pluralism in the commissions. The ODIHR EOM observed that PECs were primarily composed of local public employee s. Women were well represented in DECs and PECs, at 57 and 70.5 per cent respectively, whereas the CEC includes only 2 women among 11 members. 26 Contrary to a prior ODIHR recommendation, national minority groups do not benefit from any legally guaranteed quota in the election administration, and according to the CEC, no initiatives or quotas exist for the representation of persons with disabilities. 27 Consideration should be given to introducing measures to promote the participation of persons with disabilities and national minorities in the work of the election administration, the latter in particular in the areas where they constitute a considerable part of the population. 23 For these elections, the CEC established 100 polling stations in 34 countries, including 40 in the Russian Federation, 8 in Türkiye, 7 in Kazakhstan, 6 each in the United States of America and Canada, and 4 in the Republic of Korea for out-of-country voting. The CEC established 27 polling stations exclusively for remote voting, which are regulated by CEC resolutions on remote voting and are not tied to any specific electoral district. 24 The parliament appoints half of the 12-member CEC upon nomination of the president and half upon its own proposal for a five-year term. Both the president and the parliament can also propose the dismissal of their nominees. The TECs are permanent election administration bodies. By law, they do not operate for parliamentary elections. 25 PECs shall comprise no fewer than 7 members for up to 500 registered voters, no fewer than 9 members and no fewer than 11 members for 501–1,200 and more than 1,200 registered voters, respectively. One polling station can be established for up to 3,000 voters. 26 On 12 September 2025, the parliament terminated the mandates of two of the four women CEC members nominated by the president, due to their voluntary resignation, substituting them with two men. Article 2 of the Election Law requires that “[…] no more than seventy per cent of the (CEC) members [shall be] of the same gender”. 27 See Paragraph 31 of the 1990 OSCE Copenhagen Document that prohibits discrimination and obliges States Parties to adopt measures ensuring equal enjoyment of rights, and Paragraph 35 ensuring effective participation in public affairs; see also paragraph 41.2 of the 1991 OSCE Moscow Document. See also paragraph II.3.1.d.iv of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice and paragraph 76 of its Explanatory Report, which state that “the electoral commission may include… representatives of national minorities”.

Kyrgyz Republic Page: 10 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report The CEC carried out technical preparations efficiently and within the expedited deadlines for early elections. The CEC improved transparency by holding regular sessions open for candidates ’ representatives and international observers, and by streaming and publishing the recorded sessions online. Candidates’ representatives at the CEC were notified when matters concerning their candidates were to be considered and, as a rule, attended sessions and were able to express their views. However, the CEC’s session agendas, regulations, and decisions were not always published on time. Moreover , substantive discussions often took place in working groups that were not consistently accessible , which further reduced the transparency of decision- making. The DECs were sufficiently resourced and carried out their duties professionally, often with the active involvement of CEC representatives in their administrative duties. 28 Some DECs convened on an ad hoc basis, often at short notice, and agendas and minutes of the sessions were frequently not published, limiting transparency and the opportunity for observation. 29 The work of some DECs was affected by the vast size of their electoral districts and by communication problems. 30 To ensure full transparency in decision- making, election administration bodies at all levels should hold public sessions and publish draft agendas and minutes in a timely and consistent manner. By law, DECs are responsible for receiving election documentation from PECs and compiling district- level results. On the eve of election day, the CEC informed the ODIHR EOM that TEC s would serve as sub-DEC hubs to facilitate the delivery of election materials. T he legal status, responsibilities and territorial jurisdiction of these sub- DECs are not prescribed in the law and remained unregulated, leading to inconsistent practices, including the involvement of some sub-DECs in tabulating results and processing PEC materials. Although the sub- DEC hubs offered an operational solution to reduce travel time and expedite the materials transfer, their engagement in sensitive electoral procedures without a clear legal basis limited procedural consistency across districts, reduced transparency, and raised concerns regarding the legality and integrity of the process. To ensure legality, integrity and public trust, the processing of election results and election materials should be conducted only by the institutions empowered to do so by the law. Any operational solution should have a clear legal basis and its uniform implementation sh ould be ensured. The CEC adopted regulations on election-day procedures, including on remote voting, some two weeks before election day, leaving insufficient time for trainers to fully understand the process and effectively communicate the information to DEC and PEC members. 31 To ensure consistent implementation of election day procedures, consideration should be given to adopting and publishing relevant regulations sufficiently in advance of election day and disseminating clear, detailed guidelines to DECs and PECs in a timely manner. 28 CEC special representatives are permanent staff of the CEC apparatus assigned to the regions to provide coordination as well as organisational and methodological support to election commissions. 29 Such practices were observed in Balykchy, Kara Kuldja, Kerben, Kochkor, Kyzyl-Kyya, Massy, Nookat, Tokmok, Toktogul, and Uzgen; unpublished decisions reported in Bishkek, Manas and Suzak. 30 Based on observations in Aravan, Bishkek, Balykchy, Cholpon- Ata, Kara-Suu, Kent, Kyzyl-Suu, Kyzyl-Kyya, Manas, Nookat, Osh, Suzak,Talas and Tokmok. 31 On 21 November, the CEC published the two regulations they adopted a week earlier: on voter identification and on the procedure for organizing, conducting and summarising the results of remote voting, which allowed to vote at a polling station outside one’s electoral district.

Kyrgyz Republic Page: 11 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report The quality of the PEC trainings observed by ODIHR EOM long- term observers varied, ranging from structured and practical sessions supported by quality presentations, to lectures with no supplementary materials. Some PEC trainings were cancelled, and some were conducted on short notice. To enhance the professional capacity of the election administration, the CEC should provide comprehensive, standardised, practical and timely training for lower-level commissions, with particular emphasis on counting and tabulation procedures. Extensive voter information was provided through televised spots and social media platforms, and, to a lesser extent, through public gatherings, while outdoor campaign signage was scarce. Voter information covered various topics, including the new electoral system, candidate eligibility, and voter registration, and was conducted in Kyrgyz and Russian, but not in minority languages or in accessible formats for persons with sensory or intellectual disabilities. 32 Civil society was largely absent from voter education activities, with many interlocutors noting that CSOs avoid election- related activities due to legislative and financial constraints. To promote informed participation and encourage voter engagement, consideration should be given to expanding voter education and information activities, tailoring them to different voter groups, including national minorities and persons with various types of disability. The legal framework stipulates measures to enhance the participation of persons with disabilities. 33 The implementation of some of these measures remained inconsistent. While ODIHR observers reported that the mapping of polling stations ahead of election day was conducted systematically, the capacity to address shortcomings identified in the mapping was not always effective. Moreover, the accessibility of voting procedures, including the newly introduced voting technologies, was limited by the absence of assistive technologies. In addition, interlocutors highlighted the persisting social and cultural barriers affecting the inclusion of persons with disabilities, compounded by limited voter information and awareness-raising efforts. The Central Election Commission should continue efforts to improve the accessibility of the electoral process for voters with various types of disabilities, including by ensuring physically accessible polling stations, with appropriate layouts and consistently available assistive tools to facilitate independent and secret voting, in consultation with disabled persons’ organisations. VI. THE USE OF TECHNOLOGY IN THE ELECTION The elections were conducted using new voting equipment that integrate d most polling procedures into a single system and enable d the electronic tabulation of preliminary results. The Voter Identification Device with Ballot Printing (VID-BP) combined ID verification, biometric authentication through fingerprint and facial scanning, and the printing of both the voter identification slips and ballot papers. The device also enables the regular transmission of turnout data to the CEC during voting. 32 The Constitution provides that Kyrgyz is the state language and Russian is the official language, and guarantees conditions for ethnic groups to preserve and develop their native languages. Paragraph I.3.1.b of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice states that “[t]he public authorities have a number of positive obligations; inter alia, they must ii. enable voters to know the lists and candidates standing for election […]. iii. The above information must also be available in the languages of the national minorities.” 33 These including mapping of accessible polling stations, accessibility standards, large-print/Braille materials, adequate lighting of the voting premises, and assisted and mobile voting. The latter could be requested by voters who could not reach their polling station due to health reasons or disability and took place the day before election day.

Kyrgyz Republic Page: 12 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Ballots are completed manually by voters and inserted into the ballot scanner while upholding the secrecy of the vote. After the polls close, the scanner is connected to the internet to immediately transmit the preliminary results and subsequently forward the scanned paper protocols. The electronically generated results are to serve as preliminary, while manual counting remains mandatory, and only manually counted results are legally valid. CEC trainings sufficiently prepared election officials to use the new equipment, and they were reinforced with ample practice exercises. The authorities undertook measures to address the instability of electricity and Internet connections , which were the most commonly identified challenges; however, a few delays in the delivery of the additional equipment were noted in remote areas. 34 Most ODIHR EOM interlocutors from the election administration assessed the introduction of the new equipment positively, underlining its overall user-friendliness and the facilitation of election day procedures, and expressed trust in its technical aspects. However, contrary to international good practice, the contract to supply the electronic voting systems and on support services was awarded without an open public tender process, which does not ensure transparency and accountability, and, along with the lack of access to scrutinise the technology, affected the broader perception of its integrity. 35 The ballot paper issued by the VID-BP incorporates a unique Quick Response (QR) code used for time and location attribution of ballots and to substitute spoilt ballots . The simultaneous processing of the identified voter’s data and the generation of a QR code linked to the corresponding ballot creates a significant potential vulnerability that may compromise the secrecy of the vote. The absence of publicly available source code and comprehensive technical documentation prevents assessment regarding the potential link or assignment between QR codes and individual voters. To ensure the secrecy of the vote, ballots sh ould remain untraceable and unattributable to individual voters. The use of unique identifiers, such as individualized QR codes on ballot papers, should be discontinued to eliminate the risk of compromising voter anonymity. A lternative safeguards for the issuance and accounting of spoiled ballots should be established to maintain integrity without jeopardizing the privacy of the vote. The law does not provide for the independent verification and certification of electronic technologies, limiting public scrutiny of the systems. According to the CEC, the last system audit was carried out in 2020 by the State Enterprise “Infocom”, but the findings remain unpublished, limiting transparency and public accountability. The CEC did not demonstrate if and how the utilised electronic equipment complies with all established legislative requirements. 36 Furthermore, technical documentation for the equipment was not publicly available, and even key stakeholders, such as political parties and observers, were not granted access to relevant documentation and equipment set-up procedures, at odds with international good practice. 37 Some ODIHR EOM interlocutors expressed concerns about the integrity of the use of the equipment. 38 34 ODIHR observers reported that trained technicians were assigned to each DEC, while power and connectivity vulnerabilities were addressed with cable networks and mobile internet, as well as spare generators. Issues with the delivery of power generators were observed in Aravan, and there were reports that no technical specialist was assigned for the Batken region. 35 In 2024, the contract was awarded by orders of the President and Cabinet of Ministers to a foreign company without a public tender. 36 Among other concerns, questions were raised regarding the existence of safeguards to prevent duplicate entries for the same voters across multiple voter lists, and uploaded to multiple identification devices. 37 The 2002 Venice Commission Code of Good Practice, paragraph I.3.2.iv and paragraph 3.2.2.3 of the Explanatory Report calls for transparency of e-voting systems, and their compliance to the vote secrecy requirements. 38 According to observations by ODHIR EOM, ballot scanners were connected to a network in over 30 per cent of cases on election day, which presents a potential risk of the premature transmission of preliminary election results.

Kyrgyz Republic Page: 13 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report To strengthen confidence in the use of election technologies, the law should explicitly provide for independent third- party verification and certification of voter identification and vote-counting devices. Relevant stakeholders should be granted meaningful opportunities to scrutinise all aspects of the implementation process, including access to technical documentation, source code review, device configuration, and auditing procedures. Remote voting, in which voters could cast a ballot at any polling station outside their electoral district of registration, was implemented nationwide for the first time in these elections and accounted for 12 per cent of the total votes cast. 39 If voting remotely, the voter is identified using centrally stored personal data and receives a ballot paper listing the candidates from the voter’s original electoral district. To prevent multiple voting, upon the ir successful identification in the centralized register, the voter is recorded by the register as having voted and the identification process for that voter cannot be repeated at another polling station. The CEC organized several mock exercises and three nationwide tests of remote voting to ensure voters’ familiarity with the process and to improve public trust. The testing sessions did not attract broad participation, but allowed the election administration to identify operational risks related to connectivity and data transfer. The lack of clear procedures on the tabulation of remotely cast votes and on the verification of their results undermined legal certainty. 40 VII. VOTER REGISTRATION Citizens of at least 18 years of age on election day are eligible to vote, except those serving a prison sentence, regardless of the gravity of the crime committed, and those declared legally incompetent by a court, which is contrary to international standards, OSCE commitments, and prior ODIHR recommendations. 41 Blanket deprivation of voting rights of prisoners should be reconsidered to account for the gravity of the crime; suffrage limitations based on disabilities should be repealed. Voter registration is passive, based on permanent civil registration and biometric data. 42 Voter lists are updated daily during electoral periods. ODIHR EOM observers reported that the lists were publicly displayed and voters had sufficient opportunities to request corrections. The final voter list, published on 23 November, included 4,294,243 voters, of whom 51.5 per cent are women. The ODIHR EOM interlocutors did not raise concerns about the accuracy of the voter register, or the voter list scrutiny and verification process. However, the legal requirement for PECs to display lists of voters who have voted at polling stations and to publish these lists on the CEC website undermines the secrecy of the vote. 43 39 Remote voting was implemented several times in the 2024 local and parliamentary by- elections. According to the Election Law, the decision to conduct remote voting shall be adopted when the elections are scheduled. For the 2025 early parliamentary elections, conducting of remote voting was determined in the 30 September presidential decree. 40 The provisions of Articles 36 1 and 37 paragraph 5 of the Election Law on tabulating, counting and invalidating of remotely cast votes lack clarity, which was not addressed in the respective regulation of 14 November. 41 Article 25(b) of the 1966 ICCPR in conjunction with Article 2 guarantees the right to vote “without unreasonable restrictions” and discrimination. See also the 1996 UN CCPR General Comment No. 25 paragraph 4. See Articles 12 and 29 of the 2006 UN CRPD and paragraph 48 of the General Comment No. 1 that state that “a person’s decision- making ability cannot be a justification for any exclusion of persons with disabilities from exercising […] the right to vote [and] the right to stand for election”. See also paragraphs 7.3 and 24 of the 1990 OSCE Copenhagen Document. 42 Voter lists are generated from the Unified State Population Register administered by the State Registration Agency (SRA) “Kyzmat” based on voter addresses and eligibility criteria. 43 Article 25 of the 1966 ICCPR and paragraph 5.1 of the 1990 OSCE Copenhagen Document provide for the secrecy of the vote. Paragraph I.4.54 of the Explanatory Report to the 2002 Venice Commission Code of Good Practice states that “since abstention may indicate a political choice, lists of persons voting should not be published. See also the 2016 Venice Commission Interpretative Declaration to the Code of Good Practice in Electoral Matters on the Publication of Lists of Voters Having Participated in Elections.

Kyrgyz Republic Page: 14 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report To safeguard the secrecy of the vote, the legal framework should be amended to prohibit the publication of the names of voters who have voted. Biometric registration is mandatory for all citizens above the age of 16. According to the CEC, only some 8,000 citizens still have not undergone biometric registration, which demonstrates significant progress and mostly addresses prior ODIHR recommendations related to comprehensive efforts to encourage and facilitate biometric registration of all eligible voters. 44 According to ODIHR EOM interlocutors, a planned voter registration database audit, which examines the security of biometric data processing, was postponed until after the elections VIII. CANDIDATE REGISTRATION Voters who are at least 25 years old by election day, have a higher education, and have resided permanently in the country for at least five years prior to the elections may stand as candidates. Restrictions on candidate eligibility on the basis of education or residence are contrary to international standards and OSCE commitments. 45 The Constitution continues to prohibit holders of dual citizenship from holding public or civil service positions, despite recommendations by ODIHR and the Venice Commission. 46 The law requires certain categories of state and municipal officials to resign before registering as a candidate. 47 Recent legal amendments introduced further restrictions on candidate eligibility by requiring proficiency in the Kyrgyz language 48 and by broadening grounds for ineligibility based on criminal record, including 44 ODIHR Election Observation Mission Final Report on Parliamentary Elections, 28 November 2021, reported that “[a]ccording to the CEC, some 290,000 citizens, mostly residing abroad, do not have biometric registration and thus remained disenfranchised.” (p. 10), a 36 per cent decrease, compared to January 2021, when 450,000 were reported disenfranchised (see p. 9 of the Limited Election Observation Mission’s Final Report on E arly Presidential Election and Referendum, 10 January 2021) . 45 Article 25(b) of the 1966 ICCPR in conjunction with Article 2 guarantees the right to be elected “without distinction of any kind, such as race, colour, sex, language, religion, political or other opinion, national or social origin, property, birth or other status”. Paragraph 15 of the 1996 UN HRC 1996 UN CCPR General Comment No. 25 to the ICCPR states that “[p]ersons who are otherwise eligible to stand for election should not be excluded by unreasonable or discriminatory requirements such as education, residence or descent, or by reason of political affiliation.” See also Paragraph 7.3 of the 1990 OSCE Copenhagen Document . Paragraph I.1.1.d of the Venice Commission Code of Good Practice provides that a length of residence requirement for nationals is permissible only for local or regional elections. Article 24(1) of the Constitution of the Kyrgyz Republic prohibits discrimination, including based on education. 46 The 2020 ODIHR and Venice Commission Joint Opinion on Amendments to Some Legislative Acts Related to Sanctions for Violations of Electoral Legislation recommended “to give due consideration to minimizing and eventually abolishing limitations on holding public offices for citizens with dual nationalities” (paragraph 32). 47 Political officials (except for MPs) as well as heads of state and municipal enterprises and their affiliated entities should resign from the moment they are nominated as candidates. 48 Due to the lack of the secondary legislation regulating the Kyrgyz language requirement attributable to the late adoption of the amendments, it was not implemented for the 2025 early parliamentary elections, which was announced by the First Deputy Head of the Council of Ministers in September 2025. Under its Resolution No. 211 the Cabinet of Ministers also postponed the implementation of requirement for the proficiency in the Kyrgyz language for representatives of ethnic minorities until 2028.

Kyrgyz Republic Page: 15 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report expunged convictions and some terminated criminal proceedings. 49 A lifetime blanket ban imposed for any conviction, especially if expunged, or for a terminated criminal prosecution, raises concerns about proportionality and the right to rehabilitation. Furthermore, individuals included in preventive administrative registers for links to criminal or armed groups are ineligible, in the absence of a court decision and prior information to the affected individuals about the deprivation of the right to be elected, 50 which undermines the presumption of innocence and legal certainty. 51 There is also a limited-time ban on participation by former clergy. 52 These restrictions unduly limit the right to stand, contrary to international standards. 53 Eligibility to stand for elections should be brought in line with the international standards, and all undue, disproportionate restrictions and limitations on the right to stand for elections should be eliminated. Current restrictions based on disability, education, and criminal record should be repealed. The residency requirement should be removed or substantially reduced. Candidates could be nominated by registered political parties and by self-nomination until 30 October. One individual may compete in only one election district. Political parties may nominate one candidate for each electoral district; the candidate list nominated by political parties may include up to 70 per cent of candidates of the same gender. The 2025 amendments to the Election Law removed previous quotas related to the participation of persons with disabilities, youth, and national minorities, weakening opportunities for inclusive representation. 54 49 Article 25 of the 1966 ICCPR guarantees the right to stand for election without unreasonable restrictions. Paragraphs 150-155 of the 2015 Venice Commission Report on Exclusion of Offenders from Parliament state that “[…] the principle of proportionality has always to be respected: the severity of the offence, its nature and/or the length of the sentence have to be taken into account. […] For restrictions of passive electoral rights after the serving of the sentence, proportionality requires that the length of disenfranchisement depend on the nature of the offence. (154) Once the statutory disenfranchisement has expired, offenders may again run for elections: […] lifetime restrictions are provided only in very extreme cases. […] The Venice Commission considers that long-time sanctions should be limited to very serious crimes such as crimes against humanity … or crimes that go against the democratic nature of elections”. 50 The court cases reviewed by the ODIHR EOM confirmed that some individuals only learned of their inclusion on preventive–operative lists upon receiving the CEC’s decision denying their registration as candidates. As courts maintained that they had no jurisdiction to review or annul such listings, their examination was limited to the CEC’s procedural compliance with the law. As a result, those concerned were left without an effective remedy to contest the basis of their disqualification, contrary to OSCE Commitments and international standards. Article 2.3 of the ICCPR on effective remedy. See also paragraph 5.10 of the 1990 OSCE Copenhagen Document. 51 The 2025 Law on Combating Organized Crime provides the basis for the operative preventive register, which is maintained by the security services without judicial review or supervision over the inclusion of individuals into the list. Article 57(1) of the Constitution guarantees the presumption of innocence. Paragraphs 5.12 and 5.13 of the 1990 OSCE Copenhagen Document provide that restrictions on the rights must meet standards of legality, foreseeability, and non- arbitrariness. 52 See Article 25 in conjunction with Article 2 of the 1966 ICCPR. Paragraph 3 of the 1996 UN CCPR General Comment No. 25 prohibits any distinction in political rights on the grounds of r eligion. 53 Paragraph 15 of the 1996 UN CCPR General Comment No. 25 to the ICCPR states that “[p]ersons who are otherwise eligible to stand for election should not be excluded by unreasonable or discriminatory requirements such as education, residence or descent, or by reason of political affiliation.” . 54 The 2025 ODIHR Legal Opinion on the amendments to the Election Law recommended affirmative measures to ensure pluralistic participation of various groups that “could include, but should not be limited to, the introduction of an explicit requirement that the borders of electoral districts shall be determined taking into consideration the settlements of national minorities; further, to ensure representation of various groups, meaningful candidate nomination quotas, reserved parliamentary mandates, decreased electoral deposits for representatives of such groups could also be considered”. Paragraph 7.5 of the 1990 OSCE Copenhagen Document commits the participating States to respect “the right of citizens to seek political or public office […] without discrimination”. Paragraphs 41.2 and 41.3 of the 1991 OSCE Moscow Document affirmed the commitment to take steps to ensure the equal opportunity of persons with disabilities to participate fully in social life, and to promote their appropriate participation in decision-making in the spheres affecting them. See also Article 29 of the 2006 UN CRPD.

Kyrgyz Republic Page: 16 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report To promote political pluralism and the inclusion of underrepresented groups, consideration should be given to developing affirmative measures that would facilitate the electoral participation of members of such communities. Such measures could include, but should not be limited to, meaningful candidate nomination quotas, reserved seats , and decreased electoral deposits for representatives of such groups . Each nominated candidate was required to pay a non- refundable electoral fee of KGS 300,000. 55 A decreased electoral fee is provided for prospective candidates with disabilities. Still, the ODIHR EOM observed that the electoral fee constituted a potential undue barrier for participation, particularly given the limited time for fundraising in the case of early elections and the prohibition on fundraising prior to the official start of the election campaign. 56 The electoral fee for candidate registration should be reduced to eliminate financial barriers to standing for election, and made refundable based on the election results. The amount of the electoral fee should be determined based on an inclusive public discussion. The registration process was overall transparent, but its inclusiveness was affected by the stringent eligibility requirements and the high non- refundable registration fee. The CEC efficiently conducted compliance checks through an inter-agency data exchange and verified submissions on a rolling basis, registering candidates or issuing motivated rejections. The rules on challenging denials of registration render appeals ineffective, in case of registration denial close to the registration deadline. By the legal deadline, the CEC registered 465 candidates, of whom 189 were women (41 per cent) and 10 self- identified as belonging to national minorities (2 per cent); 67 candidates had withdrawn, 57 and 57 had been denied registration. 58 The number of registered candidates varied significantly across districts. 59 Nearly all candidates were self-nominated (98 per cent); only one political party fielded nine candidates, suggesting that the new electoral system may have affected political parties’ participation. 60 Of the 90 members of the outgoing parliament, 79 MPs competed. IX. ELECTORAL CAMPAIGN The election campaign was short, from 10 to 29 November, which, according to many candidates, effectively hindered their voter out reach. While a high number of participants entered the official campaign, genuine competitiveness was restricted by campaign regulations and their implementation, as 55 EUR 1 equals approximately KGS 100. The fee is 3,000 calculation units (c.u.), 1 c.u. equals to KGS 100, thus the electoral fee amounts to EUR 3,000. The legally provides registration fee reductions for candidates with disabilities are graded according to the degree of disability. Paragraph 194 of the 2020 ODIHR and Venice Commission Joint Guidelines for Political Party Regulation (second edition) provides that “States may require parties to meet certain obligations in order to be placed on a ballot in elections. […] Such requirements usually include […] payment of a monetary deposit (refundable if a party receives a predetermined percentage of votes or a seat in parliament)”. 56 Article 25 of the 1966 ICCPR guarantees the right to stand for election without unreasonable restrictions. Paragraph 4 of 1996 UN CCPR General Comment No. 25 underlines that any conditions imposed on candidacy must rely on objective and reasonable criteria and must not create disproportionate barriers to participation, while paragraph 16 of the clarifies that nomination requirements, including dates, fees, or deposits, must be reasonable, non- discriminatory, and must not unduly limit participation in public life. Paragraph I.1.3.iv of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice states that “[i] f a deposit is required, it must be refundable should the candidate or party exceed a certain score; the sum and the score requested should not be excessive”. 57 By law for early elections parties and candidates could withdraw no later than 7 days before election day. 58 Of those denied registration, 14 failed to pay the electoral fee, 20 failed to open a campaign bank account and 23 were rejected for other ineligibility reasons, including two due to criminal records. 59 There were 29 districts with at least 10 candidates, including 5 with more than 20 candidates. The lowest number of candidates (5) were registered in district No. 11, and the highest number ( 25) in district No. 19. 60 For an assessment of the potential impact of the new electoral system on political participation and representation, see section 3 of the 2025 ODIHR Legal Opinion.

Kyrgyz Republic Page: 17 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report well as authorities’ actions against dissenters. 61 Apart from a brief campaign momentum shortly prior to the election day, the campaign unfolded in a subdued atmosphere, with largely low-key activities. ODIHR EOM observers and their interlocutors noted a degree of caution in campaign messaging and engagement. Several interlocutors described an apparent acceptance by voters and candidates alike of a certain degree of control over the campaign environment, accompanied by a fear of repercussions for any activities or statements that could be considered as criticism. These concerns were reenforced by preventive and warning activities reportedly undertaken by the state security services. 62 ODIHR EOM interlocutors further noted a high level of voter apathy, which they attributed to a lack of trust and disillusionment in the political process. To foster an environment in which campaign activities and meaningful voter and candidate engagement are not hindered, the involvement of law enforcement and national security bodies in enforcing campaign regulations should be confined to what is clearly prescribed by their mandate and should be considered from the human rights compliance perspective. The legal framework provides for equal campaign opportunities for all contestants and grants citizens the right to participate in campaigning. However, the regulations include strict definitions of permissible and prohibited speech during campaigns, 63 and prescribe specific forms of campaigning, 64 which, combined with the election administration’s formalistic interpretation of the rules and extensive sanctions, unduly limited the candidates’ opportunities and hampered free public political discourse. 65 In some regions, the judiciary has restricted the right to assemble. 66 The law prohibits the misuse of administrative resources and public office, vote-buying, preferential media access, dissemination of false information and criticism of other contestants during free time on state media. 67 Public authorities, including the President, repeatedly addressed voters to discourage 61 There were 460 candidates at the end of the campaign, as a result of 2 withdrawals and 3 cases of criminal investigation of vote buying. Article 46 of the Election Law stipulates that the CEC may deregister a candidate at any time before election day and an elected candidate if they have lost their eligibility or, pursuant to a final court decision, are found to have committed a serious violation, including voter bribery, misuse of administrative resources, and breaches of campaign finance rules. 62 In 71 per cent of the observed campaign events (75 out of 106 events) there were no negative or critical remarks or comments by the candidate or other speakers. Numerous ODIHR EOM interlocutors from civil society informed about frequent informal outreaches by the State Committee of National Security, discouraging from critical statements or activities. In paragraph 7.7 of the 1990 OSCE Copenhagen Document participating States committed to ensure “[…] political campaigning to be conducted in a fair and free atmosphere in which neither administrative action, violence nor intimidation bars the parties and the candidates from freely presenting their views and qualifications, or prevents the voters from learning and discussing them or from casting their vote free of fear of retribution”. 63 The 2021 Law on Inaccurate (False) Information, as well as the Election Law in Art icle 28(5) prohibits publications based on knowingly false information and damaging honour, dignity, or business reputation of candidates or political parties. At the same time, the latter in its Art icle 28(6) prohibits dissemination in free airtime of “calls to vote against the candidate (candidates)”, “of information about any candidate (any candidates), the political party that nominated the registered candidate, with negative comments” and “dissemination of information that contributes to the creation of a negative attitude of voters towards the candidate or the political party that nominated the registered candidate”. 64 The Election Law in Article 22(10) prescribes four forms of election campaigning – (1) calls to vote for certain candidates or against them; (2) expression of preference in relation to individual candidates; (3) a description of the possible consequences of the election or non-election of candidates; (4) dissemination of information about the activities of candidates that are not related to their professional activities or the performance of their official duties. 65 The Election Law in Article 1 defines campaigning as “activities of citizens […], candidates, authorized representatives and trustees of candidates, political parties in the preparation and dissemination of information during the election campaign, aimed at encouraging voters to vote for certain candidates (list of candidates) or against them”. However, the CEC adopted a wide interpretation that any explicit expression of the citizens’ political stance or commentary constitutes campaigning and as such should be allowed only on a contractual basis with a candidate. 66 Since 2024, temporary judicial measures requested by local administrations render central areas in Bishkek and Osh as areas where public assemblies are prohibited. 67 Campaign violations of administrative nature may lead to warnings, fines, and deregistration of candidates, while campaign-related criminal offences entail fines, correction labour, or imprisonment of up to eight years.

Kyrgyz Republic Page: 18 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report unlawful practices. 68 The President announced his intention to personally oversee the election campaign to ensure its fair conduct. 69 A number of ODIHR EOM interlocutors alleged that a new rule allowing contestants to employ up to 1,000 campaigners legitimised the practice of vote -buying and could be abused by affluent contestants; only candidate representatives, proxies and observers can be volunteers. Contestants signed a memorandum pledging not to misuse administrative resources or engage in vote- buying. 70 However, ODIHR EOM observers received credible allegations of vote-buying that remained widespread across most districts throughout the campaign. 71 The law mandates the CEC to screen allegations of vote-buying cases to determine which merit referral for investigation, granting the CEC broad discretion in deciding whether potentially criminal conduct is examined by law enforcement authorities. 72 To promote confidence in the electoral process robust efforts are needed to address the persistent issue of vote-buying, both through a civic awareness campaign, including beyond the electoral period, and through effective prosecutions. The role of the CEC in pre-screening vote- buying cases prior to investigation should be reconsidered to ensure effective separation of functions and consistent investigations. The law mandates the CEC to ensure compliance with campaign requirements. The CEC’s Working Group on Campaigning reviewed over 220 cases, most of which concerned materials posted or mentioned on social networks or in closed messaging groups, both before and during the official campaign. 73 The Working Group did not consistently demonstrate that its decisions were necessary and proportionate, in order to balance campaign regulation s with the protection of fundamental freedoms. 74 The Group’s approach often demonstrated a formalistic interpretation whereby any explicit expression of a citizen’s political stance or commentary constitutes campaigning and as such should be allowed only on a contractual basis with a candidate. 75 The strict legal framework, combined with th is restrictive interpretation, led to numerous sanctions, including fines or agreements requiring the online content to be deleted to prevent further punitive action. As a result , free political debate was curtailed and candidates’ opportunities were unduly limited. The campaign rules should be amended with an aim to protect the exercise of fundamental freedoms. A social and political expression of a citizen, if not presented on a contractual basis, should not be 68 On 30 September, President Japarov, in his address to the nation, specifically urged employees of local administrations, civil servants, teachers, and doctors not to interfere in the election process, warning that any interference will result in dismissal and strict accountability. The President stated that “these elections must become the most transparent and fair in our history”. The CEC chairperson called on candidates to abstain from vote-buying and the Ministry of Education called on education professionals to abstain from campaigning. 69 The President undertook to “personally monitor these elections […] as an arbiter. If unfair actions are recorded in any district, I myself will take part in the CEC proceedings or set up a commission and send my trusted people there.” 70 The candidates signed the memoranda on 8 November in each respective DEC (for Bishkek- based districts - at the CEC), after the lottery on ballot order and the allocation of free airtime in the state media were conducted. 71 ODIHR EOM received credible allegations in the following districts: Batken, all four districts within Bishkek, Gulczo, Kadamjai, Kant, Kara- Suu, Kerben, Kyzyl-Suu, Lebedinovka, Massy, Naryn, Nookat, Talas, Tokmok, and Toktogul. 72 The CEC does not have investigative functions and the law does not prescribe the criteria the CEC has to account for while selecting the cases meriting an investigation (see Election Dispute Resolution section for information about the investigations of vote -buying cases). 73 The Working Group has reportedly held 18 sessions, including 16 working ones. See Election Dispute Resolution section for the information on complaints that reached the CEC level. 74 The 2011 UN CCPR General Comment No. 34 to Article 19 (Freedoms of opinion and expression) of the ICCPR in its paragraph 9 states that “[…] article 19 requires protection of the right to hold opinions without interference. This is a right to which the Covenant permits no exception or restriction. Freedom of opinion extends to the right to change an opinion whenever and for whatever reason a person so freely chooses. No person may be subject to the impairment of any rights under the Covenant on the basis of his or her actual, perceived or supposed opinions. All forms of opinion are protected, including opinions of a political, scientific, historic, moral or religious nature […]”. 75 See Election Dispute Resolution section for examples.

Kyrgyz Republic Page: 19 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report interpreted in a formalistic and overly restrictive manner as campaigning, and should be allowed. Many ODIHR interlocutors indicated that personal political connections played an increased role in the electoral chances of some affluent candidates, while the importance of party allegiances was further weakened with the introduction of the new electoral system. Many candidates sought to conceal their party affiliations to avoid potential negative repercussions . The week prior to the elections was marked by arrests of prominent political figures on suspicion of organizing mass riots. 76 Despite such a campaign environment, ODIHR EOM observers noted campaign activities in various districts, including gatherings, some co- organised by the CEC and the DECs, door-to-door canvassing, and extensive use of social media. 77 Most campaigns were personality -driven, based on local connections and family networks rather than political programmes. Nevertheless, candidates addressed a range of primary local issues, such as rising living costs, social development including education and healthcare, support to small enterprises, local infrastructure, family, youth and women’s rights. ODIHR EOM observers observed a low participation of youth in in- person campaign activities. 78 Campaigning on social networks is not specifically regulated, and general campaign rules apply. The authorities actively monitored the internet space during the elections, including social networks. 79 Most candidates relied largely on social networking platforms such as Instagram, Facebook , and messaging apps as one of their main campaign tools. 80 The campaign-related posts generally presented the candidates’ activities and were personality-focused, rarely featuring programmatic issues, including those that generated higher levels of interaction. The social media accounts monitored by the ODIHR EOM did not contain posts that discredited or derogated other candidates or authorities. Women candidates informed ODIHR EOM that they often faced challenges such as limited resources and entrenched patriarchal attitudes. 81 The majority of women candidates met by the ODIHR EOM wel- comed the current legislative quota as a way to secure a higher participation of women in political life . 76 On 22 November, a number of politicians and journalists, including representatives of two opposition parties and two former MPs, were detained for questioning, and ten of them, including the leader of Social Democrats party were further detained until 17 January 2026 on suspicion of organizing mass riots (under Article 278 of the Criminal Code, that provides a sanction of up to a 10- year imprisonment). Multiple searches and interrogations were conducted, including within the family members of the detained individuals. 77 ODIHR EOM observed 106 campaign events in all districts, most in districts No. 15 (Kerben), No. 26 (Tokmok) and No. 29 (Kochkor). In some 40 per cent (42 events) up to 100 people participated and in 22 per cent up to 50 participants (23 events). Some 17 per cent attracted a larger audience of up to 500 participants (18 events) and in 3 events the audience reached up to 1,000 participants. 78 In at least 89 per cent of observed campaign events, youth participation was assessed as low or not visible. 79 The ODIHR EOM observed online campaign activities of 237 candidates and some of their representatives, and 21 accounts of state institutions and public officials, as well as some politicians and bloggers, both on Instagram and Facebook. Out of the monitored state authorities’, the official account of the CEC posted most regularly since the beginning of the campaign, 88 posts o n Facebook (80 posts during the campaign period and 8 posts during election day); and 81 posts o n Instagram (65 posts during the campaign period and 16 posts during election day). The CEC posts were highly technical and procedural and triggered somewhat higher active public engagement only on Instagram – the most popular post in Instagram triggered 2,889 interactions (there were additional 26 posts that gained over 100 interactions). The most popular post on Facebook gained only 288 interactions, being the only CEC post that gained over 100 interactions. 80 The ODIHR EOM observed online campaign activities of 237 candidates and some of their representatives, and 21 accounts of state institutions, public officials, and political bloggers, both on Instagram and Facebook. 81 There were 80 campaign rallies observed by the ODIHR EOM in which women participated as speakers (75 per cent of the 106 observed rallies) – in 40 of those rallies it was a candidate woman (38 per cent), in 30 rallies it was a candidate and at least one woman-speaker in another status (28 per cent), and in 10 rallies speakers were in another status (9 per cent). Participation of women at the observed rallies was rather limited (LTO teams reported a higher participation of women in 18 per cent of observed rallies vs 47 per cent of lower participation).

Kyrgyz Republic Page: 20 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report The ODIHR EOM observed that the visibility of persons with disabilities in campaign media coverage and events was generally low. 82 While some candidates’ campaign materials featured topics addressing issues related to the needs of voters with disabilities , these often reflected local situations rather than national strategies for political and socioeconomic empowerment. The candidates were not observed to adjust their outreach strategies or campaign materials to be accessible for persons with sensory or intellectual disabilities. In order to enhance the inclusiveness and accessibility of election campaigns, political parties should adjust their campaign outreach strategies, materials, activities and information to meet diverse requirements of persons with various types of disabilities . Genuine inclusion strategies should be elaborated in cooperation with organi zations representing persons with disabilities. X. CAMPAIGN FINANCE Campaign finance is primarily regulated by the Election Law, supplemented by CEC resolutions and regulations. 83 Recent amendments, inter alia, introduced social network advertising as a permitted campaign expense, prohibit ed donations through unidentifiable payment systems, allowed candidates nominated by political parties to manage campaign finances independently from the nominating parties while retaining access to party resources, and extended the grounds for deregistration of candidates in case of overspending by their nominating political party. The legal framework for campaign finance stipulates some disproportionate sanctions, including deregistration of candidates for nominally exceeding spending limits, and does not establish a sufficient system for financial disclosure and verification, which limits its effectiveness. Prior ODIHR campaign-finance related recommendations remain unaddressed. Overall, as currently implemented, the legal framework for campaign finance reporting and oversight does not provide sufficient safeguards for integrity and accountability. Campaigns may be financed from the candidate’s or political party’s own resources and voluntary donations from citizens and legal entities, subject to limitations on amounts and sources. 84 These are complemented certain resources for candidates that are financed from municipal and state budgets, including allocated meeting venues, advertisement spaces and airtime. In-kind donations, including discounts, remain prohibited, despite prior ODIHR and Venice Commission recommendations. 85 Third- 82 A notable exception was the campaign by Dastan Bekeshev, a candidate in electoral district 22, who was one of the most active candidates, in particular in social networks. 83 This includes the CEC Regulations and Resolutions No. 56 of 15 August 2025 and No. 65 of 29 August 2025. 84 Campaigns can be financed via personal funds of up to approximately KGS 10 million (EUR 100,000), party contributions of up to KGS 1 million (EUR 10,000), and donations from individuals and legal entities capped at about KGS 500,000 (EUR 5,000). Political party campaign funds may include candidate contributions of up to KGS 15 million (EUR 150,000), party resources of up to KGS 100 million (EUR 1 million), individual donations of up to KGS 200,000 (EUR 2,000), and legal-entity donations of up to KGS 3 million (EUR 30,000). Donations from anonymous and foreign sources, clergy, judiciary, military, public and civil servants and those with debts to the state are prohibited. 85 Paragraph 170 of the 2020 ODIHR and Venice Commission Joint Guidelines on Political Party Regulation states that “…all individuals should have the right to freely express their support of a political party of their choice through financial and in-kind contributions” within reasonable limits. See Article 41 para 10 of the Election Law.

Kyrgyz Republic Page: 21 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report party financing is prohibited, contrary to international good practice. 86 The 2025 amendments provided for the possibility to contractually recruit up to 1,000 campaign activists . 87 The legal framework should be reviewed to permit in- kind donations and regulate third party financing, prescribing clear market valuation and reporting rules. The law requires all campaign services be paid via bank transfer and finalised within 5 days after the elections. As required by law, all contestants opened a dedicated campaign account at one of two authorised state-owned banks. Some ODIHR EOM interlocutors regretted the lack of simplified online donation tools, such as QR codes or e-wallets, which discouraged small contributions. O thers expressed concern about the exclusive use of state-owned banks, reported delays in transaction processing, and limited access to branches in rural areas. The CEC explained that the databases of both banks are linked to its system to enable real- time data exchange, and that the two state banks developed more user-friendly digital interfaces for campaign accounts. The total campaign fund f or each candidate is capped at KGS 20,000,000 (approximately EUR 200,000). According to publicly available financial data provided by the banks, the primary sources of campaign funding were the candidates’ personal assets, followed by individual donations. 88 Financial disparities affected the ability of candidates to campaign on a level playing field, which the high campaign expenditure ceiling did not alleviate. 89 As announced on the eve of the elections, total income of all candidates constituted about KGS 1.76 billion and expenditures about KGS 1.55 billion. 90 The legal limits on campaign income and expenditures could be revised in line with international good practice aimed at promoting a level playing field for all contestants . The law requires submission of interim and final campaign finance reports on 22 November and 7 December 2025, respectively, which should detail the sources and amounts of funding and all expenditures. The law does not provide for any public financial disclosure immediately prior to the election day, but obliges the CEC to publish contestants’ bank statements weekly throughout the campaign. While this practice contributes to transparency, it provides only limited accountability in the 86 Paragraph 256 of the 2020 ODIHR and Venice Commission Joint Guidelines on Political Party Regulation states that “[t]hird parties should be free to fundraise and express views on political issues as a means of free expression, and their activity should not be unconditionally prohibited. However, it is important that some forms of regulation, with comparable obligations and restrictions as apply to parties and party candidates, be extended to third parties that are involved in the campaign, to ensure transparency and accountability”. 87 Paragraph 217 of the 2020 ODIHR and Venice Commission Joint Guidelines on Political Party Regulation states that “a distinction might be drawn between services for which a volunteer would not be paid in the regular course of his or her business and those for which the volunteer would be paid if the service were provided to other clients. Services provided gratis or at a sub-market price by individuals or legal persons for which the donor would expect to be paid by other clients should be counted as donations at their normal market value. Services voluntarily provided by those who would not normally expect to be paid might be regarded as individual political activity rather than as political contributions”. 88 Candidates’ personal assets constituted approximately 75 per cent of total aggregated campaign funds at the time of registration, and individual donations amounted to 24 per cent. Funding from legal entities and political parties constituted less than 0.1 per cent. 89 Election fund amounts among registered candidates varied significantly , with Ulan Bakasov recording the highest total at KGS 19,983,780 (EUR 199,838, registered in DEC No. 30) and Erulan Kokulov the lowest total at KGS 452,003 (EUR 4,520, registered in DEC No. 28). A minimum single contribution of KGS 50.0 (EUR 0.5) was reported for Satybaldiev Busurman, a candidate with a disability registered in DEC No. 18. Paragraph 19 of the 1996 UN CCPR General Comment No. 25 states that “reasonable limitations on campaign expenditure may be justified where this is necessary to ensure that the free choice of voters is not undermined or the democratic process distorted by the disproportionate expenditure on behalf of any candidate or party”. 90 As of 29 November, the CEC published consolidated bank data, disaggregated by source, expenditure and district.

Kyrgyz Republic Page: 22 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report absence of controls of the actual spending and verification of the reports. 91 Despite long-standing ODIHR recommendations, the obligatory financial audit of the campaign finance reports is not regulated. In the absence of an online campaign finance report submission system, the interim reports were submitted in hard copies, and were not published due to the lack of technical capacity, compromising transparency and accountability. 92 Donor identities were not consistently disclosed throughout the campaign, at odds with international standards. 93 The CEC‘s working group on audits informed the ODIHR EOM that not all contestants had submitted final campaign finance reports by the deadline, and not all those submitted were comprehensive, which was largely left without legal consequence. 94 The CEC expressed its concern that electronic payment applications or cash could be used to bypass the requirements for electoral funds. Several ODIHR EOM interlocutors referred to possible unreported volunteer labour and operational expenses that could fall under prohibited in- kind contributions and noted the limited verification capacity at the district level, together indicating gaps in oversight system. The CEC oversees compliance with campaign finance rules, acts on violations, verifies financial transactions, reports on campaign finances during the campaign, and conducts inspections and audits. The CEC could not account for the exact number of the received reports, as some of them were submitted to the DECs. The CEC explained to the ODIHR EOM that due to limited human resources and the short timeframe, the verification of the reports was limited, and that it primarily relied on the banks servicing the campaign accounts to have rejected unlawful or excessive donations. 95 Consideration shall be given to an introduction of an online submission platform for all campaign finance reports. This system should be integrated with state databases to allow for the immediate, automated publication of all financial information, and ensure accessibility of financial data via a user- friendly interface and machine-readable and searchable format of published documents. The law requires an ex -post audit, but it does not regulate the audit methodology or require publication of its findings. The lack of institutional capacity to ensure comprehensive verification of campaign finance reports, combined with the absence of procedures and methodologies for financial audits and the limited public disclosure, diminishes the effectiveness of campaign finance oversight. 96 To facilitate meaningful oversight and transparency, the legal framework should be amended to clearly regulate audit procedures, timelines, and the publication of audit findings . The institutional capacity of the CEC should be strengthened for conducting thorough, comprehensive and timely analysis, verification and audits of campaign finance reports. 91 The control is limited to the nominal comparison of the reported income and expenditures to the bank statements. 92 See paragraphs 258 and 259 of the 2020 ODIHR and Venice Commission Joint Guidelines on Political Party Regulation, that recommend submission of financial reports in “digitalized, easily searchable and reusable form […] to facilitate oversight”, to be filed to the “proper authorities […] in a timely manner”; “[t]he law should define the format and contents of the reports to ensure that parties and candidates disclose essential information. This also helps make sure that information received from the different parties is easily searchable and can be compared. In an effort to support transparency and provide civil society and other interested stakeholders with the possibility of reviewing parties’ campaign finances, it is good practice for such financial reports to be made available on publicly available resources in a coherent, comprehensive and timely manner over an extended period of time”. 93 Article 7.3 of the 2003 UNCAC and the 2020 ODIHR and Venice Commission Joint Guidelines on Political Party Regulation call for publication of the origin and allocation of campaign funds. 94 According to the CEC, of 452 final reports due, 427 were submitted. 95 The CEC only verifies the consistency of the data in the reports with the bank statements, without any attempt to identify the use of unreported funds or other malpractices. 96 Paragraph 278 of the 2020 ODIHR and Venice Commission Joint Guidelines on Political Party Regulation states that “[…] legislation should clearly outline the different steps of the audit process”. See also Section 6 of the 2015 ODIHR Handbook for the Observation on Campaign Finance.

Kyrgyz Republic Page: 23 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Sanctions for violations of campaign finance rules are predominantly criminal. A dministrative measures remain limited and unclear and do not provide a proportionate, graduated system to address omissions during the campaign. 97 This framework leaves moderate violations either subject to potentially severe consequences or unpursued, limiting proportionate and predictable enforcement, which is inconsistent with international good practice and prior ODIHR and Venice Commission recommendations. 98 In particular, the provision for the de-registration of candidates for exceeding spending limits by 0.5 per cent is disproportionate. 99 The legal framework should be revised to establish a system of effective, proportionate, and dissuasive administrative sanctions for campaign finance violations, ensuring that penalties are appropriate to the gravity of the offence. XI. MEDIA A. M EDIA ENVIRONMENT The media landscape has changed significantly since 2021, and, although some plurality remains, it has narrowed significantly. Numerous ODIHR EOM media interlocutors pointed to a sharp decline in freedom of expression within the country. 100 The prosecution of media workers, the closure of independent media outlets, and an overly restrictive legal framework (see below Legal Framework ) have collectively produced a pronounced chilling effect on media freedom, resulting in widespread self- censorship and a substantial curtailment of independent journalism. 101 Social networks have become the primary source of political information, followed by television. 102 The state-owned television channels have the widest reach and dominate the traditional media 97 The Code on Administrative Offences does not establish specific administrative sanctions for routine campaign finance irregularities, instead relying on broad or indirect provisions. While Article 62 addresses the submission of false information, there are no explicit administrative penalties for late reporting, minor accounting discrepancies or technical non-compliance with banking procedures. In practice, oversight bodies must rely on Article 61 on failure to provide information or Article 65 on campaigning rule violations to address finance -related issues. As these provisions do not expressly refer to campaign funds, their application to financial violations remains legally uncertain and unforeseeable for the stakeholders. Article 46(2) of the Election Law provides for deregistration of candidates when resources additional to campaign funds are used or for excessive spending. Serious offences fall under Articles 197 and 198 of the Criminal Code, which foresee penalties up to a five-year imprisonment. 98 Paragraph 281 of the 2020 ODIHR and Venice Commission Joint Guidelines on Political Party Regulation states that “while criminal sanctions are reserved for serious violations that undermine public integrity or may threaten national security (e.g. in the case of foreign funding), there should be a range of administrative sanctions available not only for the improper acquisition or use of funds by parties […] but also for individual wrongdoing. 99 As per the current expenditure limit, de-registration can potentially be initiated for a KGS 50,000 overspent. 100 Since 2022, Kyrgyzstan dropped from place 72 to 144 in 2025 Reporters Without Borders Media Freedom Index . 101 The UN Office of the High Commissioner for Human Rights expressed concerns over imprisonment verdicts for Kyrgyz journalists for charges of “calling for mass disorder,” and criticizing the prosecutions as “marred by due process and fair trial concerns.” On 27 October 2025, three media outlets (Kloop kg, Temirov Live, and Ait Ait Dese ) were recognised as extremist and their activities in Kyrgyzstan were banned by the court. In July 2025, Aprel TV was shut down for “destructive” and “negative” coverage of the government. Earlier in 2022, Mr. Temirov, journalist and founder of Temirov Live, was stripped of Kyrgyz citizenship. In January 2024, eleven Temirov Live journalists were arrested, including Makhabat Tajibek, Temirov’s wife and founder of Aik Aik Dese media. Several ODIHR EOM interlocutors reported on direct censorship of sensitive topics as well. 102 See the 2023 MVector Media Consumption in Kyrgyzstan report . According to the Digital 2025: Kyrgyzstan report , internet penetration in 2025 stood at 88.5 per cent.

Kyrgyz Republic Page: 24 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report market. 103 In 2022, the public broadcaster was nationalised, contrary to international good practice, and rebranded as the National Television and Radio Broadcasting Corporation of Kyrgyzstan (NTRK), with its Director General appointed and dismissed by the president. 104 Other developments in the media sphere included a change of format of some TV stations, limitations on broadcasting or delicensing of the media associated with the opposition or dissent , and the launch of a new Kyrgyz -Russian TV station. 105 The National Television and Radio Broadcasting Corporation should be transformed into a public service media, with independent appointment of management, a clearly defined public mandate, and a financing model that ensures financial independence. A few remaining independent outlets reported difficulties accessing information from various public institutions, indicating to the ODIHR EOM that state-owned media receive preferential treatment in gaining access to public institutions press events, whereas independent media are at times not invited. Some ODIHR EOM interlocutors linked the limited investigative journalism and critical reporting to activities of the SCNS, which has established the practice of inviting media professionals and other individuals involved in public discourse for informal questioning. 106 These interlocutors stated that the media were instructed to avoid negative news about the country’s development and to refrain from covering specific controversial issues, including in newscasts. 107 Media freedoms should be strictly upheld. Undue limitations on access to information, including by granting preferential access to information to certain media, interference in the work of journalists , and intimidation of media professionals, should be addressed in law and practice to ensure a conducive environment for freedom of expression. 103 Broadcast media available via terrestrial transmission to all households free of charge are included in the so-called ‘social package’. While its composition varies by region (between 11 and 15 channels), it always includes all nationally broadcast channels of the National Television and Radio Broadcasting Corporation of Kyrgyzstan (NTRK) and its regional branch, the state-owned ElTR and Ilim Bilim, along with the Russian First Channel and Russia RTR, which have been part of the social package since 2020. Although the names of the owners of private Channel 7 and Region TV are publicly accessible, these outlets are allegedly connected to the authorities. 104 The 2022 Law on the National TV and Radio Broadcasting Corporation transformed the former Public Broadcasting Corporation (OTRK) to the state-owned NTRK. The most recent dismissal and appointment was in October 2025. Paragraph 16 of the 2011 UN CCPR General Comment No. 34 to the ICCPR provides for the independent public broadcasting services and stipulates the criteria pertinent for their independence: “States parties should ensure that public broadcasting services operate in an independent manner. In this regard, States parties should guarantee their independence and editorial freedom. They should provide funding in a manner that does not undermine their independence.” In 2023 Joint Declaration, International Mandate-Holders on Freedom of Expression emphasized that “All government or State media should be transformed into public service media without further delay.” 105 For example, NTS ceased broadcasting news in 2022, shifting to entertainment content. Next TV , which operates from exile, is connected to opposition politician Jeenbekov and has reportedly reduced its coverage to Bishkek only due to limited resources. On 23 November, a new TV channel, Nomad TV , a joint Kyrgyz-Russian initiative, was launched to feature inter alia “the joint historical and cultural ties of Russia and Kyrgyzstan, their development and shared role on the international arena” the channel will re-broadcast programmes of the Russian NTV . 106 In 2023, a 24.kg journalist was summoned to the SCNC following a complaint by a Russian citizen over a video interview. In 2024 several media outlets faced criminal charges after their offices were raided by the SCNS. In November, a blogger was invited by the SCNS for a discussion following her post criticizing restrictions in relation to energy saving measures. On 4 December, an event related to 1916 Urkun uprising was cancelled after the organizer had been summoned by the SCNS. 107 These instructions were reinforced by occasional but widespread “prophylactic phone calls” from authorities to journalists and editors to ensure compliance with unwritten directives, including during the campaign.

Kyrgyz Republic Page: 25 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report B. L EGAL FRAMEWORK Overall, the legal framework for the media falls short of meeting international obligations. 108 The Constitution provides for freedom of expression and prohibits censorship, but it also includes unduly broad and vague grounds for restricting it, contrary to prior ODIHR and Venice Commission recommendations. 109 Furthermore, the Criminal Code provides a broad basis for prosecution on vague grounds, and journalists are increasingly being prosecuted under these provisions. 110 The media legal framework should be reviewed and brought in line with international standards on freedom of expression. The Constitution and Criminal Code should be amended to remove overly broad and vague provisions that could be misused to restrict freedom of expression. Any restrictions must strictly adhere to the principles of legality, necessity, and proportionality, and should be subject to judicial oversight. At odds with the international good practice, there is no independent media regulator in Kyrgyzstan, and the Ministry of Culture, Information, Sports and Youth Policy (the MCISY) is mandated to license and delicense broadcasters. 111 Consideration should be given to establishing an independent media regulatory body, which would be effective and fully independent both in law and in practice. A new Law on Mass Media, adopted in 2025, requires registration for all media, including online media, and limits foreign ownership to 35 per cent. The new law fails to address some key recommendations from the OSCE Representative on Freedom of the Media and ODIHR, including those on creating a genuine public media service, simplifying media registration with a notification procedure designed to promote pluralism, opting for self-regulation of the media as opposed to the current mandate provided to the media regulator, and explicitly limiting the regulatory regime to the professional media only. 112 While the re- registration of media outlets required under the new Media Law is pending the adoption of subsidiary legislation by the Ministry of Justice, many ODIHR EOM interlocutors expressed concerns of being denied re-registration. The Law on Media should be revised to align with international standards on freedom of expression, including by introducing a notification procedure to replace the current registration requirements, fostering a self-regulatory mechanism, and explicitly distinguishing that requirements are applicable to professional media outlets as opposed to wider non- professional publications. Restrictions on media ownership for foreign and dual citizens should be reviewed. 108 OSCE Ministerial Council Decision No 3, Safety of Journalists calls on States to bring their laws, policies and practices, pertaining to media freedom, fully in compliance with their international obligations and commitments. 109 See the 2021 ODIHR and Venice Commission Joint Opinion on the Draft Constitution of the Kyrgyz Republic. 110 The UN CERD in its July 2025 Concluding Observations expressed concerns about “overly broad and vague provisions of the Criminal Code” and recommended to “[r]eview the Criminal Code, particularly articles 278(3), 330, 326 and 327 to prevent arbitrary interpretations and disproportionate restrictions imposed on the right to freedom of opinion and expression” and “to ensure that the legislative framework is not used to intimidate, harass, arrest of prosecute journalists”. According to the Media Policy Institute, in 2024 there were 13 criminal charges against journalists on the basis of articles 330 (Incitement to racial, ethnic, religious and other forms of hostility), 278 (Calls for mass unrest) and 327 (Calls for violent seizure of power). In 2025, Kanyshai Mamyrkulova was sentenced for four years of probation charged on Article 278 and 330; Aleksandr Aleksandrov and Joormart Duulatov (Kloop) were both sentenced to five years of imprisonment on the basis of Article 278 of Criminal code, and on 25 November, the sentence was reviewed to a three-year probation. 111 Paragraph 39 of the 2011 UN CCPR General Comment No. 34 to the ICCPR recommends the necessary criteria for an independent media regulatory body. 112 See the ODIHR and the OSCE Representative for the Freedom of the Media Interim Joint Opinion on the Draft Media Law.

Kyrgyz Republic Page: 26 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report New fines introduced in 2025 to the Code of Administrative Offences for libel, defamation and distribution of false information are disproportionately high. 113 Contrary to international standards, the Law on Protection of Inaccurate (False) Information allows the MCISY to remove content or block websites without a prior court decision. 114 Most notably, recently the MCISY blocked the websites of four popular independent media outlets: Azattyq, Kloop.kg, 24.kg and Respublika.kg. 115 The regulations related to restricting online content or suspending websites should be reviewed to ensure that such decisions are solely within the jurisdiction of the judiciary. Such decisions should follow public hearings with due process guarantees and must be published, including the full list of the affected content or websites. Any restrictions should pertain to specific content and applied narrowly, and bans on entire websites should be avoided. The Election L aw prescribes that campaign-related news must be presented in a separate block, without commentary. The media bears liability for the publication of information that disgraces or discredits the honour, dignity, or reputation of candidates and political parties, which is prohibited. Several media representatives informed the ODIHR EOM that they chose to refrain from critical content to avoid the risk of such content being considered a campaign violation. 116 Contrary to international good practice, the law does not stipulate a requirement for the state-funded broadcasters to provide for balanced, impartial and objective coverage of contestants in news and current affairs programmes. 117 Despite a previous ODIHR recommendation, the legal framework was not amended to prevent a narrow interpretation of campaign rules, under which most election-related media content was considered campaigning, and which led, in effect, to the absence of news and editorial coverage of contestants’ campaigns. 118 Numerous ODIHR EOM interlocutors stated that coverage of the campaign activities would be regarded as campaigning and, therefore, could only be carried out on a paid basis. 119 As a result, 113 The fines range from KGS 20,000 (EUR 200) for individuals to KGS 65,000 (EUR 650) for legal entities, and the 2025 estimated average salary is KGS 42,757 (EUR 428), and in 2024 was KGS 36,000 (EUR 360). 114 Article 19 para 3 of the ICCPR regulates the admissible restrictions on the freedom of expression, which shall be provided by law, and be necessary (a) for respect of the rights or reputations of others, and (b) for the protection of national security or of public order (ordre public), or of public health or morals. Paragraph 43 of the 2011 UN CCPR General Comment No. 34 states that “[a]ny restrictions on the operation of websites, blogs or any other internet-based, electronic or other such information dissemination system” are only permissible to the extent they do not violate Article 19 of the 1966 ICCPR , clearly concluding, that generic bans on the operation of websites are not in line with Article 19 paragraph 3 of the 1966 ICCPR . From June 2022 to September 2025, the MCISY examined 70 cases, 16 of which entailed the removal of contested content, either voluntarily by the owners or upon the MCISY’s decision. 115 The cases of content restrictions of those outlets occurred in 2022 – 2024. 116 Paragraph 25 of the UN CCPR General Comment No 25 to the ICCPR states that “In order to ensure the full enjoyment of rights protected by A rticle 25, the free communication of information and ideas about public and political issues between citizens, candidates and elected representatives is essential. This implies a free press and other media able to comment on public issues without censorship or restraint and to inform public opinion.” 117 See paragraph 7.8 of the 1990 OSCE Copenhagen Document commits participating States to “provide that no legal or administrative obstacle stands in the way of unimpeded access to the media on a non- discriminatory basis for all political groupings and individuals wishing to participate in the electoral process”. See also paragraph 25 of the UN CCPR General Comment No 25 to the ICCPR, and paragraph I.2.3 .a.ii of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice and its Explanatory Report (p. 24). See also the 2012 ODIHR Handbook for Media Monitoring for Election Observation Missions (p. 15). 118 Part from the calls to vote for or against certain candidates, Article 22 paragraph 10 of the Election law renders “2) expressing preferences regarding individual candidates; 3) describing the possible consequences of electing or not electing candidates; 4) disseminating information about candidates' activities unrelated to their professional activities or the performance of their official (job) duties” as election campaign activities, which is interpreted to apply to the informative content. 119 Eurasianet when reporting on elections in Kyrgyzstan published a note stating that “the Central Electoral Commission informed Eurasianet’s correspondent in Bishkek that publishing the names or photos of individual parliamentary candidates during the campaign period is a violation of election laws”.

Kyrgyz Republic Page: 27 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report beyond covering procedural aspects and election-related violations, the campaign mainly f eatured paid coverage of candidates in news segments, limiting voters’ ability to make an informed choice. To enhance voters’ ability to make an informed choice and ensure independent editorial coverage of election campaigns the rules for the media coverage should be revised to clearly distinguish between journalistic and informat ional content and campaign activities. State-funded broadcasters should be required to provide balanced, impartial and objective cov erage of contestants in news and current affairs programmes. The CEC oversees the legality of the campaign in the media and has the right to apply sanctions, including fines, and to revoke media accreditation for violations. The CEC did not conduct systemic monitoring of media coverage of the campaign, and initiated several proceedings on the basis of complaints, which were examined by its relevant w orking group. 120 Broadcast and print media are obligated to provide equal conditions for paid advertising to contestants; however, despite prior ODIHR recommendations, media were required to be accredited by the CEC in order to provide paid advertising during the campaign. Accreditation requirements for media outlets to provide paid advertising should be reconsidered in order to avoid creating unnecessary obstacles for media and potentially limiting the amount of information available to voters. C. M EDIA MONITORING FINDINGS A CCESS DETAILED INFORMATION ODIHR EOM media monitoring established that the candidates were not covered in news and current affairs programmes, except for limited coverage of campaign violations. 121 The monitored broadcasters extensively covered the state authorities, predominantly the President and his administration, the Cabinet of Ministers, the SCNS, as well as the activities of the CEC, in a positive or neutral tone, similar coverage was monitored on online portals. 122 In their primetime news and current affairs programmes, all monitored media dedicated between 33 and 54 per cent of coverage to the President. Region TV allocated 30 per cent of its time to the SCNS, while Channel 7 dedicated 45 per cent of its coverage to the Cabinet of Ministers. Women featured in 16 per cent of monitored programmes across all broadcasters including candidates and public officials, with 33 per cent share in monitored free airtime (see Media Monitoring results). Voter information was extensive in broadcast media, mainly on NTRK and ElTR, amounting to 9 per cent of the total coverage. Candidates received coverage through both free and paid airtime, including paid candidate coverage in news segments, despite previous ODIHR recommendations to prohibit paid news co ntent. In the absence of editorial coverage and analytical reporting this limited voters opportunity to make an informed choice . 120 The CEC did not conduct a systemic monitoring of the campaign media coverage , its working group on campaigning assessed alleged violations based on notifications. Five media outlets were sanctioned: on October 22, NTRK Talas was fined with KGS 28,000 for violation of the rules in relation to early campaigning; on November 13, Asia News newspaper and Aryba online outlet were each fined with KGS 17,500 for publication of information that disgraces or discredits the honour, dignity, or reputation of candidates; on November 20, LLC Jash FM (T-Media TV channel) was fined for KGS 28,000 for violation of equal access provisions for candidates as a banner of one candidate appeared in the background of a newscast. On 29 November, new.kg was fined KGS 7,500 for publishing paid campaign materials of a candidate that used images of foreign political figures. 121 The ODIHR EOM monitored the primetime broadcasts of the nationwide TV channels NTRK, Ala Too 24, ElTR, Channel 7 and Region TV, as well as politics-related content of online media akipress.kg , azattyk.kg, Kaktus.Media, 24.kg, super.kg, kabar.kg and sputnik.kg. 122 The only exception observed, wherein the candidates were covered beyond procedural matters, were three articles on Akipress mapping candidates’ ties with officials. On the last day of the campaign, Kaktus.Media published an article on candidates’ campaign expenditures.

Kyrgyz Republic Page: 28 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Paid advertising was not always clearly marked and was not easy to identify. 123 Coverage of candidates in paid programmes amounted to some 8 per cent, including paid news and paid interviews. Most of these paid programmes were observed on Region TV and were used by a small number of candidates. In online media, candidates were covered only in relation to procedural matters, including publishing the names of authorised representatives, withdrawals from candidature, violations of campaign rules, and campaign-related incidents. Paid content on websites amounted to less than 1 per cent of content. All paid political content should be clearly and consistently identified as such. Consideration should be given to banning the broadcasting of paid campaign material within news and current affairs programmes in order to preserve the distinction between advertising and editorial coverage. The state- funded broadcasters provided free airtime for registered candidates in line with the law. However, many candidates, particularly more affluent ones, opted not to utilise it, citing limited viewership and impact. Due to the high number of candidates, the airtime was shared between two state broadcasters, NTRK and ElTR, and their regional branches. 124 Debate programmes accounted for 23 per cent of the overall monitored programmes and were the only election-specific programmes. 125 Debates on ElTR and NTRK and their local branches were the only platforms whereby candidates could present themselves and interact with each other. Some candidates considered the debate format ineffective, leading to a general reluctance to participate. 126 On NTRK, debates were aired late in the evening, at times in violation of the law requiring free airtime during primetime hours between 8 pm and midnight. Women candidates received 33 per cent of the free airtime. Sign language translation was not provided during the debates. Consideration could be given to allot free time and organize debates on all state-funded broadcasters, as required by the law. The format of the debates should facilitate actual interaction between contestants. The candidates should not be legally prevented from criticizing their opponents during the campaign. XII. ELECTION DISPUTE RESOLUTION Decisions, actions, or inaction by the election administration, public agencies, and candidates may be challenged by candidates, political parties, observers, and voters. Complaints against the election administration are subject to a hierarchical review and may be appealed to the Administrative Court of Bishkek, with further cassation available before the Supreme Court. Complaints and appeals must be filed and examined under expedited deadlines envisaged for early elections, and those submitted on election day must be handled immediately. These deadlines are insufficient for the submission of a 123 For example, on 25 November, Region TV broadcasted a 45 -minute paid interview with a candidate which was not clearly indicated as such. 124 On 8 November, in a joint draw for order on the ballot and free airtime distribution, election commissions distributed airtime among contestants, allocating 5 minutes for individual presentations and 25 minutes for participation in debates. The ODIHR EOM observed different approaches in free airtime distribution: in some instances, a separate draw was conducted per each candidate, as prescribed by the regulation, while in other cases differing procedures were developed (e.g. based on the candidates’ order on the ballot). 125 The ODIHR EOM monitored 14 debates; in these, fewer than half of registered candidates participated. 126 Some candidates informed the ODIHR EOM that the format was not conducive for a meaningful exchange of opinions as the law prohibits criticism of other contestants and the candidates were advised not to ask provocative questions.

Kyrgyz Republic Page: 29 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report complaint and do not comply with international good practice. 127 While complaints to the CEC can be submitted electronically via its website, complaints to courts must be submitted in hardcopy. Timeframes for submitting and adjudicating election complaints, including in early elections, should be reviewed to allow for effective preparation of the complaints and reasoned decisions , ensuring an effective legal remedy. The 2025 amendments to the Election Law further limited access to legal remedy, as the standing of political parties to challenge election results was abolished, leaving such challenges to candidates, their representatives and observers. 128 Voters cannot contest results, contrary to prior ODIHR recommendations and international good practice that supports broad standing in electoral disputes. 129 Some CEC decisions and resolutions are exempt from judicial review , and the law does not establish explicit conditions for such exemptions, hampering legal certainty and clarity . 130 To provide for an effective legal remedy, the legal framework should be amended to allow voters and political parties to challenge election results. All CEC decisions should be subject to judicial review. The CEC maintained an online register of complaints and incident reports, which contributed to transparency; however, some decisions were uploaded with a delay. Of the 274 complaints registered on the CEC’s online register, 219 were resolved by the CEC, others were forwarded to other competent agencies. 131 The CEC imposed administrative fines in 7 cases. 132 While the CEC sessions on disputes provided some transparency and an opportunity for the parties to present their cases, procedural 127 Under the Election Law, in early elections, the timeframes for all electoral actions are reduced by one- third, which shortens the regular 3- day deadline to submit and decide on complaints to 2 days, and the 5- day cassation deadline to 3 days. Paragraph II.3.3.g of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice and its Explanatory Report recommend that “[t]ime limits must […] be long enough to make an appeal possible, to guarantee the exercise of rights of defence and a reflected decision. A time limit of three to five days at first instance (both for lodging appeals and making rulings) seems reasonable for decisions to be taken before the elections”. 128 Paragraph 5.10 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that “everyone will have an effective means of redress against administrative decisions, so as to guarantee respect for fundamental rights and ensure legal integrity”. 129 Article 25 of the 1966 ICCPR and paragraph 5.10 of the 1990 OSCE Copenhagen Document guarantee the right to an effective remedy for violations of political rights. Paragraph II.3.3f of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice recommends that “[a]ll candidates and voters registered in the constituency concerned must be entitled to appeal. A reasonable quorum may be imposed for appeals by voters on the results of elections”. 130 Article 45 para 12 of the Election Law exempts CEC decisions and resolutions on election results from review. See section B of the 2025 Venice Commission Updated Rule of Law Checklist . 131 The CEC’s online register lists 202 pre-election submissions, 65 incidents on election day, and 7 post-election cases that originated largely from the CEC’s hotline, law enforcement agencies, social media monitoring , and candidates, and concerned a wide range of issues, including violations of campaign rules (122), dissemination of false or defamatory information against candidates (37), possible voter bribery (55), abuse of administrative resources (8) and other violations (52). 132 According to the information provided by the CEC to the ODIHR EOM, a total of 83 administrative fines were imposed in 74 cases, including 55 fines against candidates and citizens for violations of campaigning conditions, 15 fines for disseminating knowingly false information that damaged a candidate’s reputation, 2 fines for conducting campaign in religious facilities, fines in 4 media-related cases (2 for violations of campaigning conditions and 2 for discrediting the honour, dignity, or business reputation of candidates, as well as an individual fine to the director of News.kg for a violation committed through the outlet’s social media page), 2 fines for violating campaign finance rules and 1 fine for failure to comply with a CEC decision. The CEC also issued 6 warnings. Seven post-election complaints, mostly alleging vote buying and violations of vote secrecy, were referred to law enforcement and ultimately dismissed without initiating criminal proceedings, with the CEC dismissing the related electoral claims accordingly.

Kyrgyz Republic Page: 30 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report guarantees were diminished, as a high number of cases was examined in camera, in particular those not resulting in sanctions. 133 The CEC’s interpretation of campaign rules in decisions on complaints was not uniform 134 and, in some instances, narrow, restrictive and formalistic, particularly in cases concerning the freedom of expression on election-related matters, including in private correspondence. 135 The CEC’s decisions mainly relied on the recommendations of its relevant working group and offered limited factual and legal reasoning, failing to substantiate the relevance of the cited legal provisions to the merits of the case and thereby undermining legal clarity and the possibility of an effective appeal. 136 No decisions on referenced the avenues for appeals, and the ODIHR EOM could not identify any such appeals. 137 Overall, the CEC applied campaign rules in a manner that expanded the scope of prohibited conduct and did not consistently reflect the need to balance campaign regulation with the protection of fundamental freedoms, contrary to international standards. 138 To strengthen transparency and accountability in election dispute resolution, the Central Election Commission should consider all alleged violations in open sessions. The decisions should be reasoned and well-substantiated, and should indicate available appeal avenues and deadlines. While working groups may support fact-finding, all final decisions should remain with the Commission to ensure institutional responsibility and allow for judicial review s. During the pre-election period, the Administrative Court received 12 appeals regarding candidate registration, of which it dismissed 9 on the merits and deemed 2 inadmissible. 139 Eight challenged judgments were upheld by the Supreme Court. Hearing schedules were often not updated, the election- related decisions of the Administrative Court were not published in a timely manner, and decisions of the Supreme Court remained unpublished, limiting transparency. The decisions available to the ODIHR 133 The CEC established internal w orking Groups on complaints, audit and campaign to prepare advisory opinions on complaints and violations for consideration at plenary session. The schedule of the w orking groups’ meetings was not announced or published. The CEC coordinated a Rapid Response Coordination Group with law enforcement agencies at central and district level. 134 While the CEC in its Decision No. 1404 issued a warning for disseminating information related to a candidate’s official duties or professional activities, in other decisions for similar violations the CEC imposed administrative fines, without providing clear justification for the differential treatment. 135 These concerned instances where private online communication was treated as campaigning, despite the absence of an explicit link to electoral promotion. In numerous instances, the CEC interpreted social media posts on personal Facebook or Instagram accounts as supporting a candidate and classified these as unlawful campaigning and issued removal orders or fines. In another example, the CEC fined an individual for unlawful campaigning who had forwarded an audio message in local WhatsApp groups about a candidate’s meeting, despite having denied an intention to campaign and having deleted the message. 136 For example, in criminal- immunity matters concerning alleged vote-buying, the CEC authorised prosecution of three candidates without presenting the grounds for its decision, whereas its denial of a similar request only briefly referenced the available evidence. 137 Paragraph 5.11 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that “administrative decisions against a person must be fully justifiable and must as a rule indicate the usual remedies available”. Article 2.3 of the ICCPR requires each State to ensure that “any person whose rights or freedoms … are violated shall have an effective remedy” and that “the competent authorities shall enforce such remedies when granted”. 138 Article 19 of the ICCPR, the 1996 CCPR General Comment No. 25 and the 2011 CCPR General Comment No. 34 requires States to guarantee freedom of expression and to ensure that any restrictions are lawful, legitimate and proportionate. The free exchange of information and ideas on public and political matters between voters, candidates and elected representatives must be respected. 139 One application was partially admitted on procedural grounds but ultimately rejected on the merits without affecting the substantive outcome.

Kyrgyz Republic Page: 31 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report EOM were structured and provided legal references, but assessed the facts formalistically, abstaining from analysing the legality and proportionality of the contested administrative measures. 140 The Criminal Code outlines five election-related criminal offences that fall within the Prosecutor General’s jurisdiction. 141 Law enforcement agencies have initiated 15 criminal procedures regarding alleged vote-buying. 142 XIII. PARTICIPATION OF NATIONAL MINORITIES There was a substantial discrepancy between the country’s demographic composition and the representation of national minorities throughout the electoral process. 143 Only two per cent of the registered candidates self-identified as belonging to a non- majority ethnic group, of which only three won a mandate, despite the twenty-two per cent share of ethnic minorities in the population . 144 Uzbek communities faced particular under-representation, with only one registered candidate. 145 Such under- representation does not comply with the international standards for effective participation of persons belonging to national minorities in political life. 146 140 Article 2.3 of the ICCPR requires each State to ensure that “any person whose rights or freedoms … are violated shall have an effective remedy” and that “the competent authorities shall enforce such remedies when granted”, while Article 14(1) prescribes, inter alia , that “[…] any judgement rendered in a criminal case or in a suit at law shall be made public […]”. Paragraph 5.10 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that “everyone will have an effective means of redress against administrative decisions, so as to guarantee respect for fundamental rights and ensure legal integrity”. 141 The five election-related criminal offences outlined in the Criminal Code are: obstruction of the exercise of electoral rights (Article 195), bribery of voters (Article 196), violation of the procedure for financing an election campaign (Article 197), illegal use of funds during elections or referenda (Article 198), and falsification of election documents (Article 199). 142 By law, registered candidates enjoy procedural immunity and may not be subjected to criminal liability, detention, arrest, or court-imposed penalties during the electoral period without the CEC’s prior authorisation, except when apprehended at the scene of an offence. The CEC received four petitions from law enforcement seeking consent to prosecute registered candidates and nominees, granting three and cancelling their registration for alleged vote-buying while rejecting one request; in a separate instance, a criminal case was initiated against an individual before their formal registration as a nominee. 143 See National Statistical Committee of the Kyrgyz Republic, 2022 Population and Housing Census of the Kyrgyz Republic. The Uzbek minority is the largest minority group at approximately 14 per cent, the Russian minority constitutes 4 per cent, other larger ethnic minority communities include Dungans (1 per cent), Uyghur (0.9 per cent) and Tajiks (0.3 per cent). 144 National Statistical Committee of the Kyrgyz Republic, ‘Population and Housing Census of the Kyrgyz Republic 2022: Book II (Part One) in Tables: Population of Kyrgyzstan’ . 145 This constitutes 0.2 per cent of candidates, while Uzbek communities make up 14 per cent of the country’s population. One candidate self-identifying as Uzbek was denied registration by the CEC, citing grounds related to non- rehabilitating criminal proceedings. Another candidate withdrew her candidacy prior to the elections within the context of initiated criminal proceedings in relation to alleged vote-buying. 146 Article 5 of the of the International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination establishes that State parties are to ensure without distinction as to ethnic origin “[p]olitical rights, in particular the right to participate in elections – to vote and to stand for election – on the basis of universal and equal suffrage, to take part in the Government as well as in the conduct of public affairs at any level and to have equal access to public service”. Paragraph 35 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that ‘[t]he participating States will respect the right of persons belonging to national minorities to effective participation in public affairs, including participation in the affairs relating to the protection and promotion of the identity of such minorities.” The OSCE High Commissioner on National Minorities’ Ljubljana Guidelines on Integration of Diverse Societies and Explanatory Note states that: “adequate representation ensures direct participation and is also important as a means to provide a genuine opportunity for minority voices to be heard. In order to be adequate, the representation […] should aim to reflect the composition of society.”

Kyrgyz Republic Page: 32 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Recent legal changes likely contributed to the underrepresentation, in particular the abolition of the 15 per cent quota for representation of minorities in candidate lists, 147 as well as several new candidacy requirements that may have been disproportionately dissuasive for prospective candidates from minority communities. 148 Furthermore, the newly determined electoral districts did not account for their ethnic compositions , despite prior ODIHR recommendations and international good practice, which led to an artificial division of numerous communities, impeding opportunities for minority candidates to mobilise their electorate. 149 Consideration should be given to reviewing the legal framework to ensure that candidate registration provisions and principles for delineation of electoral districts are designed to facilitate electoral participation and representation of persons belonging to national minorities. The authorities could consider affirmative measures, including specific conditions facilitating participation in elections, to ensure their adequate representation in the legislature. All such measures should be designed in consultation with minority communities and implemented in a manner that promotes genuine minority political participation. Some candidates and prospective candidates belonging to minority communities expressed hesitancy towards participating in the elections to the ODIHR EOM. C andidates identifying as minorities avoided representing themselves as members of that group, but rather as politicians who stand for a multi-ethnic Kyrgyzstan. Discussions on minority- specific topics were almost absent from campaigning. Moreover, the availability of electoral information and campaigning in minority languages was severely limited, 150 contrary to international standards . 151 The lack of media coverage and reporting in languages other than Kyrgyz and Russian further excluded ethnic minority communities . 152 To ensure accessible and inclusive campaign environment, the authorities should guarantee and promote campaign activities, electoral materials, and political discourse in minority languages, including within the media, in line with international standards on language rights and effective political participation. The ODIHR EOM noted a marked disparity in minority representation across different levels of election administration. While 17.1 per cent of PEC members identified with a non- majority ethnic group and tended to reflect local demographics, only 5.2 per cent of DEC members did so. The CEC has no ethnic minority member. The authorities should take measures to ensure that persons belonging to national minorities are adequately represented at all levels of the election administration. 147 See Article 40 of the Constitutional Law of the Kyrgyz Republic No. 113 “ On Amendments to the Constitutional Law of the Kyrgyz Republic ‘On Elections of the President of the Kyrgyz Republic and Deputies of the Jogorku Kenesh of the Kyrgyz Republic’”. 148 See the Candidate Registration section. 149 See paragraph 40- 41 of the 2025 ODIHR Legal Opinion on the draft Constitutional Law “On amendments to the Constitutional Law ‘On elections of the President of the Kyrgyz Republic and Members of Jogorku Kenesh of the Kyrgyz Republic”. See also the Electoral System section. 150 The 2023 State Language Law mandates campaign activities to be conducted in Kyrgyz or Russian only. Out of 106 events observed by the ODIHR EOM LTO s, 86 (81 per cent) were conducted exclusively in Kyrgyz, 15 meetings (14 per cent) in Kyrgyz and Russian, two events were held in both Kyrgyz and Uzbek, one event in more languages besides Kyrgyz, and one only in Uzbek. No campaign materials in national minority languages were observed. 151 See Paragraph I.3.1.b of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice, paragraph 12 of the UN CCPR General Comment No. 25 as well as point 4.8 of Language Rights of Linguistic Minorities: A Practical Guide for Implementation of the UN Special Rapporteur on minority issues. 152 There are no television stations consistently broadcasting in other languages than Kyrgyz or Russian, and no Kyrgyzstan- based online news outlets publishing regularly in languages other than Kyrgyz, Russian or English. According to ODIHR EOM interlocutors, there is only one remaining minority- language print media.

Kyrgyz Republic Page: 33 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report XIV. ELECTION OBSERVATION The law provides for citizen and international election observation. Civil society organizations with a statutory mandate in electoral matters or human rights may be accredited for observation . There is no deadline for accreditation for citizen observers, which is valid until the publication of the election results but can be terminated for violations of the law. Candidates and political parties are entitled to deploy their representatives; however, only candidates may appoint observers. Due to limited resources, this opportunity was inaccessible for most candidates. Several ODIHR EOM interlocutors raised concerns about the feasibility of citizen election observation, citing funding constraints and recent legislative changes that classify domestic election observation as political activity and require CSOs with foreign funding to register as “foreign representatives”. Some interlocutors indicated that CSOs feared retribution for engaging in observation activities. As a result, citizen observation was largely absent from these elections, and civil society’s capacity to participate in public life has substantially diminished. 153 The CEC accredited 788 international observers and only two citizen organizations, each appointing one observer. The legislation should be reviewed to foster an enabling environment where civil society can engage in election observation activities without undue obstacles or fear of retribution. In particular, consideration should be given to repealing the requirement for CSOs with foreign funding conducting election observation to register as “foreign representatives”. XV. ELECTION DAY A. O PENING AND VOTING Election day was generally calm and orderly. The IEOM observed the opening process in 142 polling stations, voting in 1,323 polling stations, and counting in 118 polling stations. Women were well represented in the PECs observed by the IEOM and chaired in 77 per cent. Despite constitutional guarantees to equal rights, regrettably, 42 per cent of the polling stations observed did not provide independent access for voters with physical disabilities, while in 21 per cent, the layout was not suitable for such voters. 154 Additionally, 21 per cent of polling stations observed were not equipped with assistive tools for visually impaired voters, contrary to legal requirements. 153 Paragraph 8 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that “participating States consider that the presence of observers, both foreign and domestic, can enhance the electoral process for States in which elections are taking place”. Paragraph 3.2.a of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice states that “both national and international observers should be given the widest possible opportunity to participate in an election observation exercise”. 154 The Constitution (Article 24) stipulates that no one will be subjected to discrimination based on disability. In addition, the 2025 Law on the rights and guarantees of persons with disabilities provides equal rights for persons with disabilities, including accessible polling stations, materials and information on elections. Article 29 of the 2006 UN CRPD states that the “States Parties shall guarantee to persons with disabilities political rights and the opportunity to enjoy them on an equal basis with others, and shall undertake a) To ensure that persons with disabilities can effectively and fully participate in political and public life on an equal basis with others, directly or through freely chosen representatives, including the right and opportunity for persons with disabilities to vote and be elected, inter alia , by i. Ensuring that voting procedures, facilities and materials are appropriate, accessible and easy to understand and use; ii. Protecting the right of persons with disabilities to vote by secret ballot in elections […] without intimidation; iii. Guaranteeing the free expression of the will of persons with disabilities as electors and to this end, where necessary, at their request, allowing assistance in voting by a person of their own choice”.

Kyrgyz Republic Page: 34 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report The authorities should ensure that polling station premises and layouts enable independent access and secret, autonomous voting for persons with disabilities. Appropriate assistive tools for voters with sensory disabilities should be consistently available. The opening was assessed positively in 131 of 142 polling stations observed. Delays, which occurred in more than a third of these polling stations, were attributed to difficulties in preparing the new voting equipment; in 3 cases, the delay was over half an hour. IEOM observers noted some procedural errors, including 13 instances where the ballot boxes were not shown to be empty before being sealed, 45 cases where lots were not drawn for PEC assignments, and 6 instances where the PECs did not print a zero- count protocol. Difficulties in setting up the voter identification device and the ballot scanner were reported in 16 and 37 cases, respectively, while in 13 instances, the ballot scanner was not operational at the opening of the polls. IEOM observers assessed voting overall positively in 95 per cent of the 1,323 observations, describing the voting process as transparent. Negative assessments were largely due to issues of secrecy of the vote and procedural issues related to the use of technology. Observers or representatives nominated by contestants were present in 95 per cent of the observed polling stations. In 40 per cent of observed polling stations, unauthorised persons, mainly police and local officials, were present, and in 4 per cent, interfered with the work of PECs. Measures should be taken to ensure that only authorised persons are present in polling stations and that election officials conduct their work free from interference. Procedures were mostly followed in the majority of polling stations observed. However, IEOM observers reported that in 18 per cent of the polling stations observed, the ballot box was not sealed properly. When identification devices failed to identify a voter, in 78 per cent of these instances, PEC members did not fill in the correct form. IEOM observers reported that in 27 per cent of the polling stations observed, some voters were not allowed to vote, mainly because they were not on the voter list. Serious procedural shortcomings reported by IEOM observers included 16 cases of group voting, 13 cases of multiple voting, and 7 cases of proxy voting in the polling stations observed. IEOM observers noted indications of vote- buying in 9 cases around polling stations. IEOM observers found voting technologies to be fully operational and functioning properly in almost all polling stations observed. However, connectivity issues were noted in 8 per cent of these polling stations, while in 2 per cent the ballot scanner was not operational. Observers found that the operators and PEC members consistently checked voter’s biometric data and it was sufficient to identify voters in the vast majority of observations. IEOM observers reported some issues related to the secrecy of the vote. In 36 per cent of observed polling stations, the design and positioning of booths compromised the secrecy of the vote, and in 5 per cent, the layout was not adequate to conduct voting. In 4 per cent, not all voters marked their ballots in secret, and overcrowding was noted in 5 per cent. The IEOM observers reported campaign materials in the vicinity of polling stations in 2 per cent of observations . Legal provisions on the secrecy of the vote should be implemented and enforced by the Precinct Election Commissions. B. C OUNTING AND RESULTS The vote count was assessed negatively in 44 of the 118 polling stations observed by the IEOM, mainly due to non- compliance with established procedures and substantial procedural errors and omissions that negatively impacted the transparency of the process.

Kyrgyz Republic Page: 35 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Unauthorised persons, mostly police officers and local officials, were present in 73 polling stations, and in 14 cases they were observed directing or interfering with the commission’s work, with 13 cases in which they were directly participating in the count. IEOM observers noted that key procedural safeguards before and during the manual count were often not fully implemented, and, concerningly, in 30 cases the manual count was not conducted and the results were based solely on the electronically generated protocol. In 26 cases, the number of voters who voted was not determined by counting signatures on the voter list. In 13 cases, the number of voter signatures did not match the number of confirmation slips. In 23 cases, the PECs did not produce and sign an act recording the number of ballot papers issued to voters. All persons present were not shown the ballot box seals before they were opened, or were not shown control sheets , in 27 and 29 observations, respectively. During the manual count, ballots were not counted one by one and the choice on each ballot was not announced and shown to all present in 73 polling stations observed. The protocols were not completed based on the manual count in 30 polling stations observed. The validity of ballots was not determined in a reasonable manner in 26 cases, and observers found that in 17 of these cases the PECs were also not consistent in their determination. IEOM observers reported discrepancies between the manual count and printed results slips in 21 polling stations, and in 5 cases the figures in the protocols did not reconcile. In 55 cases, the protocols were not posted for public display as required by law. In 21 cases, the official protocols were found to have been pre-signed by PEC members. Contrary to the CEC’s explanation that TEC premises would be used as sub-DECs to facilitate logisti cs, IEOM observers reported that in nearly half of the sub- DECs, DEC members performed a range of tabulation-related tasks in addition to receiving materials, including checking figures in the protocols and entering and aggregating data in the electronic system. The IEOM observed the tabulation process in all 30 DECs and in 26 sub- DEC hubs. In almost half of all cases, IEOM observers negatively assessed the tabulation procedures, mainly due to procedural shortcomings and inadequate conditions, such as insufficient space and poor organisation for receiving and tabulating PEC protocols, which negatively impacted the transparency of the tabulation process. IEOM observers reported being able to follow the process without restriction in most DECs; however, in roughly half of the observations, not all those present had a clear view of the tabulation procedures. ODIHR EOM long-term observers reported that the duration of tabulation at the district level varied and continued for several days after election day, mainly due to differences in the timing of receipt of PEC protocols, including from sub- DECs, and the deadlines for the submission of complaints. The CEC reviewed the data received from DECs on a rolling basis and approved the results for all but one DEC on 10 December. To safeguard the integrity and transparency of the vote count and the tabulation of election results, election officials should consistently adhere to all legal and procedural provisions , including adhering to counting and tabulation procedures specified in the law, and ensuring access of observers to all stages of the process. The CEC announced the preliminary turnout at 34.31 per cent and started posting the electronically - generated preliminary results, disaggregated by polling station, on its website immediately after the end of voting, contributing to transparency. During the tabulation process, a number of DECs annulled the results from various PECs due to alleged irregularities, but there was no assessment as to whether repeat voting was required at the affected polling

Kyrgyz Republic Page: 36 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report stations, contrary to international good practice and despite relevant requirements in the Election Law. 155 The annulled PEC results were excluded from the aggregation, ultimately altering the election outcome and disenfranchising voters in the affected precincts. 156 The legally prescribed provisions for annulling the results of Precinc t Election Commission should be enforced on District Election Commissions, and including the evaluation of whether the annulment s qualified for a repeated voting. XVI. POST-ELECTION DAY DEVELOPMENTS On 3 December, the CEC considered complaints, alleging violations in electoral district No. 13 based on materials posted on social media. According to the reports, in 35 out of 94 polling stations, candidate representatives and observers had installed cameras and recorded voters. 157 The CEC assessed that such violations were widespread and systematic, undermined the secrecy of the vote, significantly affected the free expression of voters’ will, and impacted the work of the PECs. Consequently, the CEC unanimously voted to annul the election results in district No. 13. 158 The CEC indiscriminately barred all 14 candidates who had contested the race in that district from standing in the repeat elections, without an individual assessment of responsibility, raising concerns about compliance with international standards and good practice, particularly the principles of proportionality and legal certainty. 159 The courts subsequently upheld the CEC decision without conducting a substantive review of individual liability. 160 The elections in electoral district No.13 were scheduled for 1 March 2026, with 25 candidates registered by the deadline. 161 155 Five DECs annulled results in 14 PECs: DEC No. 9 annulled results in 7 PECs; DEC No. 26 in 3 PECs; DEC No. 8 in 2 PECs; and DECs No. 13 and No. 25 in 1 PEC each (DEC No. 25 annulled only mobile voting results). Article 37 of the Election Law requires that “[…] If the results of voting at one or more polling stations are declared invalid and this affects the election results, a revote shall be held at these polling stations […]”. Paragraph II.3.3.e of the Explanatory Report of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice states: “The appeal body must have authority to annul elections where irregularities may have affected the outcome. It must be possible to annul the entire election or merely the results for one constituency or one polling station. In the event of annulment, a new election must be called in the area concerned”. 156 Ms Zhyldyzkan Zholdosheva in DEC No. 8 and Ms Yrgal Kadyraliyeva in DEC No. 9, who had received the highest number of votes among women candidates in their districts, were replaced by Ms Nurzhamal Torobekova and Ms Zhyldyz Egenberdieva, respectively. 157 Article 9 of the Election Law states that “An observer has the right to […] take photographs, make video recordings or audio recordings without violating the secrecy of the vote or interfering with the voting process or the counting of votes”. 158 Article 37 of the Election Law requires that results must be annulled if the invalidated votes exceed one-third of all votes cast. According to the CEC, 30,260 voters cast ballots in the 35 affected PECs in district No. 13, representing 39.44 per cent of all voters in the district. The CEC replaced the chairpersons of all these 35 PECs. 159 Article 38 of the Election Law states: “In the event of repeat elections, candidates whose actions served as the basis for declaring the elections invalid may not be nominated again for elected office”. Paragraph 4 of the 1996 UN CCPR General Comment No. 25 states that “Any conditions which apply to the exercise of the rights protected by A rticle 25 should be based on objective and reasonable criteria… The exercise of these rights by citizens may not be suspended or excluded except on grounds which are established by law and which are objective and reasonable…”. Paragraph 4 of the 1996 UN CCPR General Comment No. 25 states that “[a]ny restrictions on the rights protected by Article 25 should be based on objective and reasonable criteria.” Paragraph II.3.3. of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice states that “[s]anctions must be proportionate and, in principle, applied to the individual responsible”, while paragraph I.1.1.d states that “ any deprivation of the right to vote and to be elected must be provided for by law, observe the principle of proportionality and be imposed by express decision of a court of law”. 160 The Administrative Court of Bishkek received 13 appeals regarding DEC No. 13, of which six were dismissed on the merits, and seven were declared inadmissible. Two of these decisions were appealed to the Supreme Court, which upheld the CEC decision in both cases. 161 Of these, 15 men and 10 women were registered for the repeat elections.

Kyrgyz Republic Page: 37 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report To safeguard the right to stand for election, the legal framework and implementation should be re viewed to ensure that any disqualification of candidates for repeat elections is based on clear legal grounds and individualised findings of responsibility . Following the approval of the election results on 10 December, the CEC registered the elected MPs in 29 out of 30 districts on 12 December. The newly elected parliament convened for its first session on 17 December. On 9 February, the P resident and the S peaker of P arliament received a petition from 75 prominent individuals calling for an early presidential election due to an alleged legal uncertainty as to the length of mandate of the incumbent originating from the change of the C onstitution after his election. The call was pronounced by several public institutions as an incitement to unrest and entailed detentions of some of the initiators . 162 The President requested the Constitutional Court to clarify the regulation on the presidential mandate and to determine the date for the next presidential election. On 17 February, the Constitutional Court decided that there were no grounds for an early election, and the next presidential election should be held in line with the law in force, on 24 January 2027 . 163 Following the early election petition, the P resident dismissed General Tashiev and several of his deputies, imposing a life-long ban on public office, as well as several of his deputies. 164 Those dismissals were followed by a large- scale restructuring of the state security apparatus and vast dismissals and arrests among top- ranking state and local officials, local governors, and state security personnel . Several MPs stepped down, including the S peaker of the P arliament, and some former MPs were soon arrested on corruption charges . 165 Following the 2025 amendments to the Election Law , there are no by- elections to fill vacant parliamentary seats, and the mandates are being re-distributed in line with the 2025 parliamentary elections results. Simultaneously, t he CEC invalidated its previous decision to cancel the parliamentary elections results and to repeat elections at district 13, asserting that this reversal was based on the results of the investigation into the alleged infringement of vote secrecy . The CEC registered the elected MPs based on the initial 2025 results, except for one candidate who was found guilty for the violation . 166 162 A criminal case under Article 278 of the Criminal Code was initiated in this respect, and all 75 petitioners were brought to interrogation following home searches. Several were subsequently detained as initiators. 163 See the Constitutional Court’s d ecision of 17 February 2026. The election will be scheduled by the parliament by 24 September 2026. 164 The dismissal from both posts - the head of the State Committee for National Security and the deputy chairman of the Cabinet of Ministers - was announced on the P resident’s website on 10 February. 165 As of 27 March, nine MPs were substituted, and as of 1 April 2026, one mandate, from DEC No. 21, remained vacant. According to the CEC, the vacancy is due to ongoing verification by the Ministry of Interior of the respective candidate, Chyngyz Aidarbekov. Mr. Aidarbekov has claimed that he has been subjected to pressure in connection with the mandate. On 1 April, it was announced that the former MP Tashiev, brother of General Tashiev, was detained on corruption charges. 166 The CEC decided to revoke its decision of 3 December 2025 invalidating the elections results in DEC No. 13 upon a request from several candidates from the district due to newly established circumstances. The CEC determined that the violations of the secrecy of the vote had not prevented the determination of the election results, and that its investigations attributed the violations to one candidate, who was eventually disqualified and whose votes were invalidated, despite no judicial decision to establish the candidate’s guilt. The CEC also invalidated its decision on repeat elections in electoral district 13.

Kyrgyz Republic Page: 38 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report XVII. RECOMMENDATIONS These recommendations, as contained throughout the text, are offered with a view to further enhancing the conduct of elections in the Kyrgyz Republic and to supporting efforts to bring them fully in line with OSCE commitments and other international obligations and standards for democratic elections. These recommendations should be read in conjunction with past ODIHR recommendations that have not yet been addressed. ODIHR stands ready to assist the authorities of Kyrgyzstan in further improving the electoral process and addressing the recommendations contained in this and previous reports. 167 A. P RIORITY RECOMMENDATIONS 1. The legal framework for elections should be reviewed in line with international standards for democratic elections and previous ODIHR recommendations. Such a review should be undertaken through an open, inclusive and transparent consultation process well in advance of elections. Subsidiary legislation should be adopted and published in due time prior to the respective stages of the electoral process to ensure legal certainty and allow adequate preparation for all stakeholders.. 2. Blanket deprivation of voting rights of prisoners should be reconsidered to account for the gravity of the crime; suffrage limitations based on disabilities should be repealed. 3. To strengthen confidence in the use of election technologies, the law should explicitly provide for independent third- party verification and certification of voter identification and vote-counting devices. Relevant stakeholders should be granted meaningful opportunities to scrutinise all aspects of the implementation process, including access to technical documentation, source code review, device configuration, and auditing procedures. 4. Eligibility to stand for elections should be brought in line with the international standards, and all undue, disproportionate restrictions and limitations on the right to stand for elections should be eliminated. Current restrictions based on disability, education, and criminal record should be repealed. The residency requirement should be removed or substantially reduced. 5. The campaign rules should be amended with an aim to protect the exercise of fundamental freedoms. A social and political expression of a citizen, if not presented on a contractual basis, should not be interpreted in a formalistic and overly restrictive manner as campaigning, and should be allowed. 6. To facilitate meaningful oversight and transparency, the legal framework should be amended to clearly regulate audit procedures, timelines, and the publication of audit findings. The institutional 167 In paragraph 25 of the 1999 OSCE Istanbul Document, OSCE participating States committed themselves “to follow up promptly the ODIHR’s election assessment and recommendations”. The follow-up of prior recommendations is assessed by the ODIHR EOM as follows: none of the recommendations included in the final report on the 2017 presidential election, the final report on the 2020 parliamentary elections, the final report on the 2021 parliamentary elections, and in the final report on the 2021 presidential election and referendum have been fully implemented. Recommendations 3, 10, 14 from the final report on the 2017 presidential election, 4, and 12 from the final report on the 2020 parliamentary elections, 14 from the final report on the 2021 parliamentary elections, and 11, 12 and 20 from the final report on the 2021 presidential election and referendum are mostly implemented. Recommendations 1, 2, 4, 5, 7, 12, 13, 17, 18, 23 and 24 from the final report on the 2017 presidential election, 1, 5, 6, 10, 16, 19, 23 and 25 from the final report on the 2020 parliamentary elections, 6, 10, 15 and 21 on the 2021 parliamentary elections and 3, 14, 19, 22, 23, 24 and 25 from the final report on 2021 presidential election and referendum are partially implemented. See also the ODIHR electoral recommendations database.

Kyrgyz Republic Page: 39 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report capacity of the CEC should be strengthened for conducting thorough, comprehensive and timely analysis, verification and audits of campaign finance reports. 7. The media legal framework should be reviewed and brought in line with international standards on freedom of expression. The Constitution and Criminal Code should be amended to remove overly broad and vague provisions that could be misused to restrict freedom of expression. Any restrictions must strictly adhere to the principles of legality, necessity, and proportionality, and should be subject to judicial oversight. 8. To enhance voters’ ability to make an informed choice and ensure independent editorial coverage of election campaigns the rules for the media coverage should be revised to clearly distinguish between journalistic and informational content and campaign activities. State-funded broadcasters should be required to provide balanced, impartial and objective coverage of contestants in news and current affairs programmes. 9. To provide for an effective legal remedy, the legal framework should be amended to allow voters and political parties to challenge election results. All CEC decisions should be subject to judicial review. 10. Consideration should be given to reviewing the legal framework to ensure that candidate registration provisions and principles for delineation of electoral districts are designed to facilitate electoral participation and representation of persons belonging to national minorities. The authorities could consider affirmative measures, including specific conditions facilitating participation in elections, to ensure their adequate representation in the legislature. All such measures should be designed in consultation with minority communities and implemented in a manner that promotes genuine minority political participation. 11. To enhance the professional capacity of the election administration, the CEC should provide comprehensive, standardised, practical and timely training for lower-level commissions, with particular emphasis on counting and tabulation procedures. 12. To safeguard the integrity and transparency of the vote count and the tabulation of election results, election officials should consistently adhere to all legal and procedural provisions, including adhering to counting and tabulation procedures specified in the law, and ensuring access of observers to all stages of the process. 13. To ensure legality, integrity and public trust, the processing of election results and election materials should be conducted only by the institutions empowered to do so by the law. Any operational solution should have a clear legal basis and its uniform implementation should be ensured. B. O THER RECOMMENDATIONS Legal Framework and Electoral System 14. Legislative and capacity-building measures shall be considered to ensure gender parity in political representation. The quota for the underrepresented gender should be raised and complemented with additional legal and policy measures, such as training, mentoring and financial support, in line with CEDAW recommendations on achieving substantive equality in political participation. 15. To ensure the equality of the vote, the permissible deviation from the average number of voters per district should be reduced to meet international good practice. Constituency delimitation

Kyrgyz Republic Page: 40 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report should be conducted in consultation with an independent and impartial body, as well as all relevant stakeholders, including national minorities. Election Administration 16. Consideration should be given to introducing measures to promote the participation of persons with disabilities and national minorities in the work of the election administration, the latter in particular in the areas where they constitute a considerable part of the population. 17. To ensure full transparency in decision- making, election administration bodies at all levels should hold public sessions and publish draft agendas and minutes in a timely and consistent manner. 18. To ensure consistent implementation of election day procedures, consideration should be given to adopting and publishing relevant regulations sufficiently in advance of election day and disseminating clear, detailed guidelines to DECs and PECs in a timely manner . 19. To promote informed participation and encourage voter engagement, consideration should be given to expanding voter education and information activities, tailoring them to different voter groups, including national minorities and persons with various types of disability . 20. The Central Election Commission should continue efforts to improve the accessibility of the electoral process for voters with various types of disabilities, including by ensuring physically accessible polling stations, with appropriate layouts and consistently available assistive tools to facilitate independent and secret voting, in consultation with disabled persons’ organisations. The Use of Technology in Elections 21. To ensure the secrecy of the vote, ballots should remain untraceable and unattributable to individual voters. The use of unique identifiers, such as individualized QR codes on ballot papers, should be discontinued to eliminate the risk of compromising voter anonymity. Alternative safeguards for the issuance and accounting of spoiled ballots should be established to maintain integrity without jeopardizing the privacy of the vote. Voter Registration . 22. To safeguard the secrecy of the vote, the legal framework should be amended to prohibit the publication of the names of voters who have voted. Candidate Registration 23. To promote political pluralism and the inclusion of underrepresented groups, consideration should be given to developing affirmative measures that would facilitate the electoral participation of members of such communities. Such measures could include, but should not be limited to, meaningful candidate nomination quotas, reserved seats, and decreased electoral deposits for representatives of such groups. 24. The electoral fee for candidate registration should be reduced to eliminate financial barriers to standing for election, and made refundable based on the election results. The amount of the electoral fee should be determined based on an inclusive public discussion.

Kyrgyz Republic Page: 41 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Electoral Campaign 25. To foster an environment in which campaign activities and meaningful voter and candidate engagement are not hindered, the involvement of law enforcement and national security bodies in enforcing campaign regulations should be confined to what is clearly prescribed by their mandate and should be considered from the human rights compliance perspective . 26. To promote confidence in the electoral process robust efforts are needed to address the persistent issue of vote-buying, both through a civic awareness campaign, including beyond the electoral period, and through effective prosecutions. The role of the CEC in pre-screening vote-buying cases prior to investigation should be reconsidered to ensure effective separation of functions and consistent investigations. 27. In order to enhance the inclusiveness and accessibility of election campaigns, political parties should adjust their campaign outreach strategies, materials, activities and information to meet diverse requirements of persons with various types of disabilities. Genuine inclusion strategies should be elaborated in cooperation with organizations representing persons with disabilities. Campaign Finance 28. The legal framework should be reviewed to permit in- kind donations and regulate third party financing, prescribing clear market valuation and reporting rules . 29. The legal limits on campaign income and expenditures could be revised in line with international good practice aimed at promoting a level playing field for all contestants . 30. Consideration shall be given to an introduction of an online submission platform for all campaign finance reports. This system should be integrated with state databases to allow for the immediate, automated publication of all financial information, and ensure accessibility of financial data via a user-friendly interface and machine- readable and searchable format of published documents. 31. The legal framework should be revised to establish a system of effective, proportionate, and dissuasive administrative sanctions for campaign finance violations, ensuring that penalties are appropriate to the gravity of the offence. Media 32. Consideration should be given to establishing an independent media regulatory body, which would be effective and fully independent both in law and in practice. 33. The National Television and Radio Broadcasting Corporation should be transformed into a public service media, with independent appointment of management, a clearly defined public mandate, and a financing model that ensures financial independence. 34. Media freedoms should be strictly upheld. Undue limitations on access to information, including by granting preferential access to information to certain media, interference in the work of journalists, and intimidation of media professionals, should be addressed in law and practice to ensure a conducive environment for freedom of expression. 35. The Law on Media should be revised to align with international standards on freedom of expression, including by introducing a notification procedure to replace the current registration requirements, fostering a self-regulatory mechanism, and explicitly distinguishing that

Kyrgyz Republic Page: 42 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report requirements are applicable to professional media outlets as opposed to wider non-professional publications. Restrictions on media ownership for foreign and dual citizens should be reviewed. 36. The regulations related to restricting online content or suspending websites should be reviewed to ensure that such decisions are solely within the jurisdiction of the judiciary. Such decisions should follow public hearings with due process guarantees and must be published, including the full list of the affected content or websites. Any restrictions should pertain to specific content and applied narrowly, and bans on entire websites should be avoided. 37. Accreditation requirements for media outlets to provide paid advertising should be reconsidered in order to avoid creating unnecessary obstacles for media and potentially limiting the amount of information available to voters. 38. All paid political content should be clearly and consistently identified as such. Consideration should be given to banning the broadcasting of paid campaign material within news and current affairs programmes in order to preserve the distinction between advertising and editorial coverage. 39. Consideration could be given to allot free time and organize debates on all state-funded broadcasters, as required by the law. The format of the debates should facilitate actual interaction between contestants. The candidates should not be legally prevented from criticizing their opponents during the campaign. Election Dispute Resolution 40. Timeframes for submitting and adjudicating election complaints, including in early elections, should be reviewed to allow for effective preparation of the complaints and reasoned decisions, ensuring an effective legal remedy. 41. To strengthen transparency and accountability in election dispute resolution, the Central Election Commission should consider all alleged violations in open sessions. The decisions should be reasoned and well-substantiated, and should indicate available appeal avenues and deadlines. While working groups may support fact-finding, all final decisions should remain with the Commission to ensure institutional responsibility and allow for judicial reviews. Participation of National Minorities 42. To ensure accessible and inclusive campaign environment, the authorities should guarantee and promote campaign activities, electoral materials, and political discourse in minority languages, including within the media, in line with international standards on language rights and effective political participation. 43. The authorities should take measures to ensure that persons belonging to national minorities are adequately represented at all levels of the election administration . Election Observation 44. The legislation should be reviewed to foster an enabling environment where civil society can engage in election observation activities without undue obstacles or fear of retribution. In particular, consideration should be given to repealing the requirement for CSOs with foreign funding conducting election observation to register as “foreign representatives”.

Kyrgyz Republic Page: 43 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Election Day 45. The authorities should ensure that polling station premises and layouts enable independent access and secret, autonomous voting for persons with disabilities. Appropriate assistive tools for voters with sensory disabilities should be consistently available. 46. Measures should be taken to ensure that only authorised persons are present in polling stations and that election officials conduct their work free from interference. 47. Legal provisions on the secrecy of the vote should be implemented and enforced by the Precinct Election Commissions. 48. The legally prescribed provisions for annulling the results of Precinct Election Commission should be enforced on District Election Commissions, and including the evaluation of whether the annulments qualified for a repeated voting. Post-Election Day Developments 49. To safeguard the right to stand for election, the legal framework and implementation should be reviewed to ensure that any disqualification of candidates for repeat elections is based on clear legal grounds and individualised findings of responsibility.

Kyrgyz Republic Page: 44 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report ANNEX I: FINAL ELECTION RESULTS 168 Electoral Subject Votes received – Ballot Scanner Votes received – Manual Countin g Valid ballots (ED total) Invalid ballots (ED total) Total ballots cast (ED total) ED Azhibaev Chyngyz Ilyaskozhoevich 9222 10467 57626 690 58316 1 Zhoroev Ismanali Egemberdievich 7696 8715 Talieva Kamila Abdyrazakovna 4879 5377 Atazhanov Yrysbek Yslamovich 12746 13794 58465 707 59172 2 Kalpaev Baktyyar Alievich 6345 6981 Amanova Burun Kushbekovna 4753 5078 Rysbaev Ravshanbek Rysbaevich 9933 10440 54184 628 54812 3 Amatov Zhanybek Zhenishbekovich 5544 5850 Mavlyanova Mahabat Ergeshovna 3651 3953 Rustambek uulu Sovetbek 11130 11899 58483 710 59193 4 Zhaanbaev Ulanbek Korgonbaevich 9185 9996 Alimzhanova Nilufar Yakubzhanovna 3744 4264 Eldar Nurlanovich Sulaimanov 169 18298 18789 51222 920 52172 5 Isirailov Azamat Almazbekovich 8582 9248 168 Preliminary Results from the CEC website. 169 Following the resignation of MP Eldar Sulaimanov, on 18 February 2026 the CEC registered Abdullaev Azizbek as his replacement.

Kyrgyz Republic Page: 45 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Akhmedova Aigul Abdilkhaevna 4952 5225 Kudaiberdiev Altynbek Musazhanovich 12744 13826 51619 804 52423 6 Ergeshov Bekmurzu Askarbaevich 8655 9022 Amanova Santalat Abdyldaevna 2897 3478 Kozuev Alisher Abibillaevich 19643 20672 49875 810 50685 7 Kubanychbekov Ilimbek Kubanychbekovich 7109 7711 Mashrapova Gulay Egemnazarovna 3238 3478 Akayev Zhanarbek Kubanychovich 170 11266 13856 56952 820 59862 8 Primov Ulan Berdibaevich 9776 11009 Torobekova Nurzhamal Tursunalievna 2857 3145 Dzhalilov Azamzhan Abdullazhanovich 5358 5461 40081 643 40724 9 Tolonov Daniyar Ermekovich 4941 5088 Egenberdieva Zhyldyz Abdyldaevna 1056 1127 Zulushev Kurmankul Toktoraliyevich 171 12901 14688 51716 521 52237 10 Omurzakov Suyunbek Abdyldaevich 6327 7637 Baatyrova Gulnara Marishovna 2809 3506 170 On 19 February 2026, the CEC terminated the parliamentary mandate of Zhanar Akaev, following a presidential decree, and registered Taalaibek Sarybashev as his replacement on the same day. 171 Following the resignation of MP Zulushev Kurmankul, on 18 March 2026 the CEC registered Ormonov Ulugbek as his replacement.

Kyrgyz Republic Page: 46 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Tashiev Shairbek Kydyrshaevich 172 22387 24302 43517 589 44106 11 Kylychbaev Altynbek Tairovich 6703 7447 Salyamova Venera Khamzaevna 4442 4839 Cholponbai uulu Bekmyrzu 15208 16335 59524 1099 60623 12 Masabirov Talaibek Aitmamatovich 8925 9945 Kurmanalieva Zhyldyz Kochkoralievna 2299 2517 Mamytov Talant Turdumamatovich 12 108 N/A 68 937 942 69 879 13 Altynbekov Aibek 13 509 N/A Karabekova Aigul Asanovna 8 861 N/A Borbiev Bolotbek Ibraimovich 11822 13445 53948 588 54536 14 Sulaimanov Kunduzbek Koshalievich 173 10993 12064 Kultaeva Gulsharkan Okonovna 5896 6415 Turgunbek uulu Nurlanbek 174 14990 17125 67487 741 68228 15 Tursunbaev Azizbek Atakozuevich 9902 10713 Abdibaeva Aisarakan Nyshanovna 3356 3988 Dzhumabekov Dastanbek Artisbekovich 11142 12928 56285 746 57031 16 172 Following the resignation of MP Tashiev Shaiyrbek, on 18 March 2026 the CEC registered Kalberdieva Mavluida as his replacement. 173 Following the resignation of MP Sulaimanov Kunduzbek, on 24 February 2026 the CEC registered Duishenbiev Raiymberdy as his replacement. 174 Following the resignation of MP Turgunbek uulu Nurlanbek, on 24 February 2026 the CEC registered Nyshanov Jayloobai as his replacement.

Kyrgyz Republic Page: 47 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Chotonov Meder Oskonbekovich 9057 10164 Kairylbekova Medina Kairylbekovna 8179 8951 Azygaliev Nurlanbek Asanbekovich 175 11198 12020 48640 723 49363 17 Uzakbaev Ulukbek Kamchibekovich 9838 10766 Esenamanova Cholpon Zamirbekovna 4358 4714 Handzheza Karim Lemzarovich 7617 7893 48348 704 49052 18 Chomoev Bakyt Muratbekovich 6442 6906 Satieva Gulzhan Erkinbekovna 4851 5142 Aliyev Mederbek Kubanychevich 4594 5 532 42250 595 42845 19 Egemberdiev Abdyldabek Zholdoshalievich 5038 5316 Taigaraeva Edita Kanybekovna 1281 1397 Aitiev Temirlan Tynychbekovich 8580 9021 31062 540 31602 20 Atambaev Seidbek Almazbekovich 2873 3825 Ashymbayeva Toktobubu Abasovna 1130 1249 Kongantiev Kuvanychbek Kambaralyevich 176 12118 13379 39860 533 40393 21 Abirov Zhanybek Bolotbekovich 8128 8914 Sadyrbaeva Zhyldyz Esenbekovna 1795 2079 175 Following the resignation of MP Azygaliev Nurlanbek, on 18 March 2026 the CEC registered Choibekov Baktybek as his replacement. 176 Following the resignation of MP Kongantiev Kuvanychbek, on 10 March 2026 the CEC terminated his mandate; as of 28 March, the seat had not yet been reassigned.

Kyrgyz Republic Page: 48 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Bekeshev Dastan Dalabaevich 15106 17378 40339 419 40758 22 Ibragimov Bolota Adylbekovich 6717 8128 Kozhokulova Gulya Akmatkulovna 994 1214 Surabaldieva Elvira Zhyrgalbekovna 8919 11278 40776 542 41318 23 Mamataliev Marlen Abdyrakhmanovich 6360 6932 Kydyraliev Umbetaly Toktoralievich 6013 6448 Salymbekov Zhumabek Mamytbaevich 6771 7481 33755 554 34309 24 Karybek uulu Ulukbek 4839 6038 Akimbaeva Gulnara Orozbekovna 3002 3505 Shabazov Bakhridin Valievich 9816 10 062 45719 750 46632 25 Tentishev Bakyt Erkinovich 6673 7108 Seitkazieva Erkeaiym Alymovna 2997 3225 Sakkaraev Mederbek Dzhamankulovich 11808 11 978 52766 878 53647 26 Isenaliev Erkinbek Askevich 11097 11265 Isaeva Jamilya Kubanychbekovna 6636 5944 Tumonbaev Akylbek Toguzbaevich 12190 13 445 60766 699 61465 27 Muratbekov Tabyldy Muratbekovich 4947 5992

Kyrgyz Republic Page: 49 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Moldobekova Gulkan Sakinovna 4851 5156 Kokulov Erulan Kalchoroevich 8772 11 619 57082 595 57677 28 Sagynaev Bolot Turusbekovich 7888 9254 Zhunushbaeva Rakhat Myrzabekovna 5948 6724 Sydygaliev Nurbek Omurbekovich 10451 13 067 55734 573 56307 29 Belekov Adilet Cholponbekovich 8240 9535 Zhunushalieva Gulsunkan Ishengazievna 177 5814 6688 Samakov Kubanychbek Karganbekovich 10870 13 333 61667 539 62206 30 Bakasov Ulan Bolotbekovich 9168 11411 Taalaibek kyzy Zhyldyz 5945 7243 177 Following the resignation of MP Zhunushalieva Gulsunkan, on 18 March 2026 the CEC registered Murzakimova Altynkul as her replacement.

Kyrgyz Republic Page: 50 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report In-country (ballot scanner & remote) OCV (ballot scanner & remote) Total (ballot scanner & remote) Total (manual counting & remote) Total number of voters on voter list 4 294 243 Total number of women voters on voter list 2 212 729 Total number of voters who voted 1 558 384 (Total – OCV) 26 062 1 584 446 1 578 397 Total number of remote votes 163 968 (Total – OCV) 26 062 190 030 190 030 Number of invalid votes 20 857 (Total – OCV) 282 21 139 20 806 Number of valid votes 1 537 527 (Total – OCV) 25780 1 563 307 1 557 427

Kyrgyz Republic Page: 51 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report ANNEX II: LIST OF OBSERVERS IN THE INTERNATIONAL ELECTION OBSERVATION MISSION ODIHR EOM Short Term Observers Selcan Fabiankovits Austria Anja Fiedler Austria Hermann Hagspiel Austria Philipp Hermann Austria Eva Pumpernig Austria Bernhard Zimburg Austria Gunay Asadli Azerbaijan Jana Gašparíková Czechia Terezie Hiclová Czechia Vaclav Hrabak Czechia Pavel Hrncir Czechia Jan Schroth Czechia Tereza Staňková Czechia Viktor Velek Czechia Karin Bergquist Denmark Helene Ellemann-Jensen Denmark Gert Holtze Denmark Martin Larsen Denmark Poul Lauritsen Denmark Kirsten Mogensen Denmark Finn Nielsen Denmark Birthe Solevad Denmark Bo Weber Denmark Kalvi Noormägi Estonia Maija Dahlgren Finland Juho Kääriäinen Finland Katri Linna Finland Arttu Malkamäki Finland Pompeo Coppola France Florence Ganoux France Elise Montois France Jacques Pellet France Maxence Peniguet France Lena Sabadel France Khalil Zerargui France Gunda Amat Amoros Germany Yvonne Bach Germany Julia Baumann Germany Jana Bollinger Germany Zaza Bzishvili Germany

Kyrgyz Republic Page: 52 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Ingeborg Chyla Germany Kerstin Dokter Germany Clara Duske Germany Dominika Eichstaedt Germany Thomas Erling Germany Joachim Freund Germany Marcel Geissler Germany Kim Grundbacher Germany Jakob Hoffmann Germany Henning Horstmeyer Germany Joachim Kaetzler Germany Hanns-Christian Klasing Germany Alexander Kloß Germany Edeltraud Lier Germany Maxim Menschenin Germany Marion Mienert Germany Lorena Mosharof Germany Kirsten Müller Germany Caroline Müller-Hofstede Germany Ulrike Neundorf Germany Martin Nölle Germany Anne Rennschmid Germany Kerstin Roeske Germany Hildegard Rogler-Mochel Germany Matthias Rumpf Germany Volker Schiller Germany Heinrich Schneider Germany Jens Schuering Germany Ursula Schulze-Aboubacar Germany Paula Schumann Germany Arnim Stauth Germany Marlies Temme Germany Anne Uhlig Germany Markus Vogel Germany Peter Vogl Germany Matthias Vollert Germany Marie Luise von Halem Germany Michael Wahlen Germany Michael Wiersing Germany Therese Caherty Ireland Kathleen Cass Ireland Finbar Hefferon Ireland Marianne Kiernan Ireland Pippa Matthews Ireland Arthur O'Malley Ireland

Kyrgyz Republic Page: 53 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report David O'Shea Ireland Chiara D'Alessandro Italy Paolo Foradori Italy Simone Ginzburg Italy Federico Orsi Italy Alessia Pappalardo Italy Alessia Riva Italy Alens Rupeiks Latvia Alinda Aalpoel Netherlands Gijsbert Bakker Netherlands Marije Breedveld Netherlands Anette Froyland Norway Sunniva Kasin Norway Joseph Mardelli Norway Else Muri Norway Reidun Samuelsen Norway Mateusz Debowicz Poland Elzbieta Hryciuk Poland Mariusz Marszewski Poland Maciej Mielnik Poland Jakub Pieńkowski Poland Marcin Popławski Poland Marzena Ryszkowska Poland Adam Sauer Poland Elzbieta Swidrowska Poland Hanna Zobel Poland Francisco Viana Portugal Natalia Dragan Romania Alin Stoenescu Romania Diana Ainetdinova Russian Federation Andrei Alekseev Russian Federation Alina Artamonova Russian Federation Andrei Avdeev Russian Federation Mariia Bashkirova Russian Federation Aleksei Budarev Russian Federation Anna Chirkova Russian Federation Egor Detinov Russian Federation Dmitry Dryuchin Russian Federation Andrei Ermolenko Russian Federation Aleksandr Fediakov Russian Federation Aleksandr Fedorinov Russian Federation Arif Gadzhiev Russian Federation Damir Galiulin Russian Federation Marsel Gibadullin Russian Federation Iuliia Golubkina Russian Federation

Kyrgyz Republic Page: 54 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Elena Gorshkova Russian Federation Aleksandr Kapishnikov Russian Federation Asiia Khalitova Russian Federation Vasilii Khlebushkin Russian Federation Daria Kim Russian Federation Olga Kolosova Russian Federation Oleg Komarov Russian Federation Evgeny Kozhokin Russian Federation Irina Krestova Russian Federation Irina Kulbanova Russian Federation Anton Kurakov Russian Federation Pavel Kurochkin Russian Federation Semen Liapichev Russian Federation Mariia Molodtsova Russian Federation Dmitrii Mukhrin Russian Federation Tamerlan Munchaev Russian Federation Nikita Nazarov Russian Federation Daria Pakhomova Russian Federation Anton Perov Russian Federation Stanislav Pritchin Russian Federation Ilia Samarin Russian Federation Stefaniia Sitner Russian Federation Inna Tarysheva Russian Federation Andrey Telushkin Russian Federation Aleksei Topolskii Russian Federation Ksenia Verkholantseva Russian Federation Alexey Zenkov Russian Federation Sergei Zhdanov Russian Federation Natasa Adlesic Barba Slovenia Hana Hadžiahmetović Slovenia Mar Aguilera Vaqués Spain Raquel Cabello Arribas Spain José Luis Del Riego Santos Spain Alvaro Garlaschi Rodgriguez Spain Estefania Guallar Arino Spain Javier Pose Rodriguez Spain Maja Aase Sweden Marcus Ahlqvist Sweden May Ann Aigrot Ramsay Sweden Andreas Berglöf Sweden Emma Bradley Sweden Sofia Busch Sweden Yvonne Carlberg Bengtsson Sweden Sanna Eliasson Sweden Victoria Enstroem Lindskog Sweden

Kyrgyz Republic Page: 55 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Karin Fält Sweden Latifa Gharbi Sweden Nina Gunneberg Sweden Victor Gupta Sweden Jenny Gustafsson Sweden Madeleine Hägg-Liljeström Sweden Lennart Haggren Sweden Ami Hedenborg Sweden Lena Ingelstam Sweden Catherine Jonsson Sweden Tommy Karlsson Sweden Stina Larserud Sweden Ulrich Larsson Sweden Anders Liden Sweden Sara Mejia Lagergren Sweden Torbjörn Messing Sweden Tilda Nilsson Gige Sweden Erik Norbergh Sweden Kajsa Norman Sweden Jonathan Oesterlund Sweden Karin Olofsson Sweden Anna Stenvall Sweden Lisa Westholm Sweden Christina Winroth Sweden Michel Bosshard Switzerland Diane Crittin Switzerland Marianne Gerber Switzerland Kristina Hoffet Switzerland Roman Magri Switzerland Sandro Marcotullio Switzerland Martin Minder Switzerland Raya Schifferle Switzerland Tina Stauffer Switzerland Jeanne Vu Van Switzerland Olgan Bekar Türkiye Yaşar Sari Türkiye Andrew Houlton United Kingdom Sohibjon Olimjonov Uzbekistan Iroda Ubaydullaeva Uzbekistan ODIHR EOM Long Term Observers Lilit Antonyan Armenia Cornelia Perle Austria Martin Rossmann Austria Vafa Fati-zada Azerbaijan

Kyrgyz Republic Page: 56 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Julia Hawlanová Czechia Miroslav Krcmar Czechia Stig Skovbo Denmark Janne Ahola Finland Tatiana Khrol-Lappalainen Finland Nadia Yakhlaf -Lallemand France Rodolphe Oberle France Thomas Froehlich Germany Sophie Haring Germany Rebecca Wagner Germany Sara Formisano Italy Francesca Calvi Giancristofaro Italy Gandolgor Sainkhuu Mongolia Nicolay Paus Norway Narve Rio Norway Arsen Aisin Russian Federation Vadim Mitrofanov Russian Federation Nadezhda Obukhova Russian Federation Nikolay Vorobiev Russian Federation Dejan Dejanovic Serbia Anna Pernilla Berlin Sweden Robert Hall Sweden Anna Lidstrom Sweden Laura Merz Switzerland Simon Schorno Switzerland Alona Sheshenia Ukraine ODIHR EOM Core Team Tamás Meszerics Head of Mission Hungary Peter Naderer Austria Aliaksandr Chaliadzinski Belarus Yelena Kovalyova Belarus Davor Ćorluka Bosnia and Herzegovina Tarvi Martens Estonia Dimitra Ioannou Greece Rocco Giovanni Dibiase Italy Jacopo Leone Italy Max Bader Netherlands Robert Lech Poland Ružica Jovanović Serbia Ivan Godársky Slovakia Andreas Roth Sweden Farrukh Juraqulov Tajikistan Zeliha Aydin Türkiye Katya Andrusz United Kingdom

Kyrgyz Republic Page: 57 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Chris Taylor United Kingdom Kyle Bowers United States of America Meaghan Fitzgerald United States of America OSCE Parliamentary Assembly Claude Haagen Special Co-ordinator Luxembourg Monika Zajkova Head of Delegation North Macedonia Martin Peterl Austria Christine Schwarz- Fuchs Austria David Stogmuller Austria Sebastian Schwaighofer Austria Tural Ganjaliev Azerbaijan Allessia Claes Belgium Albin Muslic Bosnia and Herzegovina Teo Rogic Bosnia and Herzegovina Deyan Dechev Bulgaria Sandra Krpan Croatia Nikola Mazar Croatia Olgica Tolic Croatia Kyriakos Hadjiyianni Cyprus Jaroslav Chalupsky Czechia Radek Merkl Czechia Linhart Zbynek Czechia Henrik Rejnholt Andersen Denmark Kim Aas Christensen Denmark Mati Raidma Estonia Lassi Vilhelm Junnila Finland Valerie Boyer France Gisele Jourda France Stephanie Koltchanov France Levan Makhashvili Georgia Nikoloz Samkharadze Georgia Malte Kaufmann Germany Stefan Keuter Germany Tobias Alexander Winkler Germany Eleni Maria Apostolaki Greece Theodora Chachlaki Greece Christos Giannoulis Greece Evangelos Syrigos Greece Anna Bilotti Italy Federico Caselli Italy Fabrizio Comba Italy Giuseppe De Cristofaro Italy Eugenia Fabbri Italy Emanuele Loperfido Italy

Kyrgyz Republic Page: 58 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Federica Onori Italy Catia Polidori Italy Giuseppe Trezza Italy Eugenio Zoffili Italy Alibek Nautiyev Kazakhstan Claude Gaspard Luxembourg Monique Christiaanse Netherlands Farah Karimi Netherlands Robert Van Gasteren Netherlands Lidija Karakamcheva North Macedonia Mimoza Musa North Macedonia Marius Arion Nilsen Norway Barbara Bartus Poland Radosław Fogiel Poland Kazimierz Kleina Poland Marcin Mykietynski Poland Katarzyna Ueberhan Poland Daria Boyarskaya Russian Federation Anzhelika Ivanischeva Russian Federation Milan Radin Serbia Artemi Vicent Rallo Spain Ricardo Tarno Spain Peder Bjork Sweden Ulrik Nilsson Sweden Jessica Roden Sweden Markus Wahlund Wiechel Sweden Manuchekhr Salokhudinov Tajikistan Selami Altinok Türkiye Murat Baybatur Türkiye Halis Dalkilic Türkiye Ecem Danik Gokce Türkiye Ozgul Saki Türkiye Murat Uysal Türkiye Artem Dubnov Ukraine Pavlo Frolov Ukraine Sharon Hodgson United Kingdom Rachel Bauman United States of America Janice Helwig United States of America Council of Europe Parliamentary Assembly Georgios Stamatis Head of Delegation Greece Khagani Guliyev Azerbaijan Manu Diericx Belgium Amila Berkovic Bosnia and Herzegovina Ivan Racan Croatia

Kyrgyz Republic Page: 59 Early Parliamentary Elections, 30 November 2025 ODIHR Election Observation Mission Final Report Eugen Schoenfeld Czechia Carine Roller Kaufman France Garret Ahearn Ireland Aurora Floridia Italy Elisabetta Gardini Italy Fabio Pietrella Italy Paul Galles Luxembourg Srdjan Darmanovic Montenegro Wanda Nowicka Poland Bogdan Torcatoriu Romania Gerardo Giovagnoli San Marino Pierre Garrone Switzerland Mehmet Akalin Türkiye

ABOUT ODIHR The Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR) is OSCE’s principal institution to assist participating States “to ensure full respect for human rights and fundamental freedoms, to abide by the rule of law, to promote principles of democracy and (…) to build, strengthen and protect democratic institutions, as well as promote tolerance throughout society” (1992 Helsinki Summit Document). This is referred to as the OSCE human dimension. ODIHR, based in Warsaw (Poland) was created as the Office for Free Elections at the 1990 Paris Summit and started operating in May 1991. One year later, the name of the Office was changed to reflect an expanded mandate to include human rights and democratization. Today it employs over 150 staff. ODIHR is the lead agency in Europe in the field of election observation . Every year, it co- ordinates and organizes the deployment of thousands of observers to assess whether elections in the OSCE region are conducted in line with OSCE commitments, other international obligations and standards for democratic elections and with national legislation. Its unique methodology provides an in- depth insight into the electoral process in its entirety. Through assistance projects, ODIHR helps participat- ing States to improve their electoral framework. The Office’s democratization activities include: rule of law, legislative support, democratic govern- ance, migration and freedom of movement, and gender equality. ODIHR implements a number of targeted assistance programmes annually, seeking to develop democratic structures. ODIHR also assists participating States’ in fulfilling their obligations to promote and protect human rights and fundamental freedoms consistent with OSCE human dimension commitments. This is achieved by working with a variety of partners to foster collaboration, build capacity and provide expertise in thematic areas, including human rights in the fight against terrorism, enhancing the hu- man rights protection of trafficked people, human rights education and training, human rights moni- toring and reporting, and women’s human rights and security. Within the field of tolerance and non -discrimination, ODIHR provides support to the participating States in strengthening their response to hate crimes and incidents of racism, xenophobia, anti-Semi- tism and other forms of intolerance. ODIHR's activities related to tolerance and non-discrimination are focused on the following areas: legislation; law enforcement training; monitoring, reporting on, and following up on responses to hate-motivated crimes and incidents; as well as educational activi- ties to promote tolerance, respect, and mutual understanding. ODIHR provides advice to participating States on their policies on Roma and Sinti . It promotes capacity-building and networking among Roma and Sinti communities, and encourages the partici- pation of Roma and Sinti representatives in policy-making bodies. All ODIHR activities are carried out in close co-ordination and co- operation with OSCE participating States, OSCE institutions and field operations, as well as with other international organizations. More information is available on the ODIHR website (www.osce.org/odihr).

Демократиялык институттар жана адам укуктары боюнча бюро КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫ МӨӨНӨТҮНӨН МУРДА ПАРЛАМЕНТТИК ШАЙЛОО 2025-ЖЫЛДЫН 30 -НОЯБРЫ ДИАУБдун шайлоого байкоо жүргүзүү миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Варшава 2026-жылдын 14-августу

МАЗМУНУ I. КЫСКАЧА МАЗМУНУ ................................................................................................................ 1 II. КИРИШҮҮ ЖАНА ЫРААЗЫЧЫЛЫК БИЛДИРҮҮ ............................................................ 6 III. ТҮЗҮЛГӨН АБАЛ ЖАНА САЯСИЙ КОНТЕКСТ ................................................................ 7 IV. УКУКТУК НЕГИЗ ЖАНА ШАЙЛОО СИСТЕМАСЫ .......................................................... 8 V. ШАЙЛОО АДМИНИСТРАЦИЯСЫ ....................................................................................... 11 VI. ШАЙЛООДО ТЕХНОЛОГИЯНЫ КОЛДОНУУ .................................................................. 15 VII. ШАЙЛООЧУЛАРДЫ КАТТОО ............................................................................................... 17 VIII. ТАЛАПКЕРДИ КАТТОО ........................................................................................................... 18 IX. ШАЙЛОО ӨНӨКТҮГҮ .............................................................................................................. 21 X. ӨНӨКТҮКТҮ КАРЖЫЛОО ..................................................................................................... 26 XI. ЖАЛПЫГА МААЛЫМДОО КАРАЖАТТАРЫ (ЖМК) ..................................................... 30 A. ЖМК ЧӨЙРӨСҮ ............................................................................................................................. 30 B. УКУКТУК БАЗА ............................................................................................................................... 32 C. ЖМК МОНИТОРИНГИНИН ЖЫЙЫНТЫКТАРЫ ......................................................................... 35 XII. ШАЙЛОО БОЮНЧА ТАЛАШ -ТАРТЫШТАРДЫ ЧЕЧҮҮ ............................................... 37 XIII. УЛУТТУК АЗЧЫЛЫКТАРДЫН КАТЫШУУСУ ................................................................ 40 XIV. ШАЙЛООГО БАЙКОО ЖҮРГҮЗҮҮ ...................................................................................... 42 XV. ШАЙЛОО КҮНҮ ......................................................................................................................... 42 A. ШАЙЛОО УЧАСТКАЛАРЫН АЧУУ ЖАНА ДОБУШ БЕРҮҮ ......................................... 42 B. ДОБУШТАРДЫ ЭСЕПТӨӨ ЖАНА ЖЫЙЫНТЫКТАРДЫ ЧЫГАРУУ ............................... 44 XVI. ШАЙЛОО КҮНҮНӨН КИЙИНКИ ОКУЯЛАР .................................................................... 46 XVII. РЕКОМЕНДАЦИЯ ЛАР .............................................................................................................. 48 A. АРТЫКЧЫЛЫКТУУ РЕКОМЕНДАЦИЯЛАР .................................................................................... 48 B. БАШКА РЕКОМЕНДАЦИЯЛАР ....................................................................................................... 50 I ТИРКЕМЕ: ШАЙЛООНУН АКЫРКЫ ЖЫЙЫНТЫКТАРЫ .................................................... 55 II ТИРКЕМЕ: ЭЛ АРАЛЫК ШАЙЛОО ГО БАЙКОО ЖҮРГҮЗҮҮ МИССИЯСЫН А КИРГЕН БАЙКООЧУЛАР ДЫН ТИЗМЕСИ .......................................................................................... 62 ДИАУБ ЖӨНҮНДӨ МААЛЫМАТ ...................................................................................................... 71

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫ МӨӨНӨТҮНӨН МУРДА ПАРЛАМЕНТТИК ШАЙЛОО 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоого байкоо жүргүзүү миссиясынын жыйынтыктоочу отчету 1 I. КЫСКАЧА МАЗМУНУ 2025- жылдын 30- ноябрында өтө турган мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоого байкоо жүргүзүүгө чакыруу алгандан кийин жана өзүнүн мандатына ылайык, ЕККУнун Демократиялык институттар жана адам укуктары боюнча бюросу (ДИАУБ) 21-октябрда Шайлоого байкоо жүргүзүү миссиясын (ШБМ) түздү. Тамаш Мезерикс мырза жетектеген миссиянын курамына Бишкекте жайгашкан 16 мүчөдөн турган негизги топ жана 29- октябрда өлкө боюнча жайгаштырылган 30 узак мөөнөттүү байкоочу (УМБ) кирди. ДИАУБ ШБМ шайлоодон кийинки окуяларга байкоо жүргүзү үчүн 12- декабрга чейин Кыргызстанда калды. Шайлоо күнү ДИАУБ ШБМге ЕККУнун Парламенттик Ассамблеясын ын (ЕККУ ПА) жана Европа Кеңешинин Парламенттик Ассамблеясынын (ЕКПА) делегациялары кошулуп, Эл аралык шайлоого байкоо жүргүзүү миссиясын (ЭШБМ) түзүштү. ЭШБМ өзүнүн 2025-жылдын 1-декабрында жарыялаган алдын ала жыйынтыктар жана корутундулар жөнүндөгү билдирүүсүндө шайлоо "натыйжалуу өткөрүлдү, бирок чектөөчү өнөктүк чөйрөсү талапкерлердин жана шайлоочулардын катышуусун азайткан " деген тыянакка келген. Сөз эркиндиги, уюмга биригүү жана тынч жыйындарды өткөрүү сыяктуу негизги эркиндиктер конституциялык жактан корголгону менен, жаңы чектөөчү мыйзамдар жана алард ын аткарылышынан улам иш жүзүндө барган сайын чектелип келет. Укуктук базага киргизилген акыркы фундаменталдык өзгөрүүлөр мажоритардык шайлоо системасы менен шайлоо округдарынын чектерин кайра аныктоо талапкерлердин шайлоого катышуусуна кошумча чектөөлөрдү жаратып, саясий партиялардын катышуусун бир кыйла төмөндөттү. Оң жагын айтсак, жаңы система боюнча ар бир округда бирден мандат азчылыкты түзгөн жыныстын өкүлүнө ыйгарылып, жалпысынан мындай өкүлдөргө 30 мандат карал ат, андан сырткары талапкерлердин 41 пайызы аялдар болду. Шайлоо администрациясы өзүнүн техникалык мүмкүнчүлүктөрүнө ишенип, чечим кабыл алуунун ачык -айкындуулугун жогорулатуу боюнча чараларды киргизди, бирок процесстин башка негизги аспектилери боюнча, айрыкча жаңы добуш берүү технологияларында, өнөктүктү каржылоодо жана шайлоого байланыштуу иштер боюнча чечимдерди кабыл алууда ачык-айкындуулуктун жетишсиздиги байкалды. Бүткүл өлкө боюнча жаңыдан киргизилген аралыктан добуш берүү укугу шайлоочулардын катышуусу үчүн көбүрөөк мүмкүнчүлүктөрдү түздү. Айрым округдарда өнөктүк иш-чаралары атаандаштыкта өткөнү менен, талапкерлердин ортосундагы олуттуу каржылык айырмачылыктар алардын бирдей шарттарда атаандашуу мүмкүнчүлүгүнө таасир этти. Шайлоо өнөктүгү учурунда добуштарды сатып алуу жөнүндө көптөгөн айыптоолор байкалды. Талапкерлерди бирдей чагылдыруу жана мазмун үчүн жоопкерчилик талаптарын катаал чечмелөө ЖМКлардын талапкерлерди жаңылыктарда же редакциялык программаларда чагылдыруудан карманышына, анын натыйжасында шайлоочулардын маалыматка негизденип тандоо жасоо мүмкүнчүлүгүнүн азайышына алып келди . Каржылоонун чектелүүлүгү жана жарандык коом уюмдарына таасир эткен акыркы мыйзамдык түзөтүүлөр коомдук жашоого катышууну жана шайлоого байкоо жүргүзүүнү бир топ чектеди. Шайлоо күнү жалпысынан оң бааланды, жаңы добуш берүү технологиялары 1 Бул отчеттун англис тилиндеги версиясы жалгыз расмий документ болуп саналат. Расмий эмес котормосу кыргыз жана орус тилдеринде жеткиликтүү.

Кыргыз Республикасы Барак: 2 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету ишенимдүү иштеди жана добуш берүү процедуралары негизинен сакталды, бирок добуш саноо жана жыйынтыктарды чыгаруу процедураларын сактоо боюнча кеңири таралган көйгөйлөр байкалды. Шайлоого чейинки айларда шайлоо мыйзамдары түп-тамырынан бери өзгөртүлдү. Түзүлгөн укуктук база шайлоо өткөрүү үчүн техникалык негизди камсыз кылганы менен, демократиялык шайлоолор боюнча бир катар эл аралык стандарттарга жооп бербейт жана ДИАУБ менен Европа Кеңешинин Венеция комиссиясынын мурунку рекомендацияларынын көпчүлүгүн эске албайт. 2025-жылдагы мыйзамдык түзөтүүлөр, башкалардын катарында, жаңы гендердик өкүлчүлүк квотасы, шайлоо округдарынын чек араларын кайрадан аныктоо жана талапкерлердин квалификациялык талаптарын андан ары чектөө менен жаңы мажоритардык шайлоо системасын киргизди. Мыйзамга түзөтүүлөрдү кабыл алуунун кыскартылган мөөнөтү маңыздуу коомдук талкуулоо мүмкүнчүлүктөрүн чектеп, мыйзам чыгаруу процессинин инклюзивдүүлүгүнө байланыштуу кооптонууларды жаратып, айрым жоболордун ишке ашырылышына тоскоол болуп, шайлоо мыйзамдарынын туруктуулугуна доо кетирди, бул эл аралык стандарттарга жана жакшы тажрыйбага карама-каршы келет. Токсон мүчөдөн турган парламент 30 үч мандаттуу округ боюнча жаңы мажоритардык бирдиктүү, өткөрүлүп берилбеген добуш берүү системасы боюнча беш жылдык мөөнөткө шайланат. Шайлоо округдарынын чектерин аныктоонун жаңы эрежелери жана алардын ишке ашырылуусу эл аралык оң тажрыйбага дал келбейт. Шайлоо администрациясы шайлоону өткөрүү үчүн техникалык мүмкүнчүлүктөрү жагынан көпчүлүк кызыкдар тараптардын ишенимине ээ болду. Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча борбордук комиссия (БШК) техникалык даярдыктарды натыйжалуу жана мөөнөтүнөн мурда шайлоого карата тездетилген мөөнөттө көрө алды. БШК чечим кабыл алууда ачык- айкындуулук үчүн алгылыктуу чараларды көрдү жана көп учурда жумушчу топтордо мазмундуу талкуулар жүргүзүлдү, бирок күн тартиби, жоболор жана чечимдер дайыма эле өз убагында жарыяланып турган жок. Төмөнкү деңгээлдеги шайлоо комиссияларынын иши жетиштүү деңгээлде ачык-айкын болгон жок. Округдук шайлоо комиссиялары (ОШК) жакшы ресурстар менен камсыздалган жана өз милдеттерин, көбүнчө БШКнын активдүү катышуусу менен, кесипкөйлүк менен аткарышкан. Шайлоо материалдарын жеткирүүнү жеңилдетүү үчүн ОШКнын алдындагы борборлор катары колдонулган аймактык шайлоо комиссияларынын укуктук макамы, функциялары жана юрисдикциялары мыйзамда каралбаганы жана жөнгө салынбаган бойдон калуусу ыраатсыз практикага алып келди. Шайлоочуларды маалымат менен камсыздоо өнөктүктөрү салттуу маалымат каражаттарында кеңири чагылдырылды, бирок улуттук азчылыктардын тилдеринде жеткиликтүү болгон жок. Ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын катышуусун жогорулатуу боюнча чаралар ыраатсыз ишке ашырылды. Бардык шайлоо участокторунда шайлоочулардын өздүгүн аныктоо менен алдын ала жыйынтыктарды белгилөө жана берүү үчүн электрондук жабдуулар колдонулган. БШК шайлоо кызматкерлерин жаңы жабдууларды колдонууга жетиштүү деңгээлде даярдап, байланыш көйгөйлөрүн чечүү үчүн чараларды көргөн. Шайлоочулар жабдууларды сынап көрүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болуп, алардын колдонулуусуна жалпы ишеним көрсөтүшкөн. Бул аракеттерге карабастан, мамлекеттик сатып алуулар процессинин, көз карандысыз текшерүүнүн же сертификациялоонун жана аудит жөнүндө коомдук маалыматтын жоктугу технологиянын толук кандуулугуна болгон жалпы ишеничти төмөндөткөн . Шайлоочулардын 23-ноябрда жарыяланган акыркы тизмесине 4 294 243 шайлоочу кирген, алардын 52 пайызы аялдар болгон. Шайлоочуларга тизмелерди текшерүү үчүн жетиштүү

Кыргыз Республикасы Барак: 3 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету мүмкүнчүлүк берилген жана кызыкдар тараптардын тизменин тактыгына жана толуктугуна болгон ишеними жогору болгон. ДИАУБдун жана Венеция комиссиясынын көптөн берки рекомендацияларына жана эл аралык стандарттарга карама- каршы келип, эркинен ажыратылгандар жана сот тарабынан юридикалык жактан жарамсыз деп табылгандар шайлоо укугунан ажыратылган бойдон калды. БШК талапкерлерди каттоо процессин ачык жана натыйжалуу жүргүзүп, 465 талапкерди каттады, алардын 189у аялдар (41 пайыз) жана 10у өзүн улуттук азчылыктарга таандык деп эсептегендер (2 пайыз) болду. Көпчүлүк талапкерлер өзүн-өзү көрсөткөн; бир гана саясий партия талапкерлерди көрсөттү, бул жаңы шайлоо системасы саясий партияларга кандай таасир этиши мүмкүн экенин көрсөтүп турат. Талапкерлердин катышуусуна коюлган мыйзамдык талаптар өтө эле чектөөчү болуп, эл аралык стандарттарга жана ДИАУБ менен Венеция комиссиясынын мурунку рекомендацияларына карама- каршы келет. Жалпысынан 57 талапкер катышуу талаптарына жооп бербегендиги, кайтарылбай турган жаңы шайлоо акысын төлөбөгөндүгү же атайын банк эсебин ачпагандыгы үчүн каттоодон четтетилди, бул саясий турмушка катышуу укугун чектеди. Өнөктүк мөөнөтүнүн кыскалыгы, 10-ноябрдан 29- ноябрга чейин, талапкерлердин шайлоочуларга жетүү мүмкүнчүлүктөрүн чектеди. Расмий өнөктүккө катышуучулардын саны көп болгону менен, өнөктүктү чектөөчү эрежелер жана алардын аткарылышы, ошондой эле бийликтин каршы пикирдегилерге көргөн аракеттери чыныгы атаандаштыкка тоскоол болду. Шайлоо күнүнө чейинки кыска мөөнөткө созулган активдүүлүктөн тышкары, өнөктүк басаңдык менен өттү; ДИАУБ ШБМдин маектештери бул басаңдыкты сынчыл саясий ишмердүүлүк үчүн жазалануу коркунучу менен байланыштырышты. Шайлоо иш- чаралары бардык аймактарда, анын ичинде БШК жана УШКлар тарабынан биргелешип уюштурулган чогулуштарда; үймө-үй кыдырып жүргүзүлгөн үгүт иштеринде жана социалдык тармактардагы иш-аракеттерде байкалды. Социалдык тармактардагы үгүт иштери атайын жөнгө салынбайт жана аларга жалпы өнөктүк эрежелери колдонулат; онлайн өнөктүк иш- чаралары бийлик тарабынан активдүү көзөмөлдөнүп турду. Шайлоо өнөктүгүнө байланыштуу посттордо жалпысынан талапкерлердин ишмердүүлүгү жана ким экендиги чагылдырылып, программалык маселелер, анын ичинде жогорку деңгээлдеги өз ара аракеттенүүнү жараткан маселелер аларда сейрек болду. Укуктук база бардык талапкерлер үчүн бирдей өнөктүк шарттарын камсыз кылганы менен, талапкерлердин ортосунда олуттуу каржылык айырмачылыктар болгону алардын бирдей шартта атаандашуу мүмкүнчүлүгүнө таасир эткен. Добуштарды сатып алуу боюнча айыптоолор шайлоо өнөктүгүнүн жүрүшүндө кеңири тараган. Шайлоого чейинки жума массалык башаламандыктарды уюштурууга даярданган деген айып менен белгилүү саясатчылардын камакка алынышы менен эсте калды. Социалдык тармактарда үгүт иштерин жүргүзүү атайын жоболор менен жөнгө салынбайт жана аларга жалпы үгүт иштери боюнча эрежелер колдонулат. Бийлик интернет мейкиндигинде өткөрүлгөн өнөктүк иш-чараларына активдүү мониторинг жүргүзүп турду. Өнөктүккө байланыштуу посттор, жалпысынан алганда, талапкерлердин ишмердүүлүгүн чагылдырып, инсандыкка багытталган, программалык маселелерди, анын ичинде жогорку деңгээлдеги өз ара аракеттенүүнү жараткан иштерди сейрек чагылдырган. Аялдар саясий жашоодо аз өкүлчүлүккө ээ, муну ДИАУБ ШБМдин маектештери тамырлаган патриархалдык стереотиптерге, каржылык тоскоолдуктарга, социалдык стигмага, көтөрүмсүздүк мамилеге жана катышууну илгерилетүүчү оң чаралардын жоктугуна байланыштырышты. Жаңы шайлоо системасы аз көрсөтүлгөн жыныстагы өкүлдөр үчүн ар бир аймакта бирден - жалпысы 30 мандат - бөлүп берет, бул гендердик теңчиликти илгерилетүү боюнча эл аралык рекомендацияларга жооп бербейт, ал эми башка оңдоочу чаралар каралган

Кыргыз Республикасы Барак: 4 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету эмес. Катталган талапкерлердин 41 пайызга жакыны аялдар болду, бирок бул талапкерлер акысыз эфир убактысынын 33 пайызын гана алышкан. ДИАУБ ШБМдин аял маектештеринин көпчүлүгү аялдардын саясий жашоого көбүрөөк катышуусун камсыз кылуунун амалы катары учурдагы де-факто квотаны кубатташты. Шайлоо процессинин жүрүшүндө өлкөнүн демографиялык курамы менен улуттук азчылыктардын өкүлчүлүгүнүн ортосунда олуттуу айырмачылыктар байкалган. Этникалык азчылыктар калктын 22 пайызын түзөт, бирок катталган талапкерлердин эки пайызы гана өздөрүн көпчүлүктү түзбөгөн этникалык топко таандык деп эсептешкен жана алардын үчөө гана мандат алышкан. Улуттук азчылыктар үчүн 15 пайыздык квотаны алып салган акыркы мыйзамдык өзгөртүүлөр жана талапкерлердин шайлоого катышуусуна жаңы чектөөлөр бул өкүлчүлүктүн жетишсиздигине өбөлгө түзгөн болушу мүмкүн. Жаңы түзүлгөн шайлоо округдары ДИАУБдун 2025- жылдын башында берген рекомендацияларына карабастан, жергиликтүү аймактардын этникалык курамын эске алган эмес. Өзүн азчылыктын бир бөлүгү катары эсептеген талапкерлер ошол топтун гана өкүлдөрү катары каралуудан качышкан. Азчылык топторунун укуктары жана аларды камтууга байланыштуу темалар боюнча талкуулар коомдук үгүт иштеринде дээрлик жок болгон жана азчылык тилдеринде шайлоо жөнүндө маалыматтын жана үгүт иштеринин жеткиликтүүлүгү өтө чектелүү болгон. Отчеттуулук жана көзөмөл боюнча жоболор, учурда ишке ашырылып жаткан т үрүндө, бүтүндүк жана жоопкерчилик үчүн жетиштүү кепилдиктерди камсыз кылбайт. ДИАУБдун шайлоо өнөктүгүн каржылоону жөнгө салуу боюнча мурунку рекомендациялары эске алынбай калууда. Укуктук база, талапкерлерди чыгымдоо чегинен номиналдык түрдө ашып кеткендиги үчүн каттоодон чыгарууну кошо алганда, диспропорциялуу жазаларды карайт жана каржылык маалыматтарды ачыктоо жана текшерүү үчүн жетиштүү системаны түзбөйт, бул анын натыйжалуулугун чектейт. Каржылык маалымат БШК тарабынан шайлоо өнөктүгү учурунда дайыма жарыяланып, талапкерлер негизинен өз мүлкүнө жана жеке колдоочулардын каражаттарына таянганын көрсөтүп турду . Аралык отчеттор техникалык көйгөйлөрдөн улам жарыяланган жок, бул ачык-айкындуулукту жана шайлоочулардын маалыматка жетүү мүмкүнчүлүгүн чектеди. Бардык эле талапкерлер мыйзамда каралган мөөнөткө чейин толук каржылык отчетторду тапшыра алышкан эмес. Конституция сөз эркиндигин камсыз кылат, бирок аны чектөө үчүн өтө кеңири жана бүдөмүк негиздерди да камтыйт. ЖМКларды жөнгө салуучу укуктук база эл аралык милдеттенмелерге жооп бербейт жана ДИАУБдун мурунку рекомендацияларына карабастан, шайлоо өнөктүгүнүн эрежелерин тар чечмелөөгө жол бербөө үчүн ага өзгөртүүлөр киргизилген эмес, бул атаандаштардын шайлоо өнөктүктөрүн жаңылыктарда жана редакциялык программаларда чагылдыруунун жоктугуна алып келген. Мамлекет тарабынан каржыланган телерадиокомпаниялар мыйзамга ылайык талапкерлерге акысыз эфир убактысын камсыз кылган. Анткени менен, телерадиокомпаниялардын бардыгындагы, ошондой эле онлайн порталдардагы жаңылыктар дээрлик толугу менен шайлоонун процедуралык аспектилерине жана бийлик органдарынын ишмердүүлүгүнө арналышы шайлоочулардын маалыматка таянып тандоо жасоо мүмкүнчүлүгүн чектеген. Ал сыңары, ДИАУБдун мурунку рекомендацияларына карабай , талапкерлердин акы төлөнүүчү контенти өнөктүк учурунда жаңылык сегменттеринде да чагылдырылып, аналитикалык репортаждардын аздыгы менен кошо шайлоочулардын маалыматка таянып тандоо мүмкүндүгүн чект еген. Укуктук базада соттук кароону жана кароонун мөөнөттөрүн тездетүү каралган. Ага карабай, акыркы өзгөртүүлөр саясий партиялардын шайлоо жыйынтыктарына даттануу

Кыргыз Республикасы Барак: 5 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету мүмкүнчүлүгүн чектеп койду, ал эми шайлоочулардын мындай талаш-тартыштардан четтетилиши натыйжалуу чара көрүү мүмкүнчүлүгүн чектеди. Шайлоонун кыска убакытта өткөрүлүшү даттанууларды берүү жана чечүү үчүн жетиштүү мезгил берген жок. БШКнын талаш-тартыштар боюнча отурумдары ачык-айкындуулукту жана тараптарга өз иштерин көрсөтүү мүмкүнчүлүгүн бергени менен, бир топ иштердин жабык каралышы, процедуралык кепилдиктерди бузду. Шайлоого байланыштуу көпчүлүк чечимдер жана БШКнын айрым чечимдери кечигүү менен жарыяланып, ачык-айкындуулукту чектеди. ДИАУБ ШБМ ге берилген чечимдердин көбү себептердин жана тыянактардын негизделишинин жетишсиздиги менен мүнөздөлдү, ал эми БШКнын чечимдеринде даттануу жолдору көрсөтүлгөн эмес. Укуктук база шайлоого жарандык жана эл аралык байкоо жүргүзүүнү камсыз кылат. Талапкерлер шайлоо комиссияларына байкоочуларды жөнөтө алышат, бирок ресурстардын чектелүү болушунан улам, бул мүмкүнчүлүк көпчүлүк талапкерлер үчүн жеткиликсиз болгон. БШК 788 эл аралык байкоочуну жана эки гана жарандык уюмду аккредитациялаган, алардын ар бири бирден байкоочу дайындаган. Каржылоонун чектелүүлүгү, байкоо жүргүзүүнүн саясий иш-аракет катары аныктал ганы жана чет өлкөдөн каржыланган жарандык коом уюмдарын "чет элдик өкүлдөр" катары каттоодон өткөрүүнү талап кылган акыркы түзөтүүлөр жарандык уюмдардын коомдук жашоого катышуу мүмкүнчүлүгүн бир топ төмөндөттү. ДИАУБ ШБМдин айрым жарандык коомдон чыккан маектештери шайлоого байкоо жүргүзүү иш-аракеттерине катышкандыгы үчүн жазалануудан коркушаарын билдиришти. Шайлоо күнү тынч жана тартиптүү өтүп, жол-жоболор негизинен сакталды. Шайлоочулар биринчи жолу өздөрүнүн шайлоо округунан тышкары каалаган шайлоо участогунда аралыктан добуш берүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болушту. ЭШБМ байкоочулары жаңы добуш берүү технологиялары дээрлик бардык байкоо жүргүзүлгөн шайлоо участокторунда, байланыш көйгөйлөрүнө карабастан, толук жана туура иштеп жатканын байкашты. Шайлоо комиссияларынын кызматкерлеринин арасында аялдар жакшы көрсөт үлгөн. ЭШБМ байкоочулары байкоо жүргүзүлгөн шайлоо участокторунун 96 пайызында добуш берүүнү оң баалашты, бирок процедуралык кемчиликтердин, анын ичинде добуш берүүнүн купуялуулугуна байланыштуу маселелердин, ошондой эле уруксаты жок адамдардын көптүгүн жана кийлигишүүлөрдүн болгонун билдиришти. Топтук добуш берүү, бир нече жолу добуш берүү жана башка бирөөнүн ордуна добуш берүү сыяктуу бир нече олуттуу процедуралык кемчиликтер байкалды. Бир нече учурларда байкоочулар шайлоо участокторунун айланасында добуш сатып алуунун белгилерин көрүштү. Байкоо жүргүзүлгөн шайлоо участокторунун үчтөн биринен көбүндө добуштарды эсептөө, ал эми алардын дээрлик жарымында жыйынтык чыгаруу процесси терс бааланган. Тилекке каршы, байкоо жүргүзүлгөн шайлоо участокторунун дээрлик жарымында ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү шайлоочулар үчүн көз карандысыз добуш берүү мүмкүнчүлүгү камсыз кыл ынган эмес. БШК алдын ала маалымат боюнча катышууну 34,31 пайыз деп жарыялап, добуш берүү аяктагандан кийин дароо эле электрондук түрдө түзүлгөн алдын ала жыйынтыктарды шайлоо участоктору боюнча бөлүп, өзүнүн веб-сайтына жарыялай баштады, бул ачык-айкындуулукту арттырды. Бул отчетто Кыргызстандагы шайлоолордун ишенимдүүлүгүн андан ары жогорулатуу жана аларды ЕККУнун алдында алынган жана демократиялык шайлоолор боюнча башка эл аралык милдеттенмелерге жана стандарттарга ылайык келтирүү аракеттерин колдоо максатында рекомендациялар берилген. Шайлоо мыйзамдарынын базасын инклюзивдүү жана ачык-айкын процесс аркылуу карап чыгуу; эл аралык стандарттарга, ЕККУнун алдында алынган милдеттенмелерге жана жакшы тажрыйбага ылайык талапкерлерге коюлган талаптарды кайра карап чыгуу; негизги эркиндиктерди коргоо үчүн шайлоо өнөктүгүнүн эрежелерин өзгөртүү;

Кыргыз Республикасы Барак: 6 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету шайлоо өнөктүгүн каржылоо боюнча аудиттик жол-жоболорду, мөөнөттөрдү жана аудиттин жыйынтыктарын жарыялоону жөнгө салуу; мыйзам чыгаруу органында улуттук азчылыктарга таандык адамдардын жетиштүү өкүлчүлүгүн камсыз кылуу үчүн тиешелүү атайын чараларды киргизүү; эл аралык стандарттарга ылайык сөз эркиндигин камсыз кылуу жана колдоо үчүн ЖМКлар боюнча укуктук базаны кайра карап чыгуу; шайлоо өнөктүгүн, айрыкча жаңылыктарда жана учурдагы окуялар программаларында чагылдырууну камсыз кылуу үчүн ЖМКлар үчүн шайлоо өнөктүгүнүн эрежелерин өзгөртүү; төмөнкү деңгээлдеги комиссиялар үчүн, айрыкча, эсептөө жана жыйынтыктоо жол -жоболору боюнча комплекстүү, стандартташтырылган, практикалык жана өз убагында окутууну камсыз кылуу; ошондой эле шайлоонун жыйынтыктарын эсептөө жана жыйынтыктоо боюнча бардык укуктук жана процедуралык жоболордун толук сакталышын камсыз кылуу артыкчылыктуу рекомендацияларга кирет. ДИАУБ ушул жана мурунку отчеттордо камтылган рекомендацияларды ишке ашырууда бийлик органдарына жардам берүүгө даяр. II. КИРИШҮҮ ЖАНА ЫРААЗЫЧЫЛЫК БИЛДИРҮҮ ЕККУнун Демократиялык институттар жана адам укуктары боюнча бюросу (ДИАУБ), 2025- жылдын 30-ноябрындагы мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоого байкоо жүргүзүүгө чакыруудан кийин жана өзүнүн мандатына ылайык, 21-октябрда Шайлоого байкоо жүргүзүү миссиясын (ШБМ) түздү. Тамаш Мезерикс жетектеген миссиянын курамына Бишкекте жайгашкан 16 мүчөдөн турган негизги топ жана 29- октябрда өлкө боюнча жайгаштырылган 30 узак мөөнөттүү байкоочу (УМБ) кирген. ДИАУБ ШБМ шайлоодон кийинки окуяларды байкоо үчүн 12- декабрга чейин Кыргызстанда калды. Шайлоо күнү ДИАУБ ШБМге ЕККУнун Парламенттик Ассамблеясынын (ЕККУ ПА) жана Европа Кеңешинин Парламенттик Ассамблеясынын (ЕКПА) делегациялары кошулуп, Эл аралык шайлоого байкоо жүргүзүү миссиясын (ЭШБМ) түзүштү. Клод Хааген (парламент мүчөсү - ПМ) ЕККУнун төрагасы тарабынан ЕККУнун кыска мөөнөттүү байкоочулар миссиясынын атайын координатору жана жетекчиси болуп дайындалды. Моника Зайкова (ПМ) ЕККУ ПА делегациясынын башчысы болду. Георгиос Стаматис (П М) ЕКПА делегациясын жетектеди. Бул ЭШБМге катышкан ар бир институт 2005- жылдагы Эл аралык шайлоолорду байкоо принциптеринин декларациясын кабыл алышкан. Шайлоо күнү ЭШБМ 45 өлкөдөн келген жалпысынан 356 байкоочудан турду, анын ичине ДИАУБ тарабынан жөнөтүлгөн 223 байкоочу, ЕККУ ПАдан 72 мүчөдөн турган делегация жана ЕКПАдан 18 мүчөдөн турган делегация кирет . ДИАУБ ШБМ шайлоо процессинин ЕККУнун алдында алынган милдеттенмелерге, демократиялык шайлоолор боюнча башка эл аралык милдеттенмелерге жана стандарттарга, ошондой эле улуттук мыйзамдарга шайкештигин баалады. Бул жыйынтыктоочу отчет 1- декабрда Бишкекте өткөн басма сөз жыйынында жарыяланган Алдын ала корутундулар жана жыйынтыктар жөнүндөгү билдирүүдөн кийин даярдалган. 2 Миссия шайлоого байкоо жүргүзүүгө чакырганы үчүн Кыргыз Республикасынын өкмөтүнө, ошондой эле Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча борбордук комиссияга (БШК) жана Тышкы иштер министрлигине көрсөткөн жардамы үчүн ыраазычылык билдирет. Миссия ошондой эле башка мамлекеттик мекемелерге, сот органдарына, саясий партияларга, маалымат каражаттарына, жарандык коом уюмдарына, эл аралык коомчулуктун өкүлдөрүнө жана башка маектештерге кызматташтыгы үчүн ыраазычылык билдирет. 2 ДИАУБдун Кыргызстан боюнча шайлоого байланыштуу мурунку отчетторун караңыз.

Кыргыз Республикасы Барак: 7 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету III. ТҮЗҮЛГӨН АБАЛ ЖАНА САЯСИЙ КОНТЕКСТ Президент Садыр Жапаров, парламент өзүн-өзү 30- сентябрда таркаткандан кийин, 30-ноябрда мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо өткөрүлөрүн жарыялаган. Парламенттин 3 өзүн-өзү таркатуу чечими бийлик тарабынан жаңы шайлоо системасынын алкагында парламенттик жана президенттик шайлоо өнөктүктөрүн удаалаш өткөрүүн үн административдик жана социалдык кысымдарын азайтуу аракети катары сыпатталган. 4 Бул шайлоо көпчүлүк тарабынан президенттик бийликти бекемдөөдөгү дагы бир кадам катары кабыл алынган. 5 Өзүн-өзү таркаткан парламент 2021-жылдын ноябрында, 6 2020- жылдын октябрь айындагы шайлоонун жыйынтыгы кеңири жана зомбулуктуу коомдук нааразычылык акцияларынан улам жокко чыгарылгандан кийин, шайланган. Аялдар саясий жашоодо аз өкүлчүлүккө ээ жана алар таркаган парламенттеги 90 орундун 20сын, 23 министрлик кызматтын бирин ээлеп, ал эми 7 губернаторлук кызматтын бирин да ээлеген эмес. Маектештер ДИАУБ ШБМге аялдардын саясаттагы аз өкүлчүлүгү тамырлаган патриархалдык стереотиптерден, каржылык тоскоолдуктардан, социалдык стигмадан жана көтөрүмсүз мамиледен, ошондой эле эл аралык стандарттарда каралгандай, көбүрөөк катышууга түрткү берүүчү дараметти өнүктүрүү чараларынын жоктугунан келип чыгаарын билдиришти. 7 Президенттик системаны кайра киргизүү боюнча 2021- жылдагы референдумдан кийинки мезгил бийлик балансынын өзгөрүшү менен мүнөздөлүп, президенттин саясий жашоодогу ролун күчөттү. 8 Мамлекеттик институттардын, анын ичинде сот бийлигинин, коррупцияга каршы жана улуттук коопсуздук органдарынын, айрыкча Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин (УКМК) ролунун ортосундагы функцияларды кайра бөлүштүрүү 3 Өзүн-өзү таркатуу сунушун 32 парламент мүчөсү (ПМ) демилгелеп, 25-сентябрда 84 добуш менен кабыл алынган. Конституцияга жана "Жогорку Кеңештин регламенти жөнүндө" мыйзамга ылайык, мындай сунушту бардык (90) депутаттардын үчтөн бири демилгелей алат жана кеминде үчтөн экисинин колдоосу талап кылынат. 4 Президенттин жана Жогорку Кеңештин төрагасынын билдирүүлөрүн караңыз. 5 2024-жылдын август айында президент Жапаров "бийликтин вертикалы күчтүү жана бекем болушу керек" деп баса белгилеп, парламентке "маанилүү чечимдерди, ири долбоорлорду, реформаларыбызды жана мыйзам чыгаруу демилгелерибизди кечиктирбестен жана куру сөзү жок колдогону" үчүн ыраазычылык билдирген. 6 "Ата-Журт Кыргызстан" 15 мандат, "Ишеним " 12 мандат, "Ынтымак" 9 мандат, "Альянс" 7 мандат жана "Бүтүн Кыргызстан"– 6 орун; жана Ыжман Нуру партиясы. – 5 орун алган. Парламенттин отуз алты мүчөсү саясий партиялар тарабынан көрсөтүлгөн эмес. 7 Аялдарга карата басмырлоону жок кылуу боюнча БУУнун (АКБЖК ) 1979- жылдагы Конвенциясынын 4- беренеси жана анын Комитетинин 2004-жылдагы № 25 Жалпы сунушу саясий жана коомдук жашоого тең укуктуу катышууга көмөктөшүүчү практикалык кадамдар менен колдоого алынуучу убактылуу атайын чараларды көрүү зарылдыгын белгилейт; ошондой эле АКБЖКн ын № 23 жалпы сунушун караңыз; АКБЖКнын чечим кабыл алуу системаларында аялдардын тең жана инклюзивдүү өкүлчүлүгү боюнча № 40 жалпы сунушун караңыз; ошондой эле Кыргызстандын төртүнчү мезгилдүү отчету боюнча 2024- жылдагы Экономикалык, социалдык жана маданий укуктар боюнча комитеттин (ЭСМУК) корутунду тыянактарын жана Кыргызстандын бешинчи мезгилдүү отчету боюнча 2021- жылдагы АКБЖК корутунду тыянактарын караңыз. 8 Жапаров мырза 2021- жылдын январь айындагы президенттик шайлоодо шайланган, ал президенттик системаны кайра киргизүүнү тандаган референдум менен бир убакта өткөрүлгөн. Натыйжада, 2021- жылдын апрель айындагы референдум аркылуу кабыл алынган жаңы Конституция президенттин ыйгарым укуктарын бир топ кеңейтти, анын ичинде мыйзам чыгаруу жана референдум демилгелерин көтөрүү, Конституциялык Соттун жана Жогорку Соттун төрагаларын кошо алганда, сот бийлигин дайындоо жана кызматтан алуу укуктары берилди, ошондой эле аткаруу бийлиги премьер-министрден президентке өткөрүлдү жана алты жылдык президенттик мөөнөт эки беш жылдык мөөнөт менен алмаштырылды.

Кыргыз Республикасы Барак: 8 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету аркылуу борборлоштурулган башкаруу модели түзүлдү. 9 Саясий абал чоң өзгөрүүлөргө дуушар болду жана саясий партиялардын таасири азайды. Жаңы мыйзамдар конституция менен корголгон сөз эркиндигине, уюмдарга биригүүгө жана тынч чогулуштарга чектөөлөрдү киргизди, ал чектөөлөр жана аларды аткаруу ыкмасы, ошондой эле жакында активисттердин, журналисттердин жана саясатчылардын куугунтукталышы жана камакка алынышы эл аралык адам укуктарын коргоочу уюмдар тарабынан сынга алынып келген. 10 IV. УКУКТУК НЕГИЗ ЖАНА ШАЙЛОО СИСТЕМАСЫ Парламенттик шайлоо негизинен 2021-жылдагы Конституция жана 2011- жылдагы "Кыргыз Республикасынын Президентин жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттарын шайлоо жөнүндө" Конституциялык Мыйзам (акыркы жолу 2025- жылдын октябрында өзгөртүлгөн Шайлоо жөнүндө Мыйзам) 11 менен жөнгө салынган. Кыргыз Республикасы демократиялык шайлоолор боюнча негизги эл аралык жана аймактык документтерди кабыл алган. 12 Шайлоо өткөрүү үчүн техникалык негизди камсыз кылганы менен, укуктук база демократиялык шайлоолор боюнча бир катар эл аралык стандарттарга жооп бербейт. Шайлоо процессинин айрым аспектилеринде комплекстүү жана өз убагындагы 9 Камчыбек Ташиев мырза 2021-жылдан бери Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин төрагасы жана Министрлер кабинетинин төрагасынын орун басары болуп иштеп келген, ал 2026-жылдын февралында кызматтан алынганга чейин өлкөдөгү эң таасирдүү саясий фигуралардын бири катары кабыл алынган (Шайлоодон кийинки окуяларды караңыз). 10 БУУнун Адам укуктары боюнча Жогорку комиссарынын башкармалыгынын (БУУ АУЖКБ) 2024- жылдын январь жана 2025- жылдын март айларындагы Кыргызстандагы сөз эркиндигинин абалы, анын ичинде көз карандысыз маалымат каражаттары жана жарандык коом үчүн мейкиндиктин тарышы боюнча билдирүүлөрүн караңыз. 2024- жылдын февраль айында ДИАУБдун директору жана ЕККУнун ЖМК эркиндиги боюнча өкүлү "чет элдик өкүлчүлүк " мыйзамынын "жарандык коомго өтө терс таасирин тийгизет" деп күтүлүп жаткандыгына байланыштуу аны жокко чыгарууга чакырышкан. Мыйзамдын мурунку долбоору боюнча ДИАУБдун 2022- жылдагы шашылыш убактылуу корутундусун караңыз. БУ У АУЖКБ 2024-жылдын апрель айында "чет элдик өкүлчүлүк мыйзамы" жарандык коомдун ишине коркунуч келтирип, "сөз эркиндигине, уюмга биригүүгө, тынч чогулуштарга жана коомдук иштерге катышуу" боюнча негизги укуктарды кеңири бузат деп билдирген. Өз корутундусунда "Коммерциялык эмес уюмдар жөнүндө" мыйзам боюнча Европа Кеңешинин Укук аркылуу демократия үчүн Европа комиссиясы (Венеция комиссиясы) мыйзам " уюмга биригүү эркиндиги укугуна жана басмырлоого жол бербөө принцибине шайкеш келбей турганын" баса белгиледи. Ошондой эле Хьюман Райтс Вотч, Адам укуктары боюнча эл аралык өнөктөштүк, Хьюман Райтс Дефендер жана Амнести Интернешналдын отчетторун караңыз. 11 Парламенттик шайлоолорду жөнгө салуучу укуктук база Борбордук Шайлоо комиссиясынын жоболору менен толукталган Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча борбордук комиссия жөнүндө 2021- жылдагы Конституциялык мыйзамды (2025- жылдын июль айында өзгөртүлгөн), 2011- жылдагы Шайлоо комиссиялары жөнүндө мыйзамды (2021- жылы өзгөртүлгөн) камтыйт. Башка тиешелүү жоболор 1999- жылдагы "Саясий партиялар жөнүндө" мыйзамда (2025-жылы өзгөртүлгөн), 2012- жылдагы "Чогулуштар жөнүндө" мыйзамда, 2021- жылдагы Жазык кодексинде (2025-жылы өзгөртүлгөн) жана 2021-жылдагы Административдик укук бузуулар жөнүндө кодексте (2025- жылы өзгөртүлгөн) камтылган. 12 Аларга 1966-жылдагы Жарандык жана саясий укуктар боюнча эл аралык пакт (ЖСУЭП), 1975-жылдагы Расалык басмырлоонун бардык түрлөрүн жок кылуу жөнүндө конвенция (РБЖКК), 1979-жылдагы Аялдарга карата басмырлоонун бардык түрлөрүн жок кылуу жөнүндө конвенция (АКБЖК) жана анын кошумча протоколу, 2006-жылдагы Майыптардын укуктары жөнүндө конвенция (МУЖК), 2003-жылдагы БУУнун Коррупцияга каршы конвенциясы (БУУКК) жана 2002-жылдагы Демократиялык шайлоолордун, шайлоо укуктарынын жана эркиндиктеринин стандарттары боюнча КМШ конвенциясы кирет . Кыргызстан Европа Кеңешинин Укук аркылуу демократия боюнча Европа комиссиясынын (Венеция комиссиясы) мүчөсү жана Европа Кеңешинин Парламенттик Ассамблеясы менен демократия боюнча өнөктөш статусуна ээ.

Кыргыз Республикасы Барак: 9 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету кошумча жөнгө салуулар жетишсиз болуп, эл аралык жакшы тажрыйбага карама-каршы келип, укуктук тактыкты бузат. Шайлоо мыйзамына 2025-жылы жети жолу (акыркысы октябрь айында) өзгөртүүлөр киргизилип, парламенттик шайлоого аз калганда шайлоо алкагынын көпчүлүк аспектилери өзгөртүлүп, ДИАУБдун жана Венеция комиссиясынын көпчүлүк рекомендациялары, анын ичинде туткундардын жана ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын шайлоо укуктарын чектөө, шайлоо өнөктүгүн каржылоону көзөмөлдөө, шайлоо талаш- тартыштарындагы укуктук абал жана шайлоо өнөктүгүнүн эрежелери эске алынбай калган. Түзөтүүлөрдө, башкалардын ичинде , мажоритардык шайлоо системасы, гендердик өкүлчүлүк квотасы, шайлоо округдарынын чек араларын аныктоо жана кайтарылгыс каттоо акысы киргизилгени талапкерлердин катышуусун андан ары чектеп, шайлоо өнөктүгүнүн эрежелери өзгөртүлгөн жана кошумча шайлоолор жокко чыгарылган. ДИАУБ Шайлоо мыйзамына өзгөртүүлөрдүн долбоору боюнча 2025- жылдагы корутундусунда Мыйзамга кыскартылган убакыттын ичинде өзгөртүүлөр киргизилгенин, бул маңыздуу коомдук талкуулоо мүмкүнчүлүктөрүн чектеп, мыйзам чыгаруу процессинин инклюзивдүүлүгүнө байланыштуу кооптонууларды жаратканын белгилеген. 13 Шайлоо алдында шайлоо системасынын фундаменталдык элементтеринин өзгөрүшү шайлоо мыйзамдарынын туруктуулугуна жана алардын келечегин көрүү мүмкүндүгүнө доо кетирет. 14 Шайлоонун укуктук базасы демократиялык шайлоолордун эл аралык стандарттарына жана ДИАУБдун мурунку рекомендацияларына ылайык кайра каралышы керек. Мындай кайра карап чыгуу шайлоого чейин ачык, инклюзивдүү жана айкын консультация процесси аркылуу жүргүзүлүшү зарыл. Укуктук ишенимдүүлүктү камсыз кылуу жана бардык кызыкдар тараптар үчүн тийиштүү даярдык көрүү мүмкүнчүлүгүн берүү максатында кошумча мыйзамдар шайлоо процессинин тиешелүү баскычтарына чейин өз убагында кабыл алынып, жарыяланышы керек. Токсон мүчөдөн турган парламент 30 үч мандаттуу округ боюнча жаңы мажоритардык бирдиктүү, өткөрүлүп берилбеген добуш берүү системасы (ӨБДС) боюнча беш жылдык мөөнөткө шайланат. Шайлоочулар бир талапкерге же баарына каршы добуш бере алышат. Эң көп добуш алган үч талапкер жеңүүчү болот, алардын бири аз өкүлчүлүктүү жыныстан болушу керек. ДИАУБ ШБМдин айрым маектештери ӨБДС системасы саясий партияларды алсыратып, жергиликтүү колдоо тармактарын пайда болушуна алып келип, ырааттуу улуттук саясий күн тартибин иштеп чыгууга тоскоол болушу мүмкүн деген пикирде болушту. 13 "Кыргыз Республикасынын Президентин жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттарын шайлоо жөнүндө" Конституциялык мыйзамга өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө" Конституциялык мыйзамдын долбоору боюнча ДИАУБдун 2025- жылдагы юридикалык корутундусунун 19-25-пункттарын караңыз. 1990-жылдагы ЕККУнун Копенгаген документинин 5.8 -пунктунда "мыйзамдар коомдук жол-жоболордун аягында кабыл алынат [...], бул алардын колдонулушунун шарты болуп саналат" деп айтылат. Ошондой эле, ДИАУБдун 2024-жылдагы Жакшыраак мыйзамдар үчүн демократиялык мыйзам чыгаруу боюнча көрсөтмөлөрүнүн 23- пунктуна жана Венеция комиссиясынын 2025-жылдагы Мыйзам үстөмдүгүнүн жаңыртылган текшерүү тизмесинин 60- пунктуна караңыз. 14 2002-жылдагы Венеция комиссиясынын Шайлоо маселелери боюнча жакшы тажрыйба кодексинин II.2.b пунктунда "шайлоо укугунун негизги элементтери, атап айтканда, шайлоо системасынын өзү, шайлоо комиссияларынын курамы жана шайлоо округдарынын чек араларын аныктоо шайлоого бир жылдан аз убакыт калганда өзгөртүүлөргө ачык болбошу керек" деп айтылат; 2024-ж

комиссиясынын Шайлоо мыйзамдарынын туруктуулугу боюнча кайра каралган чечмелөөчү декларациясында шайлоого байланыштуу укуктук реформалар кечиктирилген мыйзамдык өзгөртүүлөр менен процессти башкаруу жана түшүнүү бузулбашы үчүн эрте жүргүзүлүшү керектиги баса белгиленген.

Кыргыз Республикасы Барак: 10 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Өкүлчүлүгү аз болгон жыныстагы талапкерлер үчүн бөлүнгөн 30 мандат бийлик тарабынан "аялдар квотасы" катары көрсөтүлгөн. 15 Саясий катышууну күчөтүү чаралары мактоого татырлык болгону менен, ДИАУБ ШБМ менен маектешкен көптөгөн адамдар квота системасы саясий катышуудагы гендердик теңчилик боюнча эл аралык рекомендацияталган стандартка дал келбейт деген кооптонууларын билдиришти. 16 Мыйзамда аялдардын саясаттагы мүмкүнчүлүктөрүн жана өкүлчүлүгүн жогорулатуу үчүн эл аралык стандарттарга карама- каршы келген дараметти жогорулатуу боюнча окутуулар же каржылык субсидиялар сыяктуу башка чаралар каралган эмес. 17 Саясий өкүлчүлүктө гендердик теңчиликти камсыз кылуу үчүн мыйзам чыгаруу жана дараметти күчөтүү чаралары каралышы керек. Саясий жашоого катышууда мазмундук теңчиликке жетүү боюнча АКБЖК рекомендацияларына ылайык, өкүлчүлүгү аз болгон жыныстагы адамдар үчүн квота көбөйтүлүп, окутуу, насаатчылык жана каржылык колдоо сыяктуу кошумча укуктук жана саясий чаралар менен толукталышы керек. Шайлоо округдарынын чектерин аныктоонун жаңы эрежелери жана аларды ишке ашыруу чектерди аныктоого жооптуу мекеменин курамы жана ага байланыштуу жол-жоболор боюнча эл аралык жакшы тажрыйбага дал келбейт, 18 административдик чек аралардын сакталышы, 19 шайлоочулардын орточо санынан жол берилген четтөө, 20 жана улуттук азчылыктардын 15 Эгерде талап кылынган жыныстагы шайланган талапкерлер жок болсо, анда үчүнчү орунду алган талапкердин мандаты ошол округда эң көп добуш алган карама-каршы жыныстагы талапкерге берилет. 16 2024-жылдагы АКБЖКнын № 40 жалпы сунушу тең укуктуу жана инклюзивдүү өкүлчүлүктү негизги милдет катары белгилеп, катышуучу мамлекеттерге "чечим кабыл алуунун бардык чөйрөлөрүндө аялдар менен эркектердин ортосундагы 50:50 теңдигин институционалдаштыруу үчүн Конституцияга жана мыйзам чыгаруу базаларына өзгөртүүлөрдү киргизүүнү" талап кылат жана чечим кабыл алууда тең салмактуу өкүлчүлүккө жетүү үчүн натыйжалуу убактылуу атайын чараларды көрүүгө чакырат. ДИАУБдун 2025-ж

тең жана маңыздуу өкүлчүлүгүнө карай жети кадам гендердик теңчиликти башкаруу принциби катары андан ары белгилеп, теңчилик башкаруунун негизги принциби жана трансформациялык өзгөрүүлөрдүн кыймылдаткычы болушу керек, аялдар чечим кабыл алуу системаларында эркектер менен тең укуктуу болушу керек деп айтылат. 17 АКБЖК Конвенциясынын 4-беренеси жана анын 2004-жылдагы № 25 Жалпы сунушу, саясий жана коомдук жашоого тең укуктуу катышууга көмөктөшүүчү практикалык кадамдар менен колдоого алынышы керек болгон шайлоо квотасын кошо алганда, убактылуу атайын чараларды көрүү зарылдыгын белгилейт. АКБЖКнын 1997-жылдагы № 23 жалпы сунушун жана 2024-жылдагы № 40 жалпы сунушун караңыз . 18 Мыйзамда БШК ар бир парламенттик шайлоонун алдында шайлоо округдарын аныктайт деп белгиленген. 1.2.2.vii. пунктчасы. 2002-жылдагы Венеция комиссиясынын жакшы тажрыйба кодексинде процесс "калыс жана [...] көпчүлүк мүчөлөрү көз карандысыз болгон комитеттин пикирин эске алуу менен жүргүзүлүшү керек, [жана] географты, социологду жана партиялардын тең салмактуу өкүлчүлүгүн, зарыл болсо, улуттук азчылыктардын өкүлдөрүн камтышы керек" деп айтылат. БШК 2025- жылдын 1-октябрында мыйзамдуу мөөнөттө 30 жаңы шайлоо округун аныктаган. 19 Мыйзам административдик чек араларды сактоону сунуштайт, бирок бул 2025- жылдагы шайлоо өнөктүгүндө камсыздалган эмес. БШК шайлоо округдарын аныктоо учурунда чектеш административдик бирдиктерди кошуп, анын ичинде Баткен жана Ош облустарынын аймактык бирдиктеринен турган № 3 шайлоо округун жана Ноокат району менен Араван районунун аймактык бирдиктеринен турган № 4 шайлоо округун түзгөн. 20 Мыйзамда шайлоо округдарында шайлоочулардын саны болжол менен бирдей болушу керектиги жана республикалык орточо көрсөткүчтөн 20 пайызга чейин четтөөгө жол берилгени белгиленген. ЕККУнун 1990-жылдагы Копенгаген документинин 7.3-пу катышуучу мамлекеттер "бойго жеткен жарандарга жалпы жана тең шайлоо укугун кепилдейт" деп белгиленген. 2002-ж комиссиясынын Жакшы тажрыйба кодексинин I.2.2.iv пунктунда өзгөчө жагдайларды кошпогондо, четтөөлөр 10 пайыздан ашпашы керек жана эч кандай шартта 15 пайыздан ашпашы керек деп каралган.

Кыргыз Республикасы Барак: 11 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету кызыкчылыктарын эске алуу боюнча юридикалык талаптардын жоктугу 21 жаңы шайлоо округдарындагы шайлоочулардын саны бири-биринен олуттуу айырмаланып, добуш берүүнүн теңдигине таасир этти. 22 Добуш берүүнүн теңдигин камсыз кылуу үчүн, эл аралык жакшы тажрыйбага ылайык, ар бир округда шайлоочулардын орточо санынан жол берилген четтөөнү азайтуу керек. Шайлоо округдарынын чек араларын аныктоо көз карандысыз жана калыс орган, ошондой эле улуттук азчылыктарды кошо алганда, бардык тиешелүү кызыкдар тараптар менен консультация жүргүзүү менен жасалышы керек. V. ШАЙЛОО АДМИНИСТРАЦИЯСЫ Парламенттик шайлоо БШК, 30 округдук шайлоо комиссиялары (ОШК) жана 2500гө жакын участкалык шайлоо комиссияларынан (УШК) турган үч баскычтуу шайлоо комиссияларынын системасы тарабынан өткөрүлдү. 23 БШК парламент жана президент көрсөт көн талапкерлердин ичинен парламент тарабынан дайындалган туруктуу орган болуп саналат, ал эми ОШКлар убактылуу БШК тарабынан аймактык шайлоо комиссияларынын (АШК) курамынын негизинде түзүлөт жана шайлоонун жыйынтыктары расмий жарыялангандан кийин таркатылат. 24 ОШК мүчөлөрүн тандоо үчүн төраганы жана катчыны тандоодо шайлоого байланыштуу тажрыйбанын болушун эске алуу талабынан башка эч кандай юридикалык критерийлер жок, бул БШКга кеңири эркиндик берет. Бул шайлоодо ОШКлар 2025- жылдын 3-октябрында түзүлгөндөн бери алардын курамында 30га жакын өзгөрүү болду, алардын көпчүлүгү жеке 21 Мыйзам шайлоо округдарынын этникалык курамын эске алууну талап кылбайт жана аны ишке ашыруу географиялык жактан топтолгон жамааттардын жасалма бөлүнүшүн жаратты, бул улуттук азчылыктардын өкүлдөрү болгон талапкерлердин өз жамаатынын шайлоочуларын мобилизациялоо мүмкүнчүлүгүнө таасирин тийгизди. Бул маселе Өзгөндүн № 9 жана № 11 шайлоо округдарынын, Оштогу № 5, 7, 8 округдарынын жана Сузактын № 11 жана № 12 округдарынын ортосунда бөлүнүшүнө тиешелүү болуп, этникалык өзбек жамааттарына таасирин тийгизди, ал эми № 7 жана № 9 округдардын чек араларын аныктоо этникалык тажик жамаатына таасирин тийгизген болушу мүмкүн. ЕККУ УАЖКнын 1999- жылдагы Улуттук азчылыктардын коомдук жашоого натыйжалуу катышуусу боюнча Лунд рекоммендацияларынын 10- сунушунда "шайлоо округдарынын географиялык чек аралары улуттук азчылыктардын тең укуктуу өкүлчүлүгүнө көмөктөшүшү керек" деп айтылат. Венеция комиссиясынын 2002-жылдагы Жакшы тажрыйба кодексинин I.2.2.vii пунктунда "шайлоо округдарынын чек аралары кайрадан аныктоо […]улуттук азчылыктарга зыян келтирбестен жасалышы керек" деп айтылат. 25- берене 1966-жылдагы БУУнун ЖСУЭПтин 2-беренеси менен бирге шайлоо укуктарын ишке ашырууда басмырлоодон коргойт. 22 БШКнын 2025- жылдын 1-октябрындагы № 88 токтомунда ар биринде орточо эсеп менен 142 900 шайлоочу бар 30 округ аныкталган. Сегиз округдагы шайлоочулардын саны (жалпы санынын 26,7 пайызы) эл аралык деңгээлде сунушталган 10 пайыздык босогодон ашып кетти: № 9 (-14,10 пайыз), № 15 (+12,11 пайыз), № 28 (+12,09 пайыз), № 13 (+11,9 пайыз), № 27 (+10,37 пайыз), № 20 (-10,6 пайыз) жана № 4 (-10,24 пайыз). Андан тышкары, № 5 округ 15 пайыздык босогодон ашып кетти. 1996-ж

Жарандык жана шайлоо укуктары жөнүндөгү жалпы декларациясынын № 25 жалпы комментарийинин 21- пунктунда "шайлоо округд арынын чек араларын чийүү жана добуштарды ыйгаруу ыкмасы добуштарды бөлүштүрүүнү бурмалабашы керек" деп айтылат. 23 Бул шайлоо үчүн БШК 34 өлкөдө башка мамлекетте добуш берүү үчүн 100 шайлоо участогун, анын ичинде Россия Федерациясында 40, Түркияда 8, Казакстанда 7, Америка Кошмо Штаттарында жана Канадада 6дан жана Корея Республикасында 4 участок түздү. БШК аралыктан добуш берүү үчүн гана 27 шайлоо участогун түздү, алар БШКнын аралыктан добуш берүү жөнүндөгү токтомдору менен жөнгө салынат жана эч бир белгилүү шайлоо округуна карабайт. 24 Парламент 12 мүчөдөн турган БШКнын жарымын президенттин сунушу менен, экинчи жарымын өзүнүн сунушу менен беш жылдык мөөнөткө дайындайт. Президент да, парламент да өздөрүнүн талапкерлерин кызматтан алууну сунуштай алышат. АШКлар шайлоо администрациясынын туруктуу органдары болуп саналат. Мыйзам боюнча, алар парламенттик шайлоолордо иштебейт.

Кыргыз Республикасы Барак: 12 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету себептерден улам өзүн-өзү ОШК курамынан чыгарууга байланыштуу болду. Катталган талапкерлер бардык деңгээлдеги шайлоо комиссияларына өкүлдөрдү дайындоого укуктуу. Шайлоо администрациясынын шайлоону өткөрүү үчүн техникалык мүмкүнчүлүктөрү көпчүлүк кызыкдар тараптардын ишенимине ээ болду. УШКлар саясий партиялардан жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынан бирдей санда көрсөтүлгөн талапкерлерден турат, ал эми жалпы мүчөлүк катталган шайлоочулардын санына жараша болот. 25 ДИАУБ ШБМ менен маектешкен бир нече адам саясий партиялар УШКларга мүчөлөрдү көрсөтпөгөнүн, бул комиссиялардагы саясий плюрализмди азайтканын белгилешти. ДИАУБ ШБМ УШКлар негизинен жергиликтүү мамлекеттик кызматкерлерден тураарын байкады. Аялдар ОШКларда 57 пайызды жана УШКларда 70,5 пайызды түзүп, жакшы өкүлчүлүккө ээ болушкан, ал эми БШКнын курамында 11 мүчөнүн ичинен 2 гана аял киши. 26 ДИАУБдун мурунку рекомендациясына карабай, улуттук азчылыктарга шайлоо администрациясында мыйзам менен кепилденген эч кандай квота жок жана БШКнын маалыматы боюнча, ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын өкүлчүлүгү үчүн да эч кандай орун же квоталар жок. 27 Ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын жана улуттук азчылыктардын, айрыкча алар калктын олуттуу бөлүгүн түзгөн аймактарда, шайлоо администрациясынын ишине катышуусуна көмөктөшүү боюнча чараларды киргизүүнү карап чыгуу керек. БШК мөөнөтүнөн мурда шайлоого техникалык даярдыктарды натыйжалуу жана тездетилген мөөнөттө көрдү . БШК талапкерлердин өкүлдөрү жана эл аралык байкоочулар үчүн ачык үзгүлтүксүз сессияларды өткөрүү, жаздырылган сессияларды онлайн режиминде трансляциялоо жана жарыялоо аркылуу ачык-айкындуулукту жогорулатты. Талапкерлердин БШКдагы өкүлдөрүнө талапкерлерине тиешелүү маселелер качан каралаары жөнүндө кабар берилип, эреже катары, алар сессияларга катышып, өз пикирлерин билдире алышкан. Бирок, БШКнын сессияларынын күн тартиби, жоболору жана чечимдери дайыма эле өз убагында жарыялана берген жок. Андан тышкары, көп учурда мазмундуу талкуулардын дайыма эле жеткиликтүү боло бербеген жумушчу топтордо өтүшү чечим кабыл алуунун ачык- айкындуулугун ого бетер төмөндөткөн. ОШКлар жетиштүү ресурстар менен камсыз болушкан жана өз милдеттерин кесипкөйлүк менен аткарышкан, көбүнчө БШК өкүлдөрү алардын административдик милдеттер ди 25 УШКлар 500гө чейин шайлоочу катталган участоктордо 7ден кем эмес мүчөдөн, 501– 1200 шайлоочу катталган участоктордо 9дан кем эмес мүчөдөн жана 1200дөн ашык шайлоочу катталган участоктордо 11ден кем эмес мүчөдөн түзүлүшү керек. Бир шайлоо участогу 3000 шайлоочуга чейин кабыл алышы мүмкүн. 26 Парламент 2025- жылдын 12-сентябрында президент тарабынан көрсөтүлгөн БШКнын төрт аял мүчөсүнүн экөөсүнүн ыктыярдуу түрдө кызматтан кеткендигине байланыштуу ыйгарым укуктарын токтотуп, алардын ордуна эки эркек кишини дайындады. Шайлоо жөнүндө мыйзамдын 2- беренесине ылайык, "[...] (БШКнын) бир жыныстагы мүчөлөрүнүн саны жетимиш пайыздан ашпашы керек". 27 ЕККУнун 1990-жылдагы Копенгаген документинин басмырлоого тыюу салган жана катышуучу мамлекеттерди укуктардын бирдей пайдаланылышын камсыз кылуучу чараларды көрүүгө милдеттендирген 31-пунктун жана коомдук иштерге натыйжалуу катышууну камсыз кылган 35- пунктун караңыз; ошондой эле ЕККУнун 1991-жылдагы Москва документинин 41.2- пунктун караңыз. Ошондой эле 2002-жылдагы Венеция комиссиясынын Жакшы тажрыйба кодексинин II.3.1.d .iv пунктун жана анын Түшүндүрмө отчетунун 76- пунктун караңыз , анда "шайлоо комиссиясынын курамына... улуттук азчылыктардын өкүлдөрү кириши мүмкүн" деп айтылат.

Кыргыз Республикасы Барак: 13 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету аткаруусуна активдүү катышкан. 28 Айрым ОШКлар кезексиз, көбүнчө кыска мөөнөттө жыйындарын өткөрүшкөн, ал эми жыйындардын күн тартиби жана протоколдору көп учурда жарыяланган эмес, бул ачык-айкындуулукту жана байкоо жүргүзүү мүмкүнчүлүгүн чектеген. 29 Айрым ОШКлардын ишине алардын шайлоо округдарынын чоңдугу жана байланыш көйгөйлөрү таасир этти. 30 Чечим кабыл алууда толук ачык -айкындуулукту камсыз кылуу үчүн шайлоо администрациясынын бардык деңгээлдеги органдары ачык жыйындарды өткөрүп, алардын күн тартибинин долбоорлорун жана протоколдорун өз убагында жана ырааттуу түрдө жарыялашы керек. Мыйзам боюнча, ОШКлар УШКлардан шайлоо документтерин алуу жана округдук деңгээлдеги жыйынтыктарды чыгаруу үчүн жооптуу. Шайлоо күнүнүн алдында БШК ДИАУБ ШБМге АШКлар шайлоо материалдарын жеткирүүнү жеңилдетүү үчүн ОШКнын алдында борборлор катары кызмат кылаарын билдирген. Бул ОШКнын алдындагы борборлордун укуктук макамы, милдеттери жана аймактык юрисдикциясы мыйзамда белгиленген эмес жана жөнгө салынбаган бойдон калуусу, анын ичинде айрым ОШКнын алдындагы борборлордун жыйынтыктарды эсептөөгө жана УШК лардын материалдарын иштетүүгө катышуусу, ыраатсыз практикага алып келди. ОШКнын алдындагы борборлор жол жүрүү убактысын кыскартуу жана материалдарды жеткирүүнү тездетүү үчүн оперативдүү чечимди рекомендациятаганы менен, алардын так укуктук негизи жок сезимтал шайлоо процедураларына катышуусу округдар боюнча процедуралык ырааттуулукту чектеп, ачык- айкындуулукту төмөндөтүп, процесстин мыйзамдуулугуна жана бүтүндүгүнө байланыштуу кооптонууларды жаратты. Мыйзамдуулукту, бүтүндүктү жана коомдук ишенимди камсыз кылуу үчүн шайлоонун жыйынтыктарын жана шайлоо материалдарын иштетүү мыйзам тарабынан ыйгарым укук берилген мекемелер тарабынан гана жүргүзүлүшү керек. Ар кандай оперативдүү чечимдин так укуктук негизи болушу керек жана анын бирдей ишке ашырылышы камсыз кылынышы зарыл. БШК шайлоо күнүнө эки жума калганда шайлоо күнүндөгү жол-жоболор, анын ичинде аралыктан добуш берүү боюнча эрежелерди кабыл алган, бул окутууларда процессти толук түшүндүрүү жана маалыматты ОШК жана УШК мүчөлөрүнө натыйжалуу жеткирүү үчүн жетиштүү убакыт калтырган эмес. 31 Шайлоо күнүндөгү жол-жоболордун ырааттуу аткарылышын камсыз кылуу үчүн, тиешелүү жоболорду шайлоо күнүнө чейин жетиштүү убакыт калганда кабыл алып, жарыялоо, ошондой эле ОШК жана УШКларга так, деталдуу көрсөтмөлөрдү өз убагында таратуу маселесин карап чыгуу керек. 28 БШКнын атайын өкүлдөрү – бул ОШК, УШКларга координациялык, уюштуруучулук жана методологиялык колдоо көрсөтүү үчүн аймактарга дайындалган БШК аппаратынын туруктуу кызматкерлери. 29 Мындай көрүнүштөр Балыкчы, Кара-Кулжа, Кербен, Кочкор, Кызыл-Кыя, Массы, Ноокат, Токмок, Токтогул, Өзгөндө байкалган Бишкек, Манас жана Сузакта жарыяланбаган чечимдер тууралуу кабарланган. 30 Араван, Бишкек, Балыкчы, Чолпон-Ата, Кара- Суу, Кант, Кызыл-Суу, Кызыл-Кыя, Манас, Ноокат, Ош, Сузак, Талас жана Токмоктогу байкоолордун негизинде. 31 БШК 21-ноябрда андан бир жума мурун кабыл алынган эки жобону жарыялады: шайлоочулардын өздүгүн аныктоо жана алыстан добуш берүүнү уюштуруу, өткөрүү жана жыйынтыктоо тартиби жөнүндө, бул өз шайлоо округунан тышкары шайлоо участогунда добуш берүүгө мүмкүндүк жаратат.

Кыргыз Республикасы Барак: 14 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету ДИАУБ ШБМдин узак мөөнөттүү байкоочулары тарабынан байкалган УШКлар үчүн окутууларынын сапаты ар кандай болгон, айрымдары сапаттуу презентацияларды колдонуу менен өтүп, структуралаштырылган жана практикалык сессияларды камтыса, калгандары кошумча материалдары жок лекциялар түрүндө өткөн. УШК лар үчүн айрым окутуулар жокко чыгарылган, ал эми айрымдары кыска мөөнөттө өткөрүлгөн. Шайлоо администрациясынын кесиптик дараметин жогорулатуу үчүн БШК төмөнкү деңгээлдеги комиссиялар үчүн ар тараптуу, стандартташтырылган, практикалык жана өз убагындагы окутууларды өткөрүшү керек, айрыкча эсептөө жана жыйынтыктарды чыгаруу жол-жоболоруна басым жасалы шы зарыл. Шайлоочулар үчүн кеңири маалымат телекөрсөтүү роликтери жана социалдык медиа платформалары аркылуу, ал эми анча чоң эмес деңгээлде коомдук чогулуштар аркылуу берилген, сыртта илинген үгүт жарнамалары аз болгон. Шайлоочулар үчүн маалымат жаңы шайлоо системасы, талапкерлердин катышуусу жана шайлоочуларды каттоо сыяктуу ар кандай темаларды камтып, кыргыз жана орус тилдеринде жайылтылган, ал эми азчылык тилдеринде, сенсордук же акыл-эс бузулуулары бар адамдар үчүн жеткиликтүү форматтарда чыгарылган жок. 32 Жарандык коом шайлоочуларды окутуу иш- чараларына дээрлик катышпады, көптөгөн маектештер жарандык коом уюмдары мыйзамдык жана каржылык чектөөлөрдөн улам шайлоого байланыштуу иш- чаралардан качаарын белгилешти. Маалыматка таянып катышууну өнүктүрүү жана шайлоочулардын катышуусун кубаттоо үчүн, шайлоочулардын түшүнүгүн арттыруу жана маалымат берүү иш -чараларын кеңейтүүнү, аларды, улуттук азчылыктарды жана ар кандай майыптыгы бар адамдарды кошо алганда, ар кандай шайлоочулар топторуна ылайыкташтырууну карап чыгуу керек. Укуктук базада ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын катышуусун кеңейтүү боюнча чаралар каралган. 33 Бул чаралардын айрымдарын ишке ашыруу ыраатсыз бойдон калууда. ДИАУБдун байкоочулары шайлоо күнүнө чейин шайлоо участокторун картага түшүрүү системалуу түрдө жүргүзүлүп жатканын билдиришкени менен, аныкталган кемчиликтерди жоюу аракеттери дайыма эле натыйжалуу болгон эмес. Андан тышкары, добуш берүү процедураларынын, анын ичинде жаңы киргизилген добуш берүү технологияларынын жеткиликтүүлүгү, жардамчы технологиялардын жоктугунан улам чектелүү болгон. Мындан тышкары, маектештер ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын катышуусуна таасир этүүчү социалдык жана маданий тоскоолдуктардын сакталып калганын, бул шайлоочуларды маалымат менен камсыз кылуунун жана маалымдуулукту жогорулатуу аракеттеринин чектелүүлүгүн белгилешти. Борбордук шайлоо комиссиясы, майыптардын уюмдары менен кеңешип, ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү шайлоочулар үчүн шайлоо процессинин жеткиликтүүлүгүн жакшыртуу боюнча аракеттерин улантышы керек, анын ичинде көз карандысыз жана 32 Конституцияда кыргыз тили мамлекеттик тил, ал эми орус тили расмий тил экени жана этникалык топторго өз эне тилдерин сактоо жана өнүктүрүү үчүн шарттардын кепилдениши белгиленген. Венеция комиссиясынын 2002-жылдагы жакшы тажрыйба кодексинин 1.3.1.b пункту"мамлекеттик органдардын бир катар позитивдүү милдеттенмелери бар; мисалы, алар ii. шайлоочуларга тизмелери жана шайлоого катышып жаткан талапкерлер менен таанышууга мүмкүнчүлүк бериши керек [...]. iii. Жогорудагы маалымат улуттук азчылыктардын тилдеринде да жеткиликтүү болушу керек" деп айтылат. 33 Аларга жеткиликтүү шайлоо участокторун картага түшүрүү, жеткиликтүүлүк стандарттары, ири шрифт/Брайль шрифтиндеги материалдар, добуш берүү жайларын жетиштүү жарыктандыруу жана бирөөнүн жардамы менен жана көчмө добуш берүү кирет. Акыркысын ден соолугуна же майыптыгына байланыштуу шайлоо участогуна келе албаган шайлоочулар шайлоо күнүнөн бир күн мурун сурана алышат.

Кыргыз Республикасы Барак: 15 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету жашыруун добуш берүүнү жеңилдетүү үчүн тийиштүү жайгашуу жана дайыма жеткиликтүү жардамчы куралдар менен камсыздалган шайлоо участокторуна физикалык жактан жетүүнү камсыз кылуу зарыл . VI. ШАЙЛООДО ТЕХНОЛОГИЯНЫ КОЛДОНУУ Шайлоо көпчүлүк добуш берүү процедураларын бирдиктүү системага чогулткан жана алдын ала жыйынтыктарды электрондук түрдө эсептөөгө мүмкүндүк берген жаңы добуш берүү жабдууларын колдонуу менен өткөрүлдү. VID-BP жабдуусу инсандын өздүгүн тастыктоону, манжа изин жана бетти сканерлөө аркылуу биометрикалык аныктоо менен шайлоочулардын идентификациялык баракчаларын жана бюллетендерди басып чыгарууну айкалыштырды. Ошондой эле, бул жабдуу добуш берүү учурунда шайлоочулардын катышуусу жөнүндө маалыматтарды БШКга үзгүлтүксүз жиберип турууга мүмкүндүк берет. Шайлоо бюллетендери шайлоочулар тарабынан кол менен толтурулуп, добуш берүүнүн купуялуулугун сактоо менен бюллетень сканерине салынат. Добуш берүү аяктагандан кийин, сканер алдын ала жыйынтыктарды дароо жөнөтүү жана андан кийин сканерленген кагаз протоколдорду жөнөтүү үчүн интернетке туташтырылат. Электрондук түрдө түзүлгөн жыйынтыктар алдын ала жыйынтык катары кызмат кылат, ал эми кол менен эсептөө милдеттүү бойдон калат жана анын жыйынтыктар гана юридикалык жактан жарактуу болуп саналат. БШКнын окутуулары шайлоо кызматкерлерин жаңы жабдууларды колдонууга жетиштүү деңгээлде даярдады жана алар жетиштүү машыгуу көнүгүүлөрү менен бекемделди. Бийлик электр энергиясынын жана интернет байланышынын туруксуздугун чечүү боюнча чараларды көрдү, бул эң көп кездешкен көйгөйлөр болду; бирок, алыскы аймактарда кошумча жабдууларды жеткирүүдө бир нече кечигүүлөр байкалды. 34 ДИАУБ ШБМдин шайлоо комиссияларына кирген маектештеринин көпчүлүгү жаңы жабдуулардын киргизилишин оң баалап, алардын жалпысынан колдонууга ыңгайлуулугун жана шайлоо күнүндөгү жол-жоболорду жеңилдетүүсүн баса белгилеп, алардын техникалык аспектилерине ишеним билдиришти. Бирок, эл аралык жакшы тажрыйбага карама- каршы келип, электрондук добуш берүү системаларын жана колдоо кызматтарын жеткирүү боюнча келишим ачык тендерсиз түзүлгөн, бул ачык-айкындуулукту жана жоопкерчиликти камсыз кылбайт, ошондой эле технологияны кылдаттык менен карап чыгууга мүмкүнчүлүктүн жоктугу анын бүтүндүгү жөнүндөгү кеңири кабылдоого таасирин тийгизди. 35 VID-BP тарабынан чыгарылган бюллетенде бюллетендин чыккан убактысын, жайгашкан жерин аныктоо жана бузулган бюллетендерди алмаштыруу үчүн колдонулган уникалдуу Тез жооп берүү (QR) коду камтылган. Бир эле убакта аныкталган шайлоочунун маалыматтарын иштетүү жана тиешелүү бюллетенге байланышкан QR кодун түзүү добуш берүүнүн купуялуулугуна доо кетириши мүмкүн болгон олуттуу алсыздыкты жаратат. Коомчулукка жеткиликтүү баштапкы кодунун жана ар тараптуу техникалык документтердин жоктугу QR 34 ДИАУБдун байкоочулары ар бир ОШКга даярдалган техниктер дайындалганын, ал эми электр энергиясы жана байланыш жаатындагы алсыздыктар кабелдик тармактар жана мобилдик интернет, ошондой эле генераторлорду орнотуу менен чечилгенин билдиришти. Араванда генераторлорд у жеткирүүдөгү көйгөйлөр байкалган жана Баткен аймагына техникалык адис дайындалбагандыгы тууралуу маалыматтар болгон. 35 2024-жылы Президенттин жана Министрлер Кабинетинин буйруктарынын негизинде чет элдик компания менен келишим ачык тендерсиз түзүлгөн .

Кыргыз Республикасы Барак: 16 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету коддору менен жеке шайлоочулардын ортосундагы потенциалдуу байланышты баалоого тоскоол болот. Добуш берүүнүн купуялуулугун камсыз кылуу үчүн, бюллетендердин из ин куу мүмкүн болбошу жана алар шайлоочуга байланбашы керек. Шайлоочунун анонимдүүлүгүнө доо кетирүү коркунучун жок кылуу үчүн бюллетендерде жекелештирилген QR коддору сыяктуу уникалдуу идентификаторлорду колдонуу токтотулушу керек. Добуш берүүнүн купуялуулугуна коркунуч келтирбестен, бүтүндүктү сактоо үчүн бузулган бюллетендерди берүү жана эсепке алуу боюнча альтернативдүү кепилдиктер иштелип чыгышы зарыл. Мыйзамда электрондук технологиялардын көз карандысыз текшерилүүсү жана сертификациялануусу каралбаганы системалардын үстүнөн коомдук көзөмөлдү чектейт. БШКнын маалыматы боюнча, акыркы системалык аудит 2020-жылы "Инфоком" мамлекеттик ишканасы тарабынан жүргүзүлгөн, бирок анын жыйынтыктары жарыялана элек, бул ачык- айкындуулукту жана коомчулук алдындагы жоопкерчиликти чектейт. БШК колдонулган электрондук жабдуулардын бардык белгиленген мыйзам талаптарына жооп берерин жана кандайча шайкеш келерин көрсөткөн жок. 36 Андан тышкары, жабдуулардын техникалык документтери коомчулукка жеткиликтүү болгон эмес, ал тургай саясий партиялар жана байкоочулар сыяктуу негизги кызыкдар тараптарга тиешелүү документтерди жана жабдууларды орнотуу иштерин көрүү мүмкүнчүлүгү берилбегени эл аралык жакшы тажрыйбага карама- каршы келет. 37 ДИАУБ ШБМдин айрым маектештери жабдууларды колдонуунун бүтүндүгүнө байланыштуу кооптонууларын билдиришти. 38 Шайлоо технологияларын колдонууга болгон ишенимди бекемдөө үчүн мыйзамда шайлоочулардын өздүгүн аныктоочу жана добуштарды эсептөөчү түзүлүштөрдү көз карандысыз үчүнчү тараптын текшерүүсү жана сертификациялоосу ачык каралышы керек. Тиешелүү кызыкдар тараптарга ишке ашыруу процессинин бардык аспектилерин, анын ичинде техникалык документтерге жетүү, баштапкы кодду карап чыгуу, түзүлүштү конфигурациялоо жана аудит процедураларын кылдаттык менен карап чыгуу үчүн жетиштүү мүмкүнчүлүктөр берилиши керек. Шайлоочу катталган шайлоо округунан тышкары каалаган шайлоо участогунда добуш бере алган аралыктан добуш берүү бул шайлоодо биринчи жолу бүткүл өлкө боюнча ишке ашырылды жана берилген жалпы добуштардын 12 пайызын түздү. 39 Эгерде шайлоочу аралыктан добуш берүүнү тандаса, анын өздүгү борборлоштурулган жеке маалыматтар аркылуу аныкталат жана шайлоочунун баштапкы шайлоо округунан талапкерлердин тизмеси камтылган бюллетень алат. Бир нече жолу добуш берүүнүн алдын алуу үчүн, борборлоштурулган тизмеде алар ийгиликтүү аныкталгандан кийин, шайлоочу тизмеде добуш берген катары катталат жана ал шайлоочунун өздүгүн аныктоо процесси башка шайлоо 36 Башка кооптонуулардын катарында, бир эле шайлоочулардын бир нече шайлоочулардын тизмесинде кайталанган жазууларынын алдын алуу жана бир нече идентификациялык түзмөктөргө жүктөөнүн алдын алуу үчүн коопсуздук чараларынын бар экендигине байланыштуу суроолор көтөрүлдү. 37 The 2002-жылдагы Венеция комиссиясынын Жакшы тажрыйба кодексинин I.3.2.iv пункту жана Түшүндүрмө отчеттун 3.2.2.3 пункту электрондук добуш берүү системаларынын ачык-айкындуулугун жана алардын добуш берүүнүн купуялуулугу талаптарын сактоосун талап кылат. 38 ДИАУБ ШБМди н байкоолоруна ылайык, шайлоо күнү шайлоо участокторунун 30 пайыздан ашыгында бюллетень сканерлери тармакка туташтырылган, бул шайлоонун алдын ала жыйынтыктарынын эрте берилип кетүү коркунучун жаратат. 39 2024-жылдагы жергиликтүү жана парламенттик кошумча шайлоолордо алыстан добуш берүү бир нече жолу ишке ашырылган. Шайлоо мыйзамына ылайык, алыстан добуш берүү жөнүндө чечим шайлоо дайындалганда кабыл алынат. 2025-жылдагы мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоодо алыстан добуш берүү 30-сентябрдагы президенттин жарлыгында аныкталган.

Кыргыз Республикасы Барак: 17 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету участогунда кайталанбай. БШК шайлоочулардын процесс менен таанышуусун камсыз кылуу жана коомчулуктун ишенимин жогорулатуу үчүн бир нече үлгүлүү көнүгүүлөрдү жана аралыктан добуш берүүнүн үч жалпы улуттук сыноосун уюштурду. Сыноо сессиялары ири сандагы катышуучуларды тарткан жок, бирок шайлоо администрациясына байланыш жана маалыматтарды өткөрүп берүүгө байланыштуу операциялык тобокелдиктерди аныктоого мүмкүндүк берди. Алыстан берилген добуштарды эсептөө жана алардын жыйынтыктарын текшерүү боюнча так жол-жоболордун жоктугу юридикалык ишенимдүүлүктү азай тты. 40 VII. ШАЙЛООЧУЛАРДЫ КАТТОО Шайлоо күнүнө карата жашы 18ден өткөн жарандар добуш берүүгө укуктуу. Жасалган кылмыштын оордугуна карабастан, эркинен ажыратылгандардын жана сот тарабынан юридикалык жактан жөндөмсүз деп табылгандардын добуш берүү укугунан ажыратылганы эл аралык стандарттарга, ЕККУнун алдында алынган милдеттенмелерге жана ДИАУБдун мурунку рекомендацияларына карама -каршы келет. 41 Эркинен ажыратылгандарды добуш берүү укугунан ажыратуу кылмыштын оордугун эске алуу менен кайра каралышы керек; ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын шайлоо укугун чектөө алынып салынышы зарыл. Шайлоочуларды каттоо пассивдүү түрдө жүргүзүлөт, ал туруктуу жарандык каттоого жана биометрикалык маалыматтарга негизделген. 42 Шайлоочулардын тизмелери шайлоо мезгилинде күн сайын жаңыртылып турат. ДИАУБ ШБМдин байкоочулары тизмелер ачыкка чыгарылганын жана шайлоочулар оңдоолорду киргизүүнү талап кылууга жетиштүү мүмкүнчүлүктөргө ээ болгонун билдиришти. Шайлоочулардын 23-ноябрда жарыяланган акыркы тизмесине 4 294 243 шайлоочу кирген, алардын 51,5 пайызы аялдар болгон. ДИАУБ ШБМдин маектештери шайлоочулардын тизмесинин тактыгы же аны текшерүү жана тастыктоо процесси боюнча кооптонууларын билдиришкен жок. Бирок, мыйзамд а УШКлардын шайлоо участокторунда добуш берген шайлоочулардын тизмелерин көрсөтүүсү жана бул тизмелерди БШКнын веб- сайтында жарыялоон у талап кылынышы добуш берүүнүн купуялуулугун бузат. 43 40 Шайлоо жөнүндө мыйзамдын 36- жана 37-беренелеринин 5-пункттарынын аралыктан берилген добуштарды эсептөө, жыйынтыкка киргизүү жана жараксыз деп табуу боюнча жоболорунда тактык аз, бул 14-ноябрда чыгарылган тиешелүү жободо каралган эмес. 41 1966-жылдагы ЖСУЭПтин 25(b ) беренеси, 2- берене менен биргеликте, "негизсиз чектөөлөрсүз жана басмырлоосуз" добуш берүү укугун кепилдейт. Ошондой эле 1996-ж 25 жалпы комментарийин 4- пунктун караңыз. БУУнун 2006- жылдагы Балдардын укуктары жөнүндө конвенциясынын 12- жана 29- беренелерин жана № 1 Жалпы комментарийдин 48-пунктун караңыз, анда "адамдын чечим кабыл алуу жөндөмү ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын добуш берүү укугун [жана] шайлоого катышуу укугун жүзөгө ашыруудан четтетилишине негиз боло албайт" деп айтылат. Ошондой эле ЕККУнун 1990- жылдагы Копенгаген документинин 7.3 жана 24- пункттарын караңыз. 42 Шайлоочулардын тизмелери "Кызмат" Мамлекеттик каттоо агенттиги (МКА) тарабынан тейленген Калктын бирдиктүү мамлекеттик реестринен шайлоочулардын даректеринин жана шайлоого катышуу критерийлеринин негизинде түзүлөт. 43 ЖСУЭПтин 1966-жылдагы 25- беренеси жана ЕККУнун 1990-жылдагы Копенгаген документинин 5.1- пункту добуш берүүнүн купуялуулугун камсыз кылат. В - жылдагы жакшы тажрыйбалар кодексине түшүндүрмө отчетунун I.4.54-пунктунда "белгисиз калуу саясий тандоону билдириши мүмкүн болгондуктан, добуш берген адамдардын тизмеси жарыяланбашы керек" деп айтылат. Венеция комиссиясынын 2016-жылдагы Шайлоого катышкан шайлоочулардын тизмелерин жарыялоо боюнча Шайлоо маселелериндеги жакшы тажрыйба кодексине Чечмелөөчү декларациясын да караңыз.

Кыргыз Республикасы Барак: 18 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Добуш берүүнүн купуялуулугун сактоо максатында, добуш берген шайлоочулардын аттарын жарыялоого тыюу салуу үчүн мыйзамдык базага өзгөртүүлөр киргизилиши керек. Биометрикалык каттоо 16 жаштан жогорку бардык жарандар үчүн милдеттүү. БШКнын маалыматы боюнча, биометрикалык каттоодон 8000ге жакын жаран гана өтө элек, бул олуттуу жетишкендикти көрсөтүп турат жана көбүнчө ДИАУБдун мурда берилген шайлоого укуктуу бардык шайлоочуларды биометрикалык каттоодон өткөрүүгө түрткү берүү жана жеңилдетүү боюнча комплекстүү аракеттердин зарылдыгы тууралуу рекомендациясынын жалпысынан аткарылганын көрсөтөт. 44 ДИАУБ ШБМдин маектештеринин айтымында, биометрикалык маалыматтарды иштетүүнүн коопсуздугун текшерген шайлоочуларды каттоо маалымат базасынын пландаштырылган аудити шайлоодон кийинкиге жылдырылды. VIII. ТАЛАПКЕРДИ КАТТОО Шайлоо күнүнө карата 25 жашка толгон, жогорку билими бар жана шайлоого чейин өлкөдө кеминде беш жыл туруктуу жашаган шайлоочулар талапкер боло алышат. Талапкерлердин билимине же жашаган жерине жараша катышуусуна коюлган чектөөлөр эл аралык стандарттарга жана ЕККУнун алдында алынган милдеттенмелерге карама-каршы келет. 45 Конституция кош жарандыгы барларга ДИАУБ жана Венеция комиссиясынын рекомендацияларына карабастан, мамлекеттик же жарандык кызмат орундарын ээлөөгө тыюу салат. 46 Мыйзам мамлекеттик жана муниципалдык органдарынын кызматкерлеринин айрым категорияларын талапкер катары катталуудан мурун кызматтан кетүүгө милдеттендирет. 47 44 ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын 2021-жылдын 28-ноябрындагы парламенттик шайлоо боюнча Жыйынтыктоочу отчетунда: "[а] БШКнын маалыматы боюнча, 290 000ге жакын жарандын, көбүнчө чет өлкөлөрдө жашагандардын, биометрикалык каттоосу жок болгондуктан, шайлоо укугунан ажыратылган бойдон калууда (10- бет), бул 2021- жылдын январына салыштырмалуу 36 пайызга азайган, анда 450 000 адам шайлоо укугунан ажыратылган эле" деп кабарланган (Чектелген шайлоону байкоо миссиясынын 2021-жылдын 10-январындагы Шайлоо жана референдум боюнча Жыйынтыктоочу отчетунун 9-бетин караңыз). 45 1966-жылдагы ЖСУЭПтин 25(b) беренеси 2-берене менен биргеликте "расасына, түсүнө, жынысына, тилине, динине, саясий же башка көз карашына, улуттук же социалдык тегине, мүлкүнө, туулган жерине же башка статусуна карабастан" шайлануу укугун кепилдейт. ЖСУЭПке 1996- жылдагы БУУнун ЖСУЭП боюнча № 25 жалпы комментарийинин 15- пунктунда "шайлоого катышууга укуктуу болгон адамдар билими, жашаган жери же теги сыяктуу акылга сыйбаган же басмырлоочу талаптар менен же саясий көз карашы боюнча четтетилбеши керек" деп айтылат. 1990-ж

7.3-пунктун караңыз. 2002-жылдагы Венеция комиссиясынын Жакшы тажрыйба кодексинин I.1.1.d пунктунда жарандар үчүн жашаган жеринин узактыгы боюнча талап жергиликтүү же аймактык шайлоолордо гана жол берилери каралган. Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 24(1) беренеси басмырлоого, анын ичинде билимине жараша басмырлоого тыюу салат. 46 ДИАУБ жана Венеция комиссиясы 2020-жылдагы Шайлоо мыйзамдарын бузуу үчүн санкцияларга байланыштуу айрым мыйзам актыларына өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча Биргелешкен корутундусунда (32-пункт) "кош жарандыгы бар адамдар үчүн мамлекеттик кызматтарды ээлөөгө коюлган чектөөлөрдү мүмкүн болушунча азайтуу жана акыры жокко чыгаруу” сунушун берген. 47 Саясий кызмат адамдары (депутаттардан тышкары), ошондой эле мамлекеттик жана муниципалдык ишканалардын жана алар менен байланышкан уюмдардын жетекчилери талапкер катары көрсөтүлгөн учурдан тартып кызматтан кетиши керек.

Кыргыз Республикасы Барак: 19 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Жакында киргизилген мыйзамдык түзөтүүлөр кыргыз тилин билүү талабын киргизүү 48 жана соттолгондугунун алынып салынуусу жана айрым кылмыш иштеринин токтотулуусу сыяктуу соттолууга байланыштуу себептер менен шайлоого катышууга укуксуздуктун негиздерин кеңейтүү менен талапкерлердин шайлоого катышуусуна кошумча чектөөлөрдү киргизди. 49 Кандай гана соттолгондугу болбосун, айрыкча соттолгондугу алынып салынган жана кылмыш иштери токтотулган жарандардын шайлоого катышуусуна өмүр бою жалпы тыюу салуу пропорционалдуулук жана реабилитациялоо укугу жөнүндө кооптонууларды жаратат. Андан тышкары, кылмыштуу же куралдуу топтор менен байланышы бар деген күмөн боюнча алдын алуучу административдик реестрлерге киргизилген адамдар, соттун чечимисиз жана шайлануу укугунан ажыратуу жөнүндө алдын ала маалымат берүүсүз шайлоого катышуу укугунан ажыратылат, 50 бул күнөөсүздүк презумпциясын жана юридикалык ишенимдүүлүктү бузат. 51 Ошондой эле, мурдагы дин кызматкерлеринин шайлоого катышуусуна чектелген мөөнөткө тыюу салынат. 52 Бул чектөөлөр эл аралык стандарттарга карама- каршы келип, шайлоого катышуу укугун кажетсиз кыскартат. 53 Шайлоого катышуу укугу эл аралык стандарттарга ылайык келтирилиши зарыл жана шайлоого катышуу укугуна коюлган бардык негизсиз, диспропорциялуу чектөөлөр жана тыюулар алынып салынышы керек. Майыптыкка, билимге жана соттолгондугуна негизделген учурдагы чектөөлөр алынып салынышы зарыл. Өлкөдө туруктуу жашоо жөнүндөгү тала п алынып салынышы же бир кыйла кыскартылышы керек. Талапкерлер катталган саясий партиялар тарабынан жана өзүн-өзү көрсөтүү жолу менен 30-октябрга чейин көрсөтүлүшү мүмкүн. Бир адам бир гана шайлоо округунда ат салыша алат. Саясий партиялар ар бир шайлоо округуна бирден талапкер көрсөтө алышат; саясий партиялар тарабынан көрсөтүлгөн талапкерлердин тизмесинде бир жыныстагы талапкерлер 70 пайызына 48 Түзөтүүлөрдүн кеч кабыл алынышынан жана кыргыз тилин билүү талаптарын жөнгө салуучу кошумча мыйзамдын жоктугунан улам, 2025- жылдагы мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоодо ишке ашырылган эмес, бул жөнүндө 2025-жылдын сентябрь айында Министрлер Кеңешинин төрагасынын биринчи орун басары тарабынан жарыяланган. Министрлер Кабинетинин № 211 токтомуна ылайык, этникалык азчылыктардын өкүлдөрү үчүн кыргыз тилин билүү талабын колдонуу 2028-жылга чейин жылдырылган. 49 1966-жылдагы ЖСУЭПтин 25-беренеси шайлоого негизсиз чектөөлөрсүз катышуу укугун кепилдейт, ал эми Венеция комиссиясынын 2002-жылдагы Жакшы тажрыйба кодексинин I.1.1.d.iv. пунктун караңыз. 50 ДИАУБдун ШБМ таанышып чыккан сот иштери айрым адамдар өздөрүнүн оперативдүү алдын алуучу тизмелерге киргизилгенин БШКнын талапкер катары каттоодон баш тартуу чечимин алгандан кийин гана билишкенин тастыктады. Соттор мындай тизмелерди карап чыгууга же жокко чыгарууга ыйгарым укуктары жок деп эсептегендиктен, аларды кароо БШКнын мыйзамга ылайык келүүсү менен гана чектелген. Натыйжада, тиешелүү адамдар ЕККУнун милдеттенмелерине жана эл аралык стандарттарга карама- каршы келген дисквалификациясынын себептерине даттануу үчүн натыйжалуу чарасыз калышкан. Натыйжалуу чара көрүү жөнүндө ЖСУЭПтин 2.3-беренеси. Ошондой эле 1990-жылдагы ЕККУнун Копенгаген документинин 5.10-пу караңыз. 51 2025-жылдагы Уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөшүү жөнүндөгү мыйзам коопсуздук кызматтары тарабынан соттук кароосуз же тизмеге адамдарды киргизүүнү көзөмөлдөөсүз жүргүзүлүүчү оперативдүү алдын алуу реестринин негизин түзөт. Конституциянын 57(1)-беренеси күнөөсүздүк презумпциясын кепилдейт. 1990-жылдагы ЕККУнун Копенгаген документинин 5.12 жана 5.13-пункттарында укуктарга коюлган чектөөлөр мыйзамдуулук, алдын ала көрүү жана өзүм билемдикке жол бербөө стандарттарына жооп бериши керектиги каралган. 52 1966-жылдагы ЖСУЭП 25-беренеси н 2-берене менен бирге караңыз. 1996- жылдагы БУУ ЖСУЭП боюнча № 25 жалпы комментарийинин 3- пункту диний н салат. 53 ЖСУЭПке 1996-жылдагы БУУнун ЖСУЭПтин № 25 жалпы комментарийинин 15- пунктунда "шайлоого катышууга укуктуу болгон адамдар билими, жашаган жери же теги сыяктуу акылга сыйбаган же басмырлоочу талаптар менен же саясий көз карашы боюнча четтетилбеши керек" деп айтылат.

Кыргыз Республикасы Барак: 20 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету чейин түзүшү мүмкүн. Шайлоо мыйзамына 2025- жылы киргизилген өзгөртүүлөр ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын, жаштардын жана улуттук азчылыктардын катышуусуна байланыштуу мурунку квоталарды алып салып, инклюзивдүү өкүлчүлүк мүмкүнчүлүктөрүн начарлатты. 54 Саясий плюрализмди жана өкүлчүлүгү аз топторду кошууну өнүктүрүү үчүн, мындай коомчулуктардын мүчөлөрүнүн шайлоого катышуусуна көмөктөшө турган оң чараларды иштеп чыгууну карап чыгуу керек. Мындай чараларга талапкерлерди көрсөтүүнүн маанилүү квоталары, резервдик орундар жана мындай топтордун өкүлдөрү үчүн шайлоо депозиттерин азайтуу кириши мүмкүн, бирок алар менен чектелбеши керек. Көрсөтүлгөн ар бир талапкер 300 000 сом өлчөмүндө кайтарылгыс шайлоо акысын төлөөгө милдеттүү. 55 Ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү талапкерлер үчүн шайлоо акысы төмөндөтүлгөн. Ошого карабастан, ДИАУБ ШБМ шайлоо акысы, айрыкча мөөнөтүнөн мурда шайлоо учурунда каражат чогултуу үчүн чектелген убакытты жана шайлоо өнөктүгү расмий башталганга чейин каражат чогултууга тыюу салынгандыгын эске алганда, катышуу үчүн негизсиз тоскоолдук жаратышы мүмкүн деп белгилеген. 56 Шайлоого катышуудагы каржылык тоскоолдуктарды жоюу максатында талапкерди шайлоого каттоо акысы азайтылышы керек жана шайлоонун жыйынтыктарына жараша кайтарылып берилиши керек. Каттоо акысынын суммасы коомчулуктун кеңири талкуусунун негизинде аныкталышы керек. 54 ДИАУБдун 2025- жылдагы Шайлоо мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча юридикалык корутундусунда ар кандай топтордун плюралисттик катышуусун камсыз кылуу үчүн бекитүүчү чараларды көрүү сунушталган, ага "шайлоо округдарынын чек аралары улуттук азчылыктардын отурукташкан жерлерин эске алуу менен аныкталышы керек деген ачык талапты киргизүүнү камтышы мүмкүн, бирок алар менен чектелбеши керек; андан ары, ар кандай топтордун өкүлчүлүгүн камсыз кылуу үчүн, талапкерлерди көрсөтүүнүн маанилүү квоталарын, резервделген парламенттик мандаттарды, мындай топтордун өкүлдөрү үчүн шайлоо депозиттерин азайтуу да каралышы мүмкүн". 1990-ж

Копенгаген документинин 7.5- пункту катышуучу мамлекеттерди "жарандардын саясий же мамлекеттик кызматка [...] басмырлоосуз умтулуу укугун" сыйлоого милдеттендирет. 1991-жы документинин 41.2 жана 41.3- пункттарында ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын коомдук жашоого толук кандуу катышуусуна бирдей мүмкүнчүлүктөрдү камсыз кылуу жана аларга таасир этүүчү чөйрөлөрдө чечимдерди кабыл алууга алардын тийиштүү катышуусун илгерилетүү үчүн чараларды көрүү милдеттенмеси ырасталган. Ошондой эле 2006- жылдагы БУУнун Балдардын укугу жөнүндө конвенциясынын 29-б . 55 1 евро болжол менен 100 сомго барабар. Төлөм 3000 эсептөө бирдигин (эб), 1 эб 100 сомго барабар, ошондуктан шайлоо акысы 3000 еврону түзөт. Мыйзамдуу түрдө ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү талапкерлер үчүн каттоо акысынын жеңилдиктери майыптыктын даражасына жараша бааланат деп каралган. ДИАУБ жана Венеция комиссиясынын 2020-жылдагы Саясий партияларды жөнгө салуу боюнча биргелешкен көрсөтмөлөрүнүн (экинчи басылышы) 194-пунктунда "Мамлекеттер партиялардан шайлоо бюллетенине киргизилүү үчүн белгилүү бир милдеттенмелерди аткарууну талап кылышы мүмкүн. […] Мындай талаптарга адатта […] акчалай күрөө төлөө кирет (эгерде партия алдын ала аныкталган добуштардын пайызын же парламенттеги орунду алса, кайтарылып берилет)" деп белгиленген. 56 1966-жылдагы ЖСУЭПтин 25-беренеси негизсиз чектөөлөрсүз шайлоого катышуу укугун кепилдейт. 1996-жылдагы БУУнун ЖСУЭПтин 4-пункту № 25 жалпы комментарийде талапкерликке коюлган ар кандай шарттар объективдүү жана акылга сыярлык критерийлерге таянышы жана катышууга диспропорциялуу тоскоолдуктарды жаратпашы керектиги баса белгиленет, ал эми 16- пунктта даталарды, төлөмдөрдү же депозиттерди кошо алганда, талапкерликке коюу талаптары акылга сыярлык, басмырлоосуз болушу жана коомдук жашоого катышууну чектебеши керектиги такталат. 2002- жылдагы Венеция комиссиясынын жакшы тажрыйба кодексинин I.1.3.iv пунктунда "[i]fa депозит талап кылынат, эгерде талапкер же партия белгилүү бир упайдан ашса, ал кайтарылып берилиши керек; суралган сумма жана упай ашыкча болбошу керек" деп айтылат.

Кыргыз Республикасы Барак: 21 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Каттоо процесси жалпысынан ачык-айкын болгон, бирок анын инклюзивдүүлүгүнө катаал талаптар жана кайтарылбай турган каттоо акысынын жогору болушу таасир эткен. БШК мекемелер аралык маалымат алмашуу аркылуу шайкештикти текшерүүнү натыйжалуу жүргүзүп, берилген документтерди кезек-кезеги менен текшерип, талапкерлерди каттаган же жүйөөлүү баш тартууларды берген. Каттоодон баш тартууга каршы чыгуу эрежелери мындай баш тартуу каттоо мөөнөтү аяктаганга аз калган учурда апелляцияларды натыйжасыз кылат. Мыйзамда каралган мөөнөттө БШК 465 талапкерди каттаган, алардын 189 аялдар (41 пайыз) жана 10 өзүн улуттук азчылыктарга таандык деп эсептеген (2 пайыз); 67 талапкер каттоодон чыгып кеткен, 57 ал эми 57син каттоодон баш тартылган. 58 Катталган талапкерлердин саны округдар боюнча бир топ айырмаланган. 59 Дээрлик бардык талапкерлер өзүн-өзү көрсөткөн (98 пайыз); бир гана саясий партия тогуз талапкерди көрсөткөн, бул жаңы шайлоо системасы саясий партиялардын катышуусуна таасир эткен болушу мүмкүн экенин көрсөтүп турат. 60 Мурунку парламенттин 90 мүчөсүнүн 79у кайра ат салышкан. IX. ШАЙЛОО ӨНӨКТҮГҮ Шайлоо өнөктүгү кыска, 10- ноябрдан 29- ноябрга чейин созулду, бул көптөгөн талапкерлердин айтымында, алардын шайлоочулар менен байланышуусуна тоскоол болду. Расмий өнөктүккө катышуучулардын саны көп болгону менен, чыныгы атаандаштык чектөөчү укуктук база жана анын ишке ашырылышы, ошондой эле каршы пикирдегилерге бийликтин аракеттери менен чектелди. 61 Шайлоо күнүнө аз калганда өнөктүктүн кыска мөөнөттүү болгонунан тышкары, ал тынч атмосферада, негизинен анча маанилүү эмес иш-чаралар менен өттү. ДИАУБ ШБМдин байкоочулары жана алардын маектештери өнөктүк билдирүүлөрүндө жана катышуусунда этияттык байкалганын белгилешти. Бир нече маектештер шайлоочулар жана талапкерлер тарабынан өнөктүк чөйрөсүн белгилүү бир деңгээлде көзөмөлдөөнү кабыл алуу, ошондой эле сын катары каралышы мүмкүн болгон ар кандай иш- аракеттер же билдирүүлөр үчүн кесепеттерден коркуу сезими менен коштолгонун айтышты. Бул кооптонуулар мамлекеттик коопсуздук кызматтары тарабынан жүргүзүлгөн алдын алуу жана 57 Мыйзамга ылайык, мөөнөтүнөн мурда шайлоо өткөрүү үчүн партиялар жана талапкерлер шайлоо күнүнө 7 күн калганда каттоодон баш тарта алышат. 58 Каттоодон баш тартылгандардын 14 шайлоо акысын төлөгөн эмес, 20 шайлоо өнөктүгүнүн банк эсебин ача алган эмес жана 23 башка себептерден улам, анын ичинде 2 талапкер соттолгондугуна байланыштуу каттоодон баш тартылган. 59 29 округда кеминде 10 талапкер катталган, анын ичинде 20дан ашык талапкер катталган 5 округ болгон. Талапкерлердин эң аз саны (5) № 11 округда, ал эми эң көп саны (25) № 19 округда катталган. 60 Жаңы шайлоо системасынын саясий катышууга жана өкүлчүлүккө тийгизген таасирин баалоо үчүн ДИАУБдун 2025- жылдагы Юридикалык корутундусунун 3- бөлүмүн караңыз. 61 Шайлоо өнөктүгүнүн аягында 460 талапкер катталган, алардын ичинен 2 талапкер өзү чыгып кеткен жана добуштарды сатып алуу боюнча 3 кылмыш иши козголгон. Шайлоо жөнүндө мыйзамдын 46-беренесинде БШК, эгерде алар шайлоочуларды сатып алуу, административдик ресурстарды кыянаттык менен пайдалануу жана шайлоо өнөктүгүн каржылоо эрежелерин бузуу сыяктуу олуттуу мыйзам бузууларга жол берген деп табылса, каалаган убакта талапкерди жана шайланган талапкерди каттоодон чыгарып салууга укуктуу экендиги белгиленген.

Кыргыз Республикасы Барак: 22 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету эскертүү иш- аракеттери менен дагы күчөдү. 62 ДИАУБ ШБМдин маектештери шайлоочулардын кайдыгерлигинин жогорку деңгээлин белгилешти, муну алар саясий процесске ишенимдин жоктугу жана көңүл калуу менен байланыштырышты. Шайлоо өнөктүгүнүн иш-чараларына жана шайлоочулар менен талапкерлердин маңыздуу катышуусуна тоскоолдук кылбаган чөйрөнү түзүү үчүн, укук коргоо органдарынын жана УКМКнын өнөктүк эрежелерин аткарууга катышуусу алардын мандатында так белгиленгендер менен чектелип, адам укуктарын сактоо көз карашынан каралышы керек. Укуктук база бардык талапкерлер үчүн шайлоо өнөктүгүнө бирдей мүмкүнчүлүктөрдү камсыз кылат жана жарандарга шайлоо өнөктүгүнө катышуу укугун берет. Бирок, эрежелерде шайлоо өнөктүгүндө уруксат берилген жана тыюу салынган сөздөрдүн так аныктамалары камтылган 63 жана 64 шайлоо администрациясынын ал эрежелерди формалдуу чечмелөөсү, кеңири санкциялар менен айкалышып, талапкерлердин мүмкүнчүлүктөрүн чектеп, эркин коомдук саясий талкууга тоскоол болгон. 65 Айрым аймактарда сот бийлиги чогулуш өткөрүү укугун чектеп койгон. 66 Мыйзам административдик ресурстарды жана мамлекеттик кызматтарды кыянаттык менен пайдаланууга, добуштарды сатып алууга, ЖМКга артыкчылыктуу мүмкүнчүлүк алууга, жалган маалыматты таратууга жана мамлекеттик маалымат каражаттарында берилген бош убакытта башка талапкерлерди сындоого тыюу салат. 67 Президент баш болгон мамлекеттик 62 Байкоо жүргүзүлгөн шайлоо өнөктүктөрүнүн 71 пайызында (106 иш-чаранын 75инде) талапкер же башка баяндамачылар тарабынан эч кандай терс пикирлер же комментарийлер болгон эмес. Жарандык коомдон келген көптөгөн ДИАУБ ШБМ маектештери Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин тез -тез расмий эмес иш-чаралары жөнүндө билдиришип, сынчыл билдирүүлөрдөн же иш-аракеттерден баш тартышкан. 1990-жылдагы ЕККУнун Копенгаген документинин 7.7-пунктунда катышуучу мамлекеттер "[...] саясий өнөктүктү адилеттүү жана эркин атмосферада жүргүзүүнү камсыз кылууга милдеттенишкен, анда административдик аракеттер, зордук-зомбулук же коркутуу партияларга жана талапкерлерге өз көз караштарын жана сапаттарын эркин билдирүүгө, о.э. шайлоочулардын алар менен таанышуусуна, талкуулоосуна же жазадан коркпой добуш берүүсүнө тоскоол болбойт" деп билдиришкен. 63 2021-жылдагы Туура эмес (жалган) маалымат жөнүндө мыйзам, ошондой эле Шайлоо жөнүндө мыйзамдын 28(5)-беренеси атайылап жалган маалыматка негизделген жана талапкерлердин же саясий партиялардын ар-намысына, кадыр-баркына же ишкердик беделине шек келтирген жарыялоолорго тыюу салат. Ошол эле учурда, Шайлоо жөнүндө мыйзамдын 28(6) беренесинде акысыз эфир убактысында "талапкерге (талапкерлерге) каршы добуш берүүгө чакырыктарды" жасоого, "кайсы бир талапкер же аны көрсөткөн саясий партия жөнүндө терс пикирлер менен маалыматты жайылтууга" жана "шайлоочулардын талапкерге же аны көрсөткөн саясий партияга карата терс мамилесин түзүүгө өбөлгө түзүшү мүмкүн болгон маалыматты таратууга тыюу салат. 64 Шайлоо жөнүндө мыйзамдын 22(10)-беренесинде шайлоо алдындагы үгүт иштеринин төрт түрү белгиленген – (1) айрым талапкерлерди колдоп же аларга каршы добуш берүүгө чакыруулар; (2) айрым талапкерлерге карата артыкчылык көрсөтүү; (3) талапкерлердин шайланышынын же шайланбай калышынын мүмкүн болгон кесепеттерин сүрөттөө; (4) талапкерлердин кесиптик ишмердүүлүгүнө же кызматтык милдеттерин аткаруусуна байланышпаган ишмердүүлүгү жөнүндө маалыматты таратуу. 65 Шайлоо жөнүндө мыйзамдын 1 -беренесинде үгүт иштери "жарандардын […], талапкерлердин, талапкерлердин ыйгарым укуктуу өкүлдөрүнүн жана ишенимдүү адамдарынын, саясий партиялардын шайлоо өнөктүгү учурунда маалыматты даярдоо жана таратуу боюнча шайлоочуларды белгилүү бир талапкерлерге (талапкерлердин тизмесине) же аларга каршы добуш берүүгө үндөө максатында жүргүзгөн иши" катары аныкталат. Бирок, БШК жарандардын өз саясий позициясын же комментарийлерин ачык билдирүүсү үгүт иштерин жүргүзүү болуп саналат жана ошондуктан мындай аракеттер талапкер менен келишимдик негизде гана жүргүзүлүшү керек деген кеңири чечмелөөнү кабыл алган. 66 2024-жылдан бери жергиликтүү администрациялардын суранычы боюнча көрүлгөн убактылуу соттук чараларга ылайык, Бишкек жана Ош шаарларынын борбордук аймактары коомдук чогулуштарга тыюу салынган аймактар катары белгиленди. 67 Шайлоо өнөктүгүндөгү административдик мүнөздөгү эреже бузуулар эскертүүлөргө, айып пулдарга жана талапкерлерди каттоодон чыгарууга алып келиши мүмкүн, ал эми өнөктүккө байланыштуу кылмыштар айып пул салууга, түзөтүү иштерине же сегиз жылга чейин эркинен ажыратууга алып келет.

Кыргыз Республикасы Барак: 23 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету органдар мыйзамсыз аракеттерге жол бербөө үчүн шайлоочуларга бир нече жолу кайрылышкан. 68 Президент шайлоо өнөктүгүнүн адилеттүү өтүшүн камсыз кылуу үчүн аны жеке өзү көзөмөлдөө ниетин билдирген. 69 ДИАУБ ШБМдин бир катар маектештери талапкерлерге 1000ге чейин үгүтчүлөрдү жумушка алууга мүмкүндүк берген жаңы эреже добуштарды сатып алуу практикасынын мыйзамдаштырылган түрү экенин жана бай талапкерлер тарабынан кыянаттык менен пайдаланылышы мүмкүндүгүн айтышкан; талапкерлердин өкүлдөрү, ишенимдүү адамдары жана байкоочулары гана ыктыярдуу негизде иштей алышат. Талапкерлер административдик ресурстарды кыянаттык менен пайдаланбоого же добуштарды сатып алууга катышпоого убада берген меморандумга кол коюшкан. 70 Ага карабай, ДИАУБ ШБМдин байкоочулары шайлоо өнөктүгү учурунда көпчүлүк округдарда кеңири таралган добуштарды сатып алуу боюнча ишенимдүү айыптоолорду алышкан. 71 Мыйзам БШКга кайсынысын тергөөгө жөнөтүүнү аныктоо үчүн добуштарды сатып алуу боюнча айыптоолорду текшерүүнү милдеттендирет, бул укук коргоо органдары тарабынан кайсы мыйзам бузуу каралып, кайсынысы каралбоосун чечүүдө БШКга кеңири ыйгарым укук берет. 72 Шайлоо процессине болгон ишенимди бекемдөө үчүн шайлоо мезгилинен тышкары убактарда дагы жарандардын маалымдуулугун жогорулатуу өнөктүгү жана натыйжалуу соттук териштирүүлөр аркылуу добуш сатып алуу маселесин чечүү үчүн күчтүү аракеттер талап кылынат. Функцияларды натыйжалуу бөлүштүрүүнү жана ырааттуу тергөөлөрдү камсыз кылуу үчүн БШКнын тергөөгө чейин добуш сатып алуу иштерин алдын ала карап чыгуудагы ролу кайра каралышы керек. Мыйзам БШКга өнөктүк талаптарынын сакталышын камсыз кылууну милдеттендирет. БШКнын шайлоо алдындагы үгүт иштери боюнча жумушчу тобу 220дан ашык ишти карап чыкты, алардын көпчүлүгү расмий өнөктүккө чейин жана анын жүрүшүндө социалдык тармактарда же жабык билдирүү топторунда жарыяланган же айтылган материалдарга тиешелүү болгон. 73 Жумушчу топ өзүнүн чечимдери шайлоо алдындагы жоболорду негизги эркиндиктерди коргоо менен тең салмактоо үчүн зарыл жана пропорционалдуу экенин дайыма 68 30-сентябрда президент Жапаров... элге кайрылуусунда жергиликтүү администрация кызматкерлерин, мамлекеттик кызматкерлерди, мугалимдерди жана дарыгерлерди шайлоо процессине кийлигишпөөгө чакырып, ар кандай кийлигишүү жумуштан бошотууга жана катуу жоопкерчиликке алып келерин эскертти. Президент "бул шайлоо тарыхыбыздагы эң ачык жана адилеттүү болушу керек" деп билдирди. БШКнын төрагасы талапкерлерди добуш сатып алуудан алыс болууга, ал эми Билим берүү министрлиги билим берүү адистерин үгүт иштеринен алыс болууга чакырды. 69 Президент бул шайлоону […] калыс катары жеке өзү көзөмөлдөөгө милдеттенди. "Эгерде кайсы бир округда адилетсиз аракеттер катталса, мен өзүм БШКнын ишине катышам же комиссия түзүп, ал жакка ишенимдүү адамдарымды жөнөтөм" деди ал. 70 Талапкерлер меморандумдарга 8 -ноябрда ар бир тиешелүү ОШКда (Бишкектеги округдар үчүн - БШКда) бюллетендерди бөлүштүрүү тартиби боюнча чүчүкулак өткөрүлгөндөн жана мамлекеттик маалымат каражаттарында акысыз эфир убактысы бөлүштүргөндөн кийин кол коюшту. 71 ДИАУБ ШБМ төмөнкү округдардан ишенимдүү айыптоолорду алган: Баткен, Бишкектин төрт району, Гүлчө, Кадамжай, Кант, Кара-Суу, Кербен, Кызыл-Суу, Лебединовка, Массы, Нарын, Ноокат, Талас, Токмок жана Токтогул. 72 БШК тергөө функцияларын аткарбайт жана мыйзамда БШК тергөөгө татыктуу иштерди тандоодо эске алышы керек болгон критерийлер белгиленген эмес (иштерди иликтөө жөнүндө маалымат алуу үчүн "Шайлоо талаш-тартыштарын чечүү" бөлүмүн караңыз). 73 Жумушчу топ 18 жыйын өткөргөнү, анын ичинде 16сы жумушчу жыйын болгону кабарланган. БШКга жеткен арыздар боюнча маалымат алуу үчүн "Шайлоо талаш -тартыштарын чечүү" бөлүмүн караңыз.

Кыргыз Республикасы Барак: 24 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету көрсөтө алган эмес. 74 Жумушчу топтун мамилеси көп учурда жарандын саясий позициясын же комментарийин ачык билдирүүсу шайлоо алдындагы үгүт болуп саналат, ошондуктан талапкер менен келишимдик негизде гана ага уруксат берилиши керек деген формалисттик чечмелөөнү көрсөттү. 75 Катаал укуктук база, бул чектөөчү чечмелөө менен айкалышып, көптөгөн санкцияларга, анын ичинде айып пул салууга же андан аркы жазалоо чараларын болтурбоо үчүн онлайн контентти өчүрүүнү талап кылган макулдашууларга алып келди. Натыйжада, саясий дебаттардын эркиндиги жабыркап, талапкерлердин мүмкүнчүлүктөрү өтө чектелди. Шайлоо өнөктүгүнүн эрежелерине негизги эркиндиктерди жүзөгө ашырууну коргоо максатында өзгөртүүлөр киргизилиши керек. Жарандын социалдык жана саясий билдирүүсү, эгерде ал келишимдик негизде көрсөтүлбөсө, формалдуу жана өтө чектөөчү түрдө шайлоо өнөктүгү катары чечмеленбеши керек жана ага уруксат берилиши зарыл. ДИАУБ ШБМдин көптөгөн маектештери айрым колунда бар талапкерлердин шайлоо мүмкүнчүлүктөрүндө жеке саясий байланыштар чоң роль ойногонун, ал эми жаңы шайлоо системасынын киргизилиши менен партияга берилгендиктин мааниси ого бетер төмөндөгөнүн белгилешти. Көптөгөн талапкерлер терс кесепеттерден качуу үчүн өздөрүнүн партияга таандыктыгын жашырууга аракет кылышкан. Шайлоого чейинки жума массалык башаламандыктарды уюштурууга даярданган деген шек менен белгилүү саясий ишмерлердин камакка алынышы менен эсте калды. 76 Мындай өнөктүк чөйрөсүнө карабастан, ДИАУБ ШБМдин байкоочулары ар кандай округдардагы өнөктүк иш- чараларын, анын ичинде БШК жана ОШКлар тарабынан биргелешип уюштурулган чогулуштарды, үймө- үй үгүт иштерин жана социалдык медианы кеңири колдонууну белгилешти. 77 Көпчүлүк өнөктүктөр саясий программаларга эмес, жергиликтүү байланыштарга жана үй-бүлөлүк тармактарга негизделип талапкерлердин өздүгүнө багытталган. Ошого карабастан, талапкерлер жашоо наркынын өсүшү, билим берүү жана саламаттыкты сактоону камтыган социалдык өнүгүү, чакан ишканаларды колдоо, жергиликтүү инфраструктура, үй-бүлө, жаштар жана аялдардын укуктары сыяктуу бир катар маанилүү жергиликтүү маселелерди көтөрүштү. ДИАУБ ШБМдин байкоочулары жаштардын жеке өнөктүк иш- чараларына аз катышып жатканын байкашкан. 78 74 ЖСУЭПтин 19-беренесине (Пикир билдирүү жана сөз эркиндиги) карата 2011-жылдагы БУУ АУКнын 34-жалпы комментарийинин 9-пунктунда: "[...] 19-берене кийлигишүүсүз өз пикирин айтуу укугун коргоону талап кылат. Пактта бул укук эч кандай өзгөчөлүк же чектөөсүз экени белгиленген . Пикир билдирүү эркиндиги адам каалаган убакта жана кандай гана себеп менен болбосун өз пикирин өзгөртүү укугун да берет. Эч бир адам өзүнүн чыныгы, кабыл алынган же болжолдонгон пикирлеринин негизинде Пакт боюнча эч кандай укуктарын чектөөгө дуушар болушу мүмкүн эмес. Саясий, илимий, тарыхый, адеп- ахлактык же диний мүнөздөгү пикирлерди кошуп, пикирдин бардык түрлөрү корголот [...]". 75 Мисалдарды "Шайлоо талаш-тартыштарын чечүү" бөлүмүнөн караңыз. 76 22-ноябрда бир катар саясатчылар жана журналисттер, анын ичинде эки оппозициялык партиянын өкүлдөрү жана эки мурдагы депутат, суракка алуу үчүн кармалышкан, ал эми алардын он адамы, анын ичинде Социал- демократтар партиясынын лидери, массалык башаламандыктарды уюштур ууга даярданган деген шек менен (Жазык кодексинин 278-беренесине ылайык, 10 жылга чейин эркинен ажыратуу жазасы карал ган) 2026- жылдын 17-январына чейин камакка алынган. Кармалган адамдардын үй-бүлө мүчөлөрүнүн ичинде да бир нече тинтүү жана сурактар жүргүзүлгөн. 77 ДИАУБ ШБМ бардык округдарда, көпчүлүгү № 15 (Кербен), № 26 (Токмок) жана № 29 (Кочкор) округдарунда 106 өнөктүк иш-чарасын байкаган. Алардын 40 пайызында (42 иш-чара) 100гө чейин адам, ал эми 22 пайызында 50гө чейин адам катышкан (23 иш-чара). 17 пайызга жакыны 500гө чейин катышуучуну (18 иш-чара) өзүнө тарткан, ал эми 3 иш-чарада катышуучулардын саны 1000ге жеткен. 78 Байкалган өнөктүк иш-чараларынын кеминде 89 пайызында жаштардын катышуусу төмөн же көрүнбөйт деп бааланган.

Кыргыз Республикасы Барак: 25 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Социалдык тармактарда үгүт иштерин жүргүзүү атайын жоболор менен жөнгө салынбайт жана аларга жалпы үгүт иштери боюнча эрежелер колдонулат. Бийлик шайлоо учурунда интернет мейкиндигине , анын ичинде социалдык тармактарга активдүү мониторинг жүргүзүп турду. 79 Көпчүлүк талапкерлер өздөрүнүн негизги өнөктүк куралдарынын бири катары Инстаграм, Фейсбук сыяктуу социалдык тармактарга жана кабарлашуу тиркемелерине таянышкан. 80 Өнөктүккө байланыштуу посттор, жалпысынан алганда, талапкерлердин ишмердүүлүгүн чагылдырып, инсандыкка багытталган, программалык маселелерди, анын ичинде жогорку деңгээлдеги өз ара аракеттенүүнү жараткан иштерди сейрек чагылдырган. ДИАУБ ШБМ тарабынан бай коо жүргүзүлгөн социалдык медиа аккаунттарында башка талапкерлердин же бийликтин беделин түшүргөн же кемсинткен посттор болгон эмес. Аял талапкерлер ДИАУБ ШБМга алар көп учурда ресурстардын чектелүүлүгү жана тамырлаган патриархалдык мамилелер сыяктуу кыйынчылыктарга туш болушаарын билдиришти. 81 ДИАУБ ШБМ жолуккан аял талапкерлердин көпчүлүгү аялдардын саясий жашоого көбүрөөк катышуусун камсыз кылуунун жолу катары учурдагы мыйзамдык квотасын кубатташты. ДИАУБ ШБМ майып адамдардын үгүт каражаттарында жана иш -чараларда көрүнүүсү жалпысынан төмөн экенин байкаган. 82 Айрым талапкерлердин үгүт материалдарында майып шайлоочулардын муктаждыктарына байланыштуу маселелерди камтыган темалар камтылганы менен, алар көбүнчө саясий жана социалдык-экономикалык мүмкүнчүлүктөрдү кеңейтүү боюнча улуттук стратегияларды эмес, жергиликтүү кырдаалдарды чагылдырган. Талапкерлер өздөрүнүн маалымдоо стратегияларын же үгүт материалдарын сенсордук же акыл-эс бузулуулары бар адамдар үчүн жеткиликтүү кылып өзгөрткөнү байкалган эмес. Шайлоо өнөктүктөрүнүн инклюзивдүүлүгүн жана жеткиликтүүлүгүн жогорулатуу максатында, саясий партиялар өздөрүнүн үгүт иштерин жүргүзүү стратегияларын, материалдарын, иш-чараларын жана маалыматтарын ар кандай майыптыгы бар адамдардын түрдүү муктаждыктарын канааттандыруу үчүн ылайыкташтырышы керек. Чыныгы инклюзивдик стратегиялар майыптыгы бар адамдардын өкүлдөрү болгон уюмдар менен кызматташтыкта иштелип чыгышы керек. 79 ДИАУБ ШБМ 237 талапкердин жана алардын айрым өкүлдөрүнүн онлайн шайлоо өнөктүгүн, ошондой эле мамлекеттик мекемелердин жана коомдук кызматкерлердин жана айрым саясатчылардын жана блогерлердин Инстаграм, Фейсбук тармактарындагы 21 аккаунтуна байкоо жүрргүзгөн. Байкоо жүрргүзүлгөн мамлекеттик органдардын ичинен расмий өнөктүк башталгандан кийин эң көп пост жарыяланган аккаунттар БШКныкы болду: Фейсбукта 88 билдирүү (өнөктүк мезгилинде 80 билдирүү жана шайлоо күнү 8 билдирүү); жана Инстаграмда 81 билдирүү (өнөктүк мезгилинде 65 билдирүү жана шайлоо күнү 16 билдирүү). БШКнын посттору өтө техникалык жана процедуралык мүнөздө болуп, коомчулуктун активдүү катышуусун Инстаграмда гана жогорулаткан - Инстаграмдагы эң популярдуу пост 2889 байланышты пайда кылган (100дөн ашык байланышка ээ болгон кошумча 26 билдирүү болгон). Фейсбукта гы эң популярдуу пост 288 гана байланышка ээ болгон, бул 100дөн ашык байланышка ээ болгон БШКнын жалгыз посту болгон. 80 ДИАУБ ШБМ 237 талапкердин жана алардын айрым өкүлдөрүнүн онлайн шайлоо өнөктүгүн, ошондой эле мамлекеттик мекемелердин, мамлекеттик кызматкерлердин жана саясий блоггерлердин Инстаграм жана Фейсбук тармактарындагы 21 аккаунтуна байкоо жүрргүзгөн. 81 ДИАУБ ШБМ тарабынан аялдар баяндамачы катары катышкан 80 шайлоо алдындагы митингге байкоо жүргүзүлгөн (байкоого алынган 106 митингдин 75 пайызы) – ал митингдердин 40ында талапкер аял (38 пайыз), 30 митингде талапкер жана башка статустагы жок дегенде бир аял баяндамачы (28 пайыз), ал эми 10 митингде (9 пайыз) баяндамачылар башка статустагы адамдар болгон. Байкоого алынган митингдерге аялдардын катышуусу бир топ чектелүү болгон (УМБ топтору байкоого алынган митингдердин 18 пайызында аялдардын катышуусу жогору, ал эми 47 пайызында аз болгонун билдиришкен). 82 Белгилей кетчү нерсе, 22-шайлоо округунан талапкер Дастан Бекешевдин шайлоо өнөктүгү болду, ал эң активдүү талапкерлердин бири болду, айрыкча социалдык тармактарда.

Кыргыз Республикасы Барак: 26 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету X. ӨНӨКТҮКТҮ КАРЖЫЛОО Шайлоо өнөктүгүн каржылоо негизинен Шайлоо мыйзамы , БШКнын токтомдору жана жоболору менен жөнгө салынат. 83 Акыркы түзөтүүлөргө ылайык, башкалардын арасында, социалдык тармактардагы жарнамаларды уруксат берилген шайлоо өнөктүгүнүн чыгымдары катары киргизилди, аныкталбаган төлөм системалары аркылуу колдоочулардын каражаттарын алууга тыюу салынды, саясий партиялар тарабынан көрсөтүлгөн талапкерлерге шайлоо өнөктүгүндө каражаттарын ал партиялардан көз карандысыз башкарууга мүмкүндүк берилди, ошол эле учурда партиянын ресурстарына жетүү мүмкүнчүлүгүн сактап калды жана талапкерлерди көрсөткөн саясий партия ашыкча каражат сарптаган учурда аларды каттоодон чыгаруу негиздерин кеңейтилди. Шайлоо өнөктүгүн каржылоо боюнча укуктук базада талапкерлерди номиналдык түрдө чыгымдардын чегинен ашып кеткендиги үчүн каттоодон чыгаруу сыяктуу бир катар диспропорциялуу чаралар каралган жана каржылык маалыматтарды ачыктоо жана текшерүү үчүн жетиштүү система жоктугу анын натыйжалуулугун чектейт. ДИАУБдун шайлоо өнөктүгүн каржылоого байланыштуу мурунку рекомендациялары эске алынбай калууда. Жалпысынан алганда, учурда ишке ашырылып жаткандай, шайлоо өнөктүгүн каржылоо жөнүндө отчет берүү жана көзөмөлдөө боюнча укуктук база бүтүндүктү жана жоопкерчиликти камсыз кылуу үчүн жетиштүү эмес. Шайлоо өнөктүктөрү талапкердин же саясий партиянын өз каражаттарынан жана жарандардын жана юридикалык жактардын ыктыярдуу кошкон каражат тарынан каржыланышы мүмкүн, бирок сумма жана булактар боюнча чектөөлөр бар. 84 Булар талапкерлер үчүн муниципалдык жана мамлекеттик бюджеттерден каржыланган айрым ресурстарды толуктайт, анын ичинде акысыз жолугушуу жайлары, жарнама аянтчалары жана эфир убактысы берилет. ДИАУБдун жана Венеция комиссиясынын мурунку рекомендацияларына карабастан, арзандатууларды кошо алганда, буюм түрүндө каражат кошууга тыюу салынган бойдон калууда. 85 Үчүнчү тараптардын каржылоосуна тыюу 83 Буга төмөнкүлөр кирет: БШКнын 2025- жылдын 15-августундагы № 56 жана 2025- жылдын 29- августундагы № 65 токтомдору жана жоболору. 84 Шайлоо өнөктүктөрүн каржылоо болжол менен 10 миллион сомго (100 000 евро) чейинки жеке каражаттар, 1 миллион сомго (10 000 евро) чейинки партиялык салымдар жана 500 000 сомго (5000 евро) чейинки жеке жана юридикалык жактардын кошкон каражаттары аркылуу жүргүзүлүшү мүмкүн. Саясий партиянын шайлоо өнөктүгүнүн каражаттарына талапкерлердин 15 миллион сомго (150 000 евро) чейинки салымдары, 100 миллион сомго (1 миллион евро) чейинки партиялык ресурстар, 200 000 сомго (2000 евро) чейинки жеке колдоочулардын каражаттары жана 3 миллион сомго (30 000 евро) чейинки юридикалык жактардын кошкон каражаттары кириши мүмкүн. Анонимдүү жана чет элдик булактардан, дин кызматкерлеринен, сот бийлигинен, аскердик, мамлекеттик жана жарандык кызматкерлерден жана мамлекетке карызы бар адамдардан каражат алууга тыюу салынат. 85 ДИАУБдун жана Венеция комиссиясынын 2020-жылдагы Саясий партияларды жөнгө салуу боюнча биргелешкен көрсөтмөлөрүнүн 170-п каржылык жана буюм түрүндө салымдар аркылуу эркин колдоо укугуна ээ болушу керек" деп айтылат. Шайлоо жөнүндө мыйзамдын 41- беренесинин 10-пунктун караңыз.

Кыргыз Республикасы Барак: 27 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету салынышы эл аралык жакшы тажрыйбага карама- каршы келет. 86 2025-жылдагы түзөтүүлөрдө 1000ге чейин өнөктүк активисттерин келишимдик негизде тартуу мүмкүнчүлүгү каралган. 87 Буюм түрүндө каражат кошууга уруксат берүү жана үчүнчү тараптардын каржылоосун жөнгө салуу, рыноктук баалоо жана отчеттуулуктун так эрежелерин белгилөө үчүн укуктук базаны кайра карап чыгуу керек. Мыйзам бардык шайлоо алдындагы кызматтар үчүн акчаны банк аркылуу которуу жана шайлоодон кийин 5 күндүн ичинде бүткөрүүнү талап кылат. Мыйзам талап кылгандай, бардык талапкерлер эки ыйгарым укуктуу мамлекеттик банктын биринде атайын шайлоо эсебин ачышкан. ДИАУБ ШБМдин маектештеринин айрымдары кичинекей салымдарды кабыл алууга тоскоол болгон QR коддор же электрондук капчыктар сыяктуу жөнөкөйлөштүрүлгөн онлайн каражат кошуу куралдарынын жоктугуна өкүнүштү. Башкалары мамлекеттик банктарды эксклюзивдүү колдонууга тынчсыздануусун билдиришип, транзакцияларды иштетүүдөгү кечигүүлөр жана айыл жерлериндеги филиалдарга кирүү мүмкүнчүлүгү чектелүү экендиги жөнүндө билдиришти. БШК эки банктын тең маалымат базалары реалдуу убакыт режиминде маалымат алмашууну камсыз кылуу үчүн анын системасына туташтырылганын жана эки мамлекеттик банк тең шайлоо алдындагы эсептер үчүн колдонуучуга ыңгайлуу санариптик интерфейстерди иштеп чыкканын түшүндүрдү. Ар бир талапкердин жалпы шайлоо өнөктүгүнүн каражаты 20 000 000 сом (болжол менен 200 000 евро) менен чектелген. Банктар тарабынан берилген коомчулукка жеткиликтүү финансылык маалыматтарга ылайык, шайлоо өнөктүгүн каржылоонун негизги булактары талапкерлердин жеке каражаттары, андан кийин колдоочулардын каражаттары болгон. 88 Каржылык теңсиздик талапкерлердин бирдей шарттарда шайлоо өнөктүгүн жүргүзүү мүмкүнчүлүгүнө таасирин тийгизди, бирок шайлоо өнөктүгүнө кеткен чыгымдардын жогорку чеги муну жеңилдеткен жок. 89 Шайлоонун алдында жарыялангандай, бардык талапкерлердин 86 ДИАУБдун жана Венеция комиссиясынын 2020-жылдагы Саясий партияларды жөнгө салуу боюнча биргелешкен көрсөтмөлөрүнүн 256-п ыкмасы катары каражат чогултууга жана саясий маселелер боюнча өз пикирлерин билдире алышы керек жана алардын ишмердүүлүгүнө шартсыз тыюу салынбашы керек. Бирок, ачык-айкындуулукту жана жоопкерчиликти камсыз кылуу үчүн, партияларга жана партиялык талапкерлерге тиешелүү болгон окшош милдеттенмелер жана чектөөлөр менен жөнгө салуунун айрым түрлөрү өнөктүккө катышкан үчүнчү тараптарга да жайылтылышы маанилүү" деп айтылат. 87 ДИАУБдун жана Венеция комиссиясынын 2020-жылдагы Саясий партияларды жөнгө салуу боюнча биргелешкен көрсөтмөлөрүнүн 217-п жүрүшүндө акы төлөнбөй турган кызматтар менен кызмат башка кардарларга көрсөтүлгөн учурда ыктыярчыга акы төлөнүүчү кызматтар ортосунда айырмачылык болушу мүмкүн" деп айтылат. Донор башка кардарлар тарабынан акы төлөнүшүн күткөн жеке же юридикалык жактар тарабынан акысыз же базардан төмөн баада көрсөтүлгөн кызматтар алардын кадимки базар баасы боюнча кошулган каражат катары эсептелиши керек. Адатта акы төлөнүшүн күтпөгөн адамдар тарабынан ыктыярдуу түрдө көрсөтүлгөн кызматтар саясий салым катары эмес, жеке саясий иш-аракет катары каралышы мүмкүн. 88 Талапкерлердин жеке каражаттары каттоо учурунда жалпы шайлоо өнөктүгүнүн каражаттарынын болжол менен 75 пайызын, ал эми жеке адамдардын кошкон каражаттары 24 пайызын түзгөн. Юридикалык жактардан жана саясий партиялардан алынган каржылоо 0,1 пайыздан аз болгон. 89 Катталган талапкерлердин шайлоо фондунун суммасы бир топ айырмаланып, № 30 ОШКда катталган Улан Бакасов эң жогорку сумманы 19 983 780 сомго (199 838 евро) жана № 28 О ШКда катталган Эрулан Кокулов эң төмөнкү сумманы 452 003 сомго (4 520 евро) көрсөткөн. № 18 ОШКда катталган ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү талапкер Сатыбалдиев Бусурман үчүн бир жолку салымдын минималдуу суммасы 50,0 сом (0,5 евро) болгон. 1996-жылдагы БУУ АУЖКнын № 25 жалпы комментарийинин 19-пунктунда "шайлоочулардын эркин тандоосуна доо кетирбеши же демократиялык процесс кайсы бир талапкердин же партиянын диспропорциялуу чыгымдары менен бурмаланбашы үчүн зарыл болгон учурда шайлоо өнөктүгүнө кеткен чыгымдарга акылга сыярлык чектөөлөр колдонулушу мүмкүн" деп айтылат.

Кыргыз Республикасы Барак: 28 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету жалпы кирешеси болжол менен 1,76 миллиард сомду, ал эми чыгымдары болжол менен 1,55 миллиард сомду түздү. 90 Шайлоо өнөктүгүндө бардык атаандаштар үчүн бирдей шарттарды түзүү үчүн, эл аралык жакшы тажрыйбага ылайык, өнөктүк кирешелеринин жана чыгымдарынын мыйзамдуу чектерин кайра карап чыгуу мүмкүн. Мыйзам 2025- жылдын 22-ноябрында жана 7-декабрында, тиешелүүлүгүнө жараша, аралык жана акыркы шайлоо өнөктүгүн каржылоо отчетторун тапшырууну талап кылат, анда каржылоонун булактары жана көлөмү, ошондой эле бардык чыгымдар кеңири көрсөтүлүшү керек. Мыйзам шайлоо күнүнө чейин эч кандай каржылык маалыматтарды ачыкка чыгарууну караштырбайт, бирок БШКны шайлоо өнөктүгү учурунда талапкерлердин банктык отчетторун жума сайын жарыялоого милдеттендирет. Бул практика ачык-айкындуулукка салым кошкону менен, иш жүзүндө чыгымдарды көзөмөлдөө жана отчетторду текшерүү болбогондуктан, ал чектелген жоопкерчиликти гана камсыз кылат. 91 ДИАУБдун көптөн берки рекомендацияларына карабастан, шайлоо өнөктүгүн каржылоо отчетторуна милдеттүү түрдө каржылык аудит жүргүзүү жөнгө салынган эмес. Шайлоо өнөктүгүн каржылоо боюнча онлайн отчетторду тапшыруу системасы жок болгондуктан, аралык отчеттор кагаз түрүндө берилген жана техникалык мүмкүнчүлүктөрдүн жетишсиздигинен алардын жарыяланбаганы, ачык-айкындуулукка жана жоопкерчиликке доо кетирген. 92 Демөөрчүлөрдүн кимдиги өнөктүк учурунда дайыма ачыкталган эмес, бул эл аралык стандарттарга карама- каршы келет. 93 БШКнын аудиттер боюнча жумушчу тобу ДИАУБ ШБМге бардык эле талапкерлер шайлоо өнөктүгүн каржылоо боюнча акыркы отчетторду белгиленген мөөнөткө чейин тапшыра электигин, тапшырылгандардын баары эле толук эместигин жана булар үчүн юридикалык чаралар көрүлбөгөнүн билдирди. 94 БШК электрондук төлөм тиркемелери же накталай акча кошуулар шайлоо фонддоруна коюлган талаптарды айланып өтүү үчүн колдонулушу мүмкүн деген кооптонуусун билдирди. ДИАУБ ШБМдин бир нече маектеши тыюу салынган буюм түрүндө салымдардын катарына кириши мүмкүн болгон билдирилбеген ыктыярдуу эмгек жана операциялык чыгымдар жөнүндө айтып, округдук деңгээлде текшерүү мүмкүнчүлүгүнүн чектелүү экенин, мунун баары көзөмөл системасындагы кемчиликтерди көрсөтүп турганын белгилешти. 90 29-ноябрга карата БШК консолидацияланган банк маалыматтарын булактар, чыгымдар жана округдар боюнча бөлүп жарыялады. 91 Көзөмөл отчетто көрсөтүлгөн кирешелерди жана чыгымдарды банктык көчүрмөлөр менен номиналдык салыштыруу менен гана чектелет. 92 ДИАУБдун жана Венеция комиссиясынын 2020-жылдагы Саясий партияларды жөнгө салуу боюнча биргелешкен көрсөтмөлөрүнүн 258 жана 259- пу нкттарын караңыз, аларда каржылык отчетторду "көзөмөлдү жеңилдетүү үчүн санариптештирилген, оңой изделүүчү жана кайра колдонулуучу формада […]" жана "тиешелүү органдарга […] өз убагында" тапшыруу сунушталат; "[м]ыйзам партиялар жана талапкерлер маанилүү маалыматты ачыкка чыгарышын камсыз кылуу үчүн отчеттордун форматын жана мазмунун аныкташы керек. Бул ошондой эле ар кандай партиялардан алынган маалыматты оңой издөөгө жана салыштырууга мүмкүндүк берет. Ачык-айкындуулукту колдоо жана жарандык коомго жана башка кызыкдар тараптарга партиялардын шайлоо өнөктүктөрүнүн каржылануусун карап чыгуу мүмкүнчүлүгүн берүү максатында, мындай каржылык отчетторду узак убакыт бою коомдук ресурстарда ырааттуу, ар тараптуу жана өз убагында жеткиликтүү кылуу жакшы практика болуп саналат". 93 2003-жылдагы БУУнун Коррупцияга каршы конвенциясында (БУУККК) жана 2020-жылдагы ДИАУБ менен Венеция комиссиясынын Саясий партияларды жөнгө салуу боюнча биргелешкен көрсөтмөлөрүнүн 7.3-беренесинде шайлоо өнөктүгүнө сарпталган каражаттардын келип чыгышы жана бөлүштүрүлүшү жөнүндө маалымат жарыяланууга тийиш деп айтылат. 94 БШКнын маалыматы боюнча, тапшырылышы керек болгон 452 жыйынтыктоочу отчеттун 427си тапшырылган.

Кыргыз Республикасы Барак: 29 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету БШК шайлоо өнөктүгүн каржылоо эрежелеринин сакталышын көзөмөлдөйт, эреже бузуулар боюнча актыларды чыгарат, каржылык бүтүмдөрдү текшерет, шайлоо өнөктүгү учурунда аны каржылоо боюнча отчетторду түзөт жана текшерүүлөр менен аудиттерди жүргүзөт. БШК алынган отчеттордун так санын эсептей алган жок, анткени алардын айрымдары ОШКларга берилген. БШК ДИАУБ ШБМге адам ресурстарынын чектелүүлүгүнөн жана убакыттын кыскалыгынан улам отчетторду текшерүү чектелүү болгонун жана мыйзамсыз же ашыкча каражат кошууларды четке кагуу үчүн негизинен шайлоо өнөктүгүнүн эсептерин тейлеген банктарга таянганын түшүндүрдү. 95 Өнөктүктү каржылоо боюнча бардык отчетторду онлайн тапшыруу үчүн платформа киргизүү каралышы керек. Бул система бардык каржылык маалыматты дароо, автоматташтырылган түрдө жарыялоого мүмкүндүк берүү жана каржылык маалыматтарды колдонуучуга ыңгайлуу интерфейс жана жарыяланган документтердин машина окуй жана издей ала турган форматы аркылуу жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу максатында мамлекеттик маалымат базалары менен интеграцияланышы керек. Мыйзам аудит жүргүзүүнү талап кылат, бирок ал аудит методологиясын жөнгө салбайт же анын жыйынтыктарын жарыялоону талап кылбайт. Шайлоо өнөктүгүн каржылоо боюнча отчетторду комплекстүү текшерүүнү камсыз кылуу үчүн институционалдык мүмкүнчүлүктөрдүн жана каржылык аудиттер үчүн жол -жоболордун жана методологиялардын жоктугу, коомчулукка ачыктоонун чектелүү болушу менен айкалышып, шайлоо өнөктүгүн каржылоону көзөмөлдөөнүн натыйжалуулугун төмөндөтөт. 96 Маанилүү көзөмөлдү жана ачык-айкындуулукту камсыз кылуу үчүн, аудит жол-жоболорун, мөөнөттөрүн жана аудиттин жыйынтыктарын жарыялоону так жөнгө салуу үчүн укуктук базага өзгөртүүлөр киргизилиши керек. Шайлоо өнөктүгүн каржылоо отчетторун кылдат, ар тараптуу жана өз убагында талдоо, текшерүү жана аудит жүргүзүү үчүн БШКнын институционалдык мүмкүнчүлүктөрүн күчөтүү керек. Шайлоо өнөктүгүн каржылоо эрежелерин бузгандыгы үчүн чаралар негизинен жазык мүнөзүндө. Административдик чаралар чектелүү жана түшүнүксүз бойдон калууда жана өнөктүк учурундагы кемчиликтерди жоюу үчүн пропорционалдуу, градацияланган системаны камсыз кылбайт. 97 Бул алкак орточо эреже бузууларга каршы оор чаралардын көрүлүшүнө же 95 БШК отчеттордогу маалыматтардын банктык көчүрмөлөр менен шайкештигин гана текшерет, билдирилбеген каражаттарды пайдаланууну же башка мыйзам бузууларды аныктоого эч кандай аракет кылбайт. 96 ДИАУБдун жана Венеция комиссиясынын 2020-жылдагы Саясий партияларды жөнгө салуу боюнча биргелешкен көрсөтмөлөрүнүн 278-пу так көрсөтүшү керек" деп айтылат. Ошондой эле, ДИАУБдун 2015- жылдагы Шайлоо өнөктүгүн каржылоого байкоо жүргүзүү боюнча колдонмосунун 6- бөлүмүн караңыз. 97 Административдик укук бузуулар жөнүндө кодекс шайлоо өнөктүгүн каржылоодогу кадимки мыйзам бузуулар үчүн атайын административдик жазаларды белгилебейт, анын ордуна кеңири же кыйыр жоболорго таянат. 62- берене жалган маалымат берүүнү караганы менен, анда кечиктирилген отчет берүү, бухгалтердик эсептин анча чоң эмес айырмачылыктары же банк жол-жоболорун техникалык жактан сактабагандыгы үчүн ачык административдик жазалар жок. Иш жүзүндө көзөмөл органдары каржылоого байланыштуу маселелерди чечүү үчүн маалымат ты бербегени үчүн 61-беренеге, ал эми шайлоо өнөктүгүнүн эрежелерин бузганы үчүн 65-беренеге таянышы керек. Бул жоболор шайлоо өнөктүгүнүн каражаттарына ачык тиешеси жок болгондуктан, алардын каржылык укук бузууларга колдонулушу юридикалык жактан так эмес жана кызыкдар тараптар үчүн божомолдогус бойдон калууда. Шайлоо жөнүндө мыйзамдын 46(2)-беренесинде шайлоо өнөктүгүнүн каражаттарына кошумча ресурстар колдонулганда же ашыкча чыгымдар үчүн талапкерлерди каттоодон чыгаруу каралган. Оор кылмыштар Жазык кодексинин 197 жана 198-беренелерине дал келет, алар беш жылга чейин эркинен ажыратууну караштырат.

Кыргыз Республикасы Барак: 30 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету такыр чара көрүлбөшүнө алып келиши мүмкүн, бул пропорционалдуу жана адилет жазалоону чектеп, эл аралык жакшы тажрыйбага жана ДИАУБ менен Венеция комиссиясынын мурунку рекомендацияларына карама-каршы келет. 98 Мисалы, талапкерлерди чыгымдардын чегинен 0,5 пайызга ашып кеткени үчүн каттоодон чыгаруу жөнүндө жобо пропорционалдуу эмес. 99 Шайлоо өнөктүгүн каржылоо эрежелерин бузуулар үчүн натыйжалуу, пропорционалдуу жана токтотуучу административдик жазалоо системасын түзүү максатында укуктук базаны кайра карап чыгуу керек, бул жазалардын жазыктын оордугуна ылайык келишин камсыз кылат. XI. ЖАЛПЫГА МААЛЫМДОО КАРАЖАТТАРЫ (ЖМК) A. ЖМК ЧӨЙРӨСҮ 2021-жылдан бери ЖМК чөйрөсү бир топ өзгөрдү жана айрым плюрализм сакталып калганы менен, ал бир топ тарып кетти. ДИАУБ ШБМдин көптөгөн медиа маектештери өлкөдө сөз эркиндигинин кескин төмөндөшүн белгилешти. 100 ЖМК кызматкерлерин куугунтуктоо, көз карандысыз медиа каражаттарынын жабылышы жана өтө чектөөчү укуктук база (төмөндө Укуктук базаны караңыз) жалпысынан ЖМК эркиндигине айкын терс таасирин тийгизип, кеңири жайылган өзүн-өзү цензуралоого жана көз карандысыз журналистиканын бир топ кыскарышына алып келди. 101 Социалдык тармактар саясий маалыматтын негизги булагына айланды, андан кийин телевидение турат. 102 Мамлекеттик телеканалдар эң кеңири камтууга ээ жана салттуу медиа 98 ДИАУБдун жана Венеция комиссиясынын 2020-жылдагы Саясий партияларды жөнгө салуу боюнча биргелешкен көрсөтмөлөрүнүн 281-п улуттук коопсуздукка коркунуч келтириши мүмкүн болгон олуттуу укук бузуулар үчүн гана каралганы менен (мисалы, чет элдик каржылоо учурунда), тараптардын каражаттарды туура эмес алуусу же пайдалануусу үчүн гана эмес, ошондой эле жеке адамдардын мыйзам бузуулары үчүн да бир катар административдик жазалар колдонулушу керек" деп айтылат. 99 Учурдагы чыгымдардын чегине ылайык, 50 000 сом ашыкча сарпталган учурда каттоодон чыгаруу башталышы мүмкүн. 100 Медиа эркиндик индексинде Кыргызстан 2022-жылдан бери 72-орундан 144- орунга төмөндөп кеткен. 101 БУУнун Адам укуктары боюнча Жогорку комиссарынын башкармалыгы "Массалык башаламандыкка чакырык таштаган" деген айып менен жана "тийиштүү соттук процедуралар жана адилеттүү соттук териштирүү бузулган" деп сындагандыгы үчүн кыргыз журналисттерин эркинен ажыратуу өкүмдөрү тууралуу тынчсыздануусун билдирди. 2025- жылдын 27-октябрында үч маалымат каражаты (Kloop kg, Темиров лайв жана Айт-айт десе) экстремисттик деп табылып, алардын Кыргызстандагы ишмердүүлүгүнө сот тарабынан тыюу салынган. 2025 - жылдын июль айында Апрель ТВ өкмөттү "деструктивдүү" жана "терс" чагылдырганы үчүн жабылган. 2022- жылдын башында журналист жана Темиров Лайвдын негиздөөчүсү Темиров мырза Кыргыз жарандыгынан ажыратылган. 2024- жылдын январында Темиров Лайв каналынын он бир журналисти камакка алынган, а нын ичинде Темировдун аялы жана Айт-ай негиздөөчүсү Махабат Тажибек да бар. ДИАУБ ШБМдин бир нече маектеши да сезимтал темаларды түздөн-түз цензуралоо жөнүндө билдиришкен. 102 MVector уюмунун Кыргызстандагы медиа керектөө боюнча отчетун караңыз. "Санариптик: Кыргызстан 2025" отчетуна ылайык, 2025-ж ылы интернеттин каптоосу 88,5 пайызды түзгөн.

Кыргыз Республикасы Барак: 31 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету чөйрөсүндө үстөмдүк кылат. 103 Коомдук телерадиокомпаниянын 2022-жылы улутташтырылышы эл аралык жакшы тажрыйбага карама- каршы келип, Кыргызстандын Улуттук телерадио корпорациясы (УТРК) болуп калды, эми анын башкы директору президент тарабынан дайындалып жана кызматтан алынат. 104 ЖМК чөйрөсүндөгү башка окуяларга айрым телеканалдардын форматынын өзгөрүшү, оппозицияга же каршы пикирдегилерге байланыштуу ЖМКлардын иштешине чектөөлөр киргизилиши же лицензиялардын алынып коюшу жана жаңы кыргыз -орус телеканалынын ачылышы кирди. 105 Улуттук телерадиоберүү корпорациясы көз карандысыз жетекчилик дайындоону , так аныкталган коомдук мандат жана каржылык көз карандысыздыкты камсыз кылган каржылоо модели бар коомдук кызмат көрсөтүүчү маалымат каражатына айландырылышы керек. Дагы эле иштеп жаткан бир нече көз карандысыз ЖМК ар кандай мамлекеттик мекемелерден маалымат алууда кыйынчылыктарга туш болуп жатышканын билдирип, ДИАУБ ШБМге мамлекеттик маалымат каражаттары мамлекеттик мекемелердин басма сөз иш-чараларына кирүүдө артыкчылыкка ээ экенин, ал эми көз карандысыз ЖМКлар кээде чакырылбай турганын кабарлашкан. ДИАУБ ШБМдин айрым маектештери журналисттик иликтөөлөрдүн жана сынчыл репортаждардын чектелүүлүгүн УКМКнын ишмердүүлүгү менен байланыштырышты, анткени УКМК медиа адистерин жана коомдук талкууга катышкан башка адамдарды расмий эмес сурактарга чакыруу практикасын калыптандырган. 106 103 Эфир аркылуу бардык үй кожолуктарына акысыз жеткиликтүү болгон телерадиоберүүлөр "социалдык пакетке" кирет. Анын курамы аймактарга жараша өзгөрүп турса да (11ден 15ке чейин каналдар), ал ар дайым Кыргызстан Улуттук телерадиоберүү корпорациясынын (УТРК) жана анын аймактык филиалы болгон мамлекеттик ЭлТР жана Илим Билимдин бардык улуттук деңгээлдеги каналдарын, ошондой эле 2020-жылдан бери социалдык пакеттин бир бөлүгү болуп келген Орусиянын Биринчи каналын жана Россия РТРди камтыйт. Жеке менчик 7-каналдын жана Регион ТВнын ээлеринин аттары коомчулукка жеткиликтүү болгону менен, бул каналдар бийлик менен байланышта деп айтылып жүрөт. 104 2022-жылдагы Улуттук телерадиоберүү корпорациясы жөнүндөгү мыйзам мурдагы Коомдук телерадиоберүү корпорациясын (КТРК ) мамлекеттик УТРКга айландырган. Акыркы кызматтан бошотуу жана дайындоо 2025- жылдын октябрында болгон. ЖСУЭПтин 2011- жылдагы БУУ АУК конвенциясына № 34 жалпы комментарийинин 16- пунктунда көз карандысыз коомдук телерадиоберүү кызматтары каралган жана алардын көз карандысыздыгына тиешелүү критерийлер белгиленген: "Мүчө мамлекеттер коомдук телерадиоберүү кызматтарынын көз карандысыз түрдө иштешин камсыз кылышы керек." Бул жагынан алганда, мүчө мамлекеттер алардын көз карандысыздыгын жана редакциялык эркиндигин кепилдеши керек. Алар каржылоону ТРКнын көз карандысыздыгына доо кетирбегендей кылып бериши керек". Сөз Эркиндиги боюнча Эл Аралык Мандат Ээлери 2023-жылдагы биргелешкен декларациясында "Бардык өкмөттүк же мамлекеттик маалымат каражаттары кечиктирилбестен коомдук кызмат көрсөтүүчү маалымат каражаттарына айландырылышы керек" деп баса белгилешкен. 105 Мисалы, НТС 2022-жылы жаңылыктарды көрсөтүүнү токтотуп, көңүл ачуучу контентке өткөн. Өлкөдөн сыртта иштеп жаткан Next TV оппозициялык саясатчы Жээнбеков менен байланышкан жана маалыматтарга караганда, ресурстардын чектелүүлүгүнөн улам Бишкекте гана көрсөтүүсүн уланткан. 23-ноябрда кыргыз-орус биргелешкен демилгеси боюнча "Орусия менен Кыргызстандын тарыхый жана маданий байланыштарын, алардын өнүгүшүн жана эл аралык аренадагы жалпы ролун" чагылдыруу үчүн Номад ТВ аттуу жаңы телеканал ишке киргизилген. Канал орусиялык НТВ каналынын программаларын да алып көрсөтөт. 106 2023-жылы 24.kg агенттигинин журналисти видеомаек боюнча орусиялык жарандын арызынан кийин УКМКга чакырылган. 2024-жылы бир нече маалымат каражаттарынын кеңселеринде УКМК тарабынан тинтүү жүргүзүлгөндөн кийин алар кылмыш жоопкерчилигине тартылган. Ноябрь айында бир блогер Энергияны үнөмдөө чараларына байланыштуу чектөөлөрдү сындаган билдирүүсүнөн кийин талкуу үчүн УКМКга чакырылган. 4-декабрда 1916- жылдагы Үркүнгө байланыштуу иш-чара анын уюштуруучусу УКМК тарабынан чакырылгандан кийин өткөрүлбөй калган.

Кыргыз Республикасы Барак: 32 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Бул маектештер ЖМКларга өлкөдөгү терс жаңылыктардан алыс болуу жана айрым талаш- тартыш маселелерди жаңылыктарда чагылдырбоо боюнча көрсөтмө берилгенин билдиришти. 107 ЖМК эркиндиктери катуу сакталышы зарыл. Сөз эркиндиги үчүн жагымдуу чөйрөнү камсыз кылуу максатында маалыматка жетүүдөгү негизсиз чектөөлөр, анын ичинде айрым ЖМКларга маалымат алууга артыкчылыктуу мүмкүнчүлүк берүү, журналисттердин ишмердүүлүгүнө кийлигишүү ЖМК адистерин опузалоо мыйзамдарда жана иш жүзүндө жок кылынышы керек. B. У КУКТУК БАЗА Жалпысынан алганда, ЖМК үчүн укуктук база эл аралык милдеттенмелерди аткаруу үчүн жетишсиз. 108 Конституция сөз эркиндигин камсыз кылып, цензурага тыюу салат, бирок бул укукту чектөө үчүн өтө кеңири же бүдөмүк негиздер камтылган, бул ДИАУБдун жана Венеция комиссиясынын мурунку рекомендацияларына карама- каршы келет. 109 Андан тышкары, Жазык кодекси бүдөмүк негиздер боюнча куугунтуктоо үчүн кеңири мүмкүнчүлүк берет жана журналисттер бул жоболор боюнча барган сайын көбүрөөк куугунтукталууда. 110 ЖМК жөнүндө укуктук база кайра каралып чыгып, сөз эркиндиги боюнча эл аралык стандарттарга ылайык келтирилиши керек. Сөз эркиндигин чектөө үчүн колдонулушу мүмкүн болгон өтө кеңири жана бүдөмүк жоболорду алып салуу үчүн Конституцияга жана Жазык кодексине өзгөртүүлөр киргизилиши зарыл. Ар кандай чектөөлөр мыйзамдуулук, зарылчылык жана пропорционалдык принциптерине негизделип, соттук көзөмөлгө алынышы зарыл. Эл аралык жакшы тажрыйбага карама- каршы келип, Кыргызстанда көз карандысыз ЖМКларды жөнгө салуучу орган жок, ал эми Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлиги (ММСЖСМ) телерадиокомпанияларга лицензия берүү же аны алып коюуга укуктуу. 111 107 Бул көрсөтмөлөр бийлик органдарынын журналисттерге жана редакторлорго мезгил-мезгили менен, бирок кеңири таралган "профилактикалык телефон чалуулары" менен бекемделди, бул жазылбаган көрсөтмөлөрдүн, анын ичинде өнөктүк учурунда да, сакталышын камсыз кылуу максатында жүргүзүлдү. 108 ЕККУнун Министрлер кеңешинин № 3 "Журналисттердин коопсуздугу" боюнча чечими мамлекеттерди ЖМК эркиндигине тиешелүү мыйзамдарын, саясатын жана практикасын эл аралык милдеттенмелерине толук ылайык келтирүүгө чакырат. 109 ДИАУБ менен Венеция комиссиясынын 2021-жылдагы Кыргыз Республикасынын Конституциясынын долбоору боюнча биргелешкен корутундусун караңыз. 110 БУУнун Расалык басмырлоону жок кылуу комитети 2025-жылдын июль айындагы Корутунду билдирүүсүндө "Ж кодексинин өтө кеңири жана бүдөмүк жоболоруна" тынчсыздануусун билдирип, "ой-пикир жана сөз эркиндиги укугуна коюлган өзүм билемдик менен чечмелөөлөргө жана диспропорциялуу чектөөлөргө жол бербөөсү үчүн Жазык кодексин, айрыкча 278(3), 330, 326 жана 327- беренелерин кайра карап чыгууну" жана "мыйзам базасы журналисттерди коркутуу, куугунтуктоо, камакка алуу үчүн колдонулбашы керектиги" сунуштаган. Медиа саясат институтунун маалыматы боюнча, 2024-ж - (Расалык, этникалык, диний жана башка кастыкты козутуу), 278- (Массалык башаламандыкка чакыруу) жана 327- (Бийликти күч менен басып алууга чакыруу) беренелеринин негизинде 13 кылмыш иши козголгон. 2025-жылы Канышай Мамыркулова 278- жана 330-беренелер боюнча айыпталып, төрт жылдык пробацияга өкүмдөлгөн; Александр Александров жана Жоормарт Дуулатов (Kloop) Жазык кодексинин 278- беренесинин негизинде беш жылга эркинен ажыратылган, 25-ноябрда өкүм үч жылдык пробацияга өзгөртүлгөн. 111 ЖСУЭПтин 2011-жылдагы БУУ АУКнын № 34 жалпы комментарийинин 39- пунктунда көз карандысыз ЖМКларды жөнгө салуучу орган үчүн зарыл болгон критерийлер сунушталат.

Кыргыз Республикасы Барак: 33 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Мыйзамда да, иш жүзүндө да натыйжалуу жана толук көз карандысыз иштей турган эркин ЖМКларды жөнгө салуучу органды түзүү маселесин карап чыгуу керек. "Жалпыга маалымдоо каражаттары жөнүндө" 2025-жылы кабыл алынган жаңы мыйзам онлайн медианы кошо алганда, бардык маалымат каражаттарын каттоону талап кылат жана чет элдик менчикти 35 пайыз менен чектейт. Бул мыйзам ЕККУнун ЖМК эркиндиги боюнча өкүлүнүн жана ДИАУБдун айрым олуттуу рекомендацияларын, анын ичинде чыныгы коомдук ЖМК кызматын түзүү, плюрализмди өнүктүрүүгө багытталган билдирүү жол-жобосу менен ЖМКларды каттоону жөнөкөйлөтүү жана аларды жөнгө салуучу органына учурда берилген ыйгарым укуктард ын ордуна, ЖМКнын өзүн-өзү жөнгө салуусун тандоо, ал эми жөнгө салуу режимин кесипкөй маалымат каражаттары үчүн гана калтыруу боюнча рекомендацияларын камтыбайт. 112 "ЖМК жөнүндө" жаңы мыйзамда талап кылынган ЖМКларды кайра каттоо боюнча Юстиция министрлиги тарабынан кошумча мыйзам алдындагы актылардын кабыл алынышы күтүлүп жатканда, ДИАУБ ШБМдин көптөгөн маектештери кайра каттоодон өткөрүлбөй коюшуна тынчсыздануусун билдиришти. "ЖМКлар жөнүндө" мыйзам сөз эркиндиги боюнча эл аралык стандарттарга шайкеш келтирүү үчүн кайра каралышы керек, анын ичинде учурдагы каттоо талаптарынын ордуна билдирүү тартибин киргизүү, өзүн-өзү жөнгө салуу механизмин өнүктүрүү жана талаптар бардык басылмаларга эмес, кесипкөй ЖМКларга гана тиешелүү экенин так көрсөтүү зарыл. Чет элдик жана кош жарандыгы бар адамдардын маалымат каражаттарына ээлик кылуусуна коюлган чектөөлөр кайра каралышы зарыл. Административдик укук бузуулар кодексине жалаа жабуу, абийирге шек келтирүү жана жалган маалымат таратуу үчүн 2025-жылы киргизилген жаңы айып пулдар өтө жогору. 113 Так эмес (жалган) маалыматтан коргоо жөнүндө мыйзам ММСЖСМге соттун алдын ала чечимисиз контентти алып салууга же веб-сайттарды бөгөттөөгө мүмкүндүк берет, бул эл аралык стандарттарга карама- каршы келет. 114 Эң негизгиси, жакында ММСЖСМ төрт популярдуу көз карандысыз маалымат каражаттарынын: Азаттык, Kloop.kg, 24.kg жана Respublika.kg веб -сайттарын бөгөттөп салды 115 Онлайн контентти чектөөгө же веб-сайттарды убактылуу токтотууга байланыштуу жоболорду мындай чечимдер сот бийлигинин гана юрисдикциясына киришин камсыз кылуу үчүн кайра карап чыгуу керек. Мындай чечимдер тийиштүү процесстик кепилдиктер менен коомдук угуулардан кийин кабыл алынышы керек жана чектөө киргизилген контенттин же веб-сайттардын толук тизмеси менен кошо жарыяланышы керек. Чектөөлөр белгилүү бир 112 ДИАУБдун жана ЕККУнун ЖМК эркиндиги боюнча өкүлүнүн ЖМК жөнүндө мыйзам долбоору жөнүндө убактылуу биргелешкен пикирин караңыз. 113 Айып пулдар жеке адамдар үчүн 20 000 сомдон (200 евро) юридикалык жактар үчүн 65 000 сомго (650 евро) чейин жетет, ал эми 2025- жылга карата орточо эмгек акы 42 757 сомду (428 евро), ал эми 2024- жылы 36 000 сомду (360 евро) түзгөн. 114 ЖСУЭПтин 19-беренесинин 3-пункту мыйзамда каралуучу жана (а) башкалардын укуктарын же кадыр- баркын сыйлоо үчүн жана (б) улуттук коопсуздукту же коомдук тартипти, коомдук саламаттыкты же адеп- ахлакты коргоо үчүн зарыл болгон сөз эркиндигине коюлган жол берилүүчү чектөөлөрдү жөнгө салат. БУУ ЖСУЭПтин 2011 -жылдагы № 34 - пунктунда "веб-сайттардын, блогдордун же башка интернетке негизделген, электрондук же башка ушул сыяктуу маалымат таратуу тутумунун иштешине коюлган ар кандай чектөөлөргө" 1966-жылдагы ЖСУЭПтин 19-беренесин бузбаган өлчөмдө гана жол берилет деп айтылат жана веб-сайттардын иштешине жалпы тыюу салуулар 1966- жылдагы ЖСУЭПтин 19-б -пунктуна дал келбейт деген так тыянак чыгарылат. 2022-жылдын июнь айынан 2025-жылдын сентябрь айына чейин ММСЖСМ 70 маселени карап чыккан, алардын 16сы боюнча талаштуу контентти ээлери тарабынан ыктыярдуу түрдө же ММСЖСМ чечими боюнча алып салуу чечилген. 115 Ал маалымат каражаттарынын контентин чектөө учурлары 2022- 2024-жылдары болгон.

Кыргыз Республикасы Барак: 34 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету контентке тиешелүү болушу жана тар чөйрөдө колдонулушу керек, ошондой эле бүтүндөй веб-сайттарга тыюу салуудан качуу керек. Шайлоо мыйзамында шайлоо өнөктүгүнө байланыштуу жаңылыктар өзүнчө блокто, комментарийсиз берилиши керек деп белгиленген. Маалымат каражаттары талапкерлердин жана саясий партиялардын ар-намысына, кадыр-баркына же беделине шек келтирген же аны жаманатты кылган маалыматты жарыялоо үчүн жоопкерчилик тартат, анткени буга тыюу салынган. Бир нече маалымат каражаттарынын өкүлдөрү ДИАУБдун шайлоо өнөктүгүн бузуу катары каралуу коркунучунан качып сынчыл мазмундан баш тартууну чечкенин билдиришти. 116 Эл аралык жакшы тажрыйбага карама- каршы келип, мыйзамда... мамлекет тарабынан каржыланган телерадиокомпаниялар жаңылыктарда жана учурдагы окуялар программаларында талапкерлерди тең салмактуу, калыс жана объективдүү чагылдыруусун талап кылбайт. 117 ДИАУБдун мурунку рекомендациясына карабастан, шайлоого байланыштуу медиа контенттин көпчүлүгү үгүт деп эсептелүүсүнүн жана жыйынтыгында, талапкерлердин өнөктүктөрүн жаңылыктарда жана редакциялык программаларда чагылдыруунун жоктугуна алып келүүсүнүн алдын алуу максатында өнөктүк эрежелерин тар чечмелөөгө жол берген укуктук базага өзгөртүүлөр киргизилген эмес. 118 ДИАУБ ШБМдин көптөгөн маектештери өнөктүк иш- чараларын чагылдыруу үгүт катары караларын жана ошондуктан акы төлөнүүчү негизде гана берилиши мүмкүн экенин билдиришкен. 119 Натыйжада, процедуралык аспектилерди жана шайлоого байланыштуу мыйзам бузууларды чагылдыруудан тышкары, өнөктүк негизинен талапкерлерди жаңылыктар сегменттеринде акы төлөнүүчү чагылдырууну камтып, шайлоочулардын маалыматка таянып тандоо жасоо мүмкүнчүлүгүн чектеген. Шайлоочулардын маалыматка таянып тандоо жасоо мүмкүнчүлүгүн жогорулатуу жана шайлоо өнөктүктөрүн көз карандысыз редакциялык чагылдырууну камсыз кылуу үчүн, журналисттик жана маалыматтык мазмун менен өнөктүк иш -аракеттеринин ортосундагы айырманы так аныктоо максатында ЖМКлардын чагылдыруу эрежелери кайра каралышы керек. Мамлекет тарабынан каржыланган телерадиокомпаниялар 116 БУУ ЖСУЭПтин № 25 Жалпы комментарийинин 25-пунктунда : "25-берене менен корголгон укуктарды толук пайдаланууну камсыз кылуу үчүн жарандардын, талапкерлердин жана шайланган өкүлдөрдүн ортосунда коомдук жана саясий маселелер боюнча маалымат жана идеяларды эркин алмашуу өтө маанилүү. Бул коомдук маселелер боюнча цензурасыз же чектөөсүз комментарий бере алган жана коомдук пикирди билдире алган эркин басма сөз жана башка маалымат каражаттарынын зарылдыгын билдирет" деп айтылат. 117 1990-жылдагы ЕККУнун Копенгаген документинин 7.8-пунктун караңыз, катышуучу мамлекеттер "шайлоо процессине катышууну каалаган бардык саясий топтор жана жеке адамдар үчүн басмырлоосуз негизде маалымат каражаттарына тоскоолдуксуз жетүүгө эч кандай юридикалык же административдик тоскоолдук болбошун камсыз кылууга" милдеттендирет. Ошондой эле, БУУ ЖСУЭПтин № комментарийинин 25-пунктун жана 2002-жылдагы Венеция комиссиясынын Жакшы тажрыйба кодексинин жана анын түшүндүрмө отчетунун I.2.3.a.ii пунктун (24- бет) караңыз. Ошондой эле, ДИАУБдун 2012- жылдагы Шайлоону байкоо миссиялары үчүн ЖМКларга байкоо жүргүзүү боюнча колдонмосун (15-бет) караңыз. 118 Айрым талапкерлерге же аларга каршы добуш берүүгө чакырыктардан тышкары, Шайлоо жөнүндө мыйзамдын 22-беренесинин 10-пунктунда "2) айрым талапкерлерге карата артыкчылыктарды билдирүү; 3) талапкерлерди шайлоонун же шайлабоонун мүмкүн болгон кесепеттерин сүрөттөө; 4) талапкерлердин кесиптик ишмердүүлүгүнө же кызматтык милдеттерин аткаруусуна байланышпаган ишмердүүлүгү жөнүндө маалыматты таратуу" үгүт иш-аракеттери катары каралат, ал маалыматтык мазмунга тиешелүү деп чечмеленет. 119 Eurasianet Кыргызстандагы шайлоолор тууралуу маалымат берип жатып, "Борбордук шайлоо комиссиясы Eurasianet медианын Бишкектеги кабарчысына шайлоо өнөктүгү учурунда талапкерлердин аттарын же сүрөттөрүн жарыялоо шайлоо мыйзамдарын бузуу болуп саналаарын белгилеген" деген билдирүү жарыялаган.

Кыргыз Республикасы Барак: 35 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету жаңылыктарда жана учурдагы окуялар программаларында талапкерлерди тең салмактуу, калыс жана объективдүү чагылдырууга милдеттүү болушу керек. БШК маалымат каражаттарындагы өнөктүктүн мыйзамдуулугун көзөмөлдөйт жана эреже бузуулар үчүн айып пулдарды салууга, санкцияларды колдонууга жана маалымат каражаттарынын аккредитациясын жокко чыгарууга укуктуу. БШК маалымат каражаттарынын өнөктүктү чагылдыруусуна системалуу мониторинг жүргүзгөн эмес жана тиешелүү жумушчу тобу тарабынан каралган арыздардын негизинде бир нече иш козгогон. 120 Телерадио жана басма сөз каражаттары атаандаштарга акы төлөнүүчү жарнама үчүн бирдей шарттарды түзүүгө милдеттүү; бирок, ДИАУБдун мурунку рекомендацияларына карабастан, маалымат каражаттарынан өнөктүк учурунда акы төлөнүүчү жарнама берүү үчүн БШК тарабынан аккредитациядан өтүү талап кылынган. ЖМКлар үчүн керексиз тоскоолдуктарды жаратпоо жана шайлоочуларга жеткиликтүү маалыматтын көлөмүн чектеп коюудан качуу максатында, акы төлөнүүчү жарнамаларды көрсөтүү үчүн ЖМКларды аккредитациялоо талаптарын кайра карап чыгуу керек. C. ЖМК МОНИТОРИНГИНИН ЖЫЙЫНТЫКТАРЫ ТОЛУК МААЛЫМАТКА ЖЕТҮҮ ДИАУБ ШБМдин маалымат каражаттарына мониторинги талапкерлер жаңылыктар жана учурдагы окуялар программаларында чагылдырылбаганын, шайлоо өнөктүгүнүн эрежелерин бузуулар чектелүү чагылдырылганын көрсөттү. 121 Мониторинг жүргүзүлгөн телерадиокомпаниялар мамлекеттик бийлик органдарын, негизинен Президентти жана анын администрациясын, Министрлер Кабинетинин, УКМКнын, ошондой эле БШКнын ишмердүүлүгүн кеңири чагылдырып, онлайн порталдарда да ушул сыяктуу көрүнүш байкалып турду. 122 Бардык мониторинг жүргүзүлгөн ЖМКлардын прайм -таймдагы жаңылыктар жана учурдагы окуялар программаларында Президентке убакыттын 33төн 54 пайызга чейинкиси арналган. Регион телеканалы өз убактысынын 30 пайызын УКМКга бөлгөн, ал эми 7-канал өзүнүн чагылдыруусунун 45 пайызын Министрлер Кабинетине арнаган. Аял талапкерлер жана мамлекеттик кызматкерлер, бардык телерадиокомпаниялардын байкоо жүргүзүлгөн программаларынын 16 пайызында катышып, байкоо жүргүзүлгөн акысыз эфир убактысынын 33 пайызын пайдаланышкан ( ЖМК мониторингинин жыйынтыктарын караңыз). Шайлоочулар жөнүндө маалымат берүү каражаттарында, негизинен УТРК жана ЭлТРде кеңири чагылдырылып, жалпы чагылдыруунун 9 пайызын түзгөн. 120 БШК шайлоо өнөктүгүнүн маалымат каражаттарындагы чагылдырылышына системалуу мониторинг жүргүзгөн эмес, анын шайлоо өнөктүгү боюнча жумушчу тобу эскертүүлөрдүн негизинде болжолдуу мыйзам бузууларды баалаган. Беш маалымат каражатына санкциялар салынган: 22-октябрда "Талас" телеканалына мөөнөтүнөн мурда шайлоо өнөктүгүн жүргүзүү эрежелерин бузгандыгы үчүн 28 000 сом айып пул салынган; 13-ноябрда "Азия Ньюс " гезитине жана "Арыба" онлайн басылмасына талапкерлердин ар-намысына, кадыр-баркына же беделине шек келтирген же аны жаманатты кылган маалыматтарды жарыялагандыгы үчүн 17 500 сом айып пул салынган; 20-ноябрда "Жаш FM" ЖЧКсына... (T-Media телеканалы) жаңылыктар программасынын фонунда бир талапкердин баннери пайда болгондуктан, талапкерлерге бирдей мүмкүнчүлүк берүү шарттарын бузгандыгы үчүн 28 000 сом айып пул салынган. 29- ноябрда new.kg чет элдик саясий ишмерлердин сүрөттөрүн колдонгон талапкердин акы төлөнүүчү үгүт материалдарын жарыялагандыгы үчүн 7500 сом айып пулга жыгылды. 121 ДИАУБ ШБМ УТРК, Ала Тоо 24, ЭлТР, 7- Канал жана Регион ТВнын прайм-таймдагы көрсөтүүлөрүн, ошондой эле akipress.kg, azattyk.kg, Kaktus.Media, 24.kg, super.kg, kabar.kg жана sputnik.kg онлайн салынган ЖМКларынын саясатка байланыштуу контентине байкоо жүргүзгөн. 122 Талапкерлер процедуралык маселелерден тышкары чагылдырылган жалгыз учур - бул Акипрессте талапкерлердин кызмат адамдары менен болгон байланыштары көрсөтүлгөн үч макала болду . Шайлоо өнөктүгүнүн акыркы күнүндө Kaktus.Media талапкерлердин шайлоо өнөктүгүнө кеткен чыгымдары жөнүндө макала жарыялады.

Кыргыз Республикасы Барак: 36 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Талапкерлер акысыз жана акы төлөнүүчү эфир убактысы аркылуу чагылдырылды, анын ичинде жаңылыктар сегменттеринде акы төлөнүүчү чагылдыруу да бар болчу. Редакциялык чагылдыруу менен аналитикалык репортаждар жок болуп турган шартта, бул шайлоочулардын маалыматка таянып тандоо мүмкүндүгүн чектеген. Акы төлөнүүчү жарнамалар дайыма эле так белгиленген эмес жана аларды айырмалоо оңой болгон жок. 123 Акы төлөнүүчү программаларда талапкерлерди чагылдыруу, анын ичинде акы төлөнүүчү жаңылыктар жана акы төлөнүүчү интервьюлар 8 пайызга жакынды түзгөн. Бул акы төлөнүүчү программалардын көпчүлүгү "Регион" телеканалда байкалып, аз сандагы талапкерлер тарабынан колдонулган. Онлайн ЖМКларда талапкерлер процедуралык маселелерге, анын ичинде ыйгарым укуктуу өкүлдөрүнүн аттарын жарыялоого, талапкерликтен баш тартуу учурларына, шайлоо өнөктүгүнүн эрежелерин бузууга жана шайлоо өнөктүгүнө байланыштуу окуялар тууралуу гана тиешелүү болгон. Веб-сайттардагы акы төлөнүүчү контент жалпы контенттин 1 пайызынан азын түзгөн. Бардык акы төлөнүүчү саясий мазмун так жана ырааттуу түрдө аныкталышы керек. Жарнама менен редакциялык чагылдыруунун ортосундагы айырмачылыкты сактоо үчүн жаңылыктарда жана учурдагы окуялар программаларында акы төлөнүүчү үгүт материалдарын көрсөтүүгө тыюу салууну карап чыгуу керек. Мамлекет тарабынан каржыланган телерадиокомпаниялар катталган талапкерлерге мыйзамга ылайык акысыз эфир убактысын камсыз кылышты. Бирок, көптөгөн талапкерлер, айрыкча байыраак талапкерлер, көрүүчүлөрдүн саны жана таасири чектелүү экенин айтып, аны колдонуудан баш тартышты. Талапкерлердин саны көп болгондуктан, эфир убактысы эки мамлекеттик телерадиокомпания, УТРК жана ЭлТР, ошондой эле алардын аймактык филиалдарынын ортосунда бөлүштүрүлдү. 124 Дебат программалары жалпы мониторинг жүргүзүлгөн программалардын 23 пайызын түзгөн жана шайлоого тиешелүү жалгыз программалар болгон. 125 ЭлТР жана УТРК жана алардын жергиликтүү бөлүмдөрүндөгү дебаттар талапкерлер өздөрүн тааныштырып, бири-бири менен баарлаша алган жалгыз аянтча болгон. Айрым талапкерлер дебат форматын натыйжасыз деп эсептешкен, бул жалпысынан катышуудан баш тартууга алып келген. 126 УТРКда дебаттар кечинде кеч көрсөтүлүп, кээде кечки саат 8ден түнкү 12ге чейинки прайм- тайм учурунда акысыз эфир убактысын талап кылган мыйзам бузулган. Аял талапкерлер акысыз эфир убактысынын 33 пайызын алышкан. Дебаттар учурунда жаңдоо тилине котормо берилген эмес. Мыйзам талап кылгандай, мамлекет тарабынан каржыланган бардык телерадиокомпанияларда бош убакыт бөлүп, дебаттарды уюштурууну карап көрсө болот. Дебаттардын форматы атаандаштардын ортосундагы чыныгы жарыш сөзгө өбөлгө 123 Мисалы, 25-ноябрда Регион ТВ каналы талапкер менен 45 мүнөттүк маекти көрсөттү, бирок анда акы төлөнгөнү так көрсөтүлгөн эмес. 124 8-ноябрда бюллетендеги орун жана акысыз эфир убактысын бөлүштүрүү боюнча биргелешкен чүчүкулакта шайлоо комиссиялары катышуучулардын ортосунда эфир убактысын бөлүштүрүштү, жеке презентациялар үчүн 5 мүнөт жана дебаттарга катышуу үчүн 25 мүнөт берилди. ДИАУБ ШБМ акысыз эфир убактысын бөлүштүрүүдө ар кандай ыкмаларды байкады: кээ бир учурларда жободо белгиленгендей, ар бир талапкер үчүн өзүнчө чүчүкулак өткөрүлдү, ал эми башка учурларда ар кандай жол-жоболор иштелип чыкты (мисалы, талапкерлердин бюллетендеги ордуна жараша). 125 ДИАУБ ШБМ 14 дебатка байкоо жүргүздү; аларга катталган талапкерлердин жарымынан азы катышкан. 126 Айрым талапкерлер ДИАУБ ШБМга бул формат маңыздуу пикир алмашууга ылайыктуу эмес экенин, анткени мыйзам башка талапкерлерди сындоого тыюу салганын жана талапкерлерге провокациялык суроолорду бербөө сунушталганын билдиришти.

Кыргыз Республикасы Барак: 37 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету түзүшү керек. Талапкерлерге өнөктүк учурунда атаандаштарын сындоого мыйзамдык тыюу салынбашы керек. XII. ШАЙЛОО БОЮНЧА ТАЛАШ- ТАРТЫШТАРДЫ ЧЕЧҮҮ Шайлоо администрациясынын, мамлекеттик органдардын жана талапкерлердин чечимдерине, аракеттерине же аракетсиздигине талапкерлер, саясий партиялар, байкоочулар жана шайлоочулар каршы чыгышы мүмкүн. Шайлоо администрациясына каршы арыздар иерархиялык кароого жатат жана алардын үстүнөн Бишкек шаарынын Административдик сотуна даттанууга болот, андан ары Жогорку Сотко кассациялык тартипте жиберүүгө болот. Арыздар жана даттануулар мөөнөтүнөн мурда шайлоо үчүн каралган тездетилген мөөнөттөрдө берилип, каралышы керек, ал эми шайлоо күнү берилген арыздар дароо каралышы керек. Бул мөөнөттөр арыз берүү үчүн жетишсиз жана эл аралык жакшы тажрыйбага жооп бербейт. 127 БШКга арыздарды анын веб-сайты аркылуу электрондук түрдө берүүгө мүмкүн болсо, сотторго арыздар кагаз түрүндө берилиши керек. Шайлоо боюнча да, анын ичинде мөөнөтүнөн мурда шайлоодо, даттанууларды берүү жана кароо мөөнөттөрү даттанууларды жана негизделген чечимдерди натыйжалуу даярдоону, натыйжалуу юридикалык чара көрүүнү камсыз кылуу үчүн кайра каралышы керек. Шайлоо мыйзамына 2025- жылы киргизилген өзгөртүүлөр соттук чараларды көрүү мүмкүнчүлүгүн ого бетер чектеди, анткени саясий партиялардын шайлоонун жыйынтыктарына каршы чыгуу укугу алынып салынып, мындай каршы чыгуулар талапкерлерге, алардын өкүлдөрүнө жана байкоочуларга калтырылды. 128 Шайлоочулар жыйынтыктарга каршы чыга алышпайт, бул ДИАУБдун шайлоо талаш-тартыштарында кеңири позицияны колдогон мурунку рекомендацияларына жана эл аралык жакшы тажрыйбага карама- каршы келет. 129 БШКнын айрым чечимдери жана токтомдору соттук кароодон бошотулган жана мыйзам мындай бошотуулар үчүн ачык шарттарды белгилебейт, бул юридикалык ишенимдүүлүккө жана ачыктыкка тоскоол болот. 130 Натыйжалуу юридикалык чара көрүү үчүн, шайлоочуларга жана саясий партияларга шайлоонун жыйынтыктарына каршы чыгууга мүмкүндүк бергидей кылып укуктук базага 127 Шайлоо жөнүндө мыйзамга ылайык, мөөнөтүнөн мурда шайлоодо бардык шайлоо аракеттеринин мөөнөттөрү үчтөн бирге кыскартылат, бул даттанууларды берүү жана чечим кабыл алуу үчүн кадимки 3 күндүк мөөнөттү 2 күнгө, ал эми 5 күндүк кассациялык мөөнөттү 3 күнгө чейин кыскартат. Венеция комиссиясынын 2002- жылдагы Жакшы тажрыйба кодексинин II.3.3.g пунктунда жана анын Түшүндүрмө отчетунда "[мөөнөттөр] апелляция берүү, коргонуучу тараптын укуктарын жүзөгө ашыруу жана ойлонуштурулган чечим кабыл алуу үчүн жетиштүү болушу керек" деп сунушталат. Биринчи инстанцияда үч күндөн беш күнгө чейинки мөөнөт (даттанууларды берүү жана чечимдерди кабыл алуу үчүн) шайлоого чейин чечимдерди кабыл алуу үчүн акылга сыярлык болуп көрүнөт". 128 ЕККУнун 1990-жылдагы Копенгаген документинин 5.10-пунктунда " негизги укуктардын сакталышы жана укуктук бүтүндүктү камсыз кылуу үчүн ар бир адам административдик чечимдерге каршы натыйжалуу арыз бере алышы зарыл" деп айтылат. 129 1966-жылдагы ЖСУЭПтин 25-беренеси жана ЕККУнун Копенгаген документинин 5.10-пункту саясий укуктардын бузулушуна каршы натыйжалуу чара көрүү укугун кепилдейт. В - жылдагы жакшы тажрыйба кодексинин II.3.3f пунктунда "тиешелүү шайлоо округунда катталган бардык талапкерлер жана шайлоочулар даттанууга укуктуу болушу керек. Шайлоочулардын шайлоо жыйынтыктары боюнча даттануусу үчүн акылга сыярлык кворум белгилениши мүмкүн" деп сунушталат. 130 Шайлоо жөнүндө мыйзамдын 45- беренесинин 12-пункту БШКнын шайлоонун жыйынтыктары боюнча чечимдерин жана токтомдорун кайра карап чыгуудан бошотот. 2025-жылдагы Венеция комиссиясынын Жаңыртылган Укук үстөмдүгүн текшерүү тизмесинин В бөлүмүн караңыз.

Кыргыз Республикасы Барак: 38 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету өзгөртүүлөр киргизилиши керек. БШКнын бардык чечимдери соттук кайра кароого мүмкүн кылынышы керек. БШК даттануулар жана эреже бузуулар тууралуу кабарлардын онлайн реестрин жүргүзгөн, бул ачык-айкындуулукка өбөлгө түзгөн; бирок, айрым чечимдер кечигүү менен жүктөлүп турган. БШКнын онлайн реестрине катталган 274 даттануунун 219у БШК тарабынан чечилген, калгандары башка компетенттүү органдарга жөнөтүлгөн. 131 БШК 7 учурда административдик айып пул салган. 132 БШКнын талаш-тартыштар боюнча отурумдары ачык- айкын болуп, тараптарга өз иштерин көрсөтүү мүмкүнчүлүгүн бергени менен, процедуралык кепилдиктер азайган, анткени көп иштер, айрыкча чараларга алып келбегендери, 133 жабык түрдө каралган. БШКнын даттануулар боюнча чечимдеринде шайлоо өнөктүгүнүн эрежелерин чечмелөөсү бир түрдүү болгон эмес 134 жана айрым учурларда, айрыкча шайлоого байланыштуу маселелер боюнча, анын ичинде жеке кат алышууларда сөз эркиндигине байланыштуу иштерде, тар, чектөөчү жана формалдуу болгон. 135 БШКнын чечимдери негизинен тиешелүү жумушчу тобунун рекомендацияларына таянып, чектелген фактылык жана юридикалык негиздемелерди рекомендациятап, келтирилген укуктук жоболордун иштин маңызына тиешелүүлүгүн негиздеген эмес жана ошону менен юридикалык тактыкты жана натыйжалуу даттануу мүмкүнчүлүгүн бузган. Даттануунун жолдору 136 боюнча бир дагы чечим кабыл 131 БШКнын онлайн реестринде шайлоо алдындагы 202 арыз, шайлоо күнүндөгү 65 окуя жана шайлоодон кийинки 7 учур көрсөтүлгөн, алар негизинен БШКнын ишеним телефонунан, укук коргоо органдарынан, социалдык медиа мониторингинен жана талапкерлерден келип түшкөн жана шайлоо өнөктүгүнүн эрежелерин бузуу (122), талапкерлерге каршы жалган же жалаа жапкан маалыматты таратуу (37), добуш сатып алуу (55), административдик ресурстарды кыянаттык менен пайдалануу (8) жана башка эреже бузуулар (52) сыяктуу ар кандай маселелерге тиешелүү болгон. 132 БШК тарабынан ДИАУБ ШБМге берилген маалыматына ылайык, 74 учурда жалпысынан 83 административдик айып салынган, анын ичинде талапкерлерге жана жарандарга үгүт иштеринин шарттарын бузгандыгы үчүн 55 айып пул, талапкердин кадыр- баркына доо кетирген атайылап жалган маалымат тараткандыгы үчүн 15 айып пул, диний мекемелерде үгүт иштерин жүргүзгөндүгү үчүн 2 айып пул, маалымат каражаттарына байланыштуу 4 иш боюнча айып пул (2 үгүт иштеринин шарттарын бузгандыгы үчүн жана 2 талапкерлердин ар-намысына, кадыр-баркына же ишкердик беделине шек келтиргендиги үчүн, ошондой эле News.kg сайтынын директоруна маалымат каражатынын социалдык медиа баракчасы аркылуу жасалган эреже бузуу үчүн жеке айып пул), үгүт иштерин каржылоо эрежелерин бузгандыгы үчүн 2 айып пул жана БШКнын чечимин аткарбагандыгы үчүн 1 айып пул салынган. БШК ошондой эле 6 эскертүү берген. Шайлоодон кийинки жети арыз, негизинен добуштарды сатып алуу жана добуш берүүнүн купуялуулугун бузуу боюнча болуп, укук коргоо органдарына жөнөтүлүп, акырында кылмыш ишин козгобостон четке кагылган, ал эми БШК тиешелүү шайлоо дооматтарын канааттандырган. 133 БШК даттануулар, аудит жана өнөктүк боюнча ички жумушчу топторду түзүп, даттануулар жана укук бузуулар боюнча кеңеш берүүчү корутундуларды пленардык жыйында кароо үчүн даярдады. Жумушчу топтордун жыйындарынын графиги жарыяланган же кабарланган эмес. БШК Тез жооп кайтаруу боюнча координациялык топту борбордук жана аймактык деңгээлдеги укук коргоо органдары менен координациялады. 134 БШК өзүнүн № 1404 чечиминде талапкердин кызматтык милдеттерине же кесиптик ишмердүүлүгүнө байланыштуу маалыматты тараткандыгы үчүн эскертүү берсе, ушул сыяктуу эле башка укук бузуулар үчүн административдик айып пул салган жана чечимдердин айырмаланышына так негиздөө келтирбеген. 135 Булар шайлоо алдындагы үгүт иштерине ачык байланышы жок болгонуна карабастан, жеке онлайн байланыш үгүт катары каралган учурларга тиешелүү болгон. Көптөгөн учурларда БШК жеке Facebook же Instagram аккаунттарындагы социалдык медиа билдирүүлөрүн талапкерди колдоо катары чечмелеп, аларды мыйзамсыз үгүт иштери катары классификациялап, алып салуу буйруктарын чыгарган же айып пулдарды салган. Дагы бир мисалда, БШК жергиликтүү WhatsApp топторунда талапкердин жолугушуусу тууралуу аудио билдирүү жөнөткөн адамга, үгүт иштерин жүргүзүү ниетин болбогонун айтканына жана билдирүүнү өчүргөнүнө карабай, мыйзамсыз үгүт иштери үчүн деп айып пул салган. 136 Мисалы, добуштарды сатып алуу боюнча жазыктык кол тийбестик маселелеринде БШК өз чечиминин негиздерин көрсөтпөстөн үч талапкерди куугунтуктоого уруксат берген, ал эми ушул сыяктуу өтүнүчтү четке кагуу учурунда колдо болгон далилдерге кыскача гана шилтеме берген.

Кыргыз Республикасы Барак: 39 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету алынган эмес жана ДИАУБ ШБМ мындай даттанууларды аныктай алган жок. 137 Жалпысынан алганда, БШК шайлоо өнөктүгүнүн эрежелерин тыюу салынган жүрүм-турумдун чөйрөсүн кеңейткен жана, эл аралык стандарттарга карама- каршы келип, шайлоо өнөктүгүн жөнгө салууну фундаменталдык эркиндиктерди коргоо менен тең салмактоо зарылдыгын ырааттуу эмес түрдө колдонгон. 138 Шайлоо талаш-тартыштарын чечүүдө ачык -айкындуулукту жана жоопкерчиликти күчөтүү үчүн БШК бардык болжолдуу мыйзам бузууларды ачык жыйындарда карашы керек. Чечимдер түшүнүктүү жана жакшы негизделген болушу зарыл, ошондой эле даттануу жолдору жана мөөнөттөрү көрсөтүлүшү керек. Фактыларды аныктоону жумушчу топтору аткарса да, институционалдык жоопкерчиликти камсыз кылуу жана соттук кайра карап чыгууга мүмкүндүк берүү үчүн чечим чыгаруу укугу Комиссияда калышы керек. Шайлоого чейинки мезгилде Административдик сот талапкерлерди каттоо боюнча 12 апелляциялык арыз алган, алардын 9ун негизи боюнча четке кагып, 2сүн кабыл алынгыс деп тапкан. 139 Жогорку Сот тарабынан даттануу түшкөн сегиз чечим күчүндө калтырылган. Угуулардын графиги көп учурда жаңыртылган эмес, Административдик соттун шайлоого байланыштуу чечимдери өз убагында жарыяланган эмес, ал эми Жогорку Соттун чечимдери такыр жарыяланбай калган, бул ачык-айкындуулукту чектеген. ДИАУБ ШБМге берилген чечимдер структуралаштырылган жана юридикалык шилтемелерди камтыган, бирок аларда фактылар формалдуу түрдө бааланып, талаш-тартыштуу административдик чаралардын мыйзамдуулугу жана пропорционалдуулугу талданган эмес. 140 Жазык кодексинде Башкы прокурордун юрисдикциясына кирген шайлоого байланыштуу кылмыштын беш түрү 137 ЕККУнун 1990-жылдагы Копенгаген документинин 5.11-пункту "адамга карата административдик чечимдер толугу менен негиздүү болушу керек жана, эреже катары, жеткиликтүү болгон кадимки чараларды көрсөтүшү керек" деп айтылат. ЖСУЭПтин 2.3-беренесинде ар бир мамлекеттен "укуктары же эркиндиктери бузулган ар бир адамга натыйжалуу чара көрүү мүмкүнчүлүгүн берилишин" жана "компетенттүү органдар, андай мүмкүнчүлүк берилген учурда, анын ишке ашырылышын " камсыз кылуусу талап кылын ат. 138 ЖСУЭПтин 19-беренеси, АУЖПнын 1996- жылдагы № 25 жалпы комментарийи жана 2011-жылдагы № 34 жалпы комментарийи мамлекеттерден сөз эркиндигин кепилдөөнү жана ар кандай чектөөлөрдүн мыйзамдуу, негиздүү жана пропорционалдуу болушун камсыз кылууну талап кылат. Шайлоочулардын, талапкерлердин жана шайланган өкүлдөрдүн ортосунда коомдук жана саясий маселелер боюнча маалымат жана идеяларды эркин алмашууга шарт түзүлүшү керек. 139 Бир арыз процедуралык негизде жарым-жартылай кабыл алынган, бирок акырында негизги натыйжага таасир этпестен, маңызы боюнча четке кагылган. 140 ЖСУЭПтин 2.3-беренесинде ар бир мамлекеттен "укуктары же эркиндиктери бузулган ар бир адамга натыйжалуу чара көрүү мүмкүнчүлүгүн берилишин" жана "компетенттүү органдар, андай мүмкүнчүлүк берилген учурда, анын ишке ашырылышын " камсыз кылуусу талап кылынат, ал эми 14(1)-беренесин де, башкалардын ичинде , "[...] кылмыш иши же сот иши боюнча чыгарылган ар кандай чечим коомчулукка жарыяланышы керек […]" деп белгиленген. ЕККУнун 1990-ж - пунктунда "ар бир адам негизги укуктарды сыйлоону жана укуктук бүтүндүктү камсыз кылуу үчүн административдик чечимдерге каршы натыйжалуу чара көрүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болушу керек" деп айтылат.

Кыргыз Республикасы Барак: 40 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету каралган. 141 Укук коргоо органдары добуштарды сатып алуу боюнча 15 кылмыш ишин козгошту. 142 XIII. УЛУТТУК АЗЧЫЛЫКТАРДЫН КАТЫШУУСУ Шайлоо процессинде өлкөнүн демографиялык курамы менен улуттук азчылыктардын өкүлчүлүгүнүн ортосунда олуттуу айырмачылык болгон 143 . Калктын курамындагы этникалык азчылыктардын үлүшү жыйырма эки пайызды түзгөнүнө карабастан, к атталган талапкерлердин эки пайызы гана өздөрүн көпчүлүктү түзбөгөн этникалык топко таандык деп эсептешкен, алардын ичинен үчөө гана мандат алышкан . 144 Өзбек жамаатынан бир гана катталган талапкер болуп, бул топ өзгөчө аз өкүлчүлүккө ээ болгон. 145 Мындай өкүлчүлүктүн жетишсиздиги улуттук азчылыктарга таандык адамдардын саясий жашоого натыйжалуу катышуусунун эл аралык стандарттарына жооп бербейт. 146 Жакында киргизилген мыйзамдык өзгөртүүлөр, атап айтканда, талапкерлердин тизмесинде азчылыктардын өкүлчүлүгүнө коюлган 15 пайыздык квотанын алынып салынышы, кыязы, өкүлчүлүктүн жетишсиздигине өбөлгө түзгөн. 147 141 Жазык кодексинде көрсөтүлгөн шайлоого байланыштуу беш кылмыш иши төмөнкүлөр: шайлоо укуктарын жүзөгө ашырууга тоскоолдук кылуу (195-берене), Добуштарды сатып алуу (196-берене), шайлоо өнөктүгүн каржылоо тартибин бузуу (197- берене), шайлоо же референдум учурунда каражаттарды мыйзамсыз пайдалануу (198-берене) жана шайлоо документтерин жасалмалоо (199-берене). 142 Мыйзам боюнча, катталган талапкерлер процесстик кол тийбестикке ээ жана шайлоо мезгилинде, кылмыш жасалган жерде кармалган учурларды кошпогондо, БШКнын алдын ала уруксатысыз кылмыш жоопкерчилигине тартууга, камакка отургузууга, камакка алууга же сот тарабынан жазаланууга дуушар болушу мүмкүн эмес. БШК катталган талапкерлерди кылмыш жоопкерчилигине тартууга макулдук сурап укук коргоо органдарынан төрт өтүнүч алган, алардын үчөөнө добуш сатып алуу боюнча дооматтарды канааттандырып, каттоону жокко чыгарган, ал эми бир өтүнүч четке кагылган; башка бир учурда, адам талапкер катары расмий катталганга чейин ага карата кылмыш иши козголгон. 143 Караңыз: Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети, 2022 -жылдагы Кыргыз Республикасынын калкын жана турак жай фондун каттоо. Өзбек азчылыгы эң чоң азчылык тобу болуп саналат, болжол менен 14 пайызды түзөт, орус азчылыгы 4 пайызды түзөт, башка ири этникалык азчылыктардын жамааттарына дунгандар (1 пайыз), уйгурлар (0,9 пайыз) жана тажиктер (0,3 пайыз) кирет. 144 Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети, 'Калкты жана турак жай фондун каттоо' Кыргыз Республикасынын 2022-жылдагы Конституциясы: "Кыргызстандын калкы" таблицаларынын II китеби (Биринчи бөлүк). 145 Бул талапкерлердин 0,2 пайызын түзөт, ал эми өзбек жамааттары өлкө калкынын 14 пайызын түзөт. Өзүн өзбек деп атаган бир талапкерди кылмыш иши реабилитацияны камтыбоо себептери менен БШК каттоодон баш тарткан. Дагы бир талапкер шайлоого чейин добуш сатып алуу боюнча козголгон кылмыш ишинин алкагында талапкерлигин алып салган. 146 Расалык басмырлоонун бардык түрлөрүн жок кылуу боюнча эл аралык конвенциянын 5-беренесинде катышуучу мамлекеттер этникалык тегине карабастан "[саясий] укуктарды, атап айтканда, жалпы жана тең шайлоо укугунун негизинде шайлоого катышуу - добуш берүү жана шайлануу укугун, өкмөттүк, ошондой эле каалаган деңгээлдеги мамлекеттик иштерди жүргүзүүгө катышууну жана мамлекеттик кызматты ээлөөгө бирдей мүмкүнчүлүктү камсыз кылууга" милдеттүү экендиги белгиленген. ЕККУнун 1990-жылдагы Копенгаген документинин 35-пунктунда "[катышуучу мамлекеттер] улуттук азчылыктарга таандык адамдардын мамлекеттик иштерге, анын ичинде мындай азчылыктардын инсандыгын коргоо жана жайылтууга байланыштуу иштерге катышууга натыйжалуу катышуу укугун сыйлашат" деп айтылат. ЕККУнун Улуттук азчылыктар боюнча Жогорку комиссарынын Люблянадагы Ар түрдүү коомдорду интеграциялоо боюнча көрсөтмөсүндө жана түшүндүрмөсүндө: "жетиштүү өкүлчүлүк түз катышууну камсыз кылат жана азчылыктардын үнүн угууга чыныгы мүмкүнчүлүк түзүү каражаты катары маанилүү. Өкүлчүлүк жетиштүү болушу үчүн ал, […] коомдун курамын чагылдырууга багытталышы керек" деп айтылат. 147 «Кыргыз Республикасынын Президентин жана Жогорку Кеңешинин депутаттарын шайлоо жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Конституциялык Мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө» Кыргыз Республикасынын № 113 Конституциялык Мыйзамынын 40-беренесин караңыз.

Кыргыз Республикасы Барак: 41 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Ошондой эле, азчылык жамааттарынан чыккан талапкерлер үчүн диспропорционалдуу түрдө тоскоолдук кылган бир нече жаңы талаптар бар. 148 Андан тышкары, жаңыдан аныкталган шайлоо округдары ДИАУБдун мурунку рекомендацияларына жана эл аралык жакшы тажрыйбага карабастан, алардын этникалык курамын эске алган эмес, бул көптөгөн жамааттардын жасалма бөлүнүүсүнө алып келип, улуттук азчылык талапкерлеринин өз шайлоочуларын мобилизациялоо мүмкүнчүлүктөрүнө тоскоол болгон. 149 Талапкерлерди каттоо жоболору жана шайлоо округдарын бөлүү принциптери улуттук азчылыктарга таандык адамдардын шайлоого катышуусун жана өкүлчүлүгүн жеңилдетүү максатында укуктук базаны карап чыгуу зарыл. Бийлик өкүлдөрү мыйзам чыгаруу органдарында алардын тийиштүү өкүлчүлүгүн камсыз кылуу үчүн шайлоого катышууну жеңилдеткен конкреттүү шарттарды камтыган оң чараларды карап көрүшү керек. Мындай чаралардын баары азчылык жамааттары менен кеңешип иштелип чыгып, ал ардын чыныгы саясий катышуусун камсыз кылгандай түрдө ишке ашырылышы зарыл. Азчылык жамааттарынан чыккан айрым талапкерлер жана келечектеги талапкерлер ДИАУБ ШБМга шайлоого катышуудан карманышканын билдиришти. Өзүн а зчылык өкүлү деп эсептеген талапкерлер өздөрүн ошол эле топтун мүчөлөрү катары эмес, көп улуттуу Кыргызстанды жактаган саясатчылар катары көрсөткүлөрү келет. Азчылыктарга тиешелүү темалар боюнча талкуулар үгүт иштеринде дээрлик болгон жок. Андан тышкары, азчылык тилдеринде шайлоо жөнүндө маалыматтын жана үгүт иштеринин жеткиликтүүлүгү өтө чектелүү болушу 150 эл аралык стандарттарга карама- каршы келет . 151 Кыргыз жана орус тилдеринен башка тилдерде маалымат каражаттарында чагылдыруунун жана репортаждардын жоктугу этникалык азчылыктардын жамааттарын ого бетер четтетип койду. 152 Өнөктүк чөйрөсүнө жеткиликтүүлүктү жана инклюзивдүүлүктү камсыз кылуу үчүн бийлик тил укуктары жана натыйжалуу саясий катышуу боюнча эл аралык стандарттарга ылайык, азчылыктар тилдеринде, анын ичинде маалымат каражаттарында өнөктүк иш- чараларын, шайлоо материалдарын жана саясий дискурстарды кепилдеп жана жайылтышы керек. ДИАУБ ШБМдин шайлоо администрациясынын ар кандай деңгээлдеринде азчылыктардын өкүлчүлүгүндө олуттуу айырмачылыкты белгиледи. УШК мүчөлөрүнүн 17,1 пайызы көпчүлүк эмес этникалык топко таандык экенин жана жергиликтүү демографиялык 148 Талапкерлерди каттоо бөлүмүн караңыз. 149 «Кыргыз Республикасынын Президентин жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттарын шайлоо жөнүндө» конституциялык мыйзамга өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө» конституциялык мыйзамдын долбоору боюнча ДИАУБдун 2025-жылдагы юридикалык корутундусунун 40-41-пункттарын караңыз. Ошондой эле Шайлоо системасы б өлүмүн караңыз. 150 2023-жылдагы Мамлекеттик тил жөнүндөгү мыйзамда үгүт иш-чаралары кыргыз же орус тилинде гана жүргүзүлүшү керек деп белгиленген. ДИАУБ ШБМдин УМБлары тарабынан байкалган 106 иш-чаранын 86сы (81 пайызы) жалаң кыргыз тилинде, 15 жолугушуу (14 пайызы) кыргыз жана орус тилдеринде, эки иш-чара кыргыз жана өзбек тилдеринде, бир кыргыз тилинен тышкары бир нече тилде жана бир гана иш- чара өзбек тилинде өткөрүлдү. Улуттук азчылыктардын тилиндеги үгүт материалдары байкалган жок. 151 Венеция комиссиясынын 2002-жылдагы Жакшы тажрыйба кодексинин I.3.1.b пунктун, БУУнун Жарандык укуктар жана эркиндиктер жөнүндөгү конвенциясынын № 25 жалпы комментарийинин 12- пунктун, ошондой эле "Лингвистикалык азчылыктардын тилдик укуктары: Азчылык маселелери боюнча БУУнун атайын баяндамачысынын ишин ишке ашыруу боюнча практикалык колдонмо" китебинин 4.8-пунктун караңыз. 152 Кыргыз же орус тилдеринен башка тилдерде ырааттуу түрдө маалымат берген бир дагы телеканал жок, ошондой эле кыргыз, орус же англис тилдеринен башка тилдерде үзгүлтүксүз маалымат чыгарган бир дагы онлайн жаңылыктар агенттиги жок. ДИАУБ ШБМ маектештеринин айтымында, азчылык тилдериндеги бир гана басма сөз каражаты калды.

Кыргыз Республикасы Барак: 42 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету көрсөткүчтөрдү чагылдырганын билдиришсе, ОШК мүчөлөрүнүн 5,2 пайызы гана ушундай маалыматты беришкен. БШКда этникалык азчылыктардын өкүлдөрү жок болгон. Бийлик улуттук азчылыктарга таандык адамдардын шайлоо администрациясынын бардык деңгээлдеринде жетиштүү өкүлчүлүгүн камсыз кылуу үчүн чараларды көрүшү керек. XIV. ШАЙЛООГО БАЙКОО ЖҮРГҮЗҮҮ Мыйзам шайлоого жарандык жана эл аралык байкоо жүргүзүүнү камсыз кылат. Шайлоо маселелери же адам укуктары боюнча мыйзамдуу мандаты бар жарандык коом уюмдары байкоо жүргүзүү үчүн аккредитацияланышы мүмкүн. Жарандык байкоочулар үчүн аккредитациянын мөөнөтү жок, ал шайлоонун жыйынтыктары жарыяланганга чейин күчүндө болот, бирок мыйзамды бузгандыгы үчүн токтотулушу мүмкүн. Талапкерлер жана саясий партиялар өз өкүлдөрүн жиберүүгө укуктуу; бирок байкоочуларды талапкерлер гана дайындай алышат. Ресурстардын чектелүү болушунан улам, бул мүмкүнчүлүк көпчүлүк талапкерлер үчүн жеткиликсиз болгон. ДИАУБ ШБМдин бир нече маектеши каржылоонун чектелүүлүгүн жана жакында эле жергиликтүү шайлоого байкоо жүргүзүүнү саясий ишмердүүлүк катары классификациялаган жана чет өлкөдөн каржыланган жарандык коом уюмдарынан "чет элдик өкүлдөр" катары катталууну талап кылган мыйзамдык өзгөртүүлөрдөн улам, жарандардын шайлоого байкоо жүргүзүү мүмкүнчүлүгүнө байланыштуу кооптонууларын билдиришкен. Айрым маектештер жарандык коом уюмдары байкоо жүргүзүү иш- аракеттерине катышкандыгы үчүн жазалануудан коркуп жатышканын белгилешти. Нат ыйжада, бул шайлоо до жарандык байкоо дээрлик жок болду жана жарандык коомдун коомдук жашоого катышуу мүмкүнчүлүгү бир топ төмөндөдү. 153 БШК 788 эл аралык байкоочуну жана эки гана жарандык уюмду аккредитациялаган, алардын ар бири бирден байкоочу дайындаган. Жарандык коом шайлоого байкоо жүргүзүү иш-аракеттерине ашыкча тоскоолдуктарсыз же жазадан коркпостон катыша ала турган ыңгайлуу чөйрөнү түзүү үчүн мыйзамдарды кайра карап чыгуу керек. Атап айтканда, чет элдик каржылоосу бар жарандык уюмдардын шайлоого байкоо жүргүзүүсү үчүн "чет элдик өкүлдөр" катары катталуу талабын алып салууну карап чыгуу керек. XV. ШАЙЛОО КҮНҮ A. ШАЙЛОО УЧАСТКАЛАРЫН АЧУУ ЖАНА ДОБУШ БЕРҮҮ Шайлоо күнү жалпысынан тынч жана тартиптүү өттү. ЭШБМ 142 шайлоо участогунда ачылыш процессине, 1323 шайлоо участогунда добуш берүүгө жана 118 шайлоо участогунда добуш саноого байкоо салды. ЭШБМ тарабынан байкоо жүргүзүлгөн УШКларда аялдар жакшы өкүлчүлүккө ээ болуп, 77 пайызында төрагалык кылышты. Конституцияда тең укуктарга кепилдик берилгенине карабастан, тилекке каршы, байкоо жүргүзүлгөн шайлоо участокторунун 42 пайызында ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү шайлоочулар үчүн 153 1990-жылдагы ЕККУнун Копенгаген документинин 8-пунктунда "катышуучу мамлекеттер чет элдик жана ата мекендик байкоочулардын катышуусу шайлоо өтүп жаткан мамлекеттер үчүн шайлоо процессин жакшырта алат деп эсептешет" деп айтылат. Венеция комиссиясынын 2002-жы кодексинин 3.2.a-пунктунда "улуттук жана эл аралык байкоочуларга шайлоону байкоо жүргүзүүгө катышуу үчүн мүмкүн болушунча кеңири мүмкүнчүлүк берилиши керек" деп айтылат.

Кыргыз Республикасы Барак: 43 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету көз карандысыз добуш берүү мүмкүнчүлүгү түзүлгөн эмес, ал эми 21 пайызында мындай шайлоочулар үчүн шайлоо участокторунун жайгашуусу ылайыктуу эмес болгон. 154 Мындан тышкары, байкоо жүргүзүлгөн шайлоо участокторунун 21 пайызында, мыйзам талаптарына карама- каршы келип, көрүүсү начар шайлоочулар үчүн жардамчы шаймандар жок болду. Бийлик органдары шайлоо участокторунун ички түзүлүшү жана жайгашкан орду ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын көз карандысыз кирүүсүнө жана жашыруун, өз алдынча добуш берүү мүмкүндүгүн камсыз кылышы керек. Сенсордук мүмкүнчүлүгү чектелген шайлоочулар үчүн тиешелүү жардамчы куралдар дайыма жеткиликтүү болушу керек. Байкоо жүргүзүлгөн 142 шайлоо участогунун 131инде ачылыш оң бааланган. Бул шайлоо участокторунун үчтөн биринен көбүндө болгон кечигүүлөр жаңы добуш берүү жабдууларын даярдоодогу кыйынчылыктарга байланыштуу болгон; 3 учурда кечигүү жарым сааттан ашык болгон. ЭШБМ байкоочулары айрым процедуралык каталарды, анын ичинде бюллетень урналары мөөр басылганга чейин бош экендиги көрсөтүлбөгөн 13 учурду, УШК мучөлөрүнүн милдеттери боюнча чүчүкулак тартылбаган 45 учурду жана УШКлар нөлдүк эсептөө протоколун басып чыгарбаган 6 учурду белгилешкен. Шайлоочуларды идентификациялоочу түзүлүштү жана бюллетень сканерин орнотуудагы кыйынчылыктар тиешелүүлүгүнө жараша 16 жана 37 учурда катталган, ал эми 13 учурда бюллетень сканери шайлоо участокторунун ачылышында иштебей калган. ЭШБМ байкоочулары 1323 байкоо жүргүзүүнүн 95 пайызында добуш берүүнү жалпысынан оң баалап, добуш берүү процессин ачык-айкын деп мүнөздөшкөн. Терс баа берүүлөрдүн көпчүлүгү добуш берүүнүн купуялуулугу жана технологияны колдонууга байланыштуу процедуралык маселелерге байланыштуу болгон. Байкоо жүргүзүлгөн шайлоо участокторунун 95 пайызында байкоочулар же атаандаштар тарабынан көрсөтүлгөн өкүлдөр болгон. Байкоо жүргүзүлгөн шайлоо участокторунун 40 пайызында уруксаты жок адамдар, негизинен милиция жана жергиликтүү кызматкерлер, болгон, ал эми 4 пайызында алар УШК ишине кийлигишишкен. Шайлоо участокторунда ыйгарым укуктуу адамдар гана болушун жана шайлоо комиссиясынын мүчөлөрү өз ишин кийлигишүүсүз жүргүзүшүн камсыз кылуу үчүн чаралар көрүлүшү керек. 154 Конституцияда (24-берене) эч ким майыптыгы боюнча басмырлоого дуушар болбошу керектиги белгиленген. Мындан тышкары, 2025-жылдагы Ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын укуктары жана кепилдиктери жөнүндө мыйзам д бирдей укуктарды, анын ичинде шайлоо участокторунун, шайлоо боюнча материалдардын жана маалыматтардын жеткиликтүүлүгүн камсыз кылат. БУУнун 2006-ж конвенциясынын 29-б адамдарга саясий укуктарды жана аларды башкалар менен бирдей негизде пайдалануу мүмкүнчүлүгүн кепилдейт жана а) ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын башкалар менен бирдей негизде, түздөн-түз же эркин тандалган өкүлдөрү аркылуу саясий жана коомдук жашоого натыйжалуу жана толук кандуу катышуусун камсыз кылат, анын ичинде ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын добуш берүү жана шайлануу укугун жана мүмкүнчүлүгүн камсыз кылат, башкалардын арасында, i. Добуш берүү жол-жоболорунун, жайлардын жана материалдардын тиешелүү, жеткиликтүү, түшүнүктүү жана колдонууга оңой болушун камсыз кылат; ii. Ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын шайлоодо жашыруун добуш берүү аркылуу [...] коркутуусуз добуш берүү укугун коргойт; iii. Ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын шайлоочу катары өз эркин билдирүүсүн камсыз кылат жана ушул максатта, зарыл болгон учурда, алардын өтүнүчү боюнча, өз каалоолору боюнча добуш берүүгө жардам берет" деп айтылат.

Кыргыз Республикасы Барак: 44 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Байкоо жүргүзүлгөн шайлоо участокторунун көпчүлүгүндө жол -жоболор негизинен сакталган. Бирок, ЭШБМ байкоочулары байкоо жүргүзүлгөн шайлоо участокторунун 18 пайызында бюллетень урналары туура жабылбаганын билдиришкен. Шайлоочуну идентификациялоочу түзүлүштөр идентификациялоону камсыз кыла албаган учурлардын 78 пайызында УШК мүчөлөрү тиешелүү форманы толтурушкан эмес. ЭШБМ байкоочулары байкоо жүргүзүлгөн шайлоо участокторунун 27 пайызында, негизинен алар шайлоочулардын тизмесинде жок болгондуктан, айрым шайлоочуларга добуш берүүгө уруксат берилген эмес. ЭШБМ байкоочулары билдирген олуттуу процедуралык кемчиликтерге топтук добуш берүүнүн 16 учуру, бир нече жолу добуш берүүнүн 13 учуру жана байкоо жүргүзүлгөн шайлоо участокторунда башка бирөөнүн ордуна добуш берүүнүн 7 учуру кирген. ЭШБМ байкоочулары 9 учурда шайлоо участокторунун айланасындагы добуш сатып алуунун белгилерин байкашкан. ЭШБМ байкоочулары байкоо жүргүзүлгөн дээрлик бардык шайлоо участокторунда добуш берүү технологиялары толук кандуу жана тийиштүү түрдө иштеп жатканын аныкташкан. Бирок, шайлоо участокторунун 8 пайызында байланыш көйгөйлөрү байкалган, ал эми 2 пайызында бюллетень сканери иштебей турган. Байкоочулар операторлор жана УШК мүчөлөрү шайлоочулардын биометрикалык маалыматтарын дайыма текшерип турушканын жана байкоолордун басымдуу көпчүлүгүндө шайлоочулардын ким экенин аныктоо үчүн жетиштүү болгонун аныкташкан. ЭШБМ байкоочулары добуш берүүнүн купуялуулугуна байланыштуу айрым маселелерди билдиришкен. Байкоо жүргүзүлгөн шайлоо участокторунун 36 пайызында кабиналардын дизайны жана жайгашуусу добуш берүүнүн купуялуулугун бузган, ал эми 5 пайызында шайлоо участогунун түзүлүшү добуш берүү үчүн туура келбеген, алардын 4 пайызында бардык эле шайлоочулар купуя добуш бере алган эмес, ал эми 5 пайызында адамдардын ашыкча толуп кетиши байкалган. ЭШБМ байкоочулары байкоолордун 2 пайызында шайлоо участокторунун жанында үгүт материалдары бар экенин билдиришкен. Добуш берүүнүн купуялуулугу боюнча мыйзамдын жоболору участкалык шайлоо комиссиялары тарабынан ишке ашырылышы жана аткарылышы керек. B. Д ОБУШТАРДЫ ЭСЕПТӨӨ ЖАНА ЖЫЙЫНТЫКТАРДЫ ЧЫГАРУУ ЭШБМ тарабынан байкоо жүргүзүлгөн 118 шайлоо участогунун 44үндө добуштарды саноо терс бааланган, бул негизинен белгиленген жол-жоболордун сакталбагандыгына жана процесстин ачык-айкындуулугуна терс таасирин тийгизген олуттуу жол-жоболук каталар менен кемчиликтерге байланыштуу болгон. Шайлоо участокторунун 73үндө уруксаты жок адамдар, көбүнчө милиция кызматкерлери жана жергиликтүү аткаминерлер, жүрүшкөн жана 14 учурда алар комиссиянын ишине багыт берип же тоскоолдук кылып жатканы байкалган, 13 учурда алар түздөн-түз саноого катышкан. ЭШБМ байкоочулары кол менен эсептөөнүн алдындагы жана учурундагы негизги процедуралык коопсуздук чаралары көп учурда толук кандуу аткарылбаганын жана 30 учурда кол менен эсептөө жүргүзүлбөй , жыйынтыктар электрондук түрдө түзүлгөн протоколго гана негизделгенин белгилешти. Добуш берген шайлоочулардын саны 26 учурда шайлоочулардын тизмесиндеги кол тамгаларды эсептөө менен аныкталган эмес. Шайлоочулардын кол тамгаларынын саны 13 учурда ырастоо баракчаларынын санына дал келген эмес. УШКлар 23 учурда шайлоочуларга берилген шайлоо бюллетендеринин санын жазып, акт түзүп, кол коюшкан эмес. Бюллетень уналарынын мөөрлөрү ачылганга чейин 27 учурда

Кыргыз Республикасы Барак: 45 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету катышкандардын баарына көрсөтүлгөн эмес жана 29 учурда контролдук барактар көрсөтүлгөн эмес. Кол менен саноо учурунда бюллетеньдер бирден саналган эмес жана ар бир бюллетендеги тандоо жарыяланган эмес жана байкоо жүргүзүлгөн 73 шайлоо участогунда катышкандардын баарына көрсөтүлгөн эмес. Байкоо жүргүзүлгөн 30 шайлоо участогунда протоколдор кол менен саноонун негизинде толтурулган эмес, 26 учурда бюллетендердин жарактуулугу акылга сыярлык түрдө аныкталган эмес жана бул учурлардын 17синде УШКлар өз чечимдеринде ырааттуудукту көрсөтүшкөн эмес. ЭШБМ байкоочулары 21 шайлоо участогунда кол менен саноо менен басылып чыккан жыйынтык баракчаларынын ортосундагы айырмачылыктарды билдиришкен, ал эми 5 учурда протоколдордогу эсептөөлөр туура чыккан эмес. Протоколдор, мыйзам талап кылгандай, жалпыга көрсөтүү үчүн илинбеген 55 учур жана расмий протоколдорго УШК мүчөлөрү тарабынан алдын ала кол коюлган 21 учур аныкталган. АШК имараттары логистиканы жеңилдетүү үчүн ОШК алдында кошумча борбор катары колдонулат деген БШКнын түшүндүрмөсүнө карама-каршы келип, ал кошумча борборлордун дээрлик жарымында ОШК мүчөлөрү материалдарды алуудан баштап, протоколдордогу сандарды текшерүү жана электрондук системага маалыматтарды киргизүү жана бириктирүү сыяктуу бир катар таблицаларды түзүүгө байланыштуу тапшырмаларды аткарышканын ЭШБМ байкоочулары билдиришти. ЭШБМ бардык 30 ОШКда жана 26 ОШК алдындагы кошумча борборлордо жыйынтыктарды чыгаруу процессине байкоо жүргүзгөн. Бардык учурлардын дээрлик жарымында ЭШБМдин байкоочулары жыйынтыктарды чыгаруу жол -жоболоруна, негизинен процедуралык кемчиликтер жана шарттардын жетишсиздигинен улам, терс баа беришти. УШК протоколдорун алуу жана жыйынтыктарды чыгаруу үчүн орундун жетишсиздиги жана начар уюштурулушу жыйынтыктарды чыгаруу процессинин ачык-айкындуулугуна терс таасирин тийгизген. ЭШБМ байкоочулары көпчүлүк ОШКларда процесске чектөөсүз байкоо жүргүзө алгандарын билдиришкен; бирок, байкоолордун дээрлик жарымында катышкандардын баары эле жыйынтыктарды чыгаруу жол-жоболорун так түшүнө бербегени көрүнгөн. ДИАУБ ШБМдин узак мөөнөттүү байкоочулары округдук деңгээлдеги жыйынтыктарды чыгаруунун узактыгы ар кандай болуп, шайлоодон кийин бир нече күнгө чейин созулганын билдиришти. Бул негизинен УШКлардан, анын ичинде ОШКнын алдындагы борборлордон, протоколдордун түрдүү убакытта келгенинен жана даттанууларды берүүнүн мөөнөттөрүнүн айырмачылыктарынан улам болгон. БШК ОШКлардан алынган маалыматтарды кезеги менен карап чыгып, бир ОШКдан башкасынын баарынын жыйынтыктарын 10- декабрда бекитти. Добуштарды саноонун жана шайлоонун жыйынтыктарын чыгаруунун бүтүндүгүн жана ачык-айкындуулугун камсыз кылуу үчүн шайлоо кызматкерлери, мыйзамда көрсөтүлгөн саноо жана жыйынтык чыгаруу жол-жоболорун сактоону жана байкоочулардын процесстин бардык баскычтарына кире алуусун камсыз кылууну кошо алганда, бардык укуктук жана процедуралык жоболорду ырааттуу түрдө аткарышы керек. БШК катышууну алдын ала 34,31 пайыз деп жарыялап, добуш берүү аяктагандан кийин дароо эле электрондук түрдө түзүлгөн алдын ала жыйынтыктарды шайлоо участоктору боюнча бөлүп, өзүнүн веб-сайтына жарыялай баштады, бул ачык-айкындуулукту арттырды. Добуштарды эсептөө процессинде бир катар ОШКлар кээ бир УШКлардын жыйынтыктарын мыйзам бузуулар болгонун айтып жокко чыгарышты, бирок эл аралык жакшы тажрыйбага каршы жана Шайлоо мыйзамындагы тиешелүү талаптарга карабастан, ал шайлоо

Кыргыз Республикасы Барак: 46 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету участокторунда 155 кайталап добуш берүү талап кылынабы же жокпу деген баалоо жүргүзүлгөн жок. Жокко чыгарылган УШК жыйынтыктары жалпылоодон алынып салынды, бул шайлоонун жалпы жыйынтыгын өзгөртүп, тиешелүү шайлоо участокторундагы шайлоочулардын шайлоо укугу бузулду. 156 Участкалык шайлоо комиссияларынын жыйынтыктарын жокко чыгаруу боюнча мыйзамда белгиленген жоболор, анын ичинде мындай жокко чыгаруу кайталап добуш берүүгө негиз берерин же бербесин баалоо, Округдук шайлоо комиссиялары тарабынан аткарылышы керек. XVI. ШАЙЛОО КҮНҮНӨН КИЙИНКИ ОКУЯЛАР БШК 3-декабрда социалдык тармактарда жарыяланган материалдардын негизинде №13 шайлоо округундагы мыйзам бузуулар тууралуу арыздарды карап чыкты. Маалыматтарга ылайык, 94 шайлоо участогунун 35инде талапкерлердин өкүлдөрү жана байкоочулар камераларды орнотуп, шайлоочуларды видеого тартып алышкан. 157 БШК мындай мыйзам бузуулар кеңири таралган жана системалуу түрдө болуп, добуш берүүнүн купуялуулугун бузуп, шайлоочулардын өз эркин билдирүүсүнө олуттуу зыян келтирген жана УШКлардын ишине таасир эткен деп баалады. Натыйжада, БШК №13 округдагы шайлоонун жыйынтыктарын жокко чыгаруу чечимин бир добуштан кабыл алды. 158 БШК ошол округда жарышка катышкан 14 талапкердин баарын, ар биринин жоопкерчилигин жекече аныктоосуз, кайталап шайлоого катышуу укугунан ажыратты, бул эл аралык стандарттарга жана жакшы тажрыйбага, айрыкча пропорционалдык жана юридикалык тактык принциптерине шайкеш келүү жагынан кооптонууларды жаратты. 159 Кийинчерээк соттор жеке жоопкерчиликти 155 Беш ОШК 14 УШКдагы жыйынтыктарды жокко чыгарды: № 9 ОШК 7 УШКдагы жыйынтыктарды жокко чыгарды; № 26 ОШК 3 УШКдагы; № 8 ОШК 2 УШКдагы; жана № 13 жана № 25 ОШКлардын ар бири 1ден УШКдагы жыйынтыктарды жокко чыгарды (№ 25 ОШК көчмө добуш берүүнүн жыйынтыктарын гана жокко чыгарды). Шайлоо жөнүндө мыйзамдын 37- беренесинде: "[...] Эгерде бир же бир нече шайлоо участокторундагы добуш берүүнүн жыйынтыктары жараксыз деп табылса жана бул шайлоонун жыйынтыктарына таасир этсе, анда бул шайлоо участокторунда кайра добуш берүү өткөрүлөт [...]" деп талап кылынат. Венеция комиссиясынын 2002- жылдагы Жакшы тажрыйба кодексинин түшүндүрмө отчетунун II.3.3.e пунктунда мындай деп айтылат: "Апелляциялык орган мыйзам бузуулар жыйынтыкка таасир этиши мүмкүн болгон шайлоолорду жокко чыгарууга укуктуу болушу керек. Бүтүндөй шайлоону, же бир шайлоо округунун, же бир шайлоо участогунун жыйынтыктарын гана жокко чыгарууга мүмкүндүк болушу керек. Жокко чыгарылган учурда, тиешелүү аймакта жаңы шайлоо дайындалышы керек". 156 Өз округдарындагы аял талапкерлердин ичинен эң көп добуш алган № 8 ОШКдагы Жылдызкан Жолдошева айым жана № 9 ОШКдагы Ыргал Кадыралиева айымдын ордуна тиешелүүлүгүнө жараша Нуржамал Төрөбекова айым жана Жылдыз Эгенбердиева айым келди. 157 Шайлоо жөнүндө мыйзамдын 9- беренесинде "Байкоочу добуш берүүнүн купуялуулугун бузбастан же добуш берүү процессине же добуштарды эсептөөгө тоскоолдук кылбастан […] сүрөткө тартууга, видеожаздырууга же аудиожаздырууга укуктуу" деп айтылат. 158 Шайлоо жөнүндө мыйзамдын 37- беренесине ылайык, эгерде жараксыз деп табылган добуштар жалпы берилген добуштардын үчтөн биринен ашып кетсе, жыйынтыктар жокко чыгарылышы керек. БШКнын маалыматы боюнча, № 13 округдагы 35 УШКда 30 260 шайлоочу добуш берген, бул округдагы бардык шайлоочулардын 39,44 пайызын түзөт. БШК бул 35 УШКнын төрагаларын алмаштырган. 159 Шайлоо жөнүндө мыйзамдын 38- беренесинде: "Кайталап шайлоо өткөрүлгөн учурда, аракеттери шайлоону жараксыз деп табууга негиз болгон талапкерлер шайлоого кайрадан көрсөтүлө албайт" деп айтылат. БУУнун 1996- жылдагы Жарандык укуктар жөнүндө жалпы пактынын № 25 жалпы комментарийинин 4-пунктунда: "25- б болгон ар кандай шарттар объективдүү жана акылга сыярлык критерийлерге негизделиши керек... Жарандардын бул укуктарды жүзөгө ашыруусу мыйзамда белгиленген, объективдүү жана акылга сыярлык негиздерден тышкары токтотулушу же алынып салынышы мүмкүн эмес..." деп айтылат. БУУнун 1996- жылдагы Жарандык укуктар жөнүндө жалпы пактынын № 25 жалпы комментарийинин № 25 жалпы комментарийинин 4-пунктунда: " - берене менен корголгон укуктарга карата ар кандай чектөөлөр объективдүү жана акылга сыярлык критерийлерге негизделиши керек" деп айтылат. 2002-жылдагы

Кыргыз Республикасы Барак: 47 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету мазмундук жактан карап чыкпастан, БШКнын чечимин күчүндө калтырышкан. 160 №13 шайлоо округунда шайлоо 2026- жылдын 1-мартына белгиленген, берил ген мөөнөттө чейин 25 талапкер катталган. 161 Шайлоого катышуу укугун коргоо үчүн, талапкерлерди кайталап шайлоого катышуудан четтетүү жол-жоболору так юридикалык негиздер жана жеке жоопкерчиликти эске алуусун камсыз кылуу максатында укуктук базаны жана аны ишке ашырууну кайра карап чыгуу керек. Шайлоонун жыйынтыктары 10-декабрда бекитилгенден кийин, БШК 12-декабрда 30 округдун 29унда шайланган депутаттарды каттаган. Жаңы шайланган парламент 17-декабрда биринчи сессиясына чогулган. Президент жана Парламенттин төрагасы 9-февралда 75 белгилүү адамдан мөөнөтүнөн мурда президенттик шайлоо өткөрүүнү талап кылган петиция алышкан, анда кызматтагы президен т шайлангандан кийин Конституция өзгөргөндүктөн анын ыйгарым укуктарынын мөөнөтү боюнча юридикалык белгисиздик пайда болгон деп айтылган. Бул кайрылуу бир нече мамлекеттик мекемелер тарабынан башаламандыкка үндөө катары кабыл алынып, айрым демилгечилерди н камалышына алып келген . 162 Президент Конституциялык Соттон президенттин мандаты жөнүндөгү жобону тактоону жана кийинки президенттик шайлоонун датасын аныктоону суранды. Конституциялык Сот 17- февралда мөөнөтүнөн мурда шайлоо өткөрүүгө эч кандай негиз жок жана мыйзамга ылайык кийинки президенттик шайлоо 2027- жылдын 24-январында өткөрүлүшү керек деген чечим чыгарды . 163 Мөөнөтүнөн мурда шайлоо боюнча петициядан кийин президент генерал Ташиевди жана анын бир нече орун басарын кызматтан алып, мамлекеттик кызматтарда иштөөгө өмүр бою тыюу салган. 164 Бул кызматтан алуулардан кийин мамлекеттик коопсуздук аппараты масштабдуу кайра түзүлүшкө туш болуп, айрым жогорку кызматтагы мамлекеттик жана жергиликтүү аткаминерлер, губернаторлор жана мамлекеттик коопсуздук кызматкерлери кызматтан бошотулган жана камакка алынган . Парламенттин төрагасы баш болгон бир нече депутат кызматтан кетишкен, ал эми айрым мурунку депутаттар көп өтпөй коррупция боюнча айыпталып камакка алынган . 165 Шайлоо мыйзамына 2025- жылы киргизилген өзгөртүүлөрдөн кийин, бошогон парламенттик орундарды толтуруу үчүн кошумча шайлоо өткөрүлбөйт жана мандаттар 2025- жылдагы шайлоонун жыйынтыктарына ылайык кайра бөлүштүрүлөт. Ошол эле учурда, БШК 13- округда парламенттик шайлоонун жыйынтыктарын жокко чыгаруу жана Венеция комиссиясынын Жакшы тажрыйба кодексинин II.3.3. пунктунда "чара[лар] пропорционалдуу болушу керек жана принцип боюнча жооптуу адамга колдонулушу керек" деп айтылат, ал эми I.1.1.d пунктунда "шайлоо жана шайлануу укугунан ажыратуу мыйзамда каралышы, пропорционалдуулук принцибин сактап, соттун ачык чечими менен ишке ашырылышы керек" деп айтылат. 160 Бишкек шаарынын Административдик сотуна № 13 ОШК боюнча 13 апелляциялык арыз келип түшкөн, алардын алтоосу негизи боюнча четке кагылган, жетөөсү кабыл алынгыс деп табылган. Бул чечимдердин экөө боюнча Жогорку Сотко даттануу берилип, эки учурда тең БШКнын чечими күчүндө калтырылган. 161 Алардын ичинен 15 эркек жана 10 аял кайталап шайлоого катталды. 162 Бул боюнча Жазык кодексинин 278- беренесинин негизинде кылмыш иши козголуп, үйлөрдү тинтүүдөн кийин 75 арыз ээсинин баары суракка алынган. Кийинчерээк бир нечеси демилгечи катары кармалган. 163 Конституциялык Соттун 2026-жылдын 17-февралындагы чечимин караңыз. Шайлоо парламент тарабынан 2026-жылдын 24-сентябрына чейин белгиленет. 164 Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин төрагасы жана Министрлер кабинетинин төрагасынын орун басары кызматынан бошотулду. Бул тууралуу 10-февралда президенттин сайтында жарыяланды. 165 27-мартка карата тогуз депутат алмаштырылды, ал эми 2026-жылдын 1-апрелине карата № 21 ОШКдан бир мандат бош турган. БШКнын маалыматы боюнча, бош орун Ички иштер министрлиги тарабынан тиешелүү талапкер Чыңгыз Айдарбековду текшерүүнүн уланып жаткандыгына байланыштуу пайда болгон. Айдарбеков мырза мандатка байланыштуу кысымга алынганын билдирди. Генерал Ташиевдин бир тууганы, мурдагы депутат Ташиев, 1-апрелде коррупция боюнча айыпталып кармалганы жарыяланган.

Кыргыз Республикасы Барак: 48 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету шайлоону кайра өткөрүү жөнүндөгү мурунку чечимин жокко чыгарып, бул өзгөртүү добуш берүүнүн купуялуулугун бузууну иликтөөнүн жыйынтыктарына негизделгенин билдирди. БШК бул округдан шайланган депутаттарды 2025- жылдагы баштапкы жыйынтыктардын негизинде каттаган, ал эми бир талапкер бул эреже бузуу үчүн күнөөлүү деп табылган . 166 XVII. РЕКОМЕНДАЦИЯ ЛАР Бул рекомендациялар, тексттин бардык жеринде камтылгандай, Кыргыз Республикасында шайлоолорду өткөрүүнү андан ары жакшыртуу жана аларды ЕККУнун алдында алынган милдеттенмелерге жана демократиялык шайлоолор боюнча башка эл аралык милдеттенмелерге жана стандарттарга толук ылайык келтирүү аракеттерин колдоо максатында берилген. Бул рекомендацияларды ДИАУБдун мурунку, бирок азырынча каралбаган рекомендациялары менен бирге окуп чыгуу керек. ДИАУБ Кыргызстандын бийлигине шайлоо процессин андан ары жакшыртууда, ошондой эле ушул жана мурунку отчеттордо камтылган рекомендацияларды ишке ашырууда жардам берүүгө даяр . 167 A. А РТЫКЧЫЛЫКТУУ РЕКОМЕНДАЦИЯЛАР 1. Шайлоонун укуктук базасы демократиялык шайлоон ун эл аралык стандарттарына жана ДИАУБдун мурунку рекомендацияларына ылайык кайра каралышы керек. Мындай кайра карап чыгуу шайлоого чейин ачык, инклюзивдүү жана айкын консультация процесси аркылуу жүргүзүлүшү зарыл. Укуктук ишенимдүүлүктү камсыз кылуу жана бардык кызыкдар тараптар үчүн тийиштүү даярдык көрүү мүмкүнчүлүгүн берүү максатында кошумча мыйзамдар шайлоо процессинин тиешелүү баскычтарына чейин өз убагында кабыл алынып, жарыяланышы керек. 166 БШК, жаңы аныкталган жагдайларга байланыштуу жана бир нече талапкердин өтүнүчү боюнча, № 13 ОШКдагы шайлоонун жыйынтыктарын жараксыз деп тапкан 2025-жылдын 3-декабрындагы чечимин жокко чыгарууну чечти. БШК добуш берүүнүн купуялуулугун бузуу шайлоонун жыйынтыктарын аныктоого тоскоол болбогонун жана тергөө иштери бузууларды бир талапкерге байланыштырганын, ал акыры четтетилгенин жана талапкердин күнөөсүн аныктоо боюнча соттук чечим чыкпаганына карабастан, анын добуштары жараксыз деп табылганын аныктады. БШК, ошондой эле, № 13 шайлоо округунда кайталап шайлоо өткөрүү боюнча чечимин жокко чыгарды. 167 1999-жылдагы ЕККУнун Стамбул документинин 25-пунктунда ЕККУга катышуучу мамлекеттер "ДИАУБдун шайлоону баалоосун жана рекоммендацияларын тез арада аткарууга" милдеттенишкен. Мурунку рекоммендацияларды аткаруунун жүрүшү ДИАУБ ШБМ тарабынан төмөнкүдөй бааланат: камтылган рекоммендациялардын биринде да, анын ичинде 2017-жылдагы президенттик шайлоо боюнча жыйынтыктоочу отчет, 2020 -жылдагы парламенттик шайлоо боюнча жыйынтыктоочу отчет, 2021- жылдагы парламенттик шайлоо боюнча жыйынтыктоочу отчет жана 2021-жылдагы президенттик шайлоо жана референдум боюнча жыйынтыктоочу отчетто, камтылган рекоммендациялар толугу менен аткарылган эмес. 2017-жылдагы президенттик шайлоо боюнча жыйынтыктоочу отчеттон алынган 3, 10, 14-рекоммендациялар, 2020- жылдагы парламенттик шайлоо боюнча жыйынтыктоочу отчеттон алынган 4- жана 12-рекоммендациялар, 2021- жылдагы парламенттик шайлоо боюнча жыйынтыктоочу отчеттон алынган 14-рекоммендация жана 2021- жылдагы президенттик шайлоо жана референдум боюнча жыйынтыктоочу отчеттон алынган 11, 12- жана 20- рекоммендациялар негизинен аткарылган. 2017- жылдагы президенттик шайлоо боюнча жыйынтыктоочу отчеттон алынган 1, 2, 4, 5, 7, 12, 13, 17, 18, 23 жана 24-рекоммендациялар, 2020- жылдагы парламенттик шайлоо боюнча жыйынтыктоочу отчеттон алынган 1, 5, 6, 10, 16, 19, 23 жана 25- рекоммендациялар, 2021- жылдагы парламенттик шайлоо боюнча 6, 10, 15 жана 21-рекоммендациялар жана 2021-жылдагы президенттик шайлоо жана референдум боюнча жыйынтыктоочу отчеттон алынган 3, 14, 19, 22, 23, 24 жана 25- рекоммендациялар жарым- жартылай аткарылган. Ошондой эле ДИАУБдун шайлоо боюнча рекоммендациялар базасын караңыз.

Кыргыз Республикасы Барак: 49 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету 2. Эркинен ажыратылгандарды добуш берүү укугунан ажыратуу кылмыштын оордугун эске алуу менен кайра каралышы керек; ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдарга карата шайлоо укугун чектөө алынып салынышы зарыл. 3. Шайлоо технологияларын колдонууга болгон ишенимди бекемдөө үчүн мыйзамда шайлоочулардын өздүгүн аныктоочу жана добуштарды эсептөөчү түзүлүштөрдү көз карандысыз үчүнчү тараптын текшерүүсү жана сертификациялоосу ачык каралышы керек. Тиешелүү кызыкдар тараптарга ишке ашыруу процессинин бардык аспектилерин, анын ичинде техникалык документтерге жетүү, баштапкы кодду карап чыгуу, түзүлүштү конфигурациялоо жана аудит процедураларын кылдаттык менен карап чыгуу үчүн жетиштүү мүмкүнчүлүктөр берилиши керек. 4. Шайлоого катышуу укугу эл аралык стандарттарга ылайык келтирилиши зарыл жана шайлоого катышуу укугуна коюлган бардык негизсиз, диспропорциялуу чектөөлөр жана тыюулар алынып салынышы керек. Майыптыкка, билимге жана соттолгондугуна негизделген учурлар дагы чектөөлөр алынып салынышы зарыл. Өлкөдө туруктуу жашоо талабы алынып салынышы же бир кыйла кыскартылышы керек. 5. Шайлоо өнөктүгүнүн эрежелерине негизги эркиндиктерди жүзөгө ашырууну коргоо максатында өзгөртүүлөр киргизилиши керек. Жарандын социалдык жана саясий билдирүүсү, эгерде ал келишимдик негизде көрсөтүлбөсө, формалдуу жана өтө чектөөчү түрдө шайлоо өнөктүгү катары чечмеленбеши керек жана ага уруксат берилиши зарыл. 6. Маанилүү көзөмөлдү жана ачык-айкындуулукту камсыз кылуу үчүн, аудит жол- жоболорун, мөөнөттөрүн жана аудиттин жыйынтыктарын жарыялоону так жөнгө салуу үчүн укуктук базага өзгөртүүлөр киргизилиши керек. Шайлоо өнөктүгүн каржылоо боюнча отчетторду кылдат, ар тараптуу жана өз убагында талдоо, текшерүү жана аудит жүргүзүү үчүн БШКнын институционалдык дараметин күчөтүү керек. 7. ЖМК жөнүндө укуктук базасы кайра каралып чыгып, сөз эркиндиги боюнча эл аралык стандарттарга ылайык келтирилиши керек. Сөз эркиндигин чектөө үчүн туура эмес колдонулушу мүмкүн болгон өтө кеңири жана бүдөмүк жоболорду алып салуу үчүн Конституцияга жана Жазык кодексине өзгөртүүлөр киргизилиши зарыл. Ар кандай чектөөлөр мыйзамдуулук, зарылчылык жана пропорционалдык принциптери так карманышы керек жана соттук көзөмөлгө алынышы зарыл. 8. Шайлоочулардын маалыматка таянып тандоо жасоо мүмкүнчүлүгүн жогорулатуу жана шайлоо өнөктүктөрүн көз карандысыз редакциялык чагылдырууну камсыз кылуу үчүн, журналисттик жана маалыматтык мазмун менен өнөктүк иш -аракеттеринин ортосундагы айырманы так аныктоо максатында ЖМКлардын чагылдыруу эрежелери кайра каралышы керек. Мамлекет тарабынан каржыланган телерадиокомпаниялар жаңылыктарда жана учурдагы окуялар программаларында талапкерлерди тең салмактуу, калыс жана объективдүү чагылдырууга милдеттүү болушу керек. 9. Натыйжалуу юридикалык чара көрүү үчүн, шайлоочуларга жана саясий партияларга шайлоонун жыйынтыктарына каршы чыгууга мүмкүндүк бергидей кылып , укуктук базага өзгөртүүлөр киргизилиши керек. БШКнын бардык чечимдери соттук кайра кароого алынышы керек.

Кыргыз Республикасы Барак: 50 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету 10. Талапкерлерди каттоо жоболору жана шайлоо округдарын бөлүү принциптери улуттук азчылыктарга таандык адамдардын шайлоого катышуусун жана өкүлчүлүгүн жеңилдетүү максатында укуктук базаны карап чыгуу зарыл. Бийлик өкүлдөрү мыйзам чыгаруу органдарында алардын тийиштүү өкүлчүлүгүн камсыз кылуу үчүн шайлоого катышууну жеңилдеткен конкреттүү шарттарды камтыган оң чараларды карап көрүшү керек. Мындай чаралардын баары азчылык жамааттары менен кеңешип иштелип чыгып, алардын чыныгы саясий катышуусун камсыз кылгандай т үрдө ишке ашырылышы зарыл. 11. Шайлоо администрациясынын кесиптик дараметин жогорулатуу үчүн БШК төмөнкү деңгээлдеги комиссиялар үчүн ар тараптуу, стандартташтырылган, практикалык жана өз убагындагы окутууларды өткөрүшү керек, айрыкча эсептөө жана жыйынтыктарды чыгаруу жол-жоболоруна басым жасалышы зарыл. 12. Добуштарды саноонун жана шайлоонун жыйынтыктарын чыгаруунун бүтүндүгүн жана ачык-айкындуулугун камсыз кылуу үчүн шайлоо кызматкерлери , мыйзамда көрсөтүлгөн саноо жана жыйынтык чыгаруу жол-жоболорун сактоону жана байкоочулардын процесстин бардык баскычтарына кире алуусун камсыз кылууну кошо алганда, бардык укуктук жана процедуралык жоболорду ырааттуу түрдө аткарышы керек. 13. Мыйзамдуулукту, бүтүндүктү жана коомдук ишенимди камсыз кылуу үчүн шайлоонун жыйынтыктарын жана шайлоо материалдарын иштетүү мыйзам тарабынан ыйгарым укук берилген мекемелер тарабынан гана жүргүзүлүшү керек. Иш тартибинде кабыл алынган чечимдер дин так укуктук негизи болушу керек жана алардын бирдей ишке ашырылышы камсыз кылынышы керек. B. Б АШКА РЕКОМЕНДАЦИЯЛАР Укуктук база жана шайлоо системасы 14. Саясий өкүлчүлүктө гендердик теңчиликти камсыз кылуу үчүн мыйзам чыгаруу жана дараметти күчөтүү чаралары каралышы керек. Саясий жашоого катышууда чыныгы теңчиликке жетүү боюнча АКБЖК рекомендацияларына ылайык, өкүлчүлүгү аз болгон жыныстагы адамдар үчүн квота көбөйтүлүп, окутуу, насаатчылык жана каржылык колдоо сыяктуу кошумча укуктук жана саясий чаралар менен толукталышы керек. 15. Добуш берүүнүн теңдигин камсыз кылуу үчүн, эл аралык жакшы тажрыйбага ылайык, ар бир округда шайлоочулардын орточо санынан жол берилген четтөөнү азайтуу керек. Шайлоо округдарынын чек араларын аныктоо көз карандысыз, калыс жана адистешкен орган тарабынан, улуттук азчылыктарды кошо алганда, бардык тиешелүү кызыкдар тараптар менен консультация жүргүзүү аркылуу жасалышы керек . Шайлоо администрациясы 16. Ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын жана улуттук азчылыктардын, айрыкча алар калктын олуттуу бөлүгүн түзгөн аймактарда, шайлоо администрациясынын ишине катышуусуна көмөктөшүү боюнча чараларды киргизүүнү карап чыгуу керек.

Кыргыз Республикасы Барак: 51 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету 17. Чечим кабыл алууда толук ачык-айкындуулукту камсыз кылуу үчүн шайлоо администрациясынын бардык деңгээлдеги органдары ачык жыйындарды өткөрүп, алардын күн тартибинин долбоорлорун жана протоколдорун өз убагында жана ырааттуу түрдө жарыялашы керек. 18. Шайлоо күнүндөгү жол-жоболордун ырааттуу аткарылышын камсыз кылуу үчүн, тиешелүү жоболорду шайлоо күнүнө чейин жетиштүү убакыт калганда кабыл алып, жарыялоо, ошондой эле ОШК жана УШКларга так, деталдуу көрсөтмөлөрдү өз убагында таратуу маселесин карап чыгуу керек. 19. Маалыматка таянып шайлоону өнүктүрүү жана шайлоочулардын катышуусун кубаттоо үчүн, шайлоочулардын түшүнүгүн арттыруу жана маалымат берүү иш- чараларын кеңейтүүнү, аларды, улуттук азчылыктарды жана майыптыгы бар адамдарды кошо алганда, ар кандай шайлоочулар топторуна ылайыкташтырууну карап чыгуу керек. 20. Борбордук шайлоо комиссиясы майыптардын уюмдары менен кеңешип, ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү шайлоочулар үчүн шайлоо процессинин жеткиликтүүлүгүн жакшыртуу боюнча аракеттерин улантышы керек, анын ичинде көз карандысыз жана жашыруун добуш берүүнү жеңилдетүү үчүн тийиштүү жайгашуу жана дайыма жеткиликтүү жардамчы куралдар менен камсыздалган шайлоо участокторуна физикалык жактан жетүүнү камсыз кылуу зарыл. Шайлоодо технологияны колдонуу 21. Добуш берүүнүн купуялуулугун камсыз кылуу үчүн, бюллетендердин изин куу мүмкүн болбошу жана алар шайлоочуга байланбашы керек. Шайлоочунун анонимдүүлүгүнө доо кетирүү коркунучун жок кылуу үчүн бюллетендерде жекелештирилген QR коддору сыяктуу уникалдуу идентификаторлорду колдонуу токтотулушу керек. Добуш берүүнүн купуялуулугуна коркунуч келтирбестен, бүтүндүктү сактоо үчүн бузулган бюллетендерди берүү жана эсепке алуу боюнча альтернативдүү кепилдиктер иштелип чыгышы зарыл. Шайлоочуларды каттоо 22. Добуш берүүнүн купуялуулугун сактоо максатында, добуш берген шайлоочулардын аттарын жарыялоого тыюу салуу үчүн мыйзамдык базага өзгөртүүлөр киргизилиши керек. Талапкерлерди каттоо 23. Саясий плюрализмди жана өкүлчүлүгү аз топторду кошууну өнүктүрүү үчүн, мындай коомчулуктардын мүчөлөрүнүн шайлоого катышуусуна көмөктөшө турган оң чараларды иштеп чыгууну карап чыгуу керек. Мындай чараларга талапкерлерди көрсөтүүнүн маанилүү квоталары, резервдик орундар жана мындай топтордун өкүлдөрү үчүн шайлоо депозиттерин азайтуу кириши мүмкүн, бирок алар менен чектелбеши керек. 24. Шайлоого катышуудагы каржылык тоскоолдуктарды жоюу максатында талапкерди шайлоого каттоо акысы азайтылышы керек жана шайлоонун жыйынтыктарына жараша кайтарылып берилиши керек. Каттоо акысынын суммасы коомчулуктун кеңири талкуусунун негизинде аныкталышы керек.

Кыргыз Республикасы Барак: 52 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Шайлоо өнөктүгү 25. Шайлоо өнөктүгүнүн иш- чараларына жана шайлоочулар менен талапкерлердин маңыздуу катышуусуна тоскоолдук кылбаган чөйрөнү түзүү үчүн, укук коргоо органдарынын жана улуттук коопсуздук органдарынын өнөктүк эрежелерин ин аткарылуусун көзөмөлдөөгө катышуусу алардын мандатында так белгиленген милдеттер менен чектелип, адам укуктарын сактоо көз карашынан ишке ашырылышы керек. 26. Шайлоо процессине болгон ишенимди бекемдөө үчүн шайлоо мезгилинен тышкары мезгилде дагы жарандардын маалымдуулугун жогорулатуу өнөктүгү жана натыйжалуу соттук териштирүүлөр аркылуу добуш сатып алуу маселесин чечүү үчүн күчтүү аракеттер талап кылынат. Функцияларды натыйжалуу бөлүштүрүүнү жана ырааттуу тергөөлөрдү камсыз кылуу үчүн БШКнын тергөөгө чейин добуш сатып алуу иштерин алдын ала карап чыгуудагы ролу кайра каралышы керек. 27. Шайлоо өнөктүктөрүнүн инклюзивдүүлүгүн жана жеткиликтүүлүгүн жогорулатуу максатында, саясий партиялар өздөрүнүн үгүт иштерин жүргүзүү стратегияларын, материалдарын, иш-чараларын жана маалыматтарын ар кандай майыптыгы бар адамдардын түрдүү муктаждыктарын канааттандыруу үчүн ылайыкташтырышы керек. Чыныгы инклюзивдик стратегиялар майыптыгы бар адамдардын өкүлдөрү болгон уюмдар менен кызматташтыкта иштелип чыгышы керек. Өнөктүктү каржылоо 28. Буюм түрүндө каражат кошууга уруксат берүү жана үчүнчү тараптардын каржылоосун жөнгө салуу, рыноктук баалоо жана отчеттуулуктун так эрежелерин белгилөө үчүн укуктук базаны кайра карап чыгуу керек. 29. Шайлоо өнөктүгүндө бардык атаандаштар үчүн бирдей шарттарды түзүү үчүн, эл аралык жакшы тажрыйбага ылайык, өнөктүк кирешелеринин жана чыгымдарынын мыйзамдуу чектерин кайра карап чыгуу мүмкүн. 30. Өнөктүктү каржылоо боюнча бардык отчетторду онлайн тапшыруу үчүн платформа киргизүү каралышы керек. Бул система бардык каржылык маалыматты дароо, автоматташтырылган түрдө жарыялоого мүмкүндүк берүү жана каржылык маалыматтарды колдонуучуга ыңгайлуу интерфейс жана жарыяланган документтердин машина окуй жана издей ала турган форматы аркылуу жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу максатында мамлекеттик маалымат базалары менен интеграцияланышы керек. 31. Шайлоо өнөктүгүн каржылоо эрежелерин бузуулар үчүн натыйжалуу, пропорционалдуу жана токтотуучу административдик жазалоо системасын түзүү максатында укуктук базаны кайра карап чыгуу керек, бул жазалардын жазыктын оордугуна ылайык келишин камсыз кылат. Жалпыга маалымдоо каражаттары (ЖМК) 32. Мыйзамда да, иш жүзүндө да натыйжалуу жана толук көз карандысыз иштей турган эркин ЖМКларды жөнгө салуучу органды түзүү маселесин карап чыгуу керек.

Кыргыз Республикасы Барак: 53 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету 33. Улуттук телерадиоберүү корпорациясы көз карандысыз жетекчилик дайындоону , так аныкталган коомдук мандат жана каржылык көз карандысыздыкты камсыз кылган каржылоо модели бар коомдук кызмат көрсөтүүчү маалымат каражатына айландырылышы керек. 34. ЖМК эркиндиктери бекем сакталышы зарыл. Сөз эркиндиги үчүн жагымдуу чөйрөнү камсыз кылуу максатында маалыматка жетүүдөгү негизсиз чектөөлөр, анын ичинде айрым ЖМКларга маалымат алууга артыкчылыктуу мүмкүнчүлүк берүү, журналисттердин ишмердүүлүгүнө кийлигишүү ЖМК адистерин опузалоо мыйзамдарда жана иш жүзүндө жок кылынышы керек. 35. "ЖМКлар жөнүндө" мыйзам сөз эркиндиги боюнча эл аралык стандарттарга шайкеш келтирүү үчүн кайра каралышы керек, анын ичинде учурдагы каттоо талаптарынын ордуна билдирүү тартибин киргизүү, өзүн-өзү жөнгө салуу механизмин өнүктүрүү жана талаптар бардык басылмаларга эмес, кесипкөй ЖМКларга гана тиешелүү экенин так көрсөтүү зарыл. Чет элдик жана кош жарандыгы бар адамдардын маалымат каражаттарына ээлик кылуусуна коюлган чектөөлөр кайра каралышы зарыл. 36. Онлайн контентти чектөөгө же веб-сайттарды убактылуу токтотууга байланыштуу жоболорду мындай чечимдер сот бийлигинин гана юрисдикциясына киришин камсыз кылуу үчүн кайра карап чыгуу керек. Мындай чечимдер тийиштүү процесстик кепилдиктер менен коомдук угуулардан кийин кабыл алынышы керек жана чектөө киргизилген контенттин же веб- сайттардын толук тизмеси менен кошо жарыяланышы керек. Чектөөлөр белгилүү бир контентке тиешелүү болушу жана тар чөйрөдө колдонулушу керек, ошондой эле бүтүндөй веб- сайттарга тыюу салуудан качуу керек. 37. ЖМКлар үчүн керексиз тоскоолдуктарды жаратпоо жана шайлоочуларга жеткиликтүү маалыматтын көлөмүн чектеп коюудан качуу максатында, акы төлөнүүчү жарнамаларды көрсөтүү үчүн ЖМКларды аккредитациялоо талаптарын кайра карап чыгуу керек. 38. Бардык акы төлөнүүчү саясий мазмун так жана ырааттуу түрдө аныкталышы керек. Жарнама менен редакциялык чагылдыруунун ортосундагы айырмачылыкты сактоо үчүн жаңылыктарда жана учурдагы окуялар программаларында акы төлөнүүчү үгүт материалдарын көрсөтүүгө тыюу салууну карап чыгуу керек. 39. Мыйзам талап кылгандай, мамлекет тарабынан каржыланган бардык телерадиокомпанияларда бош убакыт бөлүп, дебаттарды уюштурууну карап көрсө болот. Дебаттардын форматы атаандаштардын ортосундагы чыныгы жарыш сөзгө өбөлгө түзүшү керек. Талапкерлерге өнөктүк учурунда атаандаштарын сындоого мыйзамдык тыюу салынбашы керек. Шайлоо талаш-тартыштарын чечүү 40. Шайлоо, анын ичинде мөөнөтүнөн мурда шайлоо, боюнча даттанууларды берүү жана кароо мөөнөттөрү даттанууларды жана негиздүү чечимдерди натыйжалуу даярдоого мүмкүндүк берүүнү жана тиешелүү юридикалык чара көрүүнү камсыз кылуусу үчүн кайра каралышы керек. 41. Шайлоо талаш-тартыштарын чечүүдө ачык-айкындуулукту жана жоопкерчиликти күчөтүү үчүн Борбордук шайлоо комиссиясы бардык болжолдуу мыйзам бузууларды ачык жыйындарда карашы керек. Чечимдер түшүнүктүү жана жакшы негизделген

Кыргыз Республикасы Барак: 54 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету болушу зарыл, ошондой эле даттануу жолдору жана мөөнөттөрү көрсөтүлүшү керек. Фактыларды аныктоону жумушчу топтору аткарса да, институционалдык жоопкерчиликти камсыз кылуу жана соттук кайра карап чыгууга мүмкүндүк берүү үчүн чечим чыгаруу укугу Комиссияда калышы керек . Улуттук азчылыктардын катышуусу 42. Өнөктүк чөйрөсүнө жеткиликтүүлүктү жана инклюзивдүүлүктү камсыз кылуу үчүн бийлик тил укуктары жана натыйжалуу саясий катышуу боюнча эл аралык стандарттарга ылайык, азчылыктардын тилдеринде, анын ичинде маалымат каражаттарында өнөктүк иш-чараларын, шайлоо материалдарын жана саясий дискурстарды кепилдеши жана жайылтышы керек. 43. Бийлик улуттук азчылыктардын шайлоо администрациясынын бардык деңгээлдеринде жетиштүү өкүлчүлүгүн камсыз кылуу үчүн чараларды көрүшү керек. Шайлоого байкоо жүргүзүү 44. Жарандык коом шайлоого байкоо жүргүзүү иш- аракеттерине ашыкча тоскоолдуктарсыз же жазадан коркпостон катыша ала турган ыңгайлуу чөйрөнү түзүү үчүн мыйзамдарды кайра карап чыгуу керек. Атап айтканда, чет элдик каржылоосу бар жарандык уюмдардын шайлоого байкоо жүргүзүүсү үчүн "чет элдик өкүлдөр" катары катталуу талабын алып салууну карап чыгуу керек. Шайлоо күнү 45. Бийлик органдары шайлоо участокторунун ички түзүлүшү жана жайгашкан орду ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын көз карандысыз кирүүсүнө жана жашыруун, өз алдынча добуш берүү мүмкүндүгүн камсыз кылышы керек. Сенсордук мүмкүнчүлүгү чектелген шайлоочулар үчүн тиешелүү жардамчы куралдар дайыма жеткиликтүү болушу керек. 46. Шайлоо участокторунда ыйгарым укуктуу адамдар гана болушун жана шайлоо комиссиясынын мүчөлөрү өз ишин кийлигишүүсүз жүргүзүшүн камсыз кылуу үчүн чаралар көрүлүшү керек. 47. Добуш берүүнүн купуялуулугу боюнча мыйзамдын жоболору участкалык шайлоо комиссиялары тарабынан ишке ашырылышы жана аткарылышы керек. 48. Участкалык шайлоо комиссияларынын жыйынтыктарын жокко чыгаруу боюнча мыйзамда белгиленген жоболор, анын ичинде мындай жокко чыгаруу кайталап добуш берүүгө негиз берерин же бербесин баалоо, округдук шайлоо комиссиялары тарабынан аткарылышы керек. Шайлоо күнүнөн кийинки окуялар 49. Шайлоого катышуу укугун коргоо үчүн, талапкерлерди кайталап шайлоого катышуудан четтетүү жол-жоболору так юридикалык негиздер жана жеке жоопкерчиликти эске алуусун камсыз кылуу максатында укуктук базаны жана аны ишке ашырууну кайра карап чыгуу керек

Кыргыз Республикасы Барак: 55 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету I ТИРКЕМЕ: ШАЙЛООНУН АКЫРКЫ ЖЫЙЫНТЫКТАРЫ 168 Шайлоо темасы Алынга н добушта р – Бюллете нь сканери Алынга н добушт ар – Кол менен эсептөө Жаракту у бюллете ндер (шайлоо округу боюнча жалпы) Жаракс ыз бюллете ндер (шайлоо округу боюнча жалпы) Жалпы берилген бюллетен ьдер (шайлоо округу боюнча жалпы) Шайлоо округу Ажыбаев Чынгыз Ильяскожоевич 9222 10467 57626 690 58316 1 Жороев Исманалы Эгембердиевич 7696 8715 Талиева Камила Абдыразаковна 4879 5377 Атажанов Ырысбек Исламович 12746 13794 58465 707 59172 2 Калпаев Бактияр Алиевич 6345 6981 Аманова Бурун Кушбековна 4753 5078 Рысбаев Равшанбек Рысбаевич 9933 10440 54184 628 54812 3 Аматов Жаныбек Женишбекович 5544 5850 Мавлянова Махабат Эргешовна 3651 3953 Рустамбек уулу Советбек 11130 11899 58483 710 59193 4 Жаанбаев Уланбек Коргонбаевич 9185 9996 Алимжанова Нилуфар Якубжановна 3744 4264 168 БШКнын веб-сайтынан алынган алдын- ала жыйынтыктар.

Кыргыз Республикасы Барак: 56 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Элдар Нурланович Сулайманов 169 18298 18789 51222 920 52172 5 Исраилов Азамат Алмазбекович 8582 9248 Ахмедова Айгүл Абдилхаевна 4952 5225 Кудайбердиев Алтынбек Мусажанович 12744 13826 51619 804 52423 6 Эргешов Бекмурза Аскарбаевич 8655 9022 Аманова Санталат Абдылдаевна 2897 3478 Козуев Алишер Абибиллаевич 19643 20672 49875 810 50685 7 Кубанычбеков Илимбек Кубанычбекович 7109 7711 Машрапова Гүлай Эгемназаровна 3238 3478 Акаев Жанарбек Кубанычович 170 11266 13856 56952 820 59862 8 Примов Улан Бердибаевич 9776 11009 Төрөбекова Нуржамал Турсуналиевна 2857 3145 Жалилов Азамжан Абдуллажанович 5358 5461 40081 643 40724 9 Төлөнов Данияр Эрмекович 4941 5088 Эгенбердиева Жылдыз Абдылдаевна 1056 1127 Зулушев Курманкул Токторалиевич 171 12901 14688 51716 521 52237 10 169 Депутат Элдар Сулайманов мандатын тапшырып кеткенден кийин, 2026-жылдын 18-февралында БШК анын ордуна Абдуллаев Азизбекке мандат ыйгарган. 170 2026-жылдын 19-февралында БШК президенттин жарлыгына ылайык Жанар Акаевдин парламенттик ыйгарым укуктарын токтотуп, ошол эле күнү анын ордуна Таалайбек Сарыбашевге мандат ыйгарган. 171 Депутат Зулушев Курманкул мандатын тапшырып кеткенден кийин, 2026-жылдын 18- мартында БШК анын ордуна Ормонов Улугбекке мандат ыйгарган.

Кыргыз Республикасы Барак: 57 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Омурзаков Сүйүнбек Абдылдаевич 6327 7637 Баатырова Гүлнара Маришовна 2809 3506 Ташиев Шаирбек Кыдыршаевич 172 22387 24302 43517 589 44106 11 Кылычбаев Алтынбек Таирович 6703 7447 Салямова Венера Хамзаевна 4442 4839 Чолпонбай уулу Бекмырза 15208 16335 59524 1099 60623 12 Масабиров Талайбек Айтмаматович 8925 9945 Курманалиева Жылдыз Кочкоралиевна 2299 2517 Мамытов Талант Турдумаматович 12 108 Жок 68 937 942 69 879 13 Алтынбеков Айбек 13 509 Жок Карабекова Айгүл Асановна 8 861 Жок Борбиев Болотбек Ибраимович 11822 13445 53948 588 54536 14 Сулайманов Кундузбек Кошалиевич 173 10993 12064 Култаева Гүлшаркан Оконовна 5896 6415 Тургунбек уулу Нурланбек 174 14990 17125 67487 741 68228 15 172 Депутат Ташиев Шайырбек кызматтан кет мандатын тапшырып кеткенден кийин, 2026-жылдын 18- мартында БШК Калбердиева Мавлюдага мандат ыйгарган. 173 Депутат Сулайманов Кундузбек мандатын тапшырып кеткенден кийин, 2026-жылдын 24-февралында БШК Дүйшөнбиев Райимбердге мандат ыйгарган. 174 Депутат Тургунбек уулу Нурланбек мандатын тапшырып кеткенден кийин, 2026- жылдын 24-февралында БШК анын ордуна Нышанов Жайлообайга мандат ыйгарган.

Кыргыз Республикасы Барак: 58 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Турсунбаев Азизбек Атакозуевич 9902 10713 Абдибаева Айсаракан Нышановна 3356 3988 Жумабеков Дастанбек Артисбекович 11142 12928 56285 746 57031 16 Чотонов Медер Өскөнбекович 9057 10164 Кайырылбекова Медина Кайырылбек кызы 8179 8951 Азыгалиев Нурланбек Асанбекович 175 11198 12020 48640 723 49363 17 Узакбаев Улукбек Камчыбекович 9838 10766 Эсенаманова Чолпон Замирбековна 4358 4714 Ханджеза Карим Лемзарович 7617 7893 48348 704 49052 18 Чомоев Бакыт Муратбекович 6442 6906 Сатиева Гүлжан Эркинбековна 4851 5142 Алиев Медербек Кубанычевич 4594 5 532 42250 595 42845 19 Эгембердиев Абдылдабек Жолдошалиевич 5038 5316 Тайгараева Эдита Каныбековна 1281 1397- жыл Айтиев Темирлан Тынычбекович 8580 9021 31062 540 31602 20 Атамбаев Сейитбек Алмазбекович 2873 3825 Ашымбаева Токтобубу Абасовна 1130 1249 175 Депутат Азыгалиев Нурланбек мандатын тапшырып кеткенден кийин, 2026-жылдын 18-мартында БШК Чойбеков Бактыбекке мандат ыйгарган.

Кыргыз Республикасы Барак: 59 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Конгантиев Куванычбек Камбаралыевич 176 12118 13379 39860 533 40393 21 Абиров Жаныбек Болотбекович 8128 8914 Садырбаева Жылдыз Эсенбековна 1795- жыл 2079 Бекешев Дастан Далабаевич 15106 17378 40339 419 40758 22 Ибрагимов Болот Адылбекович 6717 8128 Кожокулова Гуля Акматкуловна 994 1214 Сурабалдиева Эльвира Жыргалбековна 8919 11278 40776 542 41318 23 Маматалиев Марлен Абдырахманович 6360 6932 Кыдыралиев Умбеталы Токторалиевич 6013 6448 Салымбеков Жумабек Мамытбаевич 6771 7481 33755 554 34309 24 Карыбек уулу Улукбек 4839 6038 Акимбаева Гүлнара Орозбековна 3002 3505 Шабазов Бахридин Валиевич 9816 10 062 45719 750 46632 25 Тентишев Бакыт Эркинович 6673 7108 Сейтказиева Эркеайым Алымовна 2997 3225 Саккараев Медербек Жаманкулович 11808 11 978 52766 878 53647 26 176 Депутат Конгантиев Куванычбек мандатын тапшырып кеткенден кийин, 2026-жылдын 10-мартында БШК анын мандатын токтоткон; 28-мартка карата бул орунга башка талапкер келе элек болчу.

Кыргыз Республикасы Барак: 60 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Исеналиев Эркинбек Аскевич 11097 11265 Исаева Жамиля Кубанычбековна 6636 5944 Түмөнбаев Акылбек Тогузбаевич 12190 13 445 60766 699 61465 27 Муратбеков Табылды Муратбекович 4947 5992 Молдобекова Гулкан Сакиновна 4851 5156 Кокулов Эрулан Калчороевич 8772 11 619 57082 595 57677 28 Сагынаев Болот Турусбекович 7888 9254 Жунушбаева Рахат Мырзабековна 5948 6724 Сыдыгалиев Нурбек Омурбекович 10451 13 067 55734 573 56307 29 Белеков Адилет Чолпонбекович 8240 9535 Жунушалиева Гулсункан Ишенгазиевна 177 5814 6688 Самаков Кубанычбек Карганбекович 10870 13 333 61667 539 62206 30 Бакасов Улан Болотбекович 9168 11411 Таалайбек кызы Жылдыз 5945 7243 177 Депутат Жунушалиева Гүлсүнкан мандатын тапшырып кеткенден кийин, 2026-жылдын 18-мартында БШК Мурзакимова Алтынкүлгө мандат ыйгарган.

Кыргыз Республикасы Барак: 61 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Өлкө ичинде (бюллетень сканери жана пульт) Өлкөдөн сыртта (ӨС) (бюллетень сканери жана пульт) Жалпы добуш (бюллетень сканери жана пульт) Жалпы добуш (кол менен эсептөө жана алыстан добушта р) Шайлоочулардын тизмесиндеги шайлоочулардын жалпы саны 4 294243 Шайлоочулардын тизмесиндеги аял шайлоочулардын жалпы саны 2 212729 Добуш берген шайлоочулардын жалпы саны 1 558 384 (Жалпы – ӨС) 26 06 2 1 584 446 1 578397 Алыстан добуш берүүнүн жалпы саны 163 968 (Жалпы – ӨС) 26 062 190 030 190 030 Жараксыз добуштардын саны 20 857 (Жалпы – ӨС) 282 21 139 20 806 Жарактуу добуштардын саны 1 537 527 (Жалпы – ӨС) 25780 1 563 307 1 557427

Кыргыз Республикасы Барак: 62 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету II ТИРКЕМЕ: ЭЛ АРАЛЫК ШАЙЛОО ГО БАЙКОО ЖҮРГҮЗҮҮ МИССИЯСЫН А КИРГЕН БАЙКООЧУЛАР ДЫН ТИЗМЕСИ ДИАУБ ШБМ дин кыска мөөнөттүү байкоочулары Селкан Фабианковиц Австрия Аня Фидлер Австрия Герман Хагшпил Австрия Филипп Германн Австрия Ева Пумперниг Австрия Бернхард Цимбург Австрия Гюнай Асадли Азербайжан Яна Гашпарикова Чехия Терезие Хиклова Чехия Вацлав Грабак Чехия Павел Хрнчир Чехия Ян Шрот Чехия Тереза Стаңкова Чехия Виктор Велек Чехия Карин Бергквист Дания Хелен Эллеманн-Йенсен Дания Герт Холце Дания Мартин Ларсен Дания Пол Лорицен Дания Кирстен Могенсен Дания Финн Нильсен Дания Бирте Солевад Дания Бо Вебер Дания Калви Нурмэги Эстония Майя Далгрен Финляндия Юхо Кярияинен Финляндия Катри Линна Финляндия Артту Малкамяки Финляндия Помпео Коппола Франция Флоренс Гану Франция Элиз Монтуа Франция Жак Пелле Франция Максенс Пениге Франция Лена Сабадел Франция Халил Зерарги Франция Гунда Амат Аморос Германия Ивонн Бах Германия Юлия Бауманн Германия Яна Боллингер Германия Заза Бзишвили Германия Ингеборг Чила Германия

Кыргыз Республикасы Барак: 63 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Керстин Доктер Германия Клара Дуске Германия Доминика Эйхштадт Германия Томас Эрлинг Германия Йоахим Фройнд Германия Марсель Гейсслер Германия Ким Грүндбахер Германия Якоб Хоффманн Германия Хеннинг Хорстмейер Германия Йоахим Кэтцлер Германия Ханнс-Кристиан Класинг Германия Александр Клосс Германия Эдельтрауд Лир Германия Максим Менщенин Германия Марион Мьентерт Германия Лорена Мошароф Германия Кирстен Мүллер Германия Каролин Мүллер-Хофстед Германия Ульрике Нойндорф Германия Мартин Нөлле Германия Анна Ренншмид Германия Керстин Роеске Германия Хильдегард Роглер- Мохель Германия Маттиас Румпф Германия Фолкер Шиллер Германия Генрих Шнайдер Германия Йенс Шуеринг Германия Урсула Шулце-Абубакар Германия Паула Шуман Германия Арним Штаут Германия Марлис Темме Германия Анна Улиг Германия Маркус Фогел Германия Петер Фогл Германия Матиас Воллерт Германия Мари Луиз фон Халем Германия Микаел Вален Германия Микаел Вирсиң Германия Тереза Каэрти Ирландия Кэтлин Касс Ирландия Финбар Хефферон Ирландия Мариан Кирнан Ирландия Пиппа Мэттьюс Ирландия Артур О'Мэлли Ирландия Дэвид О'Ши Ирландия

Кыргыз Республикасы Барак: 64 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Кьяра Д'Алессандро Италия Паоло Форадори Италия Симоне Гинзбург Италия Федерико Орси Италия Алессия Паппалардо Италия Алессия Рива Италия Аленс Рупейкс Латвия Алинда Алпоел Нидерланды Гийсберт Баккер Нидерланды Марие Бридвелд Нидерланды Анетт Фройланд Норвегия Суннива Касин Норвегия Жозеф Марделли Норвегия Элсе Мури Норвегия Рейдун Самуэлсен Норвегия Матеуш Дебович Польша Элзбиета Грицук Польша Мариуш Маршевский Польша Мацей Милник Польша Якуб Пиенковски Польша Марчин Поплавски Польша Маржена Рышковска Польша Адам Зауэр Польша Элзбиета Свидровска Польша Ханна Зобел Польша Франциско Виана Португалия Наталия Драган Румыния Алин Стоенеску Румыния Диана Айнетдинова Россия Федерациясы Андрей Алексеев Россия Федерациясы Алина Артамонова Россия Федерациясы Андрей Авдеев Россия Федерациясы Мария Башкирова Россия Федерациясы Алексей Бударев Россия Федерациясы Анна Чиркова Россия Федерациясы Егор Детинов Россия Федерациясы Дмитрий Дрючин Россия Федерациясы Андрей Ермоленко Россия Федерациясы Александр Федяков Россия Федерациясы Александр Федоринов Россия Федерациясы Ариф Гаджиев Россия Федерациясы Дамир Галиулин Россия Федерациясы Марсель Гибадуллин Россия Федерациясы Юлия Голубкина Россия Федерациясы Елена Горшкова Россия Федерациясы

Кыргыз Республикасы Барак: 65 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Александр Капишников Россия Федерациясы Асия Халитова Россия Федерациясы Василий Хлебушкин Россия Федерациясы Дарья Ким Россия Федерациясы Ольга Колосова Россия Федерациясы Олег Комаров Россия Федерациясы Евгений Кожокин Россия Федерациясы Ирина Крестова Россия Федерациясы Ирина Кулбанова Россия Федерациясы Антон Кураков Россия Федерациясы Павел Курочкин Россия Федерациясы Семен Ляпичев Россия Федерациясы Мария Молодцова Россия Федерациясы Дмитрий Мухрин Россия Федерациясы Тамерлан Мунчаев Россия Федерациясы Никита Назаров Россия Федерациясы Дарья Пахомова Россия Федерациясы Антон Перов Россия Федерациясы Станислав Притчин Россия Федерациясы Илья Самарин Россия Федерациясы Стефания Ситнер Россия Федерациясы Инна Тарышева Россия Федерациясы Андрей Телушкин Россия Федерациясы Алексей Топольский Россия Федерациясы Ксения Верхоланцева Россия Федерациясы Алексей Зенков Россия Федерациясы Сергей Жданов Россия Федерациясы Наташа Адлесик Барба Словения Хана Хаджиахметович Словения Мар Агилера Вакес Испания Ракел Кабелло Аррибас Испания Хосе Луис Дел Риего Сантос Испания Алваро Гарласки Родгригес Испания Эстефания Гуалар Арино Испания Хавьер Позе Родригес Испания Мажа Аасе Швеция Маркус Ахлквист Швеция Мэй Энн Айрот Рамзи Швеция Андреас Берглөф Швеция Эмма Брэдли Швеция София Буш Швеция Ивон Карлберг Бенгтсон Швеция Санна Элиассон Швеция Виктория Энстрөм Линдског Швеция Карин Фялт Швеция

Кыргыз Республикасы Барак: 66 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Латифа Гарби Швеция Нина Гуннеберг Швеция Виктор Гупта Швеция Женни Густафссон Швеция Мадлен Хагг-Лилестрем Швеция Леннарт Хаггрен Швеция Ами Хеденборг Швеция Лена Ингелстам Швеция Кэтрин Джонссон Швеция Томми Карлссон Швеция Стина Ларсеруд Швеция Ульрих Ларссон Швеция Андерс Лиден Швеция Сара Мехия Лагергрен Швеция Торбьорн Мессинг Швеция Тильда Нильссон Гиге Швеция Эрик Норберг Швеция Кайса Норман Швеция Жонатан Остерлунд Швеция Карин Олофссон Швеция Анна Стенвалл Швеция Лиза Вестхольм Швеция Кристина Винрот Швеция Мишель Босшард Швейцария Диана Криттин Швейцария Марианна Гербер Швейцария Кристина Хоффет Швейцария Рим Магри Швейцария Сандро Маркотуллио Швейцария Мартин Миндер Швейцария Рая Шифферле Швейцария Тина Штауффер Швейцария Жанна Ву Ван Швейцария Олган Бекар Түркия Яшар Сары Түркия Эндрю Хоултон Улуу Британия Сохибжон Олимжонов Өзбекстан Ирода Убайдуллаева Өзбекстан ДИАУБ ШБМ дин узак мөөнөттүү байкоочулары Лилит Антонян Армения Корнелия Перле Австрия Мартин Россманн Австрия Вафа Фати-зада Азербайжан Юлия Хавланова Чехия

Кыргыз Республикасы Барак: 67 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Мирослав Крчмар Чехия Стиг Сковбо Дания Янне Ахола Финляндия Татиана Хрол-Лаппалайнен Финляндия Надя Яхлаф-Лаллеманд Франция Родольф Оберле Франция Томас Фроелих Германия Софи Харинг Германия Ребекка Вагнер Германия Сара Формисано Италия Франческа Калви Жанкристофаро Италия Гандолгор Сайнкуу Монголия Николай Паус Норвегия Нарве Рио Норвегия Арсен Айсин Россия Федерациясы Вадим Митрофанов Россия Федерациясы Надежда Обухова Россия Федерациясы Николай Воробьев Россия Федерациясы Деян Деянович Сербия Анна Пернилла Берлин Швеция Роберт Холл Швеция Анна Лидстрөм Швеция Лаура Мерц Швейцария Симон Шорно Швейцария Алона Шешения Украина ДИАУБ ШБМдин негизги тобу Тамаш Мезерикс Миссиясынын башчысы Венгрия Петер Надерер Австрия Александр Халядзинский Беларусь Елена Ковалева Беларусь Давор Чорлука Босния жана Герцеговина Тарви Мартенс Эстония Димитра Иоанну Греция Рокко Жованни Дибиазе Италия Жакопо Леоне Италия Макс Бадер Нидерланды Роберт Лех Польша Ружица Йованович Сербия Иван Годарский Словакия Андреас Рот Швеция Фаррух Журакулов Тажикстан Зелиха Айдын Түркия Катя Андрус Улуу Британия Крис Тейлор Улуу Британия

Кыргыз Республикасы Барак: 68 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Кайл Бауэрс Америка Кошмо Штаттары Меган Фицжералд Америка Кошмо Штаттары ЕККУнун Парламенттик Ассамблеясынын делегациясы Клод Хааген атайын координатор Люксембург Моника Зайкова делегация башчысы Түндүк Македония Мартин Петерл Австрия Кристин Шварц-Фукс Австрия Дэвид Стогмүллер Австрия Себастиан Швайгофер Австрия Турал Гянжалиев Азербайжан Аллессия Клаес Бельгия Албин Муслик Босния жана Герцеговина Тео Рогич Босния жана Герцеговина Деян Дечев Болгария Сандра Крпан Хорватия Никола Мазар Хорватия Олгика Толич Хорватия Кириакос Хажиянни Кипр Ярослав Чалупский Чехия Радек Меркл Чехия Линхарт Збынек Чехия Хенрик Рейнхолт Андерсен Дания Ким Аас Кристенсен Дания Мати Райдма Эстония Ласси Вилхелм Жуннила Финляндия Валери Бойер Франция Жизел Журда Франция Стефани Колчанов Франция Леван Махашвили Грузия Николоз Самхарадзе Грузия Малте Кауфманн Германия Стефан Койтер Германия Тобиас Александр Винклер Германия Элени Мария Апостолаки Греция Теодора Чачлаки Греция Христос Жаннулис Греция Эвангелос Сиригос Греция Анна Билотти Италия Федерико Казелли Италия Фабрицио Комба Италия Жузеппе Де Кристофаро Италия Евгения Фаббри Италия Эмануэл Лоперфидо Италия Федерика Онори Италия

Кыргыз Республикасы Барак: 69 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Катия Полидори Италия Жузеппе Трезза Италия Эуженио Зоффили Италия Алибек Наутиев Казакстан Клод Гаспард Люксембург Моник Кристианс Нидерланды Фарах Карими Нидерланды Роберт Ван Гастерен Нидерланды Лидия Каракамчева Түндүк Македония Мимоза Муса Түндүк Македония Мариус Арион Нильсен Норвегия Барбара Бартус Польша Радослав Фогиел Польша Казимеж Клейна Польша Марчин Микиетины Польша Катажина Уберхан Польша Дарья Боярская Россия Федерациясы Анжелика Иванищева Россия Федерациясы Милан Радин Сербия Артеми Висент Ралло Испания Рикардо Тарно Испания Педер Бьорк Швеция Улрик Нилссон Швеция Жессика Роден Швеция Маркус Вахлунд Вихел Швеция Манучехр Салохудинов Тажикстан Селами Алтынок Түркия Мурат Байбатур Түркия Халис Далкылыч Түркия Эжем Даник Гөкче Түркия Өзгүл Саки Түркия Мурат Уйсал Түркия Артем Дубнов Украина Павел Фролов Украина Шарон Хож сон Улуу Британия Рейчел Бауман Америка Кошмо Штаттары Женис Хелвиг Америка Кошмо Штаттары Европа Кеңешинин Парламенттик Ассамблеясынын делегациясы Георгиос Стаматис делегация башчысы Греция Хагани Гулиев Азербайжан Ману Дирих Бельгия Амила Беркович Босния жана Герцеговина Иван Ракан Хорватия Евгений Шенфелд Чехия

Кыргыз Республикасы Барак: 70 Мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо, 2025-жылдын 30-ноябры ДИАУБдун шайлоону байкоо миссиясынын жыйынтыктоочу отчету Карин Роллер Кауфман Франция Гаррет Ахерн Ирландия Аврора Флорида Италия Элизабетта Гардини Италия Фабио Пиетрелла Италия Пол Галлес Люксембург Сржан Дарманович Черногория Ванда Новицка Польша Богдан Торкаториу Румыния Херардо Ж ованиоли Сан-Марино Пьер Гарроне Швейцария Мехмет Акалин Түркия

ДИАУБ ЖӨНҮНДӨ МААЛЫМАТ Демократиялык институттар жана адам укуктары боюнча бюро (ДИАУБ) мүчө - мамлекеттерге «адам укуктарын жана негизги эркиндиктерин толук урматтоону камсыздоого, мыйзам үстөмдүгүн сактоого, демократиялык принциптерди колдоого жана (…) демократиялык институттарды курууга, бекемдөөгө жана коргоого, ошондой эле бүткүл коомдун масштабында көтөрүмдүүлүктү өнүктүрүүгө» көмөк көрсөтүүчү ЕККУнун негизги институту (Хельсинки саммитинин документтери, 1992-жыл). Бул ЕККУнун адамзаттык өлчөмү болуп саналат. Варшавада (Польша) жайгашкан ЕККУ/ДИАУБ «Эркин шайлоолор боюнча бюро» деген аталыш менен 1990- жылы Париж саммитинде негизделип, өз ишин 1991- жылдын май айында баштаган, бир жыл өткөн соң, Бюронун аталышы, анын мандаты кеңейип, адам укуктарын жана демократияны колдоону камтып калгандыгына байланыштуу, өзгөртүлгөн. Бүгүнкү күндө Бюронун курамында 150дөн ашуун адис бар. ДИАУБ шайлоолорго байкоо жүргүзүү жагынан Европадагы алдыңкы уюм болуп саналат. Жыл сайын бюро ЕККУ регионундагы шайлоо процесстеринин ЕККУнун алдында алынган милдеттенмелерге, демократиялык шайлоо өткөрүү боюнча эл аралык милдеттенмелерге жана стандарттарга, ошондой эле улуттук мыйзамдарга шайкеш келүүсүнө баа берүү үчүн миңдеген байкоочуларды жиберүүнү уюштурат жана координациялайт. Анын уникалдуу усулдары шайлоо жараянынын бардык жагдайлары боюнча тереңдетилген талдоо жүргүзүүгө мүмкүндүк берет. Көмөк көрсөтүү боюнча долбоорлорду ишке ашыруу аркылуу ДИАУБ мүчө - мамлекеттерге шайлоо инфраструктурасын жакшыртууга жардамдашат. Бюронун демократияны колдоо жаатындагы ишмердиги төмөнкүдөй чөйрөлөрдү камтыйт: мыйзамдын үстөмдүгү, мыйзам чыгарууну колдоо, демократиялык башкаруу, миграция жана орун которуу эркиндиги жана гендердик теңчилдик. Жыл сайын ДИАУБ демократиялык структараларды өнүктүрүү боюнча бир катар максаттуу көмөктөшүү программаларын ишке ашырат. ДИАУБ, мүчө - мамлекеттерге алар ЕККУнун адамзаттык өлчөм жаатында кабыл алынган адам укуктарын жана негизги эркиндиктерин бекемдөө жана коргоо боюнча алардын милдеттенмелерин аткарууга көмөк көрсөтөт. Буга өнөктөштөрдүн кеңири чөйрөсү менен биргеликте терроризмге каршы күрөшүү шарттарында адам укуктарын сактоо, адамдарды сатуудан жабыр тарткандарды укуктарын коргоого көмөктөшүү, адам укуктары боюнча окутуу жана даярдоо, адам укуктарын сактоого мониторинг жүргүзүү жана отчет түзүү, ошондой эле аялдардын укуктары жана алардын коопсуздугу сыяктуу тематикалык тармактарды камтыган кызматташтыкты бекемдөө, дараметти чыңдоо жана экспертизаларды жасоо боюнча боюнча иш жүргүзүү аркылуу жетишилет. Толеранттуулук жана дискриминацияга жол бербөө боюнча иш-аракеттердин чегинде ДИАУБ мүчө - мамлекеттерге жек көрүүнүн, расизмдин, ксенофобиянын, антисемитизмдин жана көтөрүмсүздүүлүктүн башка формаларынын негизинде жасалган кылмыштарга каршы жооп кайтаруунун натыйжалуулугун жогорулатууда колдоо көрсөтөт. Көтөрүмдүүлүктү жана басмырлабоону камсыз кылуу боюнча ДИАУБдун ишмердиги төмөнкү тармактарга багытталган: мыйзам чыгаруу, тартип коргоо органдарынын кызматкерлери үчүн окутууларды уюштуруу; кылмыштарга жана көтөрүмсүздүүлүктүн көрүнүштөрүнө жооп кайтарууга мониторинг, отчеттуулук жана байкоо жүргүзүү; көтөрүмдүүлүктү, урматтоону жана өз-ара түшүнүүнү жайылтуу боюнча агартуу иш- чаралары. ДИАУБ мүчө - мамлекеттерге рома жана синти элдери боюнча алардын саясат маселелери боюнча консуль- тация берет. Бюро дараметти чыңдоо менен рома жана синти жамааттары менен алакаларды күчөтүүгө жар- дамдашып, рома жана синти өкүлдөрүнүн саясатты аныктоочу органдардын ишине катышуусуна көмөктөшөт. ДИАУБдун бардык иш- чаралары ЕККУнун мүчө - мамлекеттери, ЕККУ институттары жанажер-жерлердеги өкүлчүлүктөрү, ошондой эле башка эл аралык уюмдар менен тыгыз координацияда жана кызматташтыкта жүргүзүлөт. Кошумча маалыматты ДИАУБ сайтынан алууга болот (www.osce .org/odihr ).

Бюро по демократическим институтам и правам человека КЫРГЫЗСКАЯ РЕСПУБЛИКА ДОСРОЧНЫЕ ПАРЛАМЕНТСКИЕ ВЫБОРЫ 30 НОЯБРЯ 2025 ГОДА Миссия БДИПЧ по наблюдению за выборами Заключительный отчёт Варшава 14 августа 2026 г.

ОГЛАВЛЕНИЕ I. РЕЗЮМЕ ......................................................................................................................................... 2 II. ВВЕДЕНИЕ И ВЫРАЖЕНИЕ ПРИЗНАТЕЛЬНОСТИ ......................................................... 7 III. ПРЕДЫСТОРИЯ И ПОЛИТИЧЕСКИЙ КОНТЕКСТ ........................................................... 8 IV. ЗАКОНОДАТЕЛЬНАЯ БАЗА И ИЗБИРАТЕЛЬНАЯ СИСТЕМА ...................................... 9 V. ОРГАНИЗАЦИЯ ВЫБОРОВ .................................................................................................... 12 VI. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ТЕХНОЛОГИЙ НА ВЫБОРАХ ......................................................... 16 VII. РЕГИСТРАЦИЯ ИЗБИРАТЕЛЕЙ ........................................................................................... 18 VIII. РЕГИСТРАЦИЯ КАНДИДАТОВ ............................................................................................. 19 IX. ИЗБИРАТЕЛЬНАЯ КАМПАНИЯ ............................................................................................ 22 X. ФИНАНСИРОВАНИЕ ИЗБИРАТЕЛЬНОЙ КАМПАНИИ ................................................ 26 XI. СРЕДСТВА МАССОВОЙ ИНФОРМАЦИИ .......................................................................... 30 A. М ЕДИАСРЕДА ................................................................................................................................. 30 B. З АКОНОДАТЕЛЬНАЯ БАЗА ............................................................................................................. 32 C. Р ЕЗУЛЬТАТЫ МОНИТОРИНГА СМИ. ........................................................................................... 35 XII. РЕГУЛИРОВАНИЕ СВЯЗАННЫХ С ВЫБОРАМИ СПОРОВ .......................................... 37 XIII. УЧАСТИЕ НАЦИОНАЛЬНЫХ МЕНЬШИНСТВ ................................................................ 40 XIV. НАБЛЮДЕНИЕ ЗА ВЫБОРАМИ ........................................................................................... 42 XV. ДЕНЬ ВЫБОРОВ ......................................................................................................................... 43 A. О ТКРЫТИЕ ИЗБИРАТЕЛЬНЫХ УЧАСТКОВ И ГОЛОСОВАНИЕ .................................................... 43 B. П ОДСЧЁТ ГОЛОСОВ , ПОДВЕДЕНИЕ ИТОГОВ И ОБЪЯВЛЕНИЕ РЕЗУЛЬТАТОВ .......................... 45 C. С ОБЫТИЯ ПОСЛЕ ДНЯ ВЫБОРОВ ................................................................................................. 46 XVI. РЕКОМЕНДАЦИИ ...................................................................................................................... 48 A. П РИОРИТЕТНЫЕ РЕКОМЕНДАЦИИ .............................................................................................. 49 B. П РОЧИЕ РЕКОМЕНДАЦИИ ............................................................................................................. 50 ПРИЛОЖЕНИЕ I: ОКОНЧАТЕЛЬНЫЕ РЕЗУЛЬТАТЫ ВЫБОРОВ .......................................... 55 ПРИЛОЖЕНИЕ II: СПИСОК НАБЛЮДАТЕЛЕЙ В СОСТАВЕ МЕЖДУНАРОДНОЙ МИССИИ ПО НАБЛЮДЕНИЮ ЗА ВЫБОРАМИ .................................................................................. 60 О ДЕЯТЕЛЬНОСТИ БДИПЧ ................................................................................................................ 69

КЫРГЫЗСКАЯ РЕСПУБЛИКА ДОСРОЧНЫЕ ПАРЛАМЕНТСКИЕ ВЫБОРЫ 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами 1 I. РЕЗЮМЕ В ответ на приглашение властей и в соответствии со своим мандатом 21 октября 2025 года Бюро по демократическим институтам и правам человека ОБСЕ (БДИПЧ) развернуло Миссию по наблюдению за досрочными парламентскими выборами (МНВ), назначенными на 30 ноября 2025 года. Миссия под руководством Тамаша Месерича состояла из 16 экспертов основной команды, базировавшейся в Бишкеке, и 30 долгосрочных наблюдателей (ДН), задействованных с 29 октября 2025 года на территории всей страны. МНВ БДИПЧ оставалась в Кыргызстане до 12 декабря 2025 года для наблюдения за событиями после выборов. Для наблюдения за днем выборов к МНВ БДИПЧ присоединились делегации Парламентской ассамблеи ОБСЕ (ПА ОБСЕ) и Парламентской ассамблеи Совета Европы (ПАСЕ), сформировав Международную миссию по наблюдению за выборами (ММНВ). В Заявлении о предварительных результатах и выводах, опубликованном 1 декабря 2025 года, ММНВ пришла к выводу, что выборы «были организованы эффективно, однако ограничивающие условия предвыборной кампании препятствовали вовлеченности кандидатов и избирателей. Основные свободы – выражения мнений , ассоциации и мирных собраний – хотя и защищены Конституцией, на практике всё сильнее ограничиваются новым законодательством и его практическим применением. Фундаментальные изменения, недавно внесенные в правовую базу, внедрили новую мажоритарную избирательную систему и определили границы новых избирательных округов, а также ввели дополнительные ограничения в отношении права быть избранным, что привело к существенному сокращению участия политических партий. Положительным аспектом стало то, что новая система предусматривает 30 мандатов – по одному в каждом округе – для кандидатов менее представленного пола, и женщины составили 41 процент кандидатов. Избирательная администрация пользовалась доверием в отношении своей технической способности провести выборы и принимала меры для улучшения прозрачности принятия решений, однако прозрачность других ключевых аспектов избирательного процесса была недостаточной, в частности, это относится к применению новых технологий голосования, финансированию избирательных кампаний и урегулированию связанным с выборами спорам. Новая возможность дистанционного голосования по всей стране расширила возможности участия избирателей. В некоторых округах наблюдалась соревновательная агитационная деятельность, однако значительные различия в финансовых возможностях кандидатов влияли на их способность конкурировать на равных условиях. На протяжении все го периода избирательной кампании продолжали поступать многочисленные сообщения о подкупе избирателей. Средства массовой информации воздерживались от освещения кандидатов в новостных и редакционных программах, ссылаясь на строгое толкование положений о равном освещении и ответственности за содержание материалов, что ограничило избирателей в возможности сделать информированный выбор. Ограничения финансирования и недавние законодательные изменения, затрагивающие организации гражданского общества, существенно сузили их участие в общественной жизни и наблюдении за выборами. День выборов в целом был оценён положительно; новые технологии голосования функционировали надёжно, процедуры 1 Версия данного отчёта на английском языке является единственным официальным документом. Неофициальные переводы доступны на кыргызском и русском языках.

Кыргызская Республика Стр.: 3 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами голосования в основном соблюдались, однако повсеместно отмечались проблемы с соблюдением процедур подсчёта голосов и подведения итогов». В течение нескольких месяцев, предшествовавших выборам, избирательная правовая база была фундаментально изменена. Обеспечивая техническую основу для проведения выборов, она, тем не менее, не соответствует ряду международных стандартов демократических выборов и не учитывает большинство предыдущих рекомендаций БДИПЧ и Венецианской комиссии Совета Европы. Поправки, внесённые в законодательство в 2025 году, среди прочего, ввели новую мажоритарную избирательную систему с новой квотой представленности полов, новую нарезку избирательных округов и дополнительные ограничительные требования к кандидатам. Сжатые сроки внесения в законодательство таких изменений ограничили возможности для содержательных общественных консультаций, вызвали обеспокоенность в отношении инклюзивности законодательного процесса, затруднили реализацию отдельных положений и подорвали стабильность избирательного законодательства, что не соответствует международным стандартам и надлежащей практике. В рамках новой мажоритарной системы Парламент, состоящий из 90 депутатов, избирается сроком на пять лет от 30 трехмандатных избирательных округов . Новые правила нарезки избирательных округов и их применение не соответствуют надлежащей международной практике. Избирательная администрация пользовалась доверием большинства участвующих сторон в отношении своей технической способности провести выборы. Центральная комиссия по выборам и проведению референдумов (ЦИК) эффективно осуществила техническую подготовку и соблюла сжатые сроки, установленные для досрочных выборов. ЦИК приняла определенные меры для повышения прозрачности процесса принятия решений, однако повестки дня, постановления и решения не всегда публиковались своевременно, а обсуждение вопросов по существу часто проходило в рабочих группах. Работа нижестоящих избирательных комиссий не была достаточно прозрачной. Окружные избирательные комиссии (ОИК) располагали достаточными ресурсами и профессионально выполняли свои обязанности, зачастую при активном участии ЦИК. Правовой статус, функции и компетенци и территориальных избирательных комиссий (ТИК), которые выполняли роль вспомогательных хабов ОИК в целях содействия доставке избирательных материалов, не определены на законодательном уровне. Их деятельность оставалась неурегулированной, что приводило к различиям в практике. Информационные кампании для избирателей широко освещались традиционными средствами массовой информации, однако материалы не были доступны на языках национальных меньшинств. Меры по содействию участию лиц с инвалидностью осуществлялись непоследовательно. На всех избирательных участках использовались электронные устройства для идентификации избирателей, определения и передачи предварительных результатов. ЦИК в достаточной мере подготовила членов избирательных комиссий к использованию нового оборудования и приняла меры для решения проблем с подключением к сети. Избирателям также была предоставлена возможность протестировать оборудование, и в целом его использование пользовалось доверием. Несмотря на эти усилия, общее восприятие надёжности технологий было подорвано отсутствием открытой процедуры государственных закупок, независимой проверки или сертификации, а также общедоступной информации об аудите. Окончательный список избирателей, опубликованный 23 ноября 2025 года, включал 4 294 243 избирателя, из которых около 52 процентов составляли женщины. Избирателям были предоставлены достаточные возможности для проверки списков, и участвующие стороны

Кыргызская Республика Стр.: 4 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами выражали высокую степень доверия к точности и полноте реестра избирателей. Несмотря на давнюю рекомендацию БДИПЧ и Венецианской комиссии и вопреки международным стандартам, лица, отбывающие наказание в виде лишения свободы, а также лица, признанные судом недееспособными, лишены права голоса. ЦИК провела регистрацию кандидатов прозрачно и эффективно, зарегистрировав 465 кандидатов, в том числе 189 женщин (41 процент) и 10 представителей национальных меньшинств (2 процента). Большинство кандидатов были независимыми самовыдвиженцами. Лишь одна политическая партия выдвинула кандидатов, что говорит о возможном воздействии новой избирательной системы на участие политических партий. Законодательные требования к праву быть избранным являются чрезмерно ограничительными, что противоречит международным стандартам и предыдущим рекомендациям БДИПЧ и Венецианской комиссии. 57 выдвинутым кандидатам было отказано в регистрации в связи с несоответствием требованиям, неуплатой нового невозвратного избирательного взноса или неоткрытием специального банковского счёта, что ограничило политическое участие. Ввиду короткого периода предвыборной агитации – с 10 по 29 ноября 2025 года – возможности кандидатов обращаться к избирателям были ограничены. Хотя в официальной кампании участвовало большое число кандидатов, подлинная конкурентность была ограничена правилами агитации и практикой их применения, а также действиями властей в отношении лиц, выражавших несогласие. За исключением непродолжительного оживления непосредственно перед днём выборов, агитационная среда оставалась сдержанной; собеседники МНВ БДИПЧ связывали такую сдержанность с опасениями преследования за политическое инакомыслие. Агитационные мероприятия, в том числе встречи (некоторые из которых были организованы совместно ЦИК и ОИК), поквартирный обход и деятельность в социальных сетях, наблюдались в различных округах. Хотя правовая база предусматривает равные возможности для ведения агитации всеми участниками выборов, значительные различия в финансовых возможностях кандидатов влияли на их способность конкурировать на равных условиях. На протяжении всего периода избирательной кампании продолжали поступать многочисленные сообщения о подкупе избирателей. Неделя, предшествовавшая выборам, была отмечена арестами известных политиков по обвинению в организации массовых беспорядков. Агитация в социальных сетях не регулируется отдельно, и к ней применяются общие правила агитации. Органы власти активно отслеживали агитационную деятельность в интернете. Публикации, связанные с кампанией, в том числе, те, которые, вызвали наибольшую активность, в основном освещали деятельность кандидатов и их личности; программные вопросы затрагивались редко. Женщины недостаточно представлены в политической жизни. С обеседники МНВ БДИПЧ связывают этот факт с укоренившимися патриархальными стереотипами, финансовыми барьерами, общественной стигматизацией, нетерпимой риторикой и отсутствием специальных мер по содействию участию женщин. Новая избирательная система предусматривает 30 мандатов – по одному в каждом округе – для кандидатов менее представленного пола, однако эта мера не соответствует международным рекомендациям по обеспечению гендерного паритета, а иные специальные меры не предусмотрены. Женщины составляли около 41 процента зарегистрированных кандидатов, но получили лишь 33 процента бесплатного эфирного времени. Большинство собеседниц МНВ БДИПЧ приветствовали существующую де- факто квоту как средство обеспечения более широкого участия женщин в политической жизни. На протяжении всего избирательного процесса наблюдалось существенное несоответствие между демографическим составом населения страны и представленностью национальных

Кыргызская Республика Стр.: 5 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами меньшинств. Лишь 2 процента зарегистрированных кандидатов указали на свою принадлежность к этнической группе, не составляющей большинство, и только трое из них получили мандаты, несмотря на то что этнические меньшинства составляют 22 процента населения. Недавние законодательные изменения, отменившие установленную законом 15 - процентную квоту для национальных меньшинств, а также новые ограничительные требования к кандидатам могли способствовать такой недостаточной представленности. При формировании новых избирательных округов этнический состав населённых пунктов не учитывался, несмотря на предыдущие рекомендации БДИПЧ, сформулированные в 2025 году. Кандидаты, указавшие на свою принадлежность к меньшинству, старались не позиционировать себя исключительно в качестве представителей таких меньшинств. Обсуждения прав и инклюзии меньшинств в ходе общественной агитации практически отсутствовали, а доступность информации для избирателей и агитационных материалов на языках меньшинств была крайне ограниченной. В существующем виде регулирование в сфере отчётности и надзора не обеспечивае т достаточных гарантий целостности и подотчётности. Предыдущие рекомендации БДИПЧ в отношении регулирования финансирования избирательных кампаний остаются невыполненными. Правовая база предусматривает несоразмерные санкции, включая отмену регистрации кандидатов за формальное превышение предельного размера расходов, и не устанавливает достаточной системы раскрытий и проверки финансовой информации, что ограничивает эффективность надзора. На протяжении всей кампании ЦИК последовательно публиковала финансовую информацию, из которой следовало, что кандидаты в основном полагались на собственные средства и частные пожертвования. Промежуточные отчёты не были опубликованы из-за технических проблем, что ограничило прозрачность и доступ избирателей к информации. Не все участники выборов представили полные финансовые отчёты в установленные законом сроки. Конституция гарантирует свободу выражения мнений, однако она также предусматривает чрезмерно пространные и расплывчатые основания для её ограничения. Правовая база, регулирующая деятельность средств массовой информации, не соответствует международным обязательствам и, несмотря на предыдущие рекомендации БДИПЧ, не была изменена таким образом, чтобы не допускать узкого толкования правил агитации, в результате чего предвыборные кампании участников выборов не освещались в новостных и редакционных материалах. Государственные телерадиовещательные организации предоставили участникам выборов бесплатное эфирное время в соответствии с законом. Вместе с тем новостное освещение на всех телеканалах и радиостанциях, а также на интернет-порталах было почти полностью сосредоточено на процедурных аспектах выборов и деятельности органов власти, что ограничивало возможность избирателей сделать информированный выбор. Кроме того, вопреки предыдущим рекомендациям БДИПЧ, в новостных выпусках в период кампании размещались платные материалы кандидатов, что в совокупности с отсутствием аналитического освещения ограничивало возможность избирателей сделать информированный выбор. Правовая база предусматривает рассмотрение связанных с выборами дел в суде и сокращённые сроки такого рассмотрения. Вместе с тем, недавние поправки в законодательство ограничили возможность политических партий оспаривать результаты выборов. Избиратели по-прежнему не вправе участвовать в таких спорах, что ограничивает доступ к эффективным средствам правовой защиты. Сжатые сроки, в течение которых были проведены досрочные выборы, не обеспечили достаточного времени для подачи и рассмотрения жалоб. Хотя заседания ЦИК по спорам обеспечивали определённую прозрачность и позволяли сторонам представить свои позиции, процессуальные гарантии были ослаблены, поскольку значительное число дел

Кыргызская Республика Стр.: 6 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами рассматривалось в закрытом режиме. Большинство судебных решений по вопросам выборов и некоторые решения ЦИК публиковались с задержкой, что ограничило прозрачность. Решения, доступные для оценки со стороны МНВ БДИПЧ, в большинстве случаев характеризовались недостаточной мотивировкой и обоснованием выводов. В решениях ЦИК отсутствовала информация о порядке их обжалования. Правовая база предусматривает гражданское и международное наблюдение за выборами. Кандидаты также вправе направлять наблюдателей в избирательные комиссии, однако из-за ограниченности ресурсов большинство кандидатов не смогли воспользоваться этой возможностью. ЦИК аккредитовала 788 международных наблюдателей и лишь две гражданские организации, каждая из которых назначила по одному наблюдателю. Ограниченность финансирования, наряду с недавними поправками, идентифицирующими наблюдение как политическую деятельность и обязывающими организации гражданского общества, получающие иностранное финансирование, регистрироваться в качестве «иностранных представителей», существенно сузили возможности гражданского общества участвовать в общественной жизни. Некоторые собеседники МНВ БДИПЧ из числа представителей гражданского общества сообщали, что опасаются преследования за участие в наблюдении за выборами. День выборов прошёл спокойно и организованно; процедуры в основном соблюдались. Впервые избирателям была предоставлена возможность голосовать дистанционно на любом избирательном участке за пределами своего избирательного округа. Наблюдатели ММНВ установили, что новые технологии голосования были полностью работоспособны и надлежащим образом функционировали почти на всех наблюдавшихся избирательных участках, несмотря на отдельные проблемы с подключением к сети. Женщины были хорошо представлены среди членов избирательных комиссий. Наблюдатели ММНВ положительно оценили процесс голосования на 96 процентах наблюдавшихся избирательных участков, однако сообща ли о процедурных недостатках, включая проблемы с обеспечением тайны голосования, а также частое присутствие и вмешательство посторонних лиц. Было отмечено небольшое число серьёзных процедурных нарушений, в том числе групповое, многократное голосование и голосование за других лиц (доверительное голосование). В нескольких случаях наблюдатели отмечали признаки подкупа избирателей вблизи избирательных участков. Подсчёт голосов был оценён отрицательно более чем на трети наблюдавшихся избирательных участков, а процесс подведения итогов – почти в половине случаев. К сожалению, почти в половине случаев на наблюдавшихся избирательных участках избирателям с физической инвалидностью не был обеспечен самостоятельный доступ. ЦИК объявила предварительную явку на уровне 34,31 процента и сразу после завершения голосования начала публиковать на своём веб-сайте сформированные в электронном виде предварительные результаты в разбивке по избирательным участкам, что способствовало прозрачности. Настоящий отчёт содержит рекомендации, призванные поддержать усилия властей по дальнейшему повышению честности выборов в Кыргызстане и приведению их в более полное соответствие обязательствам перед ОБСЕ, другим международным обязательствами и стандартам демократических выборов. К числу приоритетных рекомендаций относятся: пересмотр избирательной правовой базы посредством инклюзивного и прозрачного процесса; пересмотр требований к кандидатам в соответствии с международными стандартами , обязательствами перед ОБСЕ и передовой практикой; изменение правил агитации в целях защиты основных свобод; регулирование процедур, сроков и опубликования результатов аудита в отношении финансирования избирательных кампаний; введение действенных мер по обеспечению достаточной представленности в законодательном органе лиц, принадлежащих к национальным меньшинствам; пересмотр правовой базы в сфере СМИ для обеспечения и

Кыргызская Республика Стр.: 7 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами защиты свободы выражения мнений в соответствии с международными стандартами; изменение правил предвыборной агитации для СМИ таким образом, чтобы обеспечивалось освещение кампании, особенно в новостных и общественно-политических программах; проведение всестороннего, стандартизированного, практического и своевременного обучения членов комиссий нижнего уровня, в частности , процедурам подсчёта голосов и подведения итогов; а также обеспечение полного соблюдения всех законодательных и процессуальных норм в отношении подсчёта голосов и подведения итогов выборов. БДИПЧ выражает готовность содействовать властям страны в выполнении рекомендаций, содержащихся в настоящем и предыдущих отчётах. II. ВВЕДЕНИЕ И ВЫРАЖЕНИЕ ПРИЗНАТЕЛЬНОСТИ В ответ на приглашение властей и в соответствии со своим мандатом 21 октября 2025 года Бюро по демократическим институтам и правам человека ОБСЕ (БДИПЧ) развернуло Миссию по наблюдению за досрочными парламентскими выборами (МНВ), назначенными на 30 ноября 2025 года. Миссия под руководством Тамаша Месерича состояла из 16 экспертов основной команды, базировавшейся в Бишкеке, и 30 долгосрочных наблюдателей (ДН), задействованных с 29 октября 2025 года на территории всей страны. МНВ БДИПЧ оставалась в Кыргызстане до 12 декабря 2025 года для наблюдения за событиями после выборов. Для наблюдения за днем выборов к МНВ БДИПЧ присоединились делегации Парламентской ассамблеи ОБСЕ (ПА ОБСЕ) и Парламентской ассамблеи Совета Европы (ПАСЕ), сформировав Международную миссию по наблюдению за выборами (ММНВ). Действующий председатель ОБСЕ назначил Специальным координатором и Руководителем краткосрочной миссии наблюдателей ОБСЕ парламентария Клода Хаагена. Делегацию ПА ОБСЕ возглавила депутат Моника Зайкова. Делегацию ПАСЕ возглавил депутат Георгиос Стаматис. Каждая из организаций, участвовавших в ММНВ, приняла Декларацию принципов международного наблюдения за выборами 2005 года. В день выборов в состав ММНВ входили в общей сложности 356 наблюдателей из 45 стран, включая 223 наблюдателя от БДИПЧ, 72 наблюдателя от ПА ОБСЕ и 18 наблюдателей – от ПАСЕ. МНВ БДИПЧ оценивала соответствие избирательного процесса обязательствам перед ОБСЕ, другим международным обязательствам и стандартам демократических выборов, а также национальному законодательству. Настоящий Заключительный отчёт следует за Заявлением о предварительных результатах и выводах, опубликованным 1 декабря 2025 года на пресс- конференции в Бишкеке. 2 Миссия выражает признательность властям Кыргызской Республики за приглашение наблюдать за выборами, а также Центральной комиссии по выборам и проведению референдумов (ЦИК) и Министерству иностранных дел – за оказанное содействие. Миссия благодарит и другие государственные органы, судебные органы, политические партии, средства массовой информации, организации гражданского общества, представителей международного сообщества и других собеседников за сотрудничество. 2 См. предыдущие отчёты БДИПЧ о выборах в Кыргызстане .

Кыргызская Республика Стр.: 8 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами III. ПРЕДЫСТОРИЯ И ПОЛИТИЧЕСКИЙ КОНТЕКСТ После самороспуска парламента 30 сентября 2025 года президент Садыр Жапаров объявил о проведении 30 ноября 2025 года досрочных парламентских выборов. 3 Власти охарактеризовали решение парламента о самороспуске как попытку снизить административную и социальную нагрузку, связанную с последовательным проведением парламентской и президентской избирательных кампаний в условиях новой избирательной системы. 4 Выборы широко воспринимались общественностью как очередной шаг к консолидации президентской власти. 5 Полномочия уходящего парламента, избранного в ноябре 2021 года, 6 начались после отмены результатов выборов в октябре 2020 года вследствие масштабных и сопровождавшихся насилием общественных протестов. Представленность женщин в политической жизни страны недостаточна: в уходящем парламенте женщины занимали 20 из 90 мест, среди 23 министров одна женщина, среди семи губернаторов – ни одной женщины. Собеседники МНВ БДИПЧ отмечали, что недостаточная представленность женщин в политике обусловлена укоренившимися патриархальными стереотипами, финансовыми барьерами, общественной стигматизацией и нетерпимой риторикой, а также отсутствием мер, направленных на укрепление потенциала и стимулирование участия женщин, как это предусмотрено международными стандартами. 7 Период после референдума 2021 года, восстановившего президентскую форму правления, характеризовался изменением баланса власти и усилением роли президента в политической жизни. 8 Централизованная модель управления была сформирована посредством перераспределения функций между государственными органами, в том числе в судебной системе – в рамках антикоррупционных инициатив, и в органах национальной безопасности. В частности, была пересмотрена роль Государственного комитета национальной безопасности 3 Предложение о самороспуске было внесено 32 депутатами парламента и принято 25 сентября 2025 года 84 голосами. Согласно Конституции и Закону «О Регламенте Жогорку Кенеша», подобное предложение может быть инициировано одной третью от общего числа депутатов (90) и требует поддержки не менее двух третей депутатов. 4 См. заявления Президента и Председателя Парламента. 5 В августе 2024 года президент Жапаров подчеркнул, что «вертикаль власти должна быть сильной и строгой», и поблагодарил парламент за «поддержку […наших] важных решений, крупных проектов, реформ и законодательных инициатив без промедления и пустых слов». 6 «Ата-Журт Кыргызстан» получила 15 мест; «Ишеним» – 12; «Ынтымак» – 9; «Альянс» – 7; «Бутун Кыргызстан» – 6; «Ыйман Нуру» – 5. Остальные 36 депутатов парламента не были выдвинуты политическими партиями. 7 Статья 4 Конвенции ООН о ликвидации всех форм дискриминации в отношении женщин 1979 года (CEDAW) и принятая её Комитетом в 2004 году Общая рекомендация № 25 подчёркивают необходимость подкреплять временные специальные меры практическими шагами, способствующими равному участию женщин в политической и общественной жизни; см. также Общую рекомендацию № 23, Общую рекомендацию № 40 о равной и инклюзивной представленности женщин в системах принятия решений, Заключительные замечания Комитета ООН по экономическим, политическим и культурным правам (КЭСКП) 2024 года к Четвёртому периодическому докладу Кыргызстана и Заключительные замечания CEDAW 2021 года к Пятому периодическому докладу Кыргызстана. 8 Г-н Жапаров был избран Президентом на выборах в январе 2021 года, проходивших одновременно с референдумом, на котором было принято решение восстановить президентскую форму правления. Новая Конституция, принятая на последующем референдуме в апреле 2021 года, существенно расширила полномочия президента, в том числе предоставив ему право законодательной и референдумной инициативы и весомую роль в назначении и освобождении судей, включая председателей Конституционного и Верховного судов, передав руководство исполнительной ветвью от премьер- министра президенту, а также заменив однократный шестилетний президентский срок двумя пятилетними сроками.

Кыргызская Республика Стр.: 9 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами (ГКНБ). 9 Политический ландшафт подвергся значительной фрагментации, а влияние политических партий сократилось. Новое законодательство ввело ограничения гарантированных Конституцией основных свобод выражения мнений, ассоциации и мирных собраний. Данные ограничения, как и практика их применения, а также недавние преследования и задержания активистов, журналистов и политиков подверглись критике со стороны международных правозащитны х организаций. 10 IV. ЗАКОНОДАТЕЛЬНАЯ БАЗА И ИЗБИРАТЕЛЬНАЯ СИСТЕМА Парламентские выборы регулировались главным образом Конституцией 2021 года и Конституционным законом 2011 года «О выборах Президента Кыргызской Республики и депутатов Жогорку Кенеша Кыргызской Республики» (последние изменения в этот Закон внесены в октябре 2025 года). 11 Кыргызская Республика является участницей основных международных и региональных соглашений о демократических выборах. 12 Хотя правовая база обеспечивает техническую основу для проведения выборов, она не соответствует ряду международных стандартов демократических выборов. Некоторые аспекты избирательного процесса не были всесторонне и своевременно урегулированы подзаконными актами, что препятствует правовой определённости и идет вразрез с передовой международной практикой. В 2025 году в Закон о выборах изменения вносились семь раз, в том числе в октябре. Таким образом, незадолго до парламентских выборов была изменена большая часть избирательной правовой базы, при этом большинство предыдущих рекомендаций БДИПЧ и Венецианской 9 С 2021 года г-н Камчыбек Ташиев возглавлял Государственный комитет национальной безопасности и являлся Заместителем Председателя Кабинета Министров. До увольнения в феврале 2026 года он в целом воспринимался как один из наиболее влиятельных политических деятелей страны (см. Раздел «События после выборов»). 10 См. Заявления Управления Верховного комиссара ООН по правам человека (УВКПЧ) от января 2024 года и марта 2025 года о ситуации со свободой выражения мнений в Кыргызстане, в том числе о сужении пространства д Директор БДИПЧ и Представитель ОБСЕ по вопросам свободы СМИ призвали отменить Закон об «иностранных представителях» ввиду ожидаемого «крайне негативного воздействия на гражданское общество». См. Срочное промежуточное заключение БДИПЧ 2022 года по более раннему проекту закона. В апреле 2024 года УВКПЧ заявило, что Закон об «иностранных представителях» угрожает деятельности гражданского общества и в широком смысле нарушает «основные права на свободу выражения мнений, ассоциации, мирных собраний и право участвовать в ведении государственных дел». В своём Заключении по Закону «О некоммерческих организациях» Европейская комиссия Совета Европы за демократию через право (Венецианская комиссия) подчеркнула, что Закон «несовместим с правом на свободу ассоциации и принципом недискриминации». См. также отчёты Human Rights Watch, International Partnership for Human Rights, Human Rights Defender и Amnesty International. 11 Правовая база, регулирующая парламентские выборы, включает Конституционный закон 2021 года о Центральной комиссии по выборам и проведению референдумов (с изменениями от июля 2025 года) и Закон 2011 года «Об избирательных комиссиях» (с изменениями от 2021 года), дополненный постановлениями Центральной избирательной комиссии. Релевантные положения содержатся также в Законе 1999 года «О политических партиях» (с изменениями от 2025 года), Законе 2012 года «О мирных собраниях», Уголовном кодексе 2021 года (с изменениями от 2025 года) и Кодексе о правонарушениях 2021 года (с изменениями от 2025 года). 12 К ним относятся Международный пакт о гражданских и политических правах 1966 года (МПГПП), Международная конвенция о ликвидации всех форм расовой дискриминации 1965 года (ICERD), Конвенция о ликвидации всех форм дискриминации в отношении женщин 1979 года (CEDAW) и Факультативный протокол к ней, Конвенция о правах инвалидов 2006 года (КПИ), Конвенция ООН против коррупции 2003 года (КПК ООН) и Конвенция СНГ о стандартах демократических выборов, избирательных прав и свобод 2002 года. Кыргызстан является ч леном Европейской комиссии Совета Европы за демократию через право (Венецианской комиссии) и имеет статус партнёра по демократии Парламентской ассамблеи Совета Европы.

Кыргызская Республика Стр.: 10 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами комиссии не были учтены, в том числе рекомендации об ограничениях избирательных прав заключённых и лиц с инвалидностью, надзоре за финансированием избирательных кампаний, праве на обращения в рамках избирательных споров и правилах агитации. Изменения в законодательство, среди прочего, ввели мажоритарную избирательную систему, гендерную квоту и новую нарезку избирательных округов, а также невозвратный регистрационный взнос, тем самым создав дополнительные требования к кандидатам; изменили правила ведения агитации и отменили дополнительные выборы. В Заключении 2025 года к проекту поправок к Закону о выборах БДИПЧ отметило, что изменения в Закон вносились в сжатые сроки, что ограничило возможность содержательных общественных консультаций и вызвало обеспокоенность в отношении инклюзивности законодательного процесса. 13 Изменение основополагающих элементов избирательной системы незадолго до выборов подрывает стабильность и предсказуемость избирательного законодательства. 14 Рекомендуется пересмотреть избирательную правовую базу в соответствии с международными стандартами демократических выборов и предыдущими рекомендациями БДИПЧ. Такой пересмотр следует проводить задолго до выборов в рамках открытого, инклюзивного и прозрачного консультативного процесса. Подзаконные акты следует принимать и публиковать своевременно, до начала соответствующих этапов избирательного процесса, с тем чтобы обеспечить правовую определённость и дать всем заинтересованным сторонам возможность надлежащим образом подготовиться. В рамках новой мажоритарной системы единого непередаваемого голоса (ЕНГ) парламент, состоящий из 90 депутатов от 30 трёхмандатных избирательных округов, избирается сроком на пять лет. Избиратели могут проголосовать за одного конкретного кандидата либо против всех. Избранными считаются три кандидата, получившие наибольшее число голосов, при этом один из них должен принадлежать к менее представленному полу. Некоторые собеседники МНВ БДИПЧ высказывали мнение, что система ЕНГ может ослабить политические партии, привести к формированию локализованных патрональных сетей и помешать развитию последовательной общенациональной политической повестки. 30 мандатов, зарезервированных для кандидатов менее представленного пола, позиционируются властями как «женская квота». 15 Хотя меры по укреплению политического участия женщин заслуживают положительной оценки, многие собеседники МНВ БДИПЧ выражали обеспокоенность тем, что система квот не соответствует рекомендуемому на международном 13 См. пункты 19- 25 Заключения БДИПЧ 2025 года по проекту Конституционного закона «О внесении изменений в Конституционный закон «О выборах Президента Кыргызской Республики и депутатов Жогорку Кенеша Кыргызской Республики». В пункте 5.8 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года указано, что «законы [должны приниматься] по завершении соответствующей гласной процедуры […], что является условием их применения». См. также пункт 23 Рекомендаций БДИПЧ 2024 года по демократическому законотворчеству для улучшения качества законов и пункт 60 обновлённого Контрольного списка вопросов для оценки соблюдения верховенства права В 14 В пункте II.2.b Свода рекомендуемых норм при проведении выборов Венецианской комиссии 2002 года указано, что «основные элементы избирательного права, в частности, собственно избирательная система, состав избирательных комиссий и определение границ избирательных округов, не должны подвергаться изменениям менее чем за год до выборов». Пересмотренная разъяснительная декларация Венецианской комиссии 2024 года о стабильности избирательного законодательства п связанные с выборами, должны проводиться достаточно заблаговременно, чтобы поздние законодательные изменения не ставили под угрозу организацию и понимание процесса. 15 Если среди избранных кандидатов нет кандидата требуемого пола, мандат кандидата, занявшего третье место, передаётся кандидату противоположного пола, набравшему наибольшее число голосов в данном округе.

Кыргызская Республика Стр.: 11 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами уровне стандарту гендерного паритета в политическом участии. 16 Вопреки международным стандартам закон не предусматривает иных мер по укреплению возможностей и представленности женщин в политике, таких как тренинги по развитию потенциала или финансовые субсидии. 17 Рекомендуется внедрить законодательные меры и меры по развитию потенциала для обеспечения гендерного паритета в политической представленности. Квоту для менее представленного пола следует повысить и дополнить другими правовыми и политическими мерами, такими как обучение, наставничество и финансовая поддержка, в соответствии с рекомендациями CEDAW по достижению фактического равенства в политическом участии. Новые правила нарезки избирательных округов и их применение не соответствуют передовой международной практике в части состава органа, отвечающего за установление границ, и соответствующих процедур, 18 соблюдения границ административных единиц, 19 допустимого отклонения от среднего числа избирателей 20 и отсутствия законодательных требований об учёте 16 Общая рекомендация CEDAW № 40 2024 года определяет равную и инклюзивную представленность как основное обязательство, предписывает государствам-участникам «внести изменения в Конституцию и законодательную базу, чтобы институционализировать паритет 50:50 между женщинами и мужчинами во всех сферах принятия решений», и призывает применять эффективные временные специальные меры для достижения сбалансированной представленности обоих полов в процессе принятия решений. Дорожная карта БДИПЧ 2025 года по достижению гендерного паритета: семь шагов к равной и полноценной представленности женщин и мужчин в политике т управления, указывая, что паритет должен быть как основным принципом управления, так и движущей силой преобразований, а женщины должны наравне с мужчинами иметь равный голос в системах принятия решений. 17 Статья 4 CEDAW и Общая рекомендация № 25 2004 года подчёркивают необходимость подкреплять временные специальные меры, в том числе избирательные квоты, практическими шагами, способствующими равному участию женщин в политической и общественной жизни. См. также Общую рекомендацию № 23 1997 года и Общую рекомендацию № 40 2024 года. 18 Закон предусматривает, что ЦИК разграничивает избирательные округа перед каждыми парламентскими выборами. В пункте I.2.2.vii Свода рекомендуемых норм при проведении выборов Венецианской комиссии 2002 года ук большинство членов которого являются независимыми, [и] в состав этого комитета рекомендуется включить географа, социолога и сбалансированное число представителей партий, а также, при необходимости, представителей национальных меньшинств». ЦИК произвела нарезку 30 новых избирательных округов 1 октября 2025 года, в установленный законом срок. 19 Закон рекомендует соблюдать административные границы, что не было обеспечено в избирательной кампании 2025 года. При нарезке округов ЦИК объединила административные единицы по обе стороны существующих границ, в том числе в избирательном округе № 3, в состав которого вошли территориальные единицы Баткенской и Ошской областей, и в избирательном округе № 4, в состав которого вошли Ноокатский район и несколько территориальных единиц Араванского района. 20 Закон предусматривает, что избирательные округа должны иметь приблизительно равное число избирателей с допустимым отклонением до 20 процентов от среднего показателя по стране. В пункте 7.3 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года п -участники «гарантируют всеобщее и равное избирательное право совершеннолетним гражданам». В пункте I.2.2.iv Свода рекомендуемых норм при проведении выборов Венецианской комиссии 2002 года у что допустимое отклонение от нормы не должно превышать 10 процентов и ни в коем случае не может превышать 15 процентов, за исключением особых обстоятельств.

Кыргызская Республика Стр.: 12 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами интересов национальных меньшинств. 21 Число избирателей в новых избирательных округах существенно различалось, что влияло на равенство голосов. 22 Для обеспечения равенства голосов допустимое отклонение от среднего числа избирателей в округе следует уменьшить в соответствии с надлежащей международной практикой. Установление границ избирательных округов следует проводить при участии независимого и беспристрастного органа, а также в консультации со всеми заинтересованными сторонами, включая национальные меньшинства. V. ОРГАНИЗАЦИЯ ВЫБОРОВ Парламентские выборы администрировались трёхуровневой системой избирательных комиссий, включавшей ЦИК, 30 окружных избирательных комиссий (ОИК) и около 2 500 участковых избирательных комиссий (УИК). 23 ЦИК – постоянно действующий орган, назначаемый парламентом на основании кандидатур, выдвинутых парламентом и президентом. ОИК – временные комиссии, формируемые ЦИК из состава территориальных избирательных комиссий (ТИК). ОИК прекращают свою деятельность после официального опубликования результатов выборов. 24 Законодательство не устанавливает критериев отбора членов ОИК, за исключением требования учитывать опыт работы на выборах при выборе председателя и секретаря, что предоставляет ЦИК широкую свободу действий. После первоначального формирования ОИК 3 октября 2025 года в их составе произошло около 30 изменений; большая их часть была связана с добровольным выходом членов по личным причинам. 21 Закон не требует учитывать этнический состав избирательных округов, и его применение привело к искусственному разделению географически компактно проживающих общин, что повлияло на способность кандидатов, представляющих национальные меньшинства, мобилизовать избирателей своей общины. Например, на узбекские общины повлияло разделение Узгена между избирательными округами №№ 9 и 11, разделение Сузакского района между округами №№ 11 и 12, а также разделение округов №№ 5, 7 и 8 в Оше. Установление границ округов №№ 7 и 9, вероятно, затронуло таджикскую общину. В рекомендации № 10 Лундских рекомендаций Верховного комиссара ОБСЕ по делам национальных меньшинств 1999 года об эффективном участии национальных меньшинств в общественно-политической жизни у «географические границы избирательных округов должны способствовать справедливому представительству национальных меньшинств». В пункте I.2.2.vii Свода рекомендуемых норм при проведении выборов Венецианской комиссии 2002 года ук округов […] должен производиться без ущерба для интересов национальных меньшинств». Статья 25 в совокупности со Статьёй 2 МПГПП 1966 года защищает от дискриминации при реализации избирательных прав. 22 Постановлением ЦИК № 88 от 1 октября 2025 года были определены границы 30 округов, среднее количество избирателей в округе составило 142 900 человек. Рекомендуемый на международном уровне порог отклонения в 10 процентов нарушен в восьми округах (26,7 процента от общего числа): округ № 9 (−14,10 процента), округ № 15 (+12,11 процента), округ № 28 (+12,09 процента), округ № 13 (+11,9 процента), округ № 27 (+10,37 процента), округ № 20 (−10,6 процента) и округ № 4 (−10,24 процента). Кроме того, в округе № 5 отклонение от среднего превышает порог в 15 процентов. В пункте 21 Общего комментария № 25 Комитета ООН по правам человека 1996 года к указано, что «определение границ избирательных округов и метод распределения голосов не должны искажать распределение голосов». 23 Для голосования за пределами страны ЦИК образовала 100 избирательных участков в 34 странах, в том числе 40 в Российской Федерации, восемь в Турции, семь в Казахстане, по шесть в Соединённых Штатах Америки и Канаде и четыре – в Республике Корея. Также – исключительно для дистанционного голосования – ЦИК сформировала 27 избирательных участков. Данные участки не относятся к какому-либо конкретному избирательному округу, и их деятельность регулируе тся постановлениями ЦИК о дистанционном голосовании. 24 Парламент назначает половину из 12 членов ЦИК по представлению президента и половину – по собственному предложению. Срок полномочий членов ЦИК – пять лет. Президент и парламент также могут предложить освободить от должности выдвинутых ими членов. ТИК являются постоянно действующими органами избирательной администрации. Согласно закону, при проведении парламентских выборов они не осуществляют полномочий.

Кыргызская Республика Стр.: 13 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами Зарегистрированные кандидаты вправе назначать представителей в избирательные комиссии всех уровней. Избирательная администрация пользовалась доверием большинства заинтересованных сторон в отношении своей технической способности провести выборы. УИК формируются из кандидатур, выдвинутых – в равном количестве – политическими партиями и органами местного самоуправления. Общая численность состава УИК зависит от числа зарегистрированных избирателей. 25 Несколько собеседников МНВ БДИПЧ отметили, что политические партии не выдвигали членов УИК, что снизи ло политический плюрализм в комиссиях. По наблюдениям МНВ БДИПЧ, УИК преимущественно состояли из работников местных государственных и муниципальных учреждений. Женщины были хорошо представлены в ОИК и УИК – 57 и 70,5 процента соответственно, тогда как среди 11 членов ЦИК насчитывалось лишь две женщины. 26 Вопреки предыдущей рекомендации БДИПЧ в отношении национальных меньшинств не предусмотрена какая-либо гарантированная законом квота в избирательной администрации. По информации от ЦИК, также отсутствуют инициативы или квоты для представленности лиц с инвалидностью. 27 Рекомендуется рассмотреть возможность введения мер для содействия участию лиц с инвалидностью и представителей национальных меньшинств в работе избирательной администрации. Особенно важно обеспечить представительство национальных меньшинств в избирательных комиссиях тех районов, где такие меньшинства составляют значительную долю населения. ЦИК осуществила техническую подготовку выборов эффективно и уложилась в сжатые сроки, установленные для досрочных выборов. ЦИК повысила прозрачность, регулярно проводя заседания, открытые для представителей кандидатов и международных наблюдателей, а также транслируя заседания в интернете и публикуя их записи. Представителей кандидатов при ЦИК уведомляли о рассмотрении вопросов, касавшихся соответствующих кандидатов; как правило, они присутствовали на заседаниях и могли изложить свою позицию. Вместе с тем, повестки заседаний, постановления и решения ЦИК не всегда публиковались своевременно. Кроме того, обсуждение вопросов по существу нередко проис ходило в рабочих группах, доступ к которым обеспечивался непоследовательно, что снизило прозрачность процесса принятия решений. ОИК располагали достаточными ресурсами и профессионально выполняли свои обязанности, зачастую при активном участии представителей ЦИК в решении административных вопросов. 28 Некоторые ОИК созывались по мере необходимости, нередко – с уведомлением незадолго до самого заседания, а повестки дня и протоколы часто не публиковались, что ограничивало 25 УИК должна состоять не менее чем из семи членов при числе зарегистрированных избирателей до 500, не менее чем из девяти членов при числе избирателей от 501 до 1 200 и не менее чем из 11 членов при числе избирателей свыше 1 200. Один избирательный участок может быть образован не более чем для 3 000 избирателей. 26 12 сентября 2025 года в связи с их добровольной отставкой парламент досрочно прекратил полномочия двух из четырёх женщин-членов ЦИК, выдвинутых Президентом, и заменил их двумя мужчинами. Статья 2 Закона о выборах требует, чтобы «[…] не более семидесяти процентов членов [ЦИК] были одного пола». 27 См. пункт 31 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года , запрещающий дискриминацию и обязывающий государства- участники принимать меры для обеспечения равного пользования правами, и пункт 35, предусматривающий эффективное участие в государственных делах; см. также пункт 41.2 Московского документа ОБСЕ 1991 года. См. также пункт II.3.1.d.iv Свода рекомендуемых норм при проведении выборов Венецианской комиссии 2002 года и Пояснительного доклада к нему, в которых указано, что «в состав избирательной комиссии могут входить […] представители национальных меньшинств». 28 Специальные представители ЦИК являются штатными сотрудниками аппарата ЦИК, направленными в регионы для координации, а также для оказания организационной и методической поддержки избирательным комиссиям.

Кыргызская Республика Стр.: 14 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами прозрачность и возможности наблюдения. 29 На деятельности некоторых ОИК сказывались обширная территория их избирательных округов и проблемы со связью. 30 Для обеспечения полной прозрачности процесса принятия решений органам избирательной администрации всех уровней следует проводить открытые заседания и своевременно и систематически публиковать проекты повесток дня и протоколы. Согласно закону, ОИК отвечают за приём от УИК документации по выборам и подведение итогов на уровне округа. Накануне дня выборов ЦИК проинформировала МНВ БДИПЧ о том, что в качестве вспомогательных центров ОИК для содействия доставке материалов выборов будут использоваться ТИК. Правовой статус, обязанности и территориальная компетенция таких вспомогательных ОИК не урегулированы законом, что привело к различиям в применяемой практике. Например, некоторые вспомогательные центры участвовали в подведении итогов и обработке материалов УИК. Хотя такие центры представляли собой практическое решение, позволявшее сократить время в пути и ускорить передачу материалов, их участие в щепетильных избирательных процедурах без наличия чёткой правовой основы ограничило единообразное применение процедур в округах, снизило прозрачность и вызвало сомнение в отношении законности и целостности процесса. Для обеспечения законности и целостности процесса и поддержания общественного доверия обработка результатов выборов и соответствующих материалов должна осуществляться исключительно органами, уполномоченными на это законом. Любое практическое решение должно иметь чёткую правовую основу. Также следует обеспечить его единообразное применение. ЦИК приняла постановления о процедурах в день выборов, в том числе о дистанционном голосовании, примерно за две недели до дня выборов, что не оставило инструкторам достаточно времени для достижения полного понимания процесса и эффективного доведения информации до членов ОИК и УИК. 31 Для обеспечения последовательного применения процедур в день выборов рекомендуется рассмотреть возможность принятия и опубликования соответствующих положений заблаговременно до дня выборов, а также своевременно направить в ОИК и УИК ясные и подробные инструкции. Качество обучения членов УИК, согласно наблюдениям долгосрочных наблюдателей МНВ БДИПЧ, различалось: от структурированных практических занятий, подкреплённых качественными презентациями, до лекций без каких-либо дополнительных материалов. Некоторые занятия для УИК отменялись, а некоторые проводились без заблаговременного предупреждения. Для укрепления профессионального потенциала избирательной администрации ЦИК следует обеспечить всестороннее, стандартизированное, практическое и своевременное обучение 29 Такая практика наблюдалась в Балыкчы, Кара- Кульдже, Кербене, Кочкоре, Кызыл-Кие, Массы, Ноокате, Токмоке, Токтогуле и Узгене; о неопубликованных решениях сообщалось в Бишкеке, Манасе и Сузаке. 30 На основании наблюдений в Араване, Бишкеке, Балыкчы, Чолпон- Ате, Кара- Суу, Канте, Кызыл-Суу, Кызыл- Кие, Манасе, Ноокате, Оше, Сузаке, Таласе и Токмоке. 31 21 ноября ЦИК опубликовала два положения, принятые неделей ранее: об идентификации избирателей и о порядке организации, проведения и подведения итогов дистанционного голосования, позволявшего голосовать на избирательном участке за пределами своего избирательного округа.

Кыргызская Республика Стр.: 15 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами членов нижестоящих комиссий, с особым фокусом на процедурах подсчёта голосов и подведения итогов. Информация для избирателей распространялась, в основном, посредством телевизионных роликов и социальных сетей и, в меньшей степени, на очных мероприятиях, тогда как наружных информационных материалов было мало. Информация охватывала различные темы, в том числе такие, как новая избирательная система, требования к кандидатам и регистрация избирателей, и распространялась на кыргызском и русском языках, но не на языках меньшинств и не в форматах, доступных для лиц с сенсорной или интеллектуальной инвалидностью. 32 Гражданское общество практически не участвовало в повышении осведомленности избирателей; многие собеседники отмечали, что организации гражданского общества избегают деятельности, связанной с выборами, из-за законодательных и финансовых ограничений. В целях содействия осознанному участию и более активному вовлечению избирателей рекомендуется рассмотреть возможность расширения просветительской и информационной деятельности, адаптируя её к потребностям различных групп избирателей, включая национальные меньшинства и лиц с различными видами инвалидности. Правовая база предусматривает меры по содействию участию лиц с инвалидностью. 33 Некоторые из этих мер осуществлялись непоследовательно. Хотя наблюдатели БДИПЧ сообщили, что картирование избирательных участков до дня выборов проводилась систематически, возможности для устранения недостатков, выявленных в ходе такого картирования, не всегда были достаточными. Кроме того, доступность процедур голосования, включая недавно внедрённые технологии, была ограничена из-за отсутствия вспомогательных технологий. Собеседники также указывали на сохраняющиеся социальные и культурные барьеры для инклюзии лиц с инвалидностью, усугублявшиеся ограниченностью информации для избирателей и недостаточностью усилий по повышению осведомлённости. Центральной избирательной комиссии следует, консультируясь с организациями лиц с инвалидностью, продолжить предпринимать усилия по повышению доступности избирательного процесса для избирателей с различными видами инвалидности, в том числе обеспечивать физическую доступность и надлежащее расположение помещений избирательных участков, а также постоянное наличие вспомогательных средств для самостоятельного и тайного голосования. 32 Согласно Конституции, кыргызский язык является государственным, а русский – официальным; при этом этническим группам гарантируются условия для сохранения и развития их родных языков. В пункте I.3.1.b Свода рекомендуемых норм при проведении выборов Венецианской комиссии 2002 года указано, что «на государственные органы возложен ряд позитивных обязательств; в частности, они, среди прочего, обязаны: ii. давать избирателям возможность ознакомиться со списками кандидатов и отдельными кандидатами, участвующими в выборах […]; iii. вышеперечисленная информация должна быть также доступна на языках национальных меньшинств». 33 К таким мерам относятся картирование доступных избирательных участков, стандарты доступности, материалы, напечатанные крупным шрифтом и шрифтом Брайля, достаточное освещение помещений для голосования, а также обеспечение возможности голосовать с привлечением ассистирующего лица или вне помещения избирательного участка. Избиратели, которые в связи с болезнью или инвалидностью не были в состоянии прибыть на свой избирательный участок в день выборов, могли подать запрос о голосовании вне помещения избирательного участка; оно проводилось за день до дня выборов.

Кыргызская Республика Стр.: 16 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами VI. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ТЕХНОЛОГИЙ НА ВЫБОРАХ Выборы проводились с использованием нового оборудования для голосования, которое объединило большинство процедур на избирательном участке в единую систему и обеспечивало электронное установление предварительных результатов. Устройство идентификации избирателей с печатью бюллетеней (VID-BP) совмещало проверку удостоверения личности, биометрическую аутентификацию посредством сканирования отпечатков пальцев и лица, а также печать идентификационных талонов избирателей и избирательных бюллетеней. Устройство также позволяло регулярно передавать в ЦИК данные о явке в ходе голосования. Избиратели заполняют бюллетени вручную и опускают их в сканер с соблюдением тайны голосования. После закрытия избирательных участков сканер подключается к интернету для немедленной передачи предварительных результатов и последующей отправки отсканированных бумажных протоколов. Результаты, сформированные в электронном виде, являются предварительными; ручной подсчёт остаётся обязательным; юридическую силу имеют только результаты ручного подсчёта. Обучение, проведённое ЦИК, в достаточной мере подготовило членов избирательных комиссий к использованию нового оборудования и было дополнено многочисленными практическими занятиями. Власти приняли меры для решения наиболее часто отмечавшихся проблем – нестабильности электроснабжения и интернет-соединения; однако в отдалённых районах были отмечены отдельные задержки с доставкой дополнительного оборудования. 34 Большинство собеседников МНВ БДИПЧ из числа представителей избирательной администрации положительно оценили внедрение нового оборудования, подчеркнув в целом удобство его использования и упрощение процедур в день выборов, и выразили доверие к его техническим характеристикам. Вместе с тем, вопреки надлежащей международной практике, контракт на поставку электронных систем голосования и оказание услуг по их поддержке был заключён без открытой процедуры государственных закупок, что не обеспечило прозрачность и подотчётность и, наряду с отсутствием возможности проверить технологии, негативно повлияло на общее восприятие их надёжности. 35 Бюллетень, печатаемый устройством VID-BP, содержит уникальный код быстрого отклика (QR- код), используемый для привязки бюллетеня ко времени и месту его выдачи, а также для замены испорченных бюллетеней. Одновременная обработка данных идентифицированного избирателя и создание QR-кода, связанного с соответствующим бюллетенем, формируют существенную потенциальную уязвимость, способную поставить под угрозу тайну голосования. Отсутствие общедоступного исходного кода и полной технической документации не позволяет оценить возможность установления связи между QR-кодами и конкретными избирателями. Для обеспечения тайны голосования должна быть исключена возможность отслеживания бюллетеней или установления их связи с конкретными избирателями. Следует отказаться от использования уникальных идентификаторов, таких как индивидуальные QR -коды на избирательных бюллетенях, чтобы исключить риск нарушения анонимности избирателя. 34 Наблюдатели БДИПЧ сообщили, что к каждой ОИК были прикреплены обученные технические специалисты, а неполадки с электроснабжением и подключением к сети устранялись с помощью кабельных сетей и мобильного интернета, а также резервных генераторов. Проблемы с доставкой электрогенераторов наблюдались в Араване; также сообщалось, что для Баткенской области не был назначен технический специалист. 35 В 2024 году по распоряжениям Президента и Кабинета Министров контракт с иностранной компанией был заключён без проведения открытого тендера.

Кыргызская Республика Стр.: 17 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами Необходимо установить альтернативные гарантии выдачи и учёта испорченных бюллетеней, позволяющие обеспечить целостность процесса без ущерба для тайны голосования. Закон не предусматривает независимой проверки и сертификации электронных технологий, что ограничивает возможность общественного контроля за такими системами. По информации ЦИК, последний аудит системы был проведён в 2020 году государственным предприятием «Инфоком», однако результаты аудита не опубликованы, что ограничивает прозрачность и общественную подотчётность. ЦИК не продемонстрировала, каким образом используемое электронное оборудование соответствует всем установленным законодательным требованиям и соответствует ли оно им в целом. 36 Кроме того, техническая документация на оборудование не была общедоступной, и даже ключевым заинтересованным сторонам, включая политические партии и наблюдателей, не был предоставлен доступ к соответствующей документации и процедурам настройки оборудования, что противоречит надлежащей международной практике. 37 Некоторые собеседники МНВ БДИПЧ выражали обеспокоенность в отношении добросовестного использования оборудования. 38 Для укрепления доверия к использованию избирательных технологий закон должен прямо предусматривать независимую проверку и сертификацию третьей стороной устройств идентификации избирателей и подсчёта голосов. Соответствующим заинтересованным сторонам следует предоставить реальные возможности для проверки всех аспектов внедрения технологий, включая доступ к технической документации, анализ исходного кода, конфигурацию устройств и процедуры аудита. Впервые на этих выборах по всей стране применялось дистанционное голосование, при котором избиратели могли проголосовать на любом избирательном участке за пределами округа своей регистрации; таким способом было подано 12 процентов от общего числа голосов. 39 При дистанционном голосовании избиратель идентифицируется с использованием персональных данных, хранящихся в централизованной системе, и получает бюллетень с перечнем кандидатов из своего первоначального избирательного округа. Для предотвращения многократного голосования после успешной идентификации в централизованном реестре избиратель отмечается как проголосовавший, и повторная идентификация этого избирателя на другом участке становится невозможной. ЦИК организовала несколько имитационных мероприятий и три общенациональных тестирования дистанционного голосования, чтобы ознакомить избирателей с данным процессом и повысить общественное доверие. Тестирования не привлекли широкого общественного внимания, однако позволили избирательной администрации выявить операционные риски, связанные с подключением к сети и передачей 36 Среди прочего возникали вопросы о наличии гарантий, предотвращающих дублирование записей об одном и том же избирателе в нескольких списках избирателей и их загрузку на несколько устройств идентификации. 37 Пункт I.3.2.iv Свода рекомендуемых норм при проведении выборов Венецианской комиссии 2002 года и пункт 3.2.2.3 Пояснительного доклада к нему призывают обеспечить прозрачность систем электронного голосования и их соответствие требованию о соблюдении тайны голосования. 38 По наблюдениям МНВ БДИПЧ, в день выборов более чем в 30 процентах случаев сканеры бюллетеней были подключены к сети, что создаёт потенциальный риск преждевременной передачи предварительных результатов выборов. 39 Дистанционное голосование несколько раз применялось на местных и дополнительных парламентских выборах 2024 года. Согласно Закону о выборах, решение о проведении дистанционного голосования принимается при назначении выборов. На Досрочных парламентских выборах 2025 года проведение дистанционного голосования было предусмотрено Указом Президента от 30 сентября 2025 года.

Кыргызская Республика Стр.: 18 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами данных. Отсутствие чётких процедур подведения итогов дистанционного голосования и проверки его результатов подрывало правовую определённость. 40 VII. РЕГИСТРАЦИЯ ИЗБИРАТЕЛЕЙ Правом голоса обладают граждане, достигшие ко дню выборов 18-летнего возраста, за исключением лиц, отбывающих наказание в виде лишения свободы (независимо от тяжести совершённого преступления), и лиц, признанных судом недееспособными, что противоречит международным стандартам, обязательствам перед ОБСЕ и предыдущим рекомендациям БДИПЧ. 41 Сплошное лишение избирательного права лиц, отбывающих наказание в виде лишения свободы, следует пересмотреть таким образом, чтобы учитывалась тяжесть совершённого преступления. Ограничение избирательного права по признаку инвалидности следует отменить. Регистрация избирателей осуществляется пассивным способом на основании постоянной регистрации по месту жительства и биометрических данных. 42 В избирательный период списки избирателей обновляются ежедневно. Наблюдатели МНВ БДИПЧ сообщили, что списки были вывешены для всеобщего ознакомления и избирателям были предоставлены достаточные возможности для обращения за исправлениями. Окончательный список избирателей, опубликованный 23 ноября 2025 года, включал 4 294 243 избирателя, из которых 51,5 процента составляли женщины. Собеседники МНВ БДИПЧ не выражали обеспокоенности в отношении точности реестра избирателей или процесса ознакомления со списками и их проверки. Вместе с тем, установленное законом требование к УИК вывешивать на избирательных участках списки проголосовавших избирателей и публиковать их на веб-сайте ЦИК подрывает тайну голосования. 43 Для защиты тайны голосования правовую базу следует изменить, запретив публикацию имён проголосовавших избирателей. Биометрическая регистрация является обязательной для всех граждан старше 16 лет. По информации от ЦИК, биометрическую регистрацию до сих пор не прошли лишь около 8 000 граждан, что свидетельствует о значительном прогрессе и в основном учитывает предыдущие 40 Положения Статьи 36.1 и пункта 5 Статьи 37 Закона о выборах о подведении итогов, подсчёте и признании недействительными голосов, поданных дистанционно, сформулированы недостаточно ясно; этот недостаток не был устранён соответствующим положением от 14 ноября 2025 года. 41 Статья 25(b) МПГПП 1966 года в совокупности со Статьёй 2 гарантирует право избирать «без необоснованных ограничений» и дискриминации. См. также пункт 4 Общего комментария № 25 Комитета ООН по правам человека 1996 года к МПГПП. См. статьи 12 и 29 Конвенции ООН о правах инвалидов 2006 года и пункт 48 Общего комментария № 1, согласно которым «способность лица принимать решения не может служить основанием для какого- либо исключения лиц с инвалидностью из осуществления ими […] права избирать [и] быть избранным». См. также пункты 7.3 и 24 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года. 42 Списки избирателей формируются на базе Единого государственного реестра населения, который ведёт Государственное агентство по регистрации «Кызмат», с учетом места жительства избирателей и наличия избирательного права. 43 Статья 25 МПГПП 1966 года и пункт 5.1 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года предусматривают тайну голосования. В пункте I.4.54 Пояснительного доклада к Своду рекомендуемых норм при проведении выборов Венецианской комиссии 2002 года ук свидетельствовать о политическом выборе, списки проголосовавших лиц не должны публиковаться». См. также Разъяснительную декларацию 2016 года к Своду рекомендуемых норм при проведении выборов относительно публикации списков избирателей, принявших участие в выборах.

Кыргызская Республика Стр.: 19 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами рекомендации БДИПЧ о всесторонних мерах по поощрению и облегчению биометрической регистрации всех имеющих право голоса граждан. 44 По словам собеседников МНВ БДИПЧ, запланированный аудит базы данных регистрации избирателей, предусматривающий проверку безопасности обработки биометрических данных, был отложен до завершения выборов. VIII. РЕГИСТРАЦИЯ КАНДИДАТОВ Кандидатами могут выступать избиратели, достигшие ко дню выборов 25- летнего возраста, имеющие высшее образование и постоянно проживающие в стране в течение последних пяти лет Ограничения права быть избранным, связанные с уровнем образования или сроком проживания, противоречат международным стандартам и обязательствам перед ОБСЕ. 45 . Несмотря на рекомендации БДИПЧ и Венецианской комиссии, Конституция по-прежнему запрещает лицам с двойным гражданством занимать государственные или общественные должности. 46 Закон обязывает отдельные категории государственных и муниципальных должностных лиц уйти в отставку до регистрации в качестве кандидата. 47 Недавние изменения в законодательство ввели дополнительные ограничения права быть избранным, установив требование о владении кыргызским языком 48 . Кроме того, был расширен список ограничений для выдвижения, таких как наличие судимости (в том числе погашенной) 44 В Заключительном отчёте Миссии БДИПЧ по наблюдению за парламентскими выборами 28 ноября 2021 года (стр. 10) сообщалось, что «по информации ЦИК, около 290 000 граждан, преимущественно проживающих за рубежом, не прошли биометрическую регистрацию и поэтому оставались лишёнными избирательных прав». Это на 36 процентов меньше по сравнению с январём 2021 года, когда сообщалось о 450 000 лишённых избирательных прав граждан (См. Заключительный отчёт Ограниченной миссии по наблюдению за досрочными президентскими выборами и референдумом 10 января 2021 года ( ). 45 Статья 25(b) МПГПП 1966 года в совокупности со Статьёй 2 гарантирует право быть избранным «без какой бы то ни было дискриминации, как-то в отношении расы, цвета кожи, пола, языка, религии, политических или иных убеждений, национального или социального происхождения, имущественного положения, рождения или иного обстоятельства». В пункте 15 Общего комментария № 25 Комитета ООН по правам человека 1996 года к МПГПП указано, что «лица, которые в иных обстоятельствах имели бы право выставлять свою кандидатуру на выборах, не должны исключаться на основании необоснованных или дискриминационных требований, таких как образование, место жительства или происхождение, либо по причине политической принадлежности». См. также пункт 7.3 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года. Пункт I.1.1.d Свода рекомендуемых норм при проведении выборов Венецианской комиссии предусматривает, что требование о сроке проживания для граждан допустимо только на местных или региональных выборах. Статья 24(1) Конституции Кыргызской Республики запрещает дискриминацию, в том числе по признаку образования. 46 В Совместном заключении БДИПЧ и Венецианской комиссии 2020 года по поправкам к некоторым законодательным актам, связанным с санкциями за нарушения избирательного законодательства, рекомендовалось «должным образом рассмотреть возможность сведения к минимуму и последующей отмены ограничений на занятие государственных должностей гражданами с двойным гражданством» (пункт 32). 47 Политические должностные лица (за исключением депутатов), а также руководители государственных и муниципальных предприятий и связанных с ними организаций должны уйти в отставку с момента выдвижения кандидатами. 48 В связи с отсутствием – ввиду позднего принятия поправок – подзаконных актов, регулирующих требование о владении кыргызским языком, данное требование не применялось на Досрочных парламентских выборах 2025 года, о чём в сентябре 2025 года объявил Первый заместитель Председателя Кабинета Министров. Постановлением № 211 Кабинет Министров также отложил до 2028 года применение требования о владении кыргызским языком к представителям этнических меньшинств.

Кыргызская Республика Стр.: 20 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами или некоторых прекращенных уголовных дел. 49 Пожизненный сплошной запрет баллотироваться на пост в связи с любой судимостью, особенно погашенной, либо в связи с прекращённым уголовным преследованием вызывает обеспокоенность с точки зрения соразмерности запрета и права на реабилитацию. Кроме того, лица, состоящие на профилактическом административном учёте в связи с предполагаемыми связями с преступными или вооружёнными группами, не имеют права быть избранными, несмотря на отсутствие судебного решения и предварительного уведомления затронутых лиц о лишении их такого права, 50 что подрывает принцип презумпции невиновности и правовую определённость. 51 Также предусмотрен временный запрет на выдвижение для бывших священнослужителей. 52 В совокупности эти ограничения необоснованно ограничивают право быть избранным, что противоречит международным стандартам. 53 Требования к праву быть избранным следует привести в соответствие с международными стандартами и устранить все необоснованные и несоразмерные ограничения данного права. Следует отменить существующие ограничения, связанные с инвалидностью, образованием и судимостью. Ценз оседлости следует отменить либо существенно сократить его срок. Кандидаты могли быть выдвинуты зарегистрированными политическими партиями либо в порядке самовыдвижения до 30 октября. Одно лицо могло баллотироваться только в одном избирательном округе. Политические партии могли выдвинуть по одному кандидату в каждом избирательном округе; список кандидатов, выдвинутых политической партией, мог включать не более 70 процентов кандидатов одного пола. Поправки 2025 года к Закону о выборах отменили 49 Статья 25 МПГПП 1966 года гарантирует право быть избранным без необоснованных ограничений. В пунктах 150– 155 Доклада Венецианской комиссии 2015 года об исключении правонарушителей из состава парламента указано, что «[…] принцип соразмерности должен соблюдаться всегда: необходимо учитывать тяжесть правонарушения, его характер и/или срок наказания. […] В отношении ограничений пассивного избирательного права после отбытия наказания принцип соразмерности требует, чтобы срок лишения избирательных прав зависел от характера правонарушения. (154) После истечения установленного законом срока лишения избирательных прав правонарушители вновь могут баллотироваться на выборах: […] пожизненные ограничения предусмотрены лишь в самых крайних случаях. […] Венецианская комиссия считает, что длительные санкции должны применяться только к особо тяжким преступлениям, таким как преступления против человечности … или преступления, посягающие на демократический характер выборов». 50 Судебные дела, изученные МНВ БДИПЧ, подтвердили, что некоторые лица узнавали о постановке на оперативно-профилактический учёт только после получения решения ЦИК об отказе в регистрации в качестве кандидата. Поскольку суды указывали, что не обладают компетенцией пересматривать или отменять постановку на такой учёт, их рассмотрение сводилось к проверке соблюдения ЦИК предусмотренной законом процедуры. В результате затронутые лица не имели эффективных средств правовой защиты для оспаривания оснований недопуска к выборам, вопреки обязательствам перед ОБСЕ и другим международным стандартам. См. Статью 2.3 МПГПП 1966 года об эффективных средствах правовой защиты. См. также пункт 5.10 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года. 51 Закон 2025 года «О противодействии организованной преступности» служит основанием для ведения оперативно-профилактического учёта, который осуществляется органами безопасности без судебного надзора или контроля за включением лиц в список. Статья 57(1) Конституции гарантирует презумпцию невиновности. Пункты 5.12 и 5.13 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года предусматривают, что ограничения прав должны соответствовать требованиям законности, предсказуемости и недопустимости произвола. 52 См. Статью 25 в совокупности со Статьёй 2 МПГПП 1966 года. Пункт 3 Общего комментария № 25 Комитета ООН по правам человека 1996 года з 53 В пункте 15 Общего комментария № 25 Комитета ООН по правам человека 1996 года к МПГПП указано, что «лица, которые в иных обстоятельствах имели бы право выставлять свою кандидатуру на выборах, не должны исключаться на основании необоснованных или дискриминационных требований, таких как образование, место жительства или происхождение, либо по причине политической принадлежности».

Кыргызская Республика Стр.: 21 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами ранее действовавшие квоты, связанные с участием лиц с инвалидностью, молодёжи и национальных меньшинств, что ослабило возможности инклюзивного представительства. 54 В целях содействия политическому плюрализму и инклюзии недостаточно представленных групп рекомендуется рассмотреть возможность разработки специальных мер, облегчающих участие представителей таких сообществ в выборах. К таким мерам могут, помимо прочего, относиться действенные квоты при выдвижении кандидатов, зарезервированные места и сниженные избирательные взносы для представителей соответствующих групп. Каждый кандидат должен был уплатить невозвратный избирательный взнос в размере 300 000 кыргызских сомов. 55 Для потенциальных кандидатов с инвалидностью предусмотрен сниженный размер взноса. Тем не менее, МНВ БДИПЧ отметила, что избирательный взнос мог представлять собой необоснованный барьер для участия, особенно с учётом ограниченного времени для сбора средств при досрочных выборах и запрета на сбор средств до официального начала избирательной кампании. 56 Размер взноса за регистрацию кандидата следует снизить, чтобы устранить финансовые препятствия для реализации права быть избранным, и сделать возвратным в зависимости от результатов выборов. Размер регистрационного взноса следует устанавливать по итогам инклюзивного общественного обсуждения. В целом процесс регистрации был прозрачным, однако его инклюзивность была ограничена строгими требованиями к кандидатам и высоким невозвратным регистрационным взносом. ЦИК эффективно проверяла соответствие требованиям посредством межведомственного обмена данными и рассматривала документы по мере их поступления, регистрируя кандидатов либо вынося мотивированные решения об отказе. В случае отказа в регистрации незадолго до 54 В Заключении БДИПЧ 2025 года по поправкам к Закону о выборах рекомендовалось ввести специальные меры для обеспечения плюралистического участия различных групп, которые «могут включать, помимо прочего, прямое требование определять границы избирательных округов с учётом мест компактного проживания национальных меньшинств; кроме того, для обеспечения представительства различных групп можно рассмотреть действенные квоты при выдвижении кандидатов, зарезервированные парламентские мандаты и сниженные избирательные взносы для представителей таких групп». Пункт 7.5 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года о участвующие государства уважать «право граждан добиваться политических или государственных должностей […] без дискриминации». Пункты 41.2 и 41.3 Московского документа ОБСЕ 1991 года п обязательство государств-участников принимать меры для обеспечения лиц с инвалидностью равными возможностями полноценно участвовать в общественной жизни и содействовать их надлежащему включению в процессы принятия решений в затрагивающих их сферах. См. также Статью 29 Конвенции ООН о правах инвалидов 2006 года. 55 1 евро приблизительно равен 100 сомам. Размер взноса составляет 3 000 расчётных показателей; один расчётный показатель равен 100 сомам, таким образом, избирательный взнос составляет около 3 000 евро. Предусмотренное законом снижение регистрационного взноса для кандидатов с инвалидностью зависит от степени инвалидности. В пункте 194 Совместных (БДИПЧ и Венецианской комиссии) руководящих принципов правового регулирования деятельности политических партий 2020 года (второе издание) у что «государства могут требовать от партий выполнения определённых обязательств для включения в избирательный бюллетень. […] Такие требования обычно включают […] уплату денежного залога (который возвращается, если партия получает заранее установленный процент голосов или место в парламенте)». 56 Статья 25 МПГПП 1966 года гарантирует право быть избранным без необоснованных ограничений. Пункт 4 Общего комментария № 25 Комитета ООН по правам человека 1996 года к МПГПП подчёркивает, что любые условия выдвижения должны основываться на объективных и разумных критериях и не создавать несоразмерных препятствий для участия, а пункт 16 разъясняет, что требования к выдвижению, включая сроки, сборы или залоги, должны быть разумными и недискриминационными и не должны необоснованно ограничивать участие в общественной жизни. Пункт I.1.3.iv Свода рекомендуемых норм при проведении выборов Венецианской комиссии 2002 года у если кандидат или партия преодолевают определённый порог; размер залога и требуемый порог не должны быть чрезмерными».

Кыргызская Республика Стр.: 22 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами истечения срока регистрации правила обжалования делают такое обжалование неэффективным. К установленному законом сроку ЦИК зарегистрировала 465 кандидатов. Среди кандидатов было 189 женщин (41 процент); 10 кандидатов указали на свою принадлежность к национальным меньшинствам (2 процента); 67 кандидатов сняли свои кандидатуры, 57 а 57 кандидатам было отказано в регистрации. 58 Число зарегистрированных кандидатов существенно различалось по округам. 59 Почти все кандидаты были самовыдвиженцами (98 процентов); и лишь одна политическая партия выдвинула девять кандидатов, что указывает на возможное влияние новой избирательной системы на участие политических партий. 60 Из 90 депутатов уходящего парламента в выборах участвовали 79. IX. ИЗБИРАТЕЛЬНАЯ КАМПАНИЯ Избирательная кампания была короткой и продолжалась с 10 по 29 ноября, что, по словам многих кандидатов, затруднило их взаимодействие с избирателями. Хотя в официальной кампании участвовало большое число кандидатов, подлинная конкурентность была ограничена правилами агитации и практикой их применения, а также действиями властей в отношении лиц, выражавших несогласие. 61 За исключением непродолжительного оживления непосредственно перед днём выборов, кампания проходила сдержанно, а агитационная деятельность в основном оставалась малозаметной. Наблюдатели МНВ БДИПЧ и их собеседники отмечали некоторую осторожность в агитационных посланиях и взаимодействии с избирателями. Несколько собеседников говорили об очевидном принятии избирателями и кандидатами определённой степени контроля над агитационной средой, сопровождаемом опасениями за последствия любых действий или высказываний, которые могли быть восприняты как критика. Эти опасения усиливались сообщениями о профилактических и предупредительных мероприятиях, предпринимаемых органами государственной безопасности. 62 Собеседники МНВ БДИПЧ также отмечали высокий уровень апатии избирателей, который они связывали с недоверием и разочарованием в политическом процессе. 57 Согласно закону, при досрочных выборах партии и кандидаты могли снять свои кандидатуры не позднее чем за семь дней до дня выборов. 58 Из числа лиц, которым было отказано в регистрации, 14 не уплатили избирательный взнос, 20 не открыли банковский счёт для ведения избирательной кампании, 23 получили отказ по другим основаниям, в том числе двое – в связи с судимостью. 59 В 29 округах было зарегистрировано не менее 10 кандидатов, в том числе в пяти – более 20. Наименьшее число кандидатов (5) было зарегистрировано в округе № 11, а наибольшее (25) – в округе № 19. 60 Оценку возможного воздействия новой избирательной системы на политическое участие и представительство см. в Разделе 3 Заключения БДИПЧ 2025 года . 61 К завершению кампании число кандидатов составило 460: два кандидата отозвали свои кандидатуры, в отношении трех кандидатов были возбуждены уголовные дела по обвинениям в подкупе избирателей. Статья 46 Закона о выборах предусматривает, что ЦИК может отменить регистрацию кандидата в любое время до дня выборов, а также избранного кандидата, если тот утратил право быть избранным или на основании вступившего в законную силу решения суда признан виновным в серьёзном правонарушении, включая подкуп избирателей, злоупотребление административным ресурсом и нарушение правил финансирования избирательной кампании. 62 В 71 проценте случаев на наблюдавшихся агитационных мероприятиях (75 из 106) кандидаты и другие выступавшие не высказывали негативных или критических замечаний или комментариев. Многие собеседники МНВ БДИПЧ из числа представителей гражданского общества сообщали о частых неформальных обращениях со стороны Государственного комитета национальной безопасности, направленных на то, чтобы удержать их от критических высказываний или деятельности. В пункте 7.7 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года государства-участники обязались обеспечить, «[…] чтобы политическая агитация проводилась в справедливой и свободной атмосфере, в которой ни административные действия, ни насилие, ни запугивание не мешают партиям и кандидатам свободно излагать свои взгляды и оценки, а также не мешают избирателям знакомиться с ними , обсуждать их или голосовать без страха наказания».

Кыргызская Республика Стр.: 23 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами В целях создания условий для беспрепятственной агитационной деятельности и подлинной вовлеченности избирателей и кандидатов, роль правоохранительных органов и органов национальной безопасности в обеспечении соблюдения правил агитации должна быть ограничена полномочиями, чётко предусмотренными их мандатом, и оцениваться с точки зрения соблюдения прав человека. Правовая база предусматривает равные возможности для ведения агитации всеми участниками выборов и предоставляет гражданам право участвовать в агитации. Вместе с тем правила содержат строгие определения допустимых и запрещённых высказываний в период кампании 63 и устанавливают конкретные формы агитации, 64 что – в сочетании с формалистическим толкованием правил избирательной администрацией и широким кругом санкций – необоснованно ограничивало возможности кандидатов и препятствовало свободному публичному политическому обсуждению. 65 В некоторых регионах судебные органы ограничивали право на собрания. 66 Закон запрещает злоупотребление административным ресурсом и служебным положением, подкуп избирателей, предоставление преимущественного доступа к СМИ, распространение ложной информации и критику других участников выборов в бесплатном эфирном времени государственных СМИ. 67 Органы государственной власти, включая Президента, неоднократно обращались к избирателям с призывом воздерживаться от противоправных действий. 68 Президент заявил о намерении лично контролировать избирательную кампанию, чтобы 63 Закон 2021 года «О защите от недостоверной (ложной) информации», а также пункт 5 Статьи 28 Закона о выборах запрещают публикации, основанные на заведомо ложных сведениях и наносящие ущерб чести, достоинству или деловой репутации кандидатов, политических партий. Кроме того, пункт 6 Статьи 28 Закона о выборах запрещает использовать бесплатное эфирное время для «распространения призывов голосовать против кандидата (кандидатов), политической партии», « распространения информации о каком- либо кандидате (каких-либо кандидатах), политической партии, выдвинувшей зарегистрированного кандидата, в сочетании с негативными комментариями» и « информации, способствующей созданию отрицательного отношения избирателей к кандидату, политической партии, выдвинувшей зарегистрированного кандидата». 64 Пункт 10 Статьи 22 Закона о выборах предусматривает четыре формы предвыборной агитации: (1) призывы голосовать за тех или иных кандидатов, списки кандидатов либо против них; (2) выражение предпочтения в отношении отдельных кандидатов, политических партий; (3) описание возможных последствий избрания или неизбрания кандидатов, списка кандидатов; (4) распространение информации о деятельности кандидатов, не связанной с их профессиональной деятельностью или исполнением ими своих служебных (должностных) обязанностей. 65 Статья 1 Закона о выборах определяет предвыборную агитацию как «деятельность граждан […], кандидатов, уполномоченных представителей и доверенных лиц кандидатов, политических партий, по подготовке и распространению информации в период избирательной кампании, имеющая целью побудить или побуждающая избирателей к голосованию за тех или иных кандидатов (списков кандидатов) либо против них». Вместе с тем ЦИК применила широкое толкование, согласно которому любое явное выражение гражданами политической позиции или комментария является агитацией и поэтому допускается только на договорной основе с кандидатом. 66 С 2024 года по ходатайствам местных администраций суды принимают временные меры, в силу которых проведение публичных собраний в центральных районах Бишкека и Оша запрещено. 67 Административные нарушения правил агитации могут повлечь за собой предупреждения, штрафы и отмену регистрации кандидатов, тогда как связанные с агитацией уголовные правонарушения наказываются штрафами, исправительными работами или лишением свободы на срок до восьми лет. 68 30 сентября президент Жапаров в своём обращении к народу отдельно призвал работников местных администраций, государственных служащих, учителей и врачей не вмешиваться в избирательный процесс, предупредив, что любое вмешательство повлечёт увольнение и строгую ответственность. Президент заявил, что «эти выборы должны стать самыми прозрачными и справедливыми в нашей истории». Председатель ЦИК призвал кандидатов воздерживаться от подкупа избирателей, а Министерство образования призвало работников образования не участвовать в агитации.

Кыргызская Республика Стр.: 24 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами обеспечить её справедливое проведение. 69 Некоторые собеседники МНВ БДИПЧ утверждали, что новое правило, позволяющее участникам выборов нанимать до тысячи агитаторов, легализовало практику подкупа избирателей, и состоятельные кандидаты могли злоупотреблять этим; добровольными агитаторами могут быть только представители кандидатов, доверенные лица и наблюдатели. Участники выборов подписали меморандум с обязательством не злоупотреблять административным ресурсом и не заниматься подкупом избирателей. 70 Тем не менее, наблюдатели МНВ БДИПЧ получали убедительные сообщения о подкупе избирателей, широко распространённом в большинстве округов на протяжении всей кампании. 71 Закон уполномочивает ЦИК осуществлять предварительный скрининг сообщений о подкупе избирателей и определять, какие из них должны быть расследованы. Таким образом, ЦИК предоставлена широкая свобода при решении вопроса о том, должно ли потенциально уголовно наказуемое деяние проверяться правоохранительными органами. 72 В целях укрепления доверия к избирательному процессу необходимы решительные меры по устранению сохраняющейся проблемы подкупа избирателей – как посредством мероприятий по повышению осведомлённости граждан, в том числе вне периода избирательной кампании, так и путём эффективного уголовного преследования. Роль ЦИК в предварительном скрининге дел о подкупе избирателей до начала расследования следует пересмотреть, чтобы обеспечить эффективное разделение функций и последовательное проведение расследований. Закон возлагает на ЦИК функции по обеспечению соблюдения правил агитации. Рабочая группа ЦИК по вопросам агитации рассмотрела более 220 дел, большинство из которых касалось материалов, опубликованных или упомянутых в социальных сетях либо закрытых группах в мессенджерах как до, так и в период официальной кампании. 73 Рабочая группа не всегда демонстрировала, что её решения были необходимыми и соразмерными для обеспечения баланса между правилами агитации и защитой основных свобод. 74 Подход группы зачастую основывался на формалистическом толковании, согласно которому любое явное выражение гражданином политической позиции или любой комментарий является агитацией и поэтому допускается только на договорной основе с кандидатом. 75 Строгая правовая база в сочетании с таким ограничительным толкованием привела к многочисленным санкциям, включая штрафы или обязательства об удалении материалов из интернета во избежание дальнейшего наказания. 69 Президент обязался «лично контролировать эти выборы […] в качестве арбитра. Если в каком- либо округе будут зафиксированы несправедливые действия, я сам приму участие в разбирательстве ЦИК либо создам комиссию и направлю туда своих доверенных людей». 70 8 ноября в соответствующих ОИК (для округов Бишкека – в ЦИК) после проведения жеребьёвки по последовательности размещения имен кандидатов в бюллетене и распределения бесплатного эфирного времени в государственных СМИ к андидаты подписали соответствующие меморандумы . 71 МНВ БДИПЧ получила заслуживающие доверия сообщения о случаях подкупа в следующих округах: Баткен, все четыре округа Бишкека, Гульчо, Кадамжай, Кант, Кара- Суу, Кербен, Кызыл-Суу, Лебединовка, Массы, Нарын, Ноокат, Талас, Токмок и Токтогул. 72 ЦИК не является следственным органом, и закон не устанавливает критериев, которыми ЦИК должна руководствоваться при отборе дел, подлежащих дальнейшему расследованию (информацию о расследованиях дел о подкупе избирателей см. в Разделе «Регулирование связанных с выборами споров»). 73 По имеющейся информации, Рабочая группа провела 18 заседаний, включая 16 рабочих. Информацию о жалобах, рассмотренных на уровне ЦИК, см. в Разделе «Регулирование связанных с выборами споров». 74 В пункте 9 Общего комментария № 34 Комитета ООН по правам человека 2011 года к МПГПП (свобода мнений и их выражения) указано, что «[…] Статья 19 требует защиты права беспрепятственно придерживаться своего мнения. Это право, для которого Пакт не допускает никаких исключений или ограничений. Свобода придерживаться своего мнения распространяется на право изменять мнение в любое время и по любой причине по свободному выбору лица. Ни одно лицо не может подвергаться умалению каких-либо прав, предусмотренных Пактом, на основании его фактических, предполагаемых или приписываемых ему мнений. Защищаются все формы мнений, включая мнения политического, научного, исторического, нравственного или религиозного характера […]». 75 Примеры см. в Р азделе « Регулирование связанных с выборами споров».

Кыргызская Республика Стр.: 25 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами В результате свободное политическое обсуждение было ограничено, а возможности кандидатов необоснованно сужены. В целях защиты осуществления основных свобод правила агитации следует изменить. Выражение гражданином социальной или политической позиции, если оно не осуществляется на договорной основе, не следует формалистически и чрезмерно ограничительно квалифицировать как агитацию; оно должно допускаться. Многие собеседники БДИПЧ указывали, что личные политические связи стали играть более заметную роль с точки зрения шансов быть избранными для некоторых состоятельных кандидатов, тогда как значение партийной принадлежности еще более снизилось с внедрением новой избирательной системы. Многие кандидаты стремились скрывать свою партийную принадлежность, чтобы избежать возможных негативных последствий. Неделя, предшествовавшая выборам, была отмечена задержаниями известных политических деятелей по подозрению в организации массовых беспорядков. 76 Несмотря на описанную агитационную среду, наблюдатели МНВ БДИПЧ отмечали агитационную деятельность в различных округах, включая встречи, некоторые из которых были организованы ЦИК и ОИК совместно, поквартирный обход и широкое использование социальных сетей. 77 Большинство агитационных мероприятий было сосредоточено на личностях кандидатов и основывалось на местных и семейных связях, а не на политических программах. Тем не менее, кандидаты затрагивали основные местные вопросы, такие как рост стоимости жизни, социальное развитие, в том числе образование и здравоохранение, поддержку малых предприятий, местную инфраструктуру, семью, права молодёжи и женщин. Наблюдатели МНВ БДИПЧ отметили низкое участие молодёжи в очных агитационных мероприятиях. 78 Агитация в социальных сетях не регулируется отдельно, к ней применяются общие правила агитации. В период выборов органы власти активно отслеживали интернет-пространство, включая социальные сети. 79 Большинство кандидатов в значительной степени полагались на такие платформы социальных сетей, как Instagram и Facebook, а также мессенджеры, используя 76 22 ноября ряд политиков и журналистов, включая представителей двух оппозиционных партий и двух бывших депутатов, были задержаны для допроса; десять из них, включая лидера партии «Социал- демократы», впоследствии по подозрению в организации массовых беспорядков (Статья 278 Уголовного кодекса, предусматривает наказание в виде лишения свободы на срок до 10 лет) были заключены под стражу, где оставались до 17 января 2026 года. Были проведены многочисленные обыски и допросы, в том числе членов семей задержанных. 77 МНВ БДИПЧ наблюдала 106 агитационных мероприятий во всех округах, больше всего – в округах № 15 (Кербен), № 26 (Токмок) и № 29 (Кочкор). Примерно в 40 процентах случаев (42 мероприятия) во встречах участвовало до 100 человек, в 22 процентах случаев (23 мероприятия) – до 50 человек. В 17 процентах случаев (18 мероприятий) собралась более крупная аудитория – до 500 участников, а на трёх мероприятиях число участников достигало 1 000 человек. 78 Не менее чем на 89 процентах наблюдавшихся агитационных мероприятий участие молодёжи оценивалось как низкое либо незаметное. 79 МНВ БДИПЧ наблюдала за интернет-агитацией 237 кандидатов и некоторых их представителей, а также за 21 аккаунтом в Instagram и Facebook государственных органов и должностных лиц, некоторых политиков и блогеров. Среди наблюдавшихся аккаунтов государственных органов на официальном аккаунте ЦИК материалы публиковались наиболее регулярно с начала кампании: 88 публикаций в Facebook (80 в период кампании и восемь в день выборов) и 81 публикация в Instagram (65 в период кампании и 16 в день выборов). Публикации ЦИК носили преимущественно технический и процедурный характер и только в Instagram вызывали несколько более активное взаимодействие общественности: самая популярная публикация в Instagram получила 2 889 реакций (ещё 26 публикаций получили более 100 реакций). Самая популярная публикация в Facebook получила лишь 288 реакций и была единственной публикацией ЦИК, набравшей на этой платформе более 100 реакций.

Кыргызская Республика Стр.: 26 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами их в качестве одного из основных инструментов агитации. 80 Публикации, связанные с кампанией, в основном представляли деятельность кандидатов и были сосредоточены на их личностях; программные вопросы затрагивались редко, в том числе и в публикациях, вызвавших наиболее активный интерес. В аккаунтах социальных сетей, наблюдавшихся МНВ БДИПЧ, не было публикаций, дискредитирующих или обесценивающих других кандидатов либо органы власти. Женщины-кандидаты сообщали МНВ БДИПЧ, что часто сталкивались с такими трудностями, как ограниченность ресурсов и укоренившиеся патриархальные установки. 81 Большинство женщин- кандидатов, с которыми встречалась МНВ БДИПЧ, приветствовали действующую законодательно установленную квоту как средство обеспечения более широкого участия женщин в политической жизни. МНВ БДИПЧ отметила, что присутствие лиц с инвалидностью в освещении предвыборной кампании в СМИ и на мероприятиях в целом было малозаметным. 82 Хотя некоторые агитационные материалы кандидатов затрагивали вопросы, связанные с потребностями избирателей с инвалидностью, они зачастую отражали местные ситуации, а не общенациональные стратегии политического и социально-экономического расширения возможностей. Не наблюдалось, чтобы кандидаты адаптировали стратегии взаимодействия с избирателями или агитационные материалы к потребностям лиц с сенсорными или интеллектуальными особенностями. Для повышения инклюзивности и доступности избирательных кампаний политическим партиям следует адаптировать стратегии взаимодействия с избирателями, материалы, мероприятия и информацию к разнообразным потребностям лиц с различными видами инвалидности. Подлинно инклюзивные стратегии следует разрабатывать совместно с организациями, представляющими лиц с инвалидностью. X. ФИНАНСИРОВАНИЕ ИЗБИРАТЕЛЬНОЙ КАМПАНИИ Финансирование избирательных кампаний регулируется главным образом Законом о выборах, а также соответствующими постановлениями и положениями ЦИК. 83 Недавние изменения в законодательстве, среди прочего, отнесли рекламу в социальных сетях к разрешённым расходам на кампанию, запретили пожертвования через платёжные системы, не позволяющие установить личность плательщика, разрешили кандидатам, выдвинутым политическими партиями, самостоятельно распоряжаться финансами кампании при сохранении доступа к ресурсам партии и расширили основания для отмены регистрации кандидатов в случае превышения расходов выдвинувшей их политической партией. Правовая база в сфере финансирования кампаний 80 МНВ БДИПЧ наблюдала за интернет-агитацией 237 кандидатов и некоторых их представителей, а также за 21 Instagram и Facebook аккаунтом государственных органов и должностных лиц, некоторых политиков и блогеров. 81 Женщины выступали на 80 агитационных мероприятиях, наблюдавшихся МНВ БДИПЧ (75 процентов из 106 наблюдавшихся мероприятий): на 40 из них выступала женщина-кандидат (38 процентов), на 30 – кандидат и как минимум одна женщина в ином качестве (28 процентов), а на 10 мероприятиях женщины выступали в ином качестве (9 процентов). Участие женщин на наблюдавшихся мероприятиях было довольно ограниченным (группы долгосрочных наблюдателей сообщили о более высоком участии женщин на 18 процентах мероприятий и о более низком – на 47 процентах). 82 Заметным исключением была кампания Дастана Бекешева, кандидата в избирательном округе № 22, который относился к числу наиболее активных кандидатов, особенно в социальных сетях. 83 В их число входят принятые ЦИК положения и постановления № 56 от 15 августа 2025 года и № 65 от 29 августа 2025 года.

Кыргызская Республика Стр.: 27 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами предусматривает некоторые несоразмерные санкции, включая отмену регистрации кандидатов за формальное превышение предельного размера расходов, и не устанавливает достаточной системы раскрытий и проверки финансовой информации, что ограничивает её эффективность. Предыдущие рекомендации БДИПЧ в отношении финансирования избирательных кампаний остаются невыполненными. В целом, в существующем виде правовая база в сфере отчётности и надзора за финансированием избирательных кампаний не обеспечивает достаточных гарантий целостности и подотчётности. Избирательные кампании могут финансироваться за счёт собственных средств кандидата или политической партии, а также добровольных пожертвований граждан и юридических лиц с учётом ограничений по размеру и источникам. 84 Кроме этого, кандидаты располагают ресурсами, специально выделяемыми из муниципального и государственного бюджетов, в том числе в виде помещений, предоставляемых для встреч, рекламного пространства и эфирного времени. Несмотря на предыдущие рекомендации БДИПЧ и Венецианской комиссии, неденежные пожертвования, включая скидки, по-прежнему запрещены. 85 Вопреки надлежащей международной практике финансирование третьими лицами запрещено. 86 Поправки 2025 года предусмотрели возможность привлекать на договорной основе до тысячи агитаторов. 87 Правовую базу следует пересмотреть, разрешив неденежные пожертвования и урегулировав финансирование третьими лицами, с установлением чётких правил рыночной оценки и отчётности. Закон требует, чтобы все услуги по проведению предвыборной кампании оплачивались банковским переводом и были завершены в течение 5 дней после выборов. Следуя закону, все участники выборов открыли специальные счета для избирательной кампании в одном из двух уполномоченных государственных банков. Некоторые собеседники МНВ БДИПЧ выражали сожаление по поводу отсутствия упрощённых инструментов для онлайн-пожертвований, таких 84 Избирательные кампании могут финансироваться за счёт личных средств (лимит – приблизительно до 10 млн. сомов (100 000 евро)), взносов партии (лимит – до 1 млн. сомов (10 000 евро)), а также пожертвований физических и юридических лиц (лимит – приблизительно до 500 000 сомов (5 000 евро)). Избирательные фонды политических партий могут формироваться из взносов от кандидатов в размере до 15 млн. сомов (150 000 евро), средств партии в размере до 100 млн. сомов (1 млн. евро), пожертвований физических лиц в размере до 200 000 сомов (2 000 евро) и пожертвований юридических лиц а размере до 3 млн. сомов (30 000 евро). Запрещены пожертвования из анонимных и иностранных источников, от священнослужителей, представителей судебной системы, военнослужащих, государственных должностных лиц и служащих, а также лиц, имеющих задолженность перед государством. 85 В пункте 170 Совместных (БДИПЧ и Венецианской комиссии) руководящих принципов правового регулирования деятельности политических партий 2020 года у свободно выражать поддержку выбранной ими политической партии посредством взносов в денежной и неденежной формах» в разумных пределах. См. пункт 10 С татьи 41 Закона о выборах. 86 В пункте 256 Совместных (БДИПЧ и Венецианской комиссии) руководящих принципов правового регулирования деятельности политических партий 2020 года ук возможность свободно собирать средства и выражать взгляды по политическим вопросам как форму свободы выражения мнения, и их деятельность не должна безусловно запрещаться. Вместе с тем важно распространить отдельные формы регулирования с обязательствами и ограничениями, сопоставимыми с применяемыми к партиям и партийным кандидатам, на третьих лиц, участвующих в кампании, чтобы обеспечить прозрачность и подотчётность». 87 В пункте 217 Совместных (БДИПЧ и Венецианской комиссии) руководящих принципов правового регулирования деятельности политических партий 2020 года у услуги можно различать на те, за которые доброволец обычно не получал бы оплату в рамках своей профессиональной деятельности, и те, за которые он получил бы оплату при оказании их другим клиентам. Услуги, оказанные физическими или юридическими лицами бесплатно или по цене ниже рыночной, за которые жертвователь ожидал бы получить оплату от других клиентов, следует учитывать как пожертвования, по их обычной рыночной стоимости. Услуги, добровольно оказанные лицами, которые обычно не ожидали бы оплаты, могут рассматриваться как индивидуальная политическая деятельность, а не как политические взносы».

Кыргызская Республика Стр.: 28 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами как QR-коды или электронные кошельки, что мешало осуществлению небольших взносов. Другие выражали обеспокоенность необходимостью обслуживаться исключительно в государственных банках, сообщали о задержках в обработке операций и ограниченном доступе к отделениям в сельской местности. ЦИК пояснила, что базы данных обоих банков связаны с её системой обмена данными в режиме реального времени и что два государственных банка разработали наиболее удобные цифровые интерфейсы для счетов избирательных кампаний. Предельный размер избирательного фонда каждого кандидата составляет 20 000 000 кыргызских сомов (около 200 000 евро). Согласно общедоступным финансовым данным, предоставленным банками, главным источником финансирования кампаний были личные средства кандидатов, на втором месте – пожертвования физических лиц. 88 Различия в финансовых возможностях влияли на способность кандидатов вести кампанию на равных условиях, и высокий предельный размер расходов на кампанию не смягчал эту проблему. 89 Согласно данным, объявленным накануне выборов, совокупные поступления всех кандидатов составили около 1,76 млрд. сомов, а расходы – около 1,55 млрд. сомов. 90 Установленные законом предельные размеры поступлений и расходов на избирательные кампании рекомендуется пересмотреть в соответствии с надлежащей международной практикой, направленной на обеспечение равных условий для всех участников выборов. Согласно закону, сроки представления промежуточных и итоговых отчётов о финансировании кампании – с подробным указанием источников и размеров поступлений и расходов – приходились на 22 ноября и 7 декабря 2025 года соответственно. Закон не предусматривает раскрытия какой-либо финансовой информации непосредственно перед днём выборов, однако обязывает ЦИК еженедельно в течение периода избирательной кампании публиковать банковские выписки участников выборов. Хотя такая практика способствует прозрачности, при отсутствии контроля фактических расходов и проверки отчётов она обеспечивает лишь ограниченную подотчётность. 91 Несмотря на давние рекомендации БДИПЧ, вопрос об обязательном финансовом аудите отчётов о финансировании кампаний остается не урегулирован. В отсутствие электронной системы представления отчётов о финансировании кампаний промежуточные отчёты подавались на бумажном носителе и – за неимением технических 88 На момент регистрации личные средства кандидатов составляли приблизительно 75 процентов совокупного объёма избирательных фондов, а пожертвования физических лиц – 24 процента. Финансирование со стороны юридических лиц и политических партий составляло менее 0,1 процента. 89 Размеры избирательных фондов зарегистрированных кандидатов существенно различались: наибольшая сумма была у Улана Бакасова – 19 983 780 сомов (199 838 евро, зарегистрирован в ОИК № 30), а наименьшая – у Эрулана Кокулова, 452 003 сома (4 520 евро, зарегистрирован в ОИК № 28). Минимальный разовый взнос в размере 50 сомов (0,5 евро) был указан у Бусурмана Сатыбалдиева – кандидата с инвалидностью, зарегистрированного в ОИК № 18. В пункте 19 Общего комментария № 25 Комитета ООН по правам человека 1996 года к указано, что «разумные ограничения расходов на избирательную кампанию могут быть оправданы, если они необходимы для того, чтобы свободный выбор избирателей не был подорван или демократический процесс не был искажён несоразмерными расходами в пользу какого-либо кандидата или партии». 90 По состоянию на 29 ноября ЦИК опубликовала сводные банковские данные в разбивке по источникам, расходам и округам. 91 Контроль ограничивается формальным сопоставлением указанных поступлений и расходов с банковскими выписками.

Кыргызская Республика Стр.: 29 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами возможностей – не публиковались, что подрывало прозрачность и подотчётность. 92 Личности жертвователей на протяжении кампании раскрывались непоследовательно, что противоречит международным стандартам. 93 Рабочая группа ЦИК по аудиту сообщила МНВ БДИПЧ, что не все участники выборов представили итоговые финансовые отчёты в установленный срок и не все представленные отчёты были полными, однако это в основном не повлекло правовых последствий. 94 ЦИК выразила обеспокоенность тем, что для обхода требований к избирательным фондам могли использоваться приложения электронных платежей или наличные средства. Несколько собеседников МНВ БДИПЧ упоминали возможный неучтённый добровольный труд и операционные расходы, которые могли подпадать под запрет неденежных пожертвований, и отмечали ограниченные возможности проверки на уровне округов, что в совокупности указывает на пробелы в системе надзора. ЦИК осуществляет надзор за соблюдением правил финансирования избирательных кампаний, реагирует на нарушения, проверяет финансовые операции, информирует о финансировании кампаний в течение избирательного периода, а также проводит проверки и аудит. ЦИК не смогла назвать точное число полученных отчётов, поскольку некоторые из них были представлены в ОИК. ЦИК пояснила МНВ БДИПЧ, что из-за ограниченности кадровых ресурсов и сжатых сроков проверка отчётов была ограниченной, и что ЦИК преимущественно полагалась на банки, обслуживавшие счета избирательных фондов, которые должны были отклонять незаконные или превышавшие установленный размер пожертвования. 95 Рекомендуется рассмотреть возможность введения электронной платформы для представления всех отчётов о финансировании избирательных кампаний. Эту систему следует интегрировать с государственными базами данных, чтобы обеспечить немедленную автоматическую публикацию всей финансовой информации, а также доступность финансовых данных через удобный интерфейс и публикацию документов в машиночитаемом формате с возможностью поиска. Закон предусматривает проведение последующего аудита, однако не регулирует его методологию и не требует опубликования результатов. Отсутствие институционального потенциала для обеспечения всесторонней проверки отчётов о финансировании избирательных кампаний в сочетании с отсутствием процедур и методологии финансового аудита и 92 См. пункты 258 и 259 Совместных (БДИПЧ и Венецианской комиссии) руководящих принципов правового регулирования деятельности политических партий 2020 года, в которых рекомендуется представлять финансовые отчёты «в цифровом, легко поддающемся поиску и повторному использованию формате […] для содействия надзору» и подавать их «соответствующим органам […] своевременно»; «закон должен определять формат и содержание отчётов, чтобы партии и кандидаты раскрывали существенную информацию. Это также помогает обеспечить лёгкий поиск и сопоставление информации, полученной от различных партий. В целях содействия прозрачности и предоставления гражданскому обществу и другим заинтересованным сторонам возможности проверять финансирование партийных кампаний надлежащей практикой является размещение таких финансовых отчётов в общедоступных ресурсах последовательным, всесторонним и своевременным образом в течение продолжительного периода». 93 Статья 7.3 Конвенции ООН против коррупции 2003 года и Совместные (БДИПЧ и Венецианской комиссии) руководящие принципы правового регулирования деятельности политических партий 2020 года пр публиковать информацию о происхождении и распределении средств избирательных кампаний. 94 По информации ЦИК, из 452 подлежавших представлению итоговых отчётов было подано 427. 95 ЦИК проверяет лишь соответствие данных отчётов банковским выпискам, не предпринимая попыток выявить использование неотражённых средств или иные злоупотребления.

Кыргызская Республика Стр.: 30 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами ограниченным публичным раскрытием информации снижает эффективность надзора за финансированием избирательных кампаний. 96 В целях содействия значимому надзору и прозрачности в правовую базу следует внести положения, чётко регулирующие процедуры и сроки аудита, а также обязательность опубликования его выводов. Следует укреплять институциональный потенциал ЦИК для проведения тщательного, всестороннего и своевременного анализа, проверки и аудита отчётов о финансировании избирательных кампаний. Санкции за нарушения правил финансирования избирательных кампаний преимущественно носят уголовный характер. Административные меры остаются ограниченными и неясными и не создают соразмерной, дифференцированной системы реагирования на нарушения в период избирательной кампании. 97 В рамках существующей системы нарушения средней тяжести либо могут повлечь чрезмерно суровые последствия, либо остаться безнаказанными, что ограничивает соразмерное и предсказуемое правоприменение и не соответствует надлежащей международной практике и предыдущим рекомендациям БДИПЧ и Венецианской комиссии. 98 В частности, положение об отмене регистрации кандидатов за превышение предельного размера расходов на 0,5 процента является несоразмерным. 99 Правовую базу следует пересмотреть, установив систему эффективных, соразмерных и сдерживающих административных санкций за нарушение правил финансирования избирательных кампаний и обеспечив соответствие мер наказания тяжести правонарушения. XI. СРЕДСТВА МАССОВОЙ ИНФОРМАЦИИ A. М ЕДИАСРЕДА С 2021 года медиасреда существенно изменилась и, хотя определённый плюрализм сохраняется, он заметно сократился. Многие собеседники МНВ БДИПЧ из числа представителей СМИ 96 В пункте 278 Совместных (БДИПЧ и Венецианской комиссии) руководящих принципов правового регулирования деятельности политических партий 2020 года ук чётко определять различные этапы процесса аудита». См. также Раздел 6 Руководства БДИПЧ 2015 года по наблюдению за финансированием избирательных кампаний. 97 Кодекс о правонарушениях не устанавливает специальных административных санкций за обычные нарушения в сфере финансирования кампаний, а опирается на пространные толкования или косвенные положения. Хотя Статья 62 касается представления ложной информации, прямые административные санкции за несвоевременную отчётность, незначительные расхождения в бухгалтерском учёте или техническое несоблюдение банковских процедур отсутствуют. На практике надзорные органы вынуждены применять Статью 61 о непредоставлении информации или Статью 65 о нарушении правил агитации для реагирования на вопросы финансирования. Поскольку эти положения прямо не относятся к избирательным фондам, их применение к финансовым нарушениям остаётся юридически неопределённым и непредсказуемым для заинтересованных сторон. Пункт 2 Статьи 46 Закона о выборах предусматривает отмену регистрации кандидатов при использовании средств помимо избирательного фонда или превышении расходов. Серьёзные правонарушения подпадают под статьи 197 и 198 Уголовного кодекса, предусматривающие наказание вплоть до пяти лет лишения свободы. 98 В пункте 281 Совместных (БДИПЧ и Венецианской комиссии) руководящих принципов правового регулирования деятельности политических партий 2020 года ук предназначены для серьёзных нарушений, подрывающих государственную целостность или способных угрожать национальной безопасности (например, в случае иностранного финансирования), должен существовать спектр административных санкций не только за ненадлежащее получение или использование средств партиями […], но и за нарушения со стороны отдельных лиц». 99 При действующем предельном размере расходов отмена регистрации потенциально может быть инициирована при превышении суммы расходов на 50 000 сомов.

Кыргызская Республика Стр.: 31 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами указывали на резкое снижение уровня свободы выражения мнений в стране. 100 Преследование работников СМИ, закрытие независимых средств массовой информации и чрезмерно ограничительная правовая база (см. ниже Раздел «Законодательная база») в совокупности оказали выраженное сдерживающее воздействие на свободу СМИ, приведя к широко распространённой самоцензуре и существенному ограничению независимой журналистики. 101 Социальные сети стали основным источником политической информации, за ними следует телевидение. 102 Государственные телеканалы имеют наибольший охват и доминируют на традиционном медиарынке. 103 В 2022 году общественный вещатель, вопреки надлежащей международной практике, был национализирован и преобразован в Национальную телерадиовещательную корпорацию Кыргызстана (НТРК), Генеральный директор которой назначается и освобождается от должности Президентом. 104 К другим изменениям в медиасфере относились изменение формата некоторых телеканалов, ограничение вещания или лишение лицензий средств массовой информации, связанных с оппозицией или инакомыслием, а также запуск нового кыргызско- российского телеканала. 105 100 Кыргызстан опустился с 72-го в 2022 году на 144- е место в 2025 году в Индексе свободы прессы организации «Репортёры без границ». 101 Управление Верховного комиссара ООН по правам человека выразило обеспокоенность в связи с приговорами о лишении свободы кыргызстанских журналистов п беспорядкам», отметив, что уголовное преследование сопровождалось «опасениями относительно соблюдения надлежащей правовой процедуры и права на справедливое судебное разбирательство». 27 октября 2025 года три СМИ ( Kloop. kg, Temirov Live и «Айт Айт Десе») были признаны экстремистскими, а их деятельность в Кыргызстане запрещена судом. В июле 2025 года телеканал «Апрель» был закрыт за «деструктивное» и «негативное» освещение деятельности правительства. Ранее, в 2022 году, журналист и основатель Temirov Live Болoт Темиров был лишён гражданства Кыргызстана. В январе 2024 года были арестованы 11 журналистов Temirov Live, включая Махабат Тажибек, супругу Темирова и основательницу СМИ «Айт Айт Десе». Некоторые собеседники МНВ БДИПЧ также сообщали о прямой цензуре в отношении щепетильных тем. 102 См. Отчёт MVector о Потреблении медиаконтента в Кыргызстане за 2023 год. Согласно Отчёту «Digital 2025: Kyrgyzstan» , в 2025 году уровень охв ата интернетом составлял 88,5 процента. 103 Вещательные СМИ, доступные всем домохозяйствам бесплатно посредством наземного вещания, входят в так называемый «социальный пакет». Хотя его состав различается в зависимости от региона (от 11 до 15 каналов), он неизменно включает все общенациональные каналы Национальной телерадиовещательной корпорации Кыргызской Республики (НТРК) и её региональных подразделений, государственные телеканалы «ЭлТР» и «Илим Билим», а также российские «Первый канал» и «Россия РТР», входящие в социальный пакет с 2020 года. Хотя информация о владельцах частных телеканалов «7 канал» и «Регион ТВ » находится в открытом доступе, утверждается, что эти СМИ связаны с властями. 104 Закон 2022 года «О Национальной телерадиовещательной корпорации» преобразовал бывшую Общественную телерадиовещательную корпорацию (ОТРК) в государственную НТРК. Последние увольнение и назначение руководителя состоялись в октябре 2025 года. В пункте 16 Общего комментария № 34 Комитета ООН по правам человека 2011 года к предусматривается независимость общественных вещательных служб и устанавливаются соответствующие критерии: «Государствам- участникам следует обеспечить независимое функционирование общественных вещательных служб. В этой связи государствам- участникам следует гарантировать их независимость и редакционную свободу. Финансирование должно предоставляться таким образом, чтобы не подрывать их независимость». В Совместной декларации 2023 года международные уполномоченные по вопросам свободы выражения мнений подчеркнули, что «все правительственные или государственные СМИ должны быть без дальнейшего промедления преобразованы в общественные СМИ». 105 Например, «НТС» прекратил выпуск новостей в 2022 году, перейдя на развлекательный контент. «Next TV», работающий из-за рубежа и связанный с оппозиционным политиком Жээнбековым, по сообщениям, из-за ограниченности ресурсов сократил зону освещения до Бишкека. 23 ноября был запущен новый телеканал «Nomad TV» - совместная кыргызско-российская инициатива, призванная, среди прочего, освещать «общие исторические и культурные связи России и Кыргызстана, их развитие и общую роль на международной арене»; канал будет ретранслировать программы российского «НТВ».

Кыргызская Республика Стр.: 32 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами Национальную телерадиовещательную корпорацию следует преобразовать в общественного вещателя с независимой процедурой назначения руководства, чётко определённым общественным мандатом и моделью финансирования, обеспечивающей финансовую независимость. Немногие сохранившиеся независимые средства массовой информации сообщали МНВ БДИПЧ о трудностях с доступом к информации различных государственных органов, указав, что государственным СМИ предоставляется преимущественный доступ к мероприятиям государственных органов, тогда как независимые СМИ иногда не приглашают. Некоторые собеседники МНВ БДИПЧ связывали ограниченность журналистских расследований и критических материалов с деятельностью ГКНБ, который ввёл практику приглашения работников СМИ и других участников общественных дискуссий для неформальных бесед. 106 По словам этих собеседников, средствам массовой информации давались указания избегать негативных новостей о развитии страны и воздерживаться от освещения отдельных спорных вопросов, в том числе в новостных выпусках. 107 Свобода средств массовой информации должна строго соблюдаться. Необоснованные ограничения доступа к информации, включая предоставление преимущественного доступа к информации отдельным СМИ, вмешательство в работу журналистов и запугивание работников СМИ, следует устранять на законодательном уровне и на практике, чтобы обеспечить благоприятные условия для свободы выражения мнений. B. З АКОНОДАТЕЛЬНАЯ БАЗА В целом правовая база в сфере СМИ не соответствует международным обязательствам. 108 Хотя Конституция гарантирует право на свободу выражения мнений и запрещает цензуру, она – вопреки предыдущим рекомендациям БДИПЧ и Венецианской комиссии – также предусматривает чрезмерно широкие или расплывчатые основания для ограничения этого права. 109 Более того, Уголовный кодекс предусматривает широкие возможности для преследования по расплывчато сформулированным основаниям, и журналисты всё чаще привлекаются к ответственности по таким статьям. 110 106 В 2023 году журналист «24.kg» был вызван в ГКНБ после жалобы гражданина России на видеоинтервью. В 2024 году в отношении ряда СМИ были возбуждены уголовные дела после того, как ГКНБ провёл обыски в их офисах. В ноябре блогер была приглашена в ГКНБ для беседы после публикации с критикой ограничений, связанных с мерами по экономии электроэнергии. 4 декабря 2025 года мероприятие, посвящённое восстанию Уркун 1916 года, было отменено после вызова его организатора в ГКНБ. 107 Эти указания подкреплялись эпизодическими, но широко распространёнными «профилактическими звонками» представителей властей журналистам и редакторам с целью обеспечить соблюдение неписаных предписаний, в том числе в период кампании. 108 Решение Совета министров ОБСЕ № 3 «Безопасность журналистов» призывает государства привести законы, политику и практику, касающиеся свободы СМИ, в полное соответствие с их международными обязательствами. 109 См. Совместное заключение БДИПЧ и Венецианской комиссии 2021 года по проекту Конституции Кыргызской Республики. 110 В своих Заключительных замечаниях от июля 2025 года Комитет ООН по ликвидации расовой дискриминации выразил обеспокоенность «чрезмерно широкими и расплывчатыми понятиями и положениями Уголовного кодекса» и рекомендовал «[п]ересмотреть Уголовный кодекс, в частности, статьи 278(3), 330, 326 и 327, с целью предотвращения произвольного толкования и несоразмерных ограничений права на свободу мнений и их выражения», а также «обеспечить, чтобы законодательная база не использовалась для запугивания, преследования, ареста или уголовного преследования журналистов». По данным Института медиаполитики, в 2024 году в журналистам было предъявлено 13 уголовных обвинений

Кыргызская Республика Стр.: 33 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами Правовую базу в сфере СМИ следует пересмотреть и привести её в соответствие с международными стандартами свободы выражения мнений. В Конституцию и Уголовный кодекс следует внести изменения, исключив положения, которые сформулированы расплывчато, допускают слишком широкое толкование и могут использоваться для ограничения свободы выражения мнений. Любые ограничения должны строго соответствовать принципам законности, необходимости и соразмерности и подлежать судебному контролю. Вопреки надлежащей международной практике в Кыргызстане отсутствует независимый орган регулирования СМИ, а полномочия по выдаче и отзыву лицензий вещателей возложены на Министерство культуры, информации, спорта и молодёжной политики (МКИСМП). 111 Следует рассмотреть возможность создания эффективного независимого органа регулирования СМИ, независимость которого была бы в полной мере обеспечена как законодательством, так и на практике. Новый Закон о средствах массовой информации, принятый в 2025 году, требует регистрации всех СМИ, включая онлайн издания, и устанавливает ограничение в размере 35 процентов для доли иностранного участия в капитале. Новый закон не учитывает ряд ключевых рекомендаций Представителя ОБСЕ по вопросам свободы СМИ и БДИПЧ, в том числе о создании подлинно общественного вещателя, об упрощении регистрации СМИ путём введения уведомительной процедуры, что способствовало бы плюрализму, о саморегулировании СМИ вместо наделения регулятора широкими полномочиями, а также о прямом закреплении в законодательстве положений о том, что регулирование распространяется исключительно на профессиональные СМИ. 112 Хотя перерегистрация СМИ, предусмотренная новым законом, не может начаться до принятия Министерством юстиции соответствующих подзаконных актов, многие собеседники МНВ БДИПЧ выразили опасения, что им может быть отказано в перерегистрации. Законодательство, регулирующее деятельность средств массовой информации, следует пересмотреть таким образом, чтобы привести его в соответствие международным стандартам свободы выражения мнений, в том числе заменить разрешительный порядок регистрации на уведомительный, отдать предпочтение саморегулированию СМИ и прямо установить, что соответствующие требования предъявляются к профессиональным средствам массовой информации, а не к более широкому кругу непрофессиональных публикаций. Ограничения на владение СМИ иностранными гражданами и гражданами с двойным гражданством следует пересмотреть. Новые штрафы за клевету, диффамацию и распространение ложной информации, введённые в 2025 году в Кодекс о правонарушениях, являются несоразмерно высокими. 113 Вопреки на основании статей 330 (Возбуждение расовой, этнической, религиозной и иной вражды), 278 (Призывы к массовым беспорядкам) и 327 (Призывы к насильственному захвату власти). В 2025 году Канышай Мамыркулова была приговорена к четырём годам условно по обвинению по статьям 278 и 330; Александр Александров и Жоомарт Дуулатов («Kloop» ) были приговорены к пяти годам лишения свободы на основании Статьи 278 Уголовного кодекса, а 25 ноября приговор был пересмотрен и заменён тремя годами условного срока. 111 В пункте 39 Общего комментария № 34 Комитета ООН по правам человека 2011 года к МПГПП изложены необходимые критерии независимости органа регулирования СМИ. 112 См. Промежуточное совместное заключение БДИПЧ и Представителя ОБСЕ по вопросам свободы СМИ по проекту Закона о средствах массовой информации. 113 Размер штрафов составляет от 20 000 сомов (200 евро) для физических лиц до 65 000 сомов (650 евро) для юридических лиц; расчётная среднемесячная заработная плата в 2025 году составляла 42 757 сомов (428 евро), а в 2024 году – 36 000 сомов (360 евро).

Кыргызская Республика Стр.: 34 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами международным стандартам Закон «О защите от недостоверной (ложной) информации» позволяет МКИСМП удалять материалы или блокировать веб-сайты без предварительного судебного решения. 114 В частности, недавно МКИСМП заблокировало веб-сайты четырёх популярных независимых СМИ: «Азаттык», «Kloop.kg», «24.kg» и «Respublika.kg». 115 Правила, регулирующие ограничение интернет-контента или приостановление работы веб- сайтов, следует пересмотреть, обеспечив, чтобы решения по этим вопросам принимались исключительно судебными органами. Такие решения должны приниматься по итогам открытых слушаний с соблюдением надлежащих процессуальных гарантий и публиковаться вместе с полн ым перечнем затронутых материалов или веб-сайтов. Любые ограничения должны касаться конкретных материалов и иметь строго ограниченную сферу применения. Полной блокировки веб-сайтов следует избегать. Закон о выборах предписывает размещать новости, связанные с агитацией, отдельным блоком без комментариев. Средства массовой информации несут ответственность за публикацию сведений, порочащих или дискредитирующих честь, достоинство либо репутацию кандидатов и политических партий (это запрещено). Несколько представителей СМИ сообщили МНВ БДИПЧ, что предпочитали воздерживаться от критических материалов, чтобы избежать риска их квалификации как нарушения правил агитации. 116 Вопреки надлежащей международной практике закон не обязывает вещателей, финансируемых государством, обеспечивать сбалансированное, беспристрастное и объективное освещение участников выборов в новостных и общественно-политических программах. 117 Несмотря на предыдущую рекомендацию БДИПЧ, правовая база не была изменена таким образом, чтобы предотвратить узкое толкование правил агитации, при котором большинство материалов СМИ, связанных с выборами, считалось агитацией и которое фактически привело к 114 Пункт 3 Статьи 19 МПГПП 1966 года регулирует допустимые ограничения свободы выражения мнений, которые должны быть предусмотрены законом и являться необходимыми: a) для уважения прав и репутации других лиц; b) для охраны государственной безопасности, общественного порядка, здоровья или нравственности населения. В пункте 43 Общего комментария № 34 Комитета ООН по правам человека 2011 года к указано, что «[л]юбые ограничения деятельности веб-сайтов, блогов и других систем распространения информации, основанных на интернете, электронных или иных подобных технологиях» допустимы лишь при условии, что сами такие ограничения соответствуют Статье 19 МПГПП 1966 года. При этом однозначно указывается, что общие запреты на деятельность веб-сайтов не соответствуют пункту 3 Статьи 19 МПГПП 1966 года. С июня 2022 года по сентябрь 2025 года Министерство культуры, информации, спорта и молодёжной политики рассмотрело 70 дел, в 16 из которых оспариваемый контент был удалён владельцами добровольно либо по решению Министерства. 115 Случаи ограничения контента этих СМИ имели место в 2022 – 2024 годах. 116 В пункте 25 Общего комментария № 25 Комитета ООН по правам человека к МПГПП указано: «Для обеспечения полного осуществления прав, защищаемых Статьёй 25, исключительно важное значение имеет свободное распространение информации и идей по общественно -политическим вопросам между гражданами, кандидатами и избранными представителями. Это предполагает наличие свободной прессы и других средств массовой информации, способных комментировать общественные вопросы без цензуры или ограничений и информировать общественное мнение». 117 См. пункт 7.8 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года, в котором государства-участники обязались «обеспечить, чтобы не устанавливались какие- либо юридические или административные барьеры для беспрепятственного доступа к средствам массовой информации на недискриминационной основе для всех политических групп и отдельных лиц, желающих принять участие в избирательном процессе». См. также пункт 25 Общего комментария № 25 Комитета ООН по правам человека к МПГПП, пункт I.2.3.a.ii Свода рекомендуемых норм при проведении выборов Венецианской комиссии 2002 года и По к нему (стр. 24), а также Руководство БДИПЧ 2012 года по мониторингу СМИ миссиями по наблюдению за выборами (

Кыргызская Республика Стр.: 35 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами отсутствию новостного и редакционного освещения кампаний участников выборов. 118 Многие собеседники МНВ БДИПЧ заявили, что освещение агитационной деятельности также будет рассматриваться как агитация и поэтому может осуществляться только на платной основе. 119 В результате, помимо освещения процедурных аспектов и нарушений, связанных с выборами, кампания в основном была представлена платными материалами о кандидатах в новостных выпусках, что ограничивало возможность избирателей сделать информированный выбор. Для расширения возможностей избирателей осуществлять информированный выбор и обеспечения независимого редакционного освещения избирательных кампаний, правила освещения в СМИ следует пересмотреть, чётко разграничив журналистские и информационные материалы и агитационную деятельность. Вещателей, финансируемых государством, следует обязать обеспечивать сбалансированное, беспристрастное и объективное освещение участников выборов в новостных и общественно-политических программах. ЦИК осуществляет надзор за законностью агитации в СМИ и вправе применять санкции за нарушения, включая штрафы и отзыв аккредитации средств массовой информации. ЦИК не проводила систематического мониторинга освещения кампании в СМИ и инициировала несколько разбирательств по жалобам, рассмотренных соответствующей рабочей группой. 120 Вещательные и печатные СМИ обязаны предоставлять участникам выборов равные условия для размещения платной рекламы; вместе с тем, несмотря на предыдущие рекомендации БДИПЧ, для размещения платной рекламы в период кампании СМИ должны были получить аккредитацию ЦИК. Требование об аккредитации средств массовой информации с целью размещения платной рекламы следует пересмотреть, чтобы не создавать для СМИ ненужных препятствий и потенциально не ограничивать объём информации, доступной избирателям. C. Р ЕЗУЛЬТАТЫ МОНИТОРИНГА СМИ. ПОДРОБНАЯ ИНФОРМАЦИЯ Мониторинг СМИ МНВ БДИПЧ установил, что кандидаты не освещались в новостных и общественно-политических программах, за исключением ограниченного освещения нарушений 118 Помимо призывов голосовать за отдельных кандидатов или против них, пункт 10 Статьи 22 Закона о выборах относит к предвыборной агитации «2) выражение предпочтения в отношении отдельных кандидатов; 3) описание возможных последствий избрания или неизбрания кандидатов; 4) распространение информации о деятельности кандидатов, не связанной с их профессиональной деятельностью или исполнением служебных обязанностей»; эти положения толкуются как распространяющиеся и на информационный контент. 119 Издание «Eurasianet» при освещении выборов в Кыргызстане опубликовало примечание , в котором указало: «Центральная избирательная комиссия сообщила корреспонденту «Eurasianet» в Бишкеке, что публикация имён или фотографий отдельных кандидатов в депутаты в период кампании является нарушением избирательного законодательства». 120 ЦИК не проводила систематического мониторинга освещения кампании в СМИ; её рабочая группа по вопросам агитации оценивала предполагаемые нарушения на основании поступавших сообщений. Санкции были применены к пяти СМИ: 22 октября НТРК «Талас» была оштрафована на 28 000 сомов за нарушение правил, связанных с преждевременной агитацией; 13 ноября газета «Asia News» и интернет-издание «Aryba» были оштрафованы на 17 500 сомов каждое за публикацию сведений, порочащих или дискредитирующих честь, достоинство или репутацию кандидатов; 20 ноября ОсОО «Жаш FM» (телеканал «T-Media» ) было оштрафовано на 28 000 сомов за нарушение положений о равном доступе кандидатов, поскольку в кадре новостного выпуска на заднем плане появился баннер одного из кандидатов. 29 ноября «new.kg» был оштрафован на 7 500 сомов за публикацию оплаченных агитационных материалов кандидата с изображениями иностранных политических деятелей.

Кыргызская Республика Стр.: 36 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами правил агитации. 121 Наблюдавшиеся вещатели широко освещали государственные органы, преимущественно Президента и его администрацию, Кабинет Министров, ГКНБ, а также деятельность ЦИК, в положительном или нейтральном тоне; аналогичное освещение наблюдалось на интернет-порталах. 122 В новостных и общественно- политических программах в прайм-тайм все наблюдавшиеся СМИ отводили Президенту от 33 до 54 процентов освещения. «Регион ТВ» выделил 30 процентов времени ГКНБ, а «7 канал» посвятил 45 процентов освещения Кабинету Министров. Женщины, включая кандидатов и государственных должностных лиц, фигурировали в 16 процентах наблюдавшихся программ всех вещателей и получили 33 процента наблюдавшегося бесплатного эфирного времени (см. результаты мониторинга СМИ). Вещательные СМИ, преимущественно НТРК и «ЭлТР», широко распространяли информацию для избирателей; она составила 9 процентов общего объёма освещения. Кандидаты получали освещение как в бесплатном, так и в платном эфирном времени, в том числе, несмотря на предыдущие рекомендации БДИПЧ запретить платные новостные материалы, платное освещение кандидатов осуществлялось в новостных выпусках. В отсутствие редакционного и аналитического освещения это ограничивало возможность избирателей сделать информированный выбор. Платная реклама не всегда имела ясную маркировку, и её было нелегко распознать. 123 Освещение кандидатов в платных программах составило около 8 процентов, включая платные новости и интервью. Большинство таких программ транслировалось на «Регион ТВ» и использовалось небольшим числом кандидатов. В интернет- СМИ кандидаты освещались только в связи с процедурными вопросами, такими как опубликование имён уполномоченных представителей, снятие кандидатур, нарушения правил агитации и связанные с кампанией инциденты. Платные материалы на веб-сайтах составляли менее 1 процента содержания. Все платные политические материалы должны ясно и последовательно обозначаться как таковые. Следует рассмотреть возможность запрета трансляции платных агитационных материалов в новостных и общественно-политических программах, чтобы сохранить разграничение между рекламой и редакционным освещением. Вещатели, финансируемые государством, предоставили зарегистрированным кандидатам бесплатное эфирное время в соответствии с законом. Вместе с тем многие кандидаты, особенно более состоятельные, решили им не пользоваться, ссылаясь на ограниченную аудиторию и воздействие. Ввиду большого числа кандидатов эфирное время было распределено между двумя государственными вещателями – НТРК и «ЭлТР» – и их региональными подразделениями. 124 121 МНВ БДИПЧ осуществляла мониторинг программ, выходивших в прайм- тайм на общенациональных телеканалах НТРК, «Ала-Тоо 24», «ЭлТР», «7 канал» и «Region TV», а также материалов политической тематики интернет-СМИ «akipress.kg», «azattyk.kg», «Kaktus.Media» , «24.kg», «super.kg», «kabar.kg» и «sputnik. kg». 122 Единственным наблюдавшимся исключением, когда кандидаты освещались не только в связи с процедурными вопросами, стали три статьи «Akipress » о связях кандидатов с должностными лицами. В последний день кампании издание «Kaktus.Media» опубликовало статью о расходах кандидатов на кампанию. 123 Например, 25 ноября «Регион ТВ» показал 45-минутное оплаченное интервью с кандидатом, которое не было чётко обозначено как таковое. 124 8 ноября в ходе совместной жеребьёвки по определению порядка размещения в бюллетене и распределению бесплатного эфирного времени избирательные комиссии выделили эфирное время участникам выборов, предоставив каждому пять минут для индивидуального выступления и 25 минут для участия в дебатах. МНВ БДИПЧ наблюдала различные подходы к распределению бесплатного эфирного времени: в некоторых случаях, как предусмотрено постановлением, для каждого кандидата проводилась отдельная жеребьёвка, тогда как в других применялись иные процедуры (например, исходя из порядка размещения кандидатов в бюллетене).

Кыргызская Республика Стр.: 37 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами Дебаты составили 23 процента от общего объёма наблюдавшихся программ и были единственными программами, специально посвящёнными выборам. 125 Дебаты на «ЭлТР» и НТРК и в их региональных подразделениях были единственными площадками, на которых кандидаты могли представить себя и взаимодействовать друг с другом. Некоторые кандидаты считали формат дебатов неэффективным, что привело к обще му нежеланию в них участвовать. 126 На НТРК дебаты транслировались поздно вечером, а в некоторых случаях – с нарушением требования закона о предоставлении бесплатного эфирного времени в прайм-тайм с 20:00 до полуночи. Женщины-кандидаты получили 33 процента бесплатного эфирного времени. Сурдоперевод во время дебатов не обеспечивался. Следует рассмотреть возможность предоставления бесплатного эфирного времени и организации дебатов во всех вещательных СМИ, финансируемых государством, как того требует закон. Формат дебатов должен обеспечивать реальное взаимодействие между участниками выборов. Закон не должен запрещать кандидатам критиковать оппонентов в период кампании. XII. РЕГУЛИРОВАНИЕ СВЯЗАННЫХ С ВЫБОРАМИ СПОРОВ Решения, действия или бездействия избирательной администрации, государственных органов и кандидатов могут быть обжалованы кандидатами, политическими партиями, наблюдателями и избирателями. Жалобы на избирательную администрацию подлежат рассмотрению в иерархическом порядке и могут быть обжалованы в Административном суде города Бишкек с последующим кассационным обжалованием в Верховном суде. Жалобы и обращения должны подаваться и рассматриваться в сжатые сроки, предусмотренные для досрочных выборов, а поданные в день выборов – рассматриваться незамедлительно. Сроки подачи и рассмотрения жалоб недостаточны и не соответствуют надлежащей международной практике. 127 Жалобы в ЦИК могут подаваться в электронном виде через её веб-сайт, тогда как обращения в суды должны представляться на бумажном носителе. Следует пересмотреть сроки подачи и рассмотрения жалоб по вопросам выборов, в том числе при досрочных выборах, таким образом, чтобы обеспечить возможность их эффективной подготовки и вынесения обоснованных решений, тем самым гарантируя наличие эффективных средств правовой защиты. Поправки 2025 года к Закону о выборах дополнительно ограничили доступ к средствам правовой защиты, отменив право политических партий оспаривать результаты выборов и оставив такое 125 МНВ БДИПЧ наблюдала 14 дебатов; в них приняли участие менее половины зарегистрированных кандидатов. 126 Некоторые кандидаты сообщили МНВ БДИПЧ, что формат не способствовал содержательному обмену мнениями, поскольку закон запрещает критиковать других участников выборов, а кандидатам рекомендовали не задавать провокационных вопросов. 127 Согласно Закону о выборах, при проведении досрочных выборов сроки всех избирательных действий сокращаются на одну треть: обычный трёхдневный срок для подачи и рассмотрения жалоб сокращается до двух дней, а пятидневный срок кассационного обжалования – до трёх дней. В пункте II.3.3.g Свода рекомендуемых норм при проведении выборов Венецианской комиссии 2002 года и По к нему рекомендуется, чтобы «[с]роки […] были достаточно продолжительными для обеспечения возможности подачи жалобы, осуществления права на защиту и принятия обоснованного решения. Для решений, которые должны быть приняты до выборов, разумным представляется срок от трёх до пяти дней в первой инстанции (как для подачи жалоб, так и для вынесения решений)».

Кыргызская Республика Стр.: 38 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами право кандидатам, их представителям и наблюдателям. 128 Вопреки предыдущим рекомендациям БДИПЧ и международной передовой практике, поддерживающей широкие права избирателей на оспаривание результатов выборов, избиратели не имеют возможности их оспаривать. 129 Некоторые решения и постановления ЦИК не подлежат судебному пересмотру, при этом закон не устанавливает чётких условий для таких исключений, что препятствует правовой определённости и ясности. 130 В целях обеспечения эффективных средств правовой защиты правовую базу следует изменить, предоставив избирателям и политическим партиям право оспаривать результаты выборов. Все решения ЦИК должны подлежать судебному пересмотру. ЦИК вела онлайн-реестр жалоб и сообщений об инцидентах, что способствовало прозрачности; однако некоторые решения загружались с задержкой. Из 274 жалоб, зарегистрированных в онлайн- реестре ЦИК, 219 были урегулированы ЦИК, а остальные перенаправлены другим компетентным органам. 131 ЦИК наложила административные штрафы по семи делам. 132 Хотя заседания ЦИК по спорам обеспечивали определённую прозрачность и позволяли сторонам представить свои позиции, процессуальные гарантии были ослаблены, поскольку значительное число дел, особенно не повлёкших санкций, рассматривалось в закрытом режиме. 133 128 В пункте 5.10 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года указано, что «каждому человеку будут обеспечены эффективные средства правовой защиты против административных решений, с тем чтобы гарантировалось уважение основных прав и обеспечивалось ненанесение ущерба правовой системе». 129 Статья 25 МПГПП 1966 года и пункт 5.10 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года гарантируют право на эффективное средство правовой защиты в случае нарушения политических прав. В пункте II.3.3.f Свода рекомендуемых норм при проведении выборов Венецианской комиссии 2002 года ре «[в]се кандидаты и избиратели, зарегистрированные в соответствующем округе, имели право на обжалование. Для жалоб избирателей на результаты выборов может быть установлен разумный кворум». 130 Пункт 12 Статьи 45 Закона о выборах исключает возможность пересмотра решений и постановлений ЦИК о результатах выборов. См. Раздел B обновлённого Контрольного списка вопросов для оценки соблюдения верховенства права В 131 В онлайн- реестре ЦИК зарегистрированы 202 обращения, поступивших до выборов, 65 сообщений об инцидентах в день выборов и семь обращений после выборов. Обращения поступали в основном через горячую линию ЦИК, правоохранительные органы, мониторинг социальных сетей и кандидатов. Они касались широкого круга вопросов, в том числе нарушений правил агитации (122), распространения ложной или порочащей кандидатов информации (37), возможного подкупа избирателей (55), злоупотребления административным ресурсом (8) и иных нарушений (52). 132 Согласно информации, предоставленной ЦИК МНВ БДИПЧ, по 74 делам было наложено в общей сложности 83 административных штрафа, включая 55 штрафов в отношении кандидатов и граждан за нарушение правил агитации, 15 штрафов за распространение заведомо ложной информации, наносящей ущерб репутации кандидата, два штрафа за проведение агитации на религиозных объектах, штрафы по четырем делам, связанным со СМИ (два – за нарушение условий агитации и два – за дискредитацию чести, достоинства или деловой репутации кандидатов, а также отдельный штраф директору «News.kg» за нарушение, совершённое через страницу издания в социальной сети), два штрафа за нарушение правил финансирования кампании и один штраф за неисполнение решения ЦИК. ЦИК также вынесла шесть предупреждений. Семь жалоб, поступивших после выборов и, в основном, содержавших утверждения о подкупе избирателей и нарушении тайны голосования, были переданы правоохранительным органам и в конечном итоге отклонены без возбуждения уголовных дел. ЦИК, соответственно, отклонила и связанные с ними требования избирательного характера. 133 ЦИК создала внутренние рабочие группы по жалобам, аудиту и агитации для подготовки консультативных заключений по жалобам и нарушениям, подлежащих рассмотрению на пленарных заседаниях. Расписание заседаний рабочих групп не объявлялось и не публиковалось. ЦИК координировала работу Координационной группы оперативного реагирования с участием правоохранительных органов на центральном и окружном уровнях.

Кыргызская Республика Стр.: 39 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами Толкование ЦИК правил агитации при принятии решений по жалобам не было единообразным 134 и в ряде случаев носило узкий, ограничительный и формалистический характер, особенно по делам, касавшимся свободы выражения мнений по вопросам выборов, включая частную переписку. 135 Решения ЦИК главным образом основывались на рекомендациях соответствующей рабочей группы и содержали ограниченную фактическую и правовую мотивировку, без обоснования применимости приведённых правовых положений к существу дела, что подрывало правовую ясность и возможность эффективного обжалования. 136 Ни одно решение не содержало указания на порядок обжалования, и МНВ БДИПЧ не смогла установить наличие каких-либо жалоб на такие решения. 137 В целом ЦИК толковала правила агитации таким образом, чтобы расширить круг запрещённого поведения, и не всегда учитывала необходимость обеспечивать баланс между регулированием агитации и защитой основных свобод, что противоречит международным стандартам. 138 Для укрепления прозрачности и подотчётности при регулировании связанных с выборами споров Центральной избирательной комиссии следует рассматривать все предполагаемые нарушения на открытых заседаниях. Решения должны быть надлежащим образом обоснованными и содержать информацию о доступных способах и сроках обжалования. Рабочие группы могут содействовать установлению фактов, однако все окончательные решения должны оставаться за Комиссией, чтобы обеспечить институциональную ответственность и возможность судебного пересмотра. В предвыборный период Административный суд получил 12 жалоб по вопросам регистрации кандидатов, девять из которых отклонил по существу, а две признал неприемлемыми. 139 Восемь обжалованных решений Верховный суд оставил без изменения. Расписание заседаний часто не обновлялось, решения Административного суда по вопросам выборов не публиковались своевременно, а решения Верховного суда остались неопубликованными, что ограничило прозрачность. Доступные МНВ БДИПЧ решения имели чёткую структуру и содержали ссылки 134 Хотя в решении № 1404 ЦИК вынесла предупреждение за распространение информации, связанной со служебными обязанностями или профессиональной деятельностью кандидата, в других решениях по аналогичным нарушениям она налагала административные штрафы, не приводя чётких оснований для различного подхода. 135 Речь шла о случаях, когда частная онлайн-коммуникация рассматривалась как агитация, несмотря на отсутствие явной связи с продвижением кандидата на выборах. Во многих случаях ЦИК толковала публикации в личных аккаунтах Facebook или Instagram как поддержку кандидата, квалифицировала их как незаконную агитацию и выносила предписания об удалении либо налагала штрафы. В другом случае ЦИК оштрафовала за незаконную агитацию человека, переславшего в местные группы WhatsApp аудиосообщение о встрече кандидата, хотя этот человек отрицал намерение вести агитацию и удалил сообщение. 136 Например, в вопросах снятия иммунитета в связи с предполагаемым подкупом избирателей ЦИК санкционировала уголовное преследование трёх кандидатов, не изложив оснований своих решений, тогда как при отклонении аналогичного ходатайства лишь кратко сослалась на имеющиеся доказательства. 137 В пункте 5.11 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года говорится, что «административные решения, направленные против какого-либо лица, должны быть полностью обоснованными и, как правило, должны указывать на обычные имеющиеся средства правовой защиты». Статья 2.3 МПГПП 1966 года требует от каждого государства обеспечить, чтобы «любое лицо, права или свободы которого […] нарушены, располагало эффективным средством правовой защиты», и чтобы «компетентные власти применяли средства правовой защиты, когда они предоставляются». 138 Статья 19 МПГПП 1966 года, Общий комментарий № 25 и Общий комментарий № 34 к МПГПП требуют от государств гарантировать свободу выражения мнений и обеспечивать законность, легитимность и соразмерность любых ограничений. Должен соблюдаться свободный обмен информацией и идеями по общественным и политическим вопросам между избирателями, кандидатами и избранными представителями. 139 Одно заявление было частично удовлетворено по процедурным основаниям, но в конечном счёте отклонено по существу, что не повлияло на итог дела.

Кыргызская Республика Стр.: 40 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами на нормы права, однако факты оценивались формалистически, без анализа законности и соразмерности оспариваемых административных мер. 140 Уголовный кодекс предусматривает пять уголовных преступлений, связанных с выборами, которые относятся к компетенции Генеральной прокуратуры. 141 Правоохранительные органы начали 15 уголовных производств по сообщениям о подкупе избирателей. 142 XIII. УЧАСТИЕ НАЦИОНАЛЬНЫХ МЕНЬШИНСТВ На протяжении всего избирательного процесса наблюдалось существенное несоответствие между демографическим составом населения страны и представленностью национальных меньшинств. 143 Лишь 2 процента зарегистрированных кандидатов указали на свою принадлежность к этнической группе, не составляющей большинство, и только трое из них получили мандаты, несмотря на то что этнические меньшинства составляют 22 процента населения. 144 Особенно недостаточно были представлены узбекские общины: был зарегистрирован лишь один кандидат. 145 Такая недостаточная представленность не 140 Статья 2.3 МПГПП 1966 года требует от каждого государства обеспечить, чтобы «любое лицо, права или свободы которого […] нарушены, располагало эффективным средством правовой защиты», и чтобы «компетентные власти применяли средства правовой защиты, когда они предоставляются». В свою очередь, Статья 14(1), среди прочего, предписывает, что «[…] любое судебное постановление по уголовному или гражданскому делу должно быть публичным […]». В пункте 5.10 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года ук административных решений, с тем чтобы гарантировалось уважение основных прав и обеспечивалось ненанесение ущерба правовой системе». 141 Уголовный кодекс предусматривает пять преступлений, связанных с выборами: воспрепятствование осуществлению избирательных прав (Статья 195), подкуп избирателей (Статья 196), нарушение порядка финансирования избирательной кампании (Статья 197), незаконное использование средств при проведении выборов или референдума (Статья 198) и фальсификация избирательных документов (С татья 199). 142 Согласно закону, зарегистрированные кандидаты обладают процессуальным иммунитетом и в период выборов не могут быть привлечены к уголовной ответственности, задержаны, арестованы или подвергнуты назначенному судом наказанию без предварительного согласия ЦИК, кроме случаев задержания на месте совершения правонарушения. ЦИК получила четыре ходатайства правоохранительных органов о согласии на уголовное преследование зарегистрированных кандидатов и выдвинутых лиц: три ходатайства были удовлетворены, а регистрация соответствующих лиц в качестве кандидатов отменена в связи с предполагаемым подкупом избирателей; одно ходатайство было отклонено. В отдельном случае уголовное дело было возбуждено в отношении лица до его официальной регистрации в качестве выдвинутого кандидата. 143 См. Перепись населения и жилищного фонда Кыргызской Республики 2022 года , Национальный статистический комитет Кыргызской Республики. Узбеки являются крупнейшим национальным меньшинством и составляют около 14 процентов населения; русские – 4 процента; к другим более крупным этническим меньшинствам относятся дунгане (1 процент), уйгуры (0,9 процента) и таджики (0,3 процента). 144 Национальный статистический комитет Кыргызской Республики, «Перепись населения и жилищного фонда Кыргызской Республики 2022 года: книга II (часть первая) в таблицах: население Кыргызстана». 145 Это составляет 0,2 процента от общего числа кандидатов, тогда как узбеки составляют 14 процентов населения страны. ЦИК отказала в регистрации одному кандидату, идентифицировавшему себя узбеком, сославшись на наличие уголовного дела, прекращённого по нереабилитирующим основаниям. Ещё одна кандидат сняла свою кандидатуру до выборов в связи с возбуждением в отношении неё уголовного дела по факту предполагаемого подкупа избирателей.

Кыргызская Республика Стр.: 41 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами соответствует международным стандартам эффективного участия лиц, принадлежащих к национальным меньшинствам, в политической жизни. 146 Недавние законодательные изменения, в частности отмена 15-процентной квоты для представленности меньшинств в списках кандидатов, 147 а также несколько новых требований к кандидатам, которые могли несоразмерно удерживать от участия потенциальных кандидатов из общин меньшинств, вероятно, способствовали недостаточной представленности. 148 Кроме того, при формировании новых избирательных округов не учитывался их этнический состав, несмотря на предыдущие рекомендации БДИПЧ и надлежащую международную практику, что привело к искусственному разделению многочисленных общин и затруднило возможности кандидатов из числа меньшинств мобилизовать свой электорат. 149 Властям следует рассмотреть возможность пересмотра правовой базы, с тем чтобы положения о регистрации кандидатов и принципы установления границ избирательных округов способствовали участию в выборах и представительству лиц, принадлежащих к национальным меньшинствам. Рекомендуется рассмотреть возможность введения специальных мер, включая особые условия, облегчающие участие в выборах, для обеспечения достаточной представленности меньшинств в законодательном органе. Все такие меры следует разрабатывать в консультации с общинами меньшинств и осуществлять таким образом, чтобы содействовать подлинному политическому участию меньшинств. Некоторые кандидаты и потенциальные кандидаты, принадлежавшие к общинам меньшинств, сообщали МНВ БДИПЧ о нерешительности в отношении участия в выборах. Кандидаты, идентифицировавшие себя как представители меньшинств, стремились представлять себя не как членов соответствующей группы, а как политиков, выступающих за многонациональный Кыргызстан. Вопросы, непосредственно касающиеся меньшинств, почти отсутствовали в агитации. Кроме того, доступность избирательной информации и агитационных материалов на языках меньшинств была крайне ограниченной, 150 что противоречит международным 146 Статья 5 Международной конвенции о ликвидации всех форм расовой дискриминации устанавливает обязанность государств-участников обеспечивать без различия по признаку этнического происхождения «[п]олитические права, в частности право участвовать в выборах – голосовать и выставлять свою кандидатуру – на основе всеобщего и равного избирательного права, право принимать участие в управлении страной, равно как и в руководстве государственными делами на любом уровне, а также право равного доступа к государственной службе». В пункте 35 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года указано, что «[г]осударства-участники будут уважать право лиц, принадлежащих к национальным меньшинствам, на эффективное участие в государственных делах, включая участие в делах, касающихся защиты и поощрения самобытности таких меньшинств». В Люблянских рекомендациях по интеграции разнообразных обществ Верховного комиссара ОБСЕ по делам национальных меньшинств и Пояснительной записке к ним указано: «Надлежащее представительство обеспечивает прямое участие и важно также в качестве средства создания реальной возможности для выражения мнений меньшинств. Чтобы быть надлежащим, представительство […] должно стремиться отражать состав общества». 147 См. Статью 40 Конституционного закона Кыргызской Республики № 113 «О внесении изменений в Конституционный закон Кыргызской Республики «О выборах Президента Кыргызской Республики и депутатов Жогорку Кенеша Кыргызской Республики». 148 См. Раздел «Регистрация кандидатов». 149 См. пункты 40- 41 Заключения БДИПЧ 2025 года по проекту Конституционного закона «О внесении изменений в Конституционный закон „О выборах Президента Кыргызской Республики и депутатов Жогорку Кенеша Кыргызской Республики“». См. также Р аздел «Избирательная система». 150 Закон о государственном языке 2023 года предусматривает проведение агитационных мероприятий только на кыргызском или русском языке. Из 106 мероприятий, наблюдавшихся долгосрочными наблюдателями МНВ БДИПЧ, 86 мероприятий (81 процент) проводились исключительно на кыргызском языке, 15 встреч (14 процентов) – на кыргызском и русском язках, два мероприятия – на кыргызском и узбекском языках, одно мероприятие – на кыргызском и нескольких других языках, и одно – только на узбекском языке. Агитационных материалов на языках национальных меньшинств не наблюдалось.

Кыргызская Республика Стр.: 42 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами стандартам. 151 Отсутствие освещения и информационных материалов в СМИ на языках, отличных от кыргызского и русского, служило дополнительным фактором исключения общин этнических меньшинств из избирательного процесса. 152 Для обеспечения доступной и инклюзивной избирательной среды властям следует гарантировать и содействовать проведению агитационных мероприятий, распространению избирательных материалов и политическому обсуждению на языках меньшинств, в том числе в средствах массовой информации, в соответствии с международными стандартами языковых прав и эффективного политического участия. МНВ БДИПЧ отметила заметные различия в представленности меньшинств на разных уровнях избирательной администрации. В то время как 17,1 процента членов УИК указали на свою принадлежность к этнической группе, не составляющей большинство, и их состав в целом отражал местную демографию, среди членов ОИК такая доля составляла лишь 5,2 процента. В составе ЦИК нет представителей этнических меньшинств. Властям следует принять меры для обеспечения надлежащей представленности лиц, принадлежащих к национальным меньшинствам, на всех уровнях избирательной администрации. XIV. НАБЛЮДЕНИЕ ЗА ВЫБОРАМИ Закон предусматривает гражданское и международное наблюдение за выборами. Аккредитацию в качестве наблюдателей могут получить организации гражданского общества, уставные цели которых связаны с выборами или правами человека. Срок подачи заявок на аккредитацию гражданских наблюдателей не установлен; аккредитация действует до опубликования результатов выборов, но может быть прекращена за нарушение закона. Кандидаты и политические партии вправе направлять своих представителей, однако назначать наблюдателей могут только кандидаты. Из-за ограниченности ресурсов большинство кандидатов не могли воспользоваться этой возможностью. Несколько собеседников МНВ БДИПЧ выразили обеспокоенность практической осуществимостью гражданского наблюдения за выборами, ссылаясь на ограничения финансирования и недавние законодательные изменения, которые относят внутреннее наблюдение за выборами к политической деятельности и обязывают организации гражданского общества, получающие иностранное финансирование, регистрироваться в качестве «иностранных представителей». Некоторые собеседники отметили, что организации гражданского общества опасались преследования за участие в наблюдении. В результате гражданское наблюдение на этих выборах практически отсутствовало, а возможности гражданского общества участвовать в общественной жизни существенно 151 См. пункт I.3.1.b Свода рекомендуемых норм при проведении выборов Венецианской комиссии 2002 года, пункт 12 Общего комментария № 25 Комитета ООН по правам человека к МПГПП, а также пункт 4.8 Практического руководства Специального докладчика ООН по вопросам меньшинств «Языковые права языковых меньшинств: практическое руководство по их осуществлению». 152 В стране нет телеканалов, систематически вещающих на языках, отличных от кыргызского или русского, и нет базирующихся в Кыргызстане новостных интернет-изданий, регулярно публикующих материалы на языках, отличных от кыргызского, русского или английского. По словам собеседников МНВ БДИПЧ, сохранилось лишь одно печатное СМИ на языке национального меньшинства.

Кыргызская Республика Стр.: 43 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами сократились. 153 ЦИК аккредитовала 788 международных наблюдателей и лишь две гражданские организации, каждая из которых назначила по одному наблюдателю. Законодательство следует пересмотреть таким образом, чтобы создать благоприятные условия, в которых гражданское общество сможет участвовать в наблюдении за выборами без необоснованных препятствий или опасений преследования. В частности, следует рассмотреть возможность отмены требования к организациям гражданского общества, получающим иностранное финансирование и осуществляющим наблюдение за выборами, регистрироваться в качестве «иностранных представителей». XV. ДЕНЬ ВЫБОРОВ A. О ТКРЫТИЕ ИЗБИРАТЕЛЬНЫХ УЧАСТКОВ И ГОЛОСОВАНИЕ День выборов в целом прошёл спокойно и организованно. ММНВ наблюдала за открытием на 142 избирательных участках, за голосованием – на 1 323 избирательных участках и за подсчётом голосов – на 118 избирательных участках. Женщины были хорошо представлены в УИК, наблюдавшихся ММНВ, и возглавляли 77 процентов из них. К сожалению, несмотря на конституционные гарантии равных прав, 42 процента наблюдавшихся избирательных участков не обеспечивали самостоятельного доступа для избирателей с физической инвалидностью, а в 21 проценте случаев планировка помещений не соответствовала их потребностям. 154 Кроме того, 21 процент наблюдавшихся избирательных участков не был оснащён вспомогательными инструментами для избирателей с нарушениями зрения, вопреки требованиям закона. Властям следует организовать расположение и планировку помещений избирательных участков таким образом, чтобы обеспечить лицам с инвалидностью самостоятельный доступ и возможность голосовать тайно и автономно. Надлежащие вспомогательные средства для избирателей с сенсорными нарушениями должны быть доступны на постоянной основе. Процесс открытия был оценен положительно на 131 из 142 наблюдавшихся избирательных участков. Задержки, имевшие место более чем в трети наблюдений, объяснялись трудностями при подготовке нового оборудования для голосования; в трёх случаях задержка превышала полчаса. Наблюдатели ММНВ отметили отдельные процедурные ошибки, например, в 13 153 В пункте 8 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года указано, что «государства-участники считают, что присутствие наблюдателей – как иностранных, так и национальных – может повысить авторитетность избирательного процесса в государствах, в которых проводятся выборы». В пункте 3.2.a Свода рекомендуемых норм при проведении выборов Венецианской комиссии 2002 года ук национальным, так и международным наблюдателям должны быть предоставлены самые широкие возможности для участия в наблюдении за выборами». 154 Конституция (Статья 24) устанавливает, что никто не может подвергаться дискриминации по признаку инвалидности. Кроме того, Закон 2025 года «О правах и гарантиях лиц с инвалидностью» предусматривает равные права для лиц с инвалидностью, включая доступность избирательных участков, материалов и информации о выборах. Статья 29 Конвенции ООН о правах инвалидов 2006 года устанавливает: «Государства-участники гарантируют инвалидам политические права и возможность пользоваться ими наравне с другими и обязуются: а) обеспечивать, чтобы инвалиды могли эффективно и всесторонне участвовать, прямо или через свободно выбранных представителей, в политической и общественной жизни наравне с другими, в том числе имели право и возможность голосовать и быть избранными, в частности посредством: i) обеспечения того, чтобы процедуры, помещения и материалы для голосования были подходящими, доступными и легкими для понимания и использования; ii) защиты права инвалидов на участие в тайном голосовании на выборах […] без запугивания […]; iii) гарантирования свободного волеизъявления инвалидов как избирателей и с этой целью – удовлетворения, когда это необходимо, их просьб об оказании им каким-либо лицом по их выбору помощи с голосованием».

Кыргызская Республика Стр.: 44 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами случаях до опечатывания урн не было продемонстрировано, что они пусты, в 45 случаях обязанности членов УИК не были распределены путём жеребьёвки, и в шести случаях УИК не распечатали протокол с нулевыми показателями. О трудностях с настройкой устройств идентификации избирателей и сканеров бюллетеней сообщалось в 16 и 37 случаях соответственно, а в 13 случаях сканер бюллетеней не работал при открытии голосования. Наблюдатели ММНВ в целом положительно оценили голосование в 95 процентах из 1 323 наблюдений, охарактеризовав процесс как прозрачный. Отрицательные оценки в основном были обусловлены проблемами с тайной голосования и процедурными аспектами, связанными с использованием технологий. Наблюдатели или представители, назначенные участниками выборов, присутствовали на 95 процентах наблюдавшихся избирательных участков. На 40 процентах участков присутствовали посторонние лица, преимущественно сотрудники милиции и местные должностные лица, а в 4 процентах наблюдений они вмешивались в работу УИК. Следует принять меры для обеспечения того, чтобы на избирательных участках присутствовали только уполномоченные лица, а члены избирательных комиссий выполняли свои обязанности без вмешательства. На большинстве наблюдавшихся избирательных участков процедуры в основном соблюдались. Вместе с тем наблюдатели ММНВ сообщили, что на 18 процентах участков урны для бюллетеней не были опечатаны надлежащим образом. В 78 процентах случаев , когда устройство идентификации не могло идентифицировать избирателя, члены УИК не заполняли соответствующую форму. Наблюдатели ММНВ сообщили, что на 27 процентах наблюдавшихся участков некоторым избирателям не разрешили проголосовать, главным образом из-за отсутствия их в списке избирателей. К серьёзным процедурным недостаткам, о которых сообщили наблюдатели ММНВ, следует отнести 16 случаев группового, 13 случаев многократного и семь случаев доверительного голосования (за другое лицо). В девяти случаях вблизи избирательных участков наблюдатели ММНВ отметили признаки подкупа избирателей. Наблюдатели ММНВ установили, что технологии голосования были полностью работоспособны и надлежащим образом функционировали почти на всех наблюдавшихся избирательных участках. Вместе с тем проблемы с подключением к сети были отмечены на в 8 процентах случаев, а в 2 процентах наблюдений не работал сканер бюллетеней. Наблюдатели отметили, что операторы и члены УИК последовательно проверяли биометрические данные избирателей и в подавляющем большинстве случаев этого было достаточно для их идентификации. Наблюдатели ММНВ сообщали о некоторых проблемах с тайной голосования. На 36 процентах наблюдавшихся избирательных участков конструкция и расположение кабин для голосования не обеспечивали тайну голосования, а в 5 процентах случаев планировка помещения не подходила для проведения голосования. На 4 процентах участков не все избиратели заполняли бюллетени тайно, а в 5 процентах случаев отмечалась переполненность помещений. В 2 процентах случаев вблизи избирательных участков было отмечено наличие агитационных материалов. Участковым избирательным комиссиям следует соблюдать и обеспечивать исполнение законодательных положений о тайне голосования.

Кыргызская Республика Стр.: 45 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами B. П ОДСЧЁТ ГОЛОСОВ , ПОДВЕДЕНИЕ ИТОГОВ И ОБЪЯВЛЕНИЕ РЕЗУЛЬТАТОВ Подсчёт голосов был оценён отрицательно на 44 из 118 избирательных участков, наблюдавшихся ММНВ, главным образом из-за несоблюдения установленных процедур и существенных процедурных ошибок и упущений, которые отрицательно повлияли на прозрачность процесса. На 73 избирательных участках присутствовали посторонние лица, преимущественно сотрудники милиции и местные должностные лица; в 14 случаях они давали указания членам комиссии или вмешивались в их работу, в 13 случаях – непосредственно участвовали в подсчёте. Наблюдатели ММНВ отметили, что основные процедурные гарантии до и во время ручного подсчёта голосов часто не соблюдались полностью. Особую обеспокоенность вызвали 30 случаев, когда ручной подсчёт не проводился, а результаты основывались исключительно на протоколе, сформированном в электронном виде. В 26 случаях число проголосовавших избирателей не было определено путём подсчёта подписей в списке избирателей. В 13 случаях число подписей избирателей не совпадало с числом подтверждающих талонов. В 23 случаях УИК не составляли и не подписывали акт о числе бюллетеней, выданных избирателям. В 27 и 29 наблюдениях соответственно никому из присутствовавших лиц не были продемонстрированы пломбы с урн для бюллетеней до их вскрытия и контрольные листы. При ручном подсчёте на 73 наблюдавшихся избирательных участках бюллетени не подсчитывались по одному, а отметка в каждом бюллетене не оглашалась и не демонстрировалась всем присутствующим. На 30 наблюдавшихся участках протоколы не были заполнены на основании результатов ручного подсчёта. В 26 случаях решения о признании бюллетеней действительными принимались необоснованно, и в 17 из этих случаев подход УИК также был непоследовательным. Наблюдатели ММНВ сообщили о расхождениях между результатами ручного подсчёта и распечатанными результатами на 21 избирательном участке, а в пяти случаях данные протоколов не сходились. В 55 случаях протоколы не вывешивались для всеобщего ознакомления, как того требует закон. В 21 случае было установлено, что члены УИК заранее подписали официальные протоколы. Вопреки разъяснению ЦИК о том, что помещения ТИК будут использоваться в качестве вспомогательных центров ОИК для упрощения логистики, наблюдатели ММНВ сообщили, что почти в половине таких центров члены ОИК, помимо приёма материалов, выполняли ряд задач, связанных с подведением итогов, включая проверку данных в протоколах, ввод и сведение данных в электронной системе. ММНВ наблюдала за подведением итогов во всех 30 ОИК и в 26 вспомогательных центрах ОИК. Почти в половине всех случаев наблюдатели ММНВ отрицательно оценили процедуры подведения итогов, главным образом из-за процедурных недостатков и ненадлежащих условий, таких как недостаток места и неудовлетворительная организация приёма и сведения протоколов УИК, что отрицательно повлияло на прозрачность процесса. Наблюдатели ММНВ сообщили, что в большинстве ОИК они могли наблюдать за процессом без ограничений; и примерно в половине наблюдений не все присутствовавшие имели четкое представление о процедуре подведения итогов. Долгосрочные наблюдатели МНВ БДИПЧ сообщили, что продолжительность подведения итогов на уровне округов различалась и процесс продолжался несколько дней после дня выборов, главным образом из-за разницы во времени поступления протоколов УИК, в том числе из вспомогательных центров ОИК, и сроков подачи жалоб. ЦИК рассматривала данные,

Кыргызская Республика Стр.: 46 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами поступавшие от ОИК, по мере их получения и 10 декабря утвердила результаты по всем ОИК, кроме одной. Для обеспечения честности и прозрачности при подсчёте голосов и подведении итогов выборов членам избирательных комиссий следует последовательно соблюдать все законодательные и процедурные положения, включая установленные законом процедуры подсчёта и подведения итогов, и обеспечивать наблюдателям доступ ко всем этапам процесса. ЦИК объявила предварительную явку на уровне 34,31 процента и сразу после завершения голосования начала публиковать на своём веб-сайте сформированные в электронном виде предварительные результаты в разбивке по избирательным участкам, что способствовало прозрачности. В ходе подведения итогов некоторые ОИК аннулировали результаты определенных УИК в связи с предполагаемыми нарушениями, однако оценка необходимости проведения повторного голосования на затронутых избирательных участках не проводилась, вопреки надлежащей международной практике и несмотря на соответствующие требования Закона о выборах. 155 Аннулированные результаты УИК были исключены из сводных данных, что в конечном итоге изменило исход выборов и лишило избирателей на затронутых участках возможности реализовать свой голос. 156 При аннулировании результатов участковых избирательных комиссий окружным избирательным комиссиям следует соблюдать установленные законом положения и оценивать, влечёт ли такое аннулирование необходимость повторного голосования. C. С ОБЫТИЯ ПОСЛЕ ДНЯ ВЫБОРОВ 3 декабря ЦИК рассмотрела жалобы о нарушениях в избирательном округе № 13, основанные на материалах, опубликованных в социальных сетях. Согласно сообщениям, на 35 из 94 избирательных участков представители кандидатов и наблюдатели установили камеры и производили видеозапись избирателей. 157 ЦИК установила, что такие нарушения носили широко распространённый и систематический характер, подрывали тайну голосования, существенно влияли на свободное волеизъявление избирателей и работу УИК. В результате ЦИК единогласно проголосовала за аннулирование результатов выборов в округе 155 Пять ОИК признали недействительными результаты голосования на 14 УИК: ОИК № 9 – на семи УИК; ОИК № 26 – на трёх; ОИК № 8 – на двух; ОИК № 13 и № 25 – на одной УИК каждая (ОИК № 25 признала недействительными только результаты голосования вне участка). Статья 37 Закона о выборах предусматривает: «[…] Если результаты голосования на одном или нескольких избирательных участках признаны недействительными и это влияет на результаты выборов, на этих избирательных участках проводится повторное голосование […]». В пункте II.3.3.e Пояснительного доклада к Своду рекомендуемых норм при проведении выборов Венецианской комиссии 2002 года у жалобу, должен быть уполномочен отменять результаты выборов, если нарушения могли повлиять на их исход. Должна существовать возможность отменить результаты выборов в целом либо только в конкретном округе либо на конкретном избирательном участке. В случае отмены результатов на соответствующей территории должны быть организованы новые выборы». 156 Жылдызкан Жолдошева в ОИК № 8 и Ыргал Кадыралиева в ОИК № 9, получившие наибольшее число голосов среди женщин-кандидатов в своих округах, были заменены соответственно Нуржамал Торобековой и Жылдыз Эгенбердиевой. 157 Статья 9 Закона о выборах устанавливает: «Наблюдатель вправе […] осуществлять фото-, видео- и аудиозапись, не нарушая тайну голосования и не препятствуя процессу голосования или подсчёта голосов».

Кыргызская Республика Стр.: 47 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами № 13. 158 Без оценки индивидуальной ответственности ЦИК в общем порядке запретила всем 14 кандидатам, участвовавшим в выборах в этом округе, баллотироваться на повторных выборах, что поставило под сомнение соответствие международным стандартам и надлежащей практике, в частности, соблюдение принципов соразмерности и правовой определённости. 159 Впоследствии суд оставил решение ЦИК без изменения, не проведя тщательного анализа индивидуальной ответственности. 160 Повторные выборы в избирательном округе № 13 были назначены на 1 марта 2026 года; к установленному сроку было зарегистрировано 25 кандидатов. 161 Для защиты права быть избранным следует пересмотреть правовую базу и практику её применения, обеспечив, чтобы любое недопущение кандидатов к повторным выборам основывалось на чётких правовых основаниях и индивидуально установленной ответственности. После утверждения результатов выборов 10 декабря ЦИК 12 декабря зарегистрировала избранных депутатов от 29 из 30 округов. Первое заседание вновь избранного парламента состоялось 17 декабря. 9 февраля Президент и Спикер Парламента получили обращение от 75 известных лиц с призывом провести досрочные президентские выборы в связи с предполагаемой правовой неопределённостью относительно срока полномочий действующего Президента, возникшей вследствие изменения Конституции после его избрания. Несколько государственных органов охарактеризовали этот призыв как подстрекательство к беспорядкам, после чего некоторые инициаторы были задержаны. 162 Президент обратился в Конституционный суд с просьбой разъяснить регулирование срока президентских полномочий и определить дату следующих президентских выборов. 17 февраля Конституционный суд постановил, что оснований для досрочных выборов нет и следующие президентские выборы должны состояться в соответствии с действующим законом 24 января 2027 года. 163 158 Статья 37 Закона о выборах требует признать результаты недействительными, если число голосов, признанных недействительными, превышает одну треть всех поданных голосов. По данным ЦИК, в округе № 13 на 35 затронутых УИК проголосовали 30 260 избирателей, что составило 39,44 процента всех избирателей округа. ЦИК заменила председателей всех этих 35 УИК. 159 Статья 38 Закона о выборах предусматривает: «В случае проведения повторных выборов кандидаты, действия которых послужили основанием для признания выборов недействительными, не могут быть вновь выдвинуты на выборную должность». В пункте 4 Общего комментария № 25 Комитета ООН по правам человека 1996 года к указано, что «[л]юбые условия, применяемые к осуществлению прав, защищаемых Статьёй 25, должны основываться на объективных и разумных критериях […]. Осуществление этих прав гражданами не может быть приостановлено или исключено, кроме как по основаниям, установленным законом и являющимся объективными и разумными […]». В пункте 4 Общего комментария № 25 Комитета ООН по правам человека 1996 года т защищаемых Статьёй 25, должны основываться на объективных и разумных критериях». В пункте II.3.3 Свода рекомендуемых норм при проведении выборов Венецианской комиссии 2002 года указано, что «[с]анкции должны быть соразмерными и, как правило, применяться непосредственно в отношении ответственного лица», тогда как пункт I.1.1.d предусматривает, что «любое лишение права избирать и быть избранным должно быть предусмотрено законом, соответствовать принципу соразмерности и исполняться в виде прямого решения суда». 160 Административный суд города Бишкек получил 13 жалоб в отношении ОИК № 13, из которых шесть были отклонены по существу, а семь признаны неприемлемыми. Два из этих решений были далее обжалованы в Верховном суде, который в обоих случаях оставил решение ЦИК в силе. 161 Из них для участия в повторных выборах были зарегистрированы 15 мужчин и 10 женщин. 162 В этой связи было возбуждено уголовное дело по Статье 278 Уголовного кодекса, а все 75 лиц, подписавших обращение, после обысков в их домах были вызваны на допрос. Некоторые из них впоследствии были задержаны как инициаторы. 163 См. Решение Конституционного суда от 17 февраля 2026 года. Выборы должны быть назначены Парламентом до 24 сентября 2026 года.

Кыргызская Республика Стр.: 48 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами После обращения о досрочных выборах Президент уволил генерала Ташиева и нескольких его заместителей, пожизненно запретив им занимать государственные должности. 164 За этими увольнениями последовали масштабная реорганизация органов государственной безопасности, многочисленные увольнения и аресты высокопоставленных государственных и местных должностных лиц, глав местных администраций и сотрудников органов государственной безопасности. Несколько депутатов, включая Спикера Парламента, сложили полномочия, а некоторые бывшие депутаты вскоре были арестованы по обвинениям в коррупции. 165 После внесения в 2025 году поправок к Закону о выборах дополнительные выборы для замещения вакантных парламентских мест не проводятся, а мандаты перераспределяются в соответствии с результатами парламентских выборов 2025 года. В то же время ЦИК отменила принятое ранее решение об аннулировании результатов и проведении повторных парламентских выборов в округе № 13, обосновав это результатами расследования в отношении предполагаемого нарушения тайны голосования. ЦИК зарегистрировала избранных депутатов на основании первоначальных результатов 2025 года, за исключением одного кандидата, признанного виновным в нарушении. 166 XVI. РЕКОМЕНДАЦИИ Настоящие рекомендации, изложенные в соответствующих разделах отчёта, предлагаются с целью дальнейшего совершенствования избирательного процесса в Кыргызской Республике и поддержки усилий по приведению его в полное соответствие обязательствам перед ОБСЕ и другим международным обязательствам и стандартам демократических выборов. Эти рекомендации следует рассматривать совместно с предыдущими рекомендациями БДИПЧ, которые ещё не были выполнены. БДИПЧ выражает готовность оказывать властям Кыргызстана дальнейшее содействие в улучшении избирательного процесса и выполнении рекомендаций, содержащихся в настоящем и предыдущих отчётах. 167 164 Об освобождении от обеих должностей – Председателя Государственного комитета национальной безопасности и Заместителя Председателя Кабинета министров – было объявлено на веб-сайте Президента 10 февраля 2026 года. 165 По состоянию на 27 марта 2026 года были заменены девять депутатов, а по состоянию на 1 апреля 2026 года один мандат от ОИК № 21 оставался вакантным. По информации ЦИК, вакансия связана с продолжающейся проверкой Министерством внутренних дел кандидата Чынгыза Айдарбекова. Айдарбеков заявил, что на него оказывалось давление в связи с его мандатом. 1 апреля было сообщено, что бывший депутат Ташиев, брат генерала Ташиева, был задержан по обвинению в коррупции. 166 По просьбе нескольких кандидатов округа в связи с вновь открывшимися обстоятельствами ЦИК приняла решение от недействительными. ЦИК установила, что нарушение тайны голосования не помешало определению результатов выборов. В результате проведённого ЦИК расследования нарушение было отнесено к действиям конкретного кандидата. Несмотря на отсутствие судебного решения, устанавливающего его вину, данный кандидат был дисквалифицирован, а поданные за него голоса признаны недействительными. ЦИК отменила также и своё решение о проведении повторных выборов в избирательном округе № 13. 167 В пункте 25 Стамбульского документа ОБСЕ 1999 года государства- участники ОБСЕ обязались «оперативно выполнять оценки и рекомендации БДИПЧ по выборам». МНВ БДИПЧ оценила выполнение предыдущих рекомендаций следующим образом: ни одна из рекомендаций, содержащихся в За президентских выборах 2017 года, Заключительном отчёте о парламентских выборах 2020 года, Заключительном отчёте о парламентских выборах 2021 года и Заключительном отчёте о президентских выборах и референдуме 2021 года, не была выполнена полностью. Рекомендации 3, 10 и 14 За ключительного отчёта о президентских выборах 2017 года, рекомендации 4 и 12 Заключительного отчёта о парламентских выборах 2020 года, рекомендация 14 Заключительного отчёта о парламентских выборах 2021 года, а также рекомендации 11, 12 и 20 Заключительного отчёта о президентских выборах и референдуме 2021 года в основном выполнены. Рекомендации 1, 2, 4, 5, 7, 12, 13, 17, 18, 23 и 24 Заключительного отчёта о президентских выборах 2017 года, рекомендации 1, 5, 6, 10, 16, 19, 23 и 25 Заключительного отчёта о парламентских выборах 2020 года, рекомендации 6, 10, 15 и 21 Заключительного отчёта о парламентских

Кыргызская Республика Стр.: 49 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами A. П РИОРИТЕТНЫЕ РЕКОМЕНДАЦИИ 1. Рекомендуется пересмотреть избирательную правовую базу в соответствии с международными стандартами демократических выборов и предыдущими рекомендациями БДИПЧ. Такой пересмотр следует проводить задолго до выборов в рамках открытого, инклюзивного и прозрачного консультативного процесс а. Подзаконные акты следует принимать и публиковать своевременно, до начала соответствующих этапов избирательного процесса, с тем чтобы обеспечить правовую определённость и дать всем заинтересованным сторонам возможность надлежащим образом подготовиться. 2. Сплошное лишение избирательного права лиц, отбывающих наказание в виде лишения свободы, следует пересмотреть таким образом, чтобы учитывалась тяжесть совершённого преступления. Ограничение избирательного права по признаку инвалидности следует отменить. 3. Для укрепления доверия к использованию избирательных технологий закон должен прямо предусматривать независимую проверку и сертификацию третьей стороной устройств идентификации избирателей и подсчёта голосов. Соответствующим заинтересованным сторонам следует предоставить реальные возможности для проверки всех аспектов внедрения технологий, включая доступ к технической документации, анализ исходного кода, конфигурацию устройств и процедуры аудита. 4. Требования к праву быть избранным следует привести в соответствие с международными стандартами и устранить все необоснованные и несоразмерные ограничения данного права. Следует отменить существующие ограничения, связанные с инвалидностью, образованием и судимостью. Ценз оседлости следует отменить либо существенно сократить его срок. 5. В целях защиты осуществления основных свобод правила агитации следует изменить. Выражение гражданином социальной или политической позиции, если оно не осуществляется на договорной основе, не следует формалистически и чрезмерно ограничительно квалифицировать как агитацию; оно должно допускаться. 6. В целях содействия значимому надзору и прозрачности в правовую базу следует внести положения, чётко регулирующие процедуры и сроки аудита, а также обязательность опубликования его выводов. Следует укреплять институциональный потенциал ЦИК для проведения тщательного, всестороннего и своевременного анализа, проверки и аудита отчётов о финансировании избирательных кампаний. 7. Правовую базу в сфере СМИ следует пересмотреть и привести её в соответствие с международными стандартами свободы выражения мнений. В Конституцию и Уголовный кодекс следует внести изменения, исключив положения, которые сформулированы расплывчато, допускают слишком широкое толкование и могут использоваться для ограничения свободы выражения мнений. Любые ограничения должны строго соответствовать принципам законности, необходимости и соразмерности и подлежать судебному контролю. 8. Для расширения возможностей избирателей осуществлять информированный выбор и обеспечения независимого редакционного освещения избирательных кампаний, правила освещения в СМИ следует пересмотреть, чётко разграничив журналистские и информационные материалы и агитационную деятельность. Вещателей, финансируемых государством, следует обязать обеспечивать сбалансированное, беспристрастное и объективное освещение участников выборов в новостных и общественно- политических программах. выборах 2021 года, а также рекомендации 3, 14, 19, 22, 23, 24 и 25 Заключительного отчёта о президентских выборах и референдуме 2021 года выполнены частично. См. также Ба в области выборов.

Кыргызская Республика Стр.: 50 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами 9. В целях обеспечения эффективных средств правовой защиты правовую базу следует изменить, предоставив избирателям и политическим партиям право оспаривать результаты выборов. Все решения ЦИК должны подлежать судебному пересмотру. 10. Властям следует рассмотреть возможность пересмотра правовой базы, с тем чтобы положения о регистрации кандидатов и принципы установления границ избирательных округов способствовали участию в выборах и представительству лиц, принадлежащих к национальным меньшинствам. Рекомендуется рассмотреть возможность введения специальных мер, включая особые условия, облегчающие участие в выборах, для обеспечения достаточной представленности меньшинств в законодательном органе. Все такие меры следует разрабатывать в консультации с общинами меньшинств и осуществлять таким образом, чтобы содействовать подлинному политическому участию меньшинств. 11. Для укрепления профессионального потенциала избирательной администрации ЦИК следует обеспечить всестороннее, стандартизированное, практическое и своевременное обучение членов нижестоящих комиссий, с особым фокусом на процедурах подсчёта голосов и подведения итогов. 12. Для обеспечения честности и прозрачности при подсчёте голосов и подведении итогов выборов членам избирательных комиссий следует последовательно соблюдать все законодательные и процедурные положения, включая установленные законом процедуры подсчёта и подведения итогов, и обеспечивать наблюдателям доступ ко всем этапам процесса. 13. Для обеспечения законности и целостности процесса и поддержания общественного доверия обработка результатов выборов и соответствующих материалов должна осуществляться исключительно органами, уполномоченными на это законом. Любое практическое решение должно иметь чёткую правовую основу. Также следует обеспечить его единообразное применение. B. П РОЧИЕ РЕКОМЕНДАЦИИ Законодательная база и избирательная система 14. Рекомендуется внедрить законодательные меры и меры по развитию потенциала для обеспечения гендерного паритета в политической представленности. Квоту для менее представленного пола следует повысить и дополнить другими правовыми и политическими мерами, такими как обучение, наставничество и финансовая поддержка, в соответствии с рекомендациями CEDAW по достижению фактического равенства в политическом участии. 15. Для обеспечения равенства голосов допустимое отклонение от среднего числа избирателей в округе следует уменьшить в соответствии с надлежащей международной практикой. Установление границ избирательных округов следует проводить при участии независимого и беспристрастного органа, а также в консультации со всеми заинтересованными сторонами, включая национальные меньшинства. Организация выборов 16. Рекомендуется рассмотреть возможность введения мер для содействия участию лиц с инвалидностью и представителей национальных меньшинств в работе избирательной администрации. Особенно важно обеспечить представительство национальных меньшинств в избирательных комиссиях тех районов, где такие меньшинства составляют значительную долю населения.

Кыргызская Республика Стр.: 51 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами 17. Для обеспечения полной прозрачности процесса принятия решений органам избирательной администрации всех уровней следует проводить открытые заседания и своевременно и систематически публиковать проекты повесток дня и протоколы. 18. Для обеспечения последовательного применения процедур в день выборов рекомендуется рассмотреть возможность принятия и опубликования соответствующих положений заблаговременно до дня выборов, а также своевременно направить в ОИК и УИК ясные и подробные инструкции. 19. В целях содействия осознанному участию и более активному вовлечению избирателей рекомендуется рассмотреть возможность расширения просветительской и информационной деятельности, адаптируя её к потребностям различных групп избирателей, включая национальные меньшинства и лиц с различными видами инвалидности. 20. Центральной избирательной комиссии следует, консультируясь с организациями лиц с инвалидностью, продолжить предпринимать усилия по повышению доступности избирательного процесса для избирателей с различными видами инвалидности, в том числе обеспечивать физическую доступность и надлежащее расположение помещений избирательных участков, а также постоянное наличие вспомогательных средств для самостоятельного и тайного голосования. Использование технологий на выборах 21. Для обеспечения тайны голосования должна быть исключена возможность отслеживания бюллетеней или установления их связи с конкретными избирателями. Следует отказаться от использования уникальных идентификаторов, таких как индивидуальные QR-коды на избирательных бюллетенях, чтобы исключить риск нарушения анонимности избирателя. Необходимо установить альтернативные гарантии выдачи и учёта испорченных бюллетеней, позволяющие обеспечить целостность процесса без ущерба для тайны голосования. Регистрация избирателей 22. Для защиты тайны голосования правовую базу следует изменить, запретив публикацию имён проголосовавших избирателей. Регистрация кандидатов 23. В целях содействия политическому плюрализму и инклюзии недостаточно представленных групп рекомендуется рассмотреть возможность разработки специальных мер, облегчающих участие представителей таких сообществ в выборах. К таким мерам могут, помимо прочего, относиться действенные квоты при выдвижении кандидатов, зарезервированные места и сниженные избирательные взносы для представителей соответствующих групп. 24. Размер взноса за регистрацию кандидата следует снизить, чтобы устранить финансовые препятствия для реализации права быть избранным, и сделать возвратным в зависимости от результатов выборов. Размер регистрационного взноса следует устанавливать по итогам инклюзивного общественного обсуждения. Избирательная кампания 25. В целях создания условий для беспрепятственной агитационной деятельности и подлинной вовлеченности избирателей и кандидатов, роль правоохранительных органов

Кыргызская Республика Стр.: 52 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами и органов национальной безопасности в обеспечении соблюдения правил агитации должна быть ограничена полномочиями, чётко предусмотренными их мандатом, и оцениваться с точки зрения соблюдения прав человека. 26. В целях укрепления доверия к избирательному процессу необходимы решительные меры по устранению сохраняющейся проблемы подкупа избирателей – как посредством мероприятий по повышению осведомлённости граждан, в том числе вне периода избирательной кампании, так и путём эффективного уголовного преследования. Роль ЦИК в предварительном скрининге дел о подкупе избирателей до начала расследования следует пересмотреть, чтобы обеспечить эффективное разделение функций и последовательное проведение расследований. 27. Для повышения инклюзивности и доступности избирательных кампаний политическим партиям следует адаптировать стратегии взаимодействия с избирателями, материалы, мероприятия и информацию к разнообразным потребностям лиц с различными видами инвалидности. Подлинно инклюзивные стратегии следует разрабатывать совместно с организациями, представляющими лиц с инвалидностью. Финансирование избирательной кампании 28. Правовую базу следует пересмотреть, разрешив неденежные пожертвования и урегулировав финансирование третьими лицами, с установлением чётких правил рыночной оценки и отчётности. 29. Установленные законом предельные размеры поступлений и расходов на избирательные кампании рекомендуется пересмотреть в соответствии с надлежащей международной практикой, направленной на обеспечение равных условий для всех участников выборов. 30. Рекомендуется рассмотреть возможность введения электронной платформы для представления всех отчётов о финансировании избирательных кампаний. Эту систему следует интегрировать с государственными базами данных, чтобы обеспечить немедленную автоматическую публикацию всей финансовой информации, а также доступность финансовых данных через удобный интерфейс и публикацию документов в машиночитаемом формате с возможностью поиска. 31. Правовую базу следует пересмотреть, установив систему эффективных, соразмерных и сдерживающих административных санкций за нарушение правил финансирования избирательных кампаний и обеспечив соответствие мер наказания тяжести правонарушения. Средства массовой информации 32. Следует рассмотреть возможность создания эффективного независимого органа регулирования СМИ, независимость которого была бы в полной мере обеспечена как законодательством, так и на практике. 33. Национальную телерадиовещательную корпорацию следует преобразовать в общественного вещателя с независимой процедурой назначения руководства, чётко определённым общественным мандатом и моделью финансирования, обеспечивающей финансовую независимость. 34. Свобода средств массовой информации должна строго соблюдаться. Необоснованные ограничения доступа к информации, включая предоставление преимущественного доступа к информации отдельным СМИ, вмешательство в работу журналистов и запугивание работников СМИ следует устранять на законодательном уровне и на практике, чтобы обеспечить благоприятные условия для свободы выражения мнений. 35. Законодательство, регулирующее деятельность средств массовой информации, следует пересмотреть таким образом, чтобы привести его в соответствие международным

Кыргызская Республика Стр.: 53 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами стандартам свободы выражения мнений, в том числе заменить разрешительный порядок регистрации на уведомительный, отдать предпочтение саморегулированию СМИ и прямо установить, что соответствующие требования предъявляются к профессиональным средствам массовой информации, а не к более широкому кругу непрофессиональных публикаций. Ограничения на владение СМИ иностранными гражданами и гражданами с двойным гражданством следует пересмотреть. 36. Правила, регулирующие ограничение интернет-контента или приостановление работы веб-сайтов, следует пересмотреть, чтобы такие решения относились исключительно к компетенции судебных органов. Такие решения должны приниматься по итогам открытых судебных заседаний с соблюдением надлежащих процессуальных гарантий и публиковаться, включая полный перечень затронутых материалов или веб-сайтов. Любые ограничения должны касаться конкретных материалов и применяться узко; полной блокировки веб-сайтов следует избегать. 37. Требование об аккредитации средств массовой информации с целью размещения платной рекламы следует пересмотреть, чтобы не создавать для СМИ ненужных препятствий и потенциально не ограничивать объём информации, доступной избирателям. 38. Все платные политические материалы должны ясно и последовательно обозначаться как таковые. Следует рассмотреть возможность запрета трансляции платных агитационных материалов в новостных и общественно-политических программах, чтобы сохранить разграничение между рекламой и редакционным освещением. 39. Следует рассмотреть возможность предоставления бесплатного эфирного времени и организации дебатов во всех вещательных СМИ, финансируемых государством, как того требует закон. Формат дебатов должен обеспечивать реальное взаимодействие между участниками выборов. Закон не должен запрещать кандидатам критиковать оппонентов в период кампании. Регулирование связанных с выборами споров 40. Следует пересмотреть сроки подачи и рассмотрения жалоб по вопросам выборов, в том числе при досрочных выборах, таким образом, чтобы обеспечить возможность их эффективной подготовки и вынесения обоснованных решений, тем самым гарантируя наличие эффективных средств правовой защиты. 41. Для укрепления прозрачности и подотчётности при регулировании связанных с выборами споров Центральной избирательной комиссии следует рассматривать все предполагаемые нарушения на открытых заседаниях. Решения должны быть надлежащим образом обоснованными и содержать информацию о доступных способах и сроках обжалования. Рабочие группы могут содействовать установлению фактов, однако все окончательные решения должны оставаться за Комиссией, чтобы обеспечить институциональную ответственность и возможность судебного пересмотра. Участие национальных меньшинств 42. Для обеспечения доступной и инклюзивной избирательной среды властям следует гарантировать и содействовать проведению агитационных мероприятий, распространению избирательных материалов и политическому обсуждению на языках меньшинств, в том числе в средствах массовой информации, в соответствии с международными стандартами языковых прав и эффективного политического участия. 43. Властям следует принять меры для обеспечения надлежащей представленности лиц, принадлежащих к национальным меньшинствам, на всех уровнях избирательной администрации.

Кыргызская Республика Стр.: 54 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами Наблюдение за выборами 44. Законодательство следует пересмотреть таким образом, чтобы создать благоприятные условия, в которых гражданское общество сможет участвовать в наблюдении за выборами без необоснованных препятствий или опасений преследования. В частности, следует рассмотреть возможность отмены требования к организациям гражданского общества, получающим иностранное финансирование и осуществляющим наблюдение за выборами, регистрироваться в качестве «иностранных представителей». День выборов 45. Властям следует организовать расположение и планировку помещений избирательных участков таким образом, чтобы обеспечить лицам с инвалидностью самостоятельный доступ и возможность голосовать тайно и автономно. Надлежащие вспомогательные средства для избирателей с сенсорными нарушениями должны быть доступны на постоянной основе. 46. Следует принять меры для обеспечения того, чтобы на избирательных участках присутствовали только уполномоченные лица, а члены избирательных комиссий выполняли свои обязанности без вмешательства. 47. Участковым избирательным комиссиям следует соблюдать и обеспечивать исполнение законодательных положений о тайне голосования. 48. При аннулировании результатов участковых избирательных комиссий окружным избирательным комиссиям следует соблюдать установленные законом положения и оценивать, влечёт ли аннулирование необходимость повторного голосования. События после дня выборов 49. Для защиты права быть избранным следует пересмотреть правовую базу и практику её применения, обеспечив, чтобы любое недопущение кандидатов к повторным выборам основывалось на чётких правовых основаниях и индивидуально установленной ответственности.

Кыргызская Республика Стр.: 55 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами ПРИЛОЖЕНИЕ I: ОКОНЧАТЕЛЬНЫЕ РЕЗУЛЬТАТЫ ВЫБОРОВ 168 Участник выборов Получено голосов – сканер бюллетен ей Получено голосов – ручной подсчёт Действите льные бюллетен и (всего по ИО) Недейств ительные бюллетен и (всего по ИО) Всего подано бюллетен ей (всего по ИО) Избирате льный округ Ажибаев Чынгыз Ильяскожоевич 9 222 10 467 57 626 690 58 316 1 Жороев Исманали Эгембердиевич 7 696 8 715 Талиева Камила Абдыразаковна 4 879 5 377 Атажанов Ырысбек Ысламович 12 746 13 794 58 465 707 59 172 2 Калпаев Бактыяр Алиевич 6 345 6 981 Аманова Бурун Кушбековна 4 753 5 078 Рысбаев Равшанбек Рысбаевич 9 933 10 440 54 184 628 54 812 3 Аматов Жаныбек Женишбекович 5 544 5 850 Мавлянова Махабат Эргешовна 3 651 3 953 Рустамбек уулу Советбек 11 130 11 899 58 483 710 59 193 4 Жаанбаев Уланбек Коргонбаевич 9 185 9 996 Алимжанова Нилуфар Якубжановна 3 744 4 264 Сулайманов Эльдар Нурланович 169 18 298 18 789 51 222 920 52 172 5 Исираилов Азамат Алмазбекович 8 582 9 248 Ахмедова Айгул Абдилхаевна 4 952 5 225 Кудайбердиев Алтынбек Мусажанович 12 744 13 826 51 619 804 52 423 6 Эргешов Бекмурзу Аскарбаевич 8 655 9 022 Аманова Санталат Абдылдаевна 2 897 3 478 Козуев Алишер Абибиллаевич 19 643 20 672 49 875 810 50 685 7 Кубанычбеков Илимбек Кубанычбекович 7 109 7 711 168 Предварительные результаты с веб-сайта ЦИК. 169 После сложения депутатских полномочий Эльдаром Сулаймановым 18 февраля 2026 года ЦИК зарегистрировала Азизбека Абдуллаева вместо него.

Кыргызская Республика Стр.: 56 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами Машрапова Гулай Эгемназаровна 3 238 3 478 Акаев Жанарбек Кубанычович 170 11 266 13 856 56 952 820 59 862 8 Примов Улан Бердибаевич 9 776 11 009 Торобекова Нуржамал Турсуналиевна 2 857 3 145 Жалилов Азамжан Абдуллажанович 5 358 5 461 40 081 643 40 724 9 Толонов Данияр Эрмекович 4 941 5 088 Эгенбердиева Жылдыз Абдылдаевна 1 056 11 27 Зулушев Курманкул Токторалиевич 171 12 901 14 688 51 716 521 52 237 10 Омурзаков Суюнбек Абдылдаевич 6 327 7 637 Баатырова Гулнара Маришовна 2 809 3 506 Ташиев Шайрбек Кыдыршаевич 172 22 387 24 302 43 517 589 44 106 11 Кылычбаев Алтынбек Тайрович 6 703 7 447 Салямова Венера Хамзаевна 4 442 4 839 Чолпонбай уулу Бекмырзу 15 208 16 335 59 524 1099 60 623 12 Масабиров Талайбек Айтмаматович 8 925 9 945 Курманалиева Жылдыз Кочкоралиевна 2 299 2 517 Мамытов Талант Турдумаматович 12 108 н/д 68 937 942 69 879 13 Алтынбеков Айбек 13 509 н/д Карабекова Айгул Асановна 8 861 н/д Борбиев Болотбек Ибраимович 11 822 13 445 53 948 588 54 536 14 Сулайманов Кундузбек Кошалиевич 173 10 993 12 064 Култаева Гулшаркан Оконовна 5 896 6 415 170 На основании Указа Президента 19 февраля 2026 года ЦИК прекратила депутатские полномочия Жанара Акаева и в тот же день зарегистрировала вместо него Таалайбека Сарыбашева. 171 После сложения депутатских полномочий Курманкулом Зулушевым 18 марта 2026 года ЦИК зарегистрировала Улугбека Ормонова вместо него. 172 После сложения депутатских полномочий Шайырбеком Ташиевым 18 марта 2026 года ЦИК зарегистрировала Мавлуиду Калбердиеву вместо него. 173 После сложения депутатских полномочий Кундузбеком Сулаймановым 24 февраля 2026 года ЦИК зарегистрировала Райымберды Дуйшенбиева вместо него.

Кыргызская Республика Стр.: 57 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами Тургунбек уулу Нурланбек 174 14 990 17 125 67 487 741 68 228 15 Турсунбаев Азизбек Атакозуевич 9 902 10 713 Абдибаева Айсаракан Нышановна 3 356 3 988 Жумабеков Дастанбек Артисбекович 11 142 12 928 56 285 746 57 031 16 Чотонов Медер Осконбекович 9 057 10 164 Кайрылбекова Медина Кайрылбековна 8 179 8 951 Азыгалиев Нурланбек Асанбекович 175 11 198 12 020 48 640 723 49 363 17 Узакбаев Улукбек Камчибекович 9 838 10 766 Эсенаманова Чолпон Замирбековна 4 358 4 714 Ханджеза Карим Лемзарович 7 617 7 893 48 348 704 49 052 18 Чомоев Бакыт Муратбекович 6 442 6 906 Сатиева Гулжан Эркинбековна 4 851 5 142 Алиев Медербек Кубанычевич 4 594 5 532 42 250 595 42 845 19 Эгембердиев Абдылдабек Жолдошалиевич 5 038 5 316 Тайгараева Эдита Каныбековна 1 281 1 397 Айтиев Темирлан Тынычбекович 8 580 9 021 31 062 540 31 602 20 Атамбаев Сейдбек Алмазбекович 2 873 3 825 Ашымбаева Токтобубу Абасовна 1 130 1 249 Конгантиев Куванычбек Камбаралиевич 176 12 118 13 379 39 860 533 40 393 21 Абиров Жаныбек Болотбекович 8 128 8 914 Садырбаева Жылдыз Эсенбековна 1 795 2 079 Бекешев Дастан Далабаевич 15 106 17 378 40 339 419 40 758 22 Ибрагимов Болота Адылбекович 6 717 8 128 174 После сложения депутатских полномочий Нурланбеком Тургунбек уулу 24 февраля 2026 года ЦИК зарегистрировала Жайлообая Нышанова вместо него. 175 После сложения депутатских полномочий Нурланбеком Азыгалиевым 18 марта 2026 года ЦИК зарегистрировала Бактыбека Чойбекова вместо него. 176 После сложения депутатских полномочий Куванычбеком Конгантиевым 10 марта 2026 года ЦИК прекратила его мандат; по состоянию на 28 марта место ещё не было передано другому кандидату.

Кыргызская Республика Стр.: 58 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами Кожокулова Гуля Акматкуловна 994 1 214 Сурабалдиева Эльвира Жыргалбековна 8 919 11 278 40 776 542 41 318 23 Маматалиев Марлен Абдырахманович 6 360 6 932 Кыдыралиев Умбеталы Токторалиевич 6 013 6 448 Салымбеков Жумабек Мамытбаевич 6 771 7 481 33 755 554 34 309 24 Карыбек уулу Улукбек 4 839 6 038 Акимбаева Гулнара Орозбековна 3 002 3 505 Шабазов Бахридин Валиевич 9 816 10 062 45 719 750 46 632 25 Тентишев Бакыт Эркинович 6 673 7 108 Сейтказиева Эркеайым Алымовна 2 997 3 225 Саккараев Медербек Жаманкулович 11 808 11 978 52 766 878 53 647 26 Исеналиев Эркинбек Аскевич 11 097 11 265 Исаева Жамиля Кубанычбековна 6 636 5 944 Тумонбаев Акылбек Тогузбаевич 12 190 13 445 60 766 699 61 465 27 Муратбеков Табылды Муратбекович 4 947 5 992 Молдобекова Гулкан Сакиновна 4 851 5 156 Кокулов Эрулан Калчороевич 8 772 11 619 57 082 595 57 677 28 Сагынаев Болот Турусбекович 7 888 9 254 Жунушбаева Рахат Мырзабековна 5 948 6 724 Сыдыгалиев Нурбек Омурбекович 10 451 13 067 55 734 573 56 307 29 Белеков Адилет Чолпонбекович 8 240 9 535 Жунушалиева Гулсункан Ишенгазиевна 177 5 814 6 688 Самаков Кубанычбек Карганбекович 10 870 13 333 61 667 539 62 206 30 Бакасов Улан Болотбекович 9 168 11 411 Таалайбек кызы Жылдыз 5 945 7 243 177 После сложения депутатских полномочий Гулсункан Жунушалиевой 18 марта 2026 года ЦИК зарегистрировала Алтынкуль Мурзакимову вместо неё.

Кыргызская Республика Стр.: 59 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами В стране (сканер бюллетеней и дистанционное голосование) За рубежом (сканер бюллетеней и дистанционное голосование) Всего (сканер бюллетеней и дистанционное голосование) Всего (ручной подсчёт и дистанционное голосование) Общее число избирателей в списке избирателей 4 294 243 Общее число женщин в списке избирателей 2 212 729 Общее число проголосовавших избирателей 1 558 384 (всего за вычетом голосов за рубежом) 26 062 1 584 446 1 578 397 Общее число голосов, поданных дистанционно 163 968 (всего за вычетом голосов за рубежом) 26 062 190 030 190 030 Число недействительных голосов 20 857 (всего за вычетом голосов за рубежом) 282 21 139 20 806 Число действительных голосов 1 537 527 (всего за вычетом голосов за рубежом) 25 780 1 563 307 1 557 427

Кыргызская Республика Стр.: 60 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами ПРИЛОЖЕНИЕ II: СПИСОК НАБЛЮДАТЕЛЕЙ В СОСТАВЕ МЕЖДУНАРОДНОЙ МИССИИ ПО НАБЛЮДЕНИЮ ЗА ВЫБОРАМИ Краткосрочные наблюдатели МНВ БДИПЧ Аня Фидлер Австрия Бернхард Цимбург Австрия Ева Пумперниг Австрия Сельджан Фабьанкович Австрия Филипп Херманн Австрия Херманн Хагшпиль Австрия Гюнай Асадли Азербайджан Александер Клосс Германия Анне Ренншмид Германия Анне Улиг Германия Арним Штаут Германия Гунда Амат Аморос Германия Доминика Айхштедт Германия Заза Бзишвили Германия Ивонн Бах Германия Ингеборг Хила Германия Йенс Шюринг Германия Йоахим Кецлер Германия Йоахим Фройнд Германия Каролине Мюллер-Хофштеде Германия Керстин Доктер Германия Керстин Рёске Германия Ким Грундбахер Германия Кирстен Мюллер Германия Клара Дуске Германия Лорена Мошароф Германия Максим Меншенин Германия Мари Луизе фон Халем Германия Марион Минерт Германия Маркус Фогель Германия Марлис Темме Германия Марсель Гайслер Германия Мартин Нёлле Германия Маттиас Румпф Германия Маттиас Фоллерт Германия Михаэль Вален Германия Михаэль Вирзинг Германия Паула Шуманн Германия Петер Фогль Германия Томас Эрлинг Германия Ульрике Нойндорф Германия

Кыргызская Республика Стр.: 61 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами Урсула Шульце-Абубакар Германия Фолькер Шиллер Германия Хайнрих Шнайдер Германия Ханс-Кристиан Клазинг Германия Хеннинг Хорстмайер Германия Хильдегард Роглер- Мохель Германия Эдельтрауд Лир Германия Юлия Бауманн Германия Якоб Хоффманн Германия Яна Боллингер Германия Бирте Солевад Дания Бо Вебер Дания Герт Хольце Дания Карин Бергквист Дания Кирстен Могенсен Дания Мартин Ларсен Дания Поуль Лауритсен Дания Финн Нильсен Дания Хелене Эллеманн-Йенсен Дания Артур О’Мэлли Ирландия Дэвид О’Ши Ирландия Кэтлин Касс Ирландия Мэриэнн Кирнан Ирландия Пиппа Мэтьюз Ирландия Терез Кахерти Ирландия Финбар Хефферон Ирландия Альваро Гарласки Родригес Испания Мар Агильера Вакес Испания Ракель Кабельо Аррибас Испания Хавьер Посе Родригес Испания Хосе Луис Дель Рьего Сантос Испания Эстефания Гуальяр Арино Испания Алессиа Паппалардо Италия Алессиа Рива Италия Кьяра Д’Алессандро Италия Паоло Форадори Италия Симоне Гинзбург Италия Федерико Орси Италия Аленс Рупейкс Латвия Алинда Алпул Нидерланды Гейсберт Баккер Нидерланды Марийе Бредвелд Нидерланды Анетте Фройланд Норвегия Джозеф Марделли Норвегия Рейдун Самуэльсен Норвегия

Кыргызская Республика Стр.: 62 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами Суннива Касин Норвегия Эльсе Мури Норвегия Адам Зауэр Польша Маржена Рышковска Польша Мариуш Маршевский Польша Марцин Поплавский Польша Матеуш Дебович Польша Мацей Мельник Польша Ханна Зобель Польша Эльжбета Свидровска Польша Эльжбета Хрыцюк Польша Якуб Пеньковский Польша Франсишку Виана Португалия Александр Капишников Российская Федерация Александр Федоринов Российская Федерация Александр Федяков Российская Федерация Алексей Бударев Российская Федерация Алексей Зенков Российская Федерация Алексей Топольский Российская Федерация Алина Артамонова Российская Федерация Андрей Авдеев Российская Федерация Андрей Алексеев Российская Федерация Андрей Ермоленко Российская Федерация Андрей Телушкин Российская Федерация Анна Чиркова Российская Федерация Антон Кураков Российская Федерация Антон Перов Российская Федерация Ариф Гаджиев Российская Федерация Асия Халитова Российская Федерация Василий Хлебушкин Российская Федерация Дамир Галиулин Российская Федерация Дарья Ким Российская Федерация Дарья Пахомова Российская Федерация Диана Айнетдинова Российская Федерация Дмитрий Дрючин Российская Федерация Дмитрий Мухрин Российская Федерация Евгений Кожокин Российская Федерация Егор Детинов Российская Федерация Елена Горшкова Российская Федерация Илья Самарин Российская Федерация Инна Тарышева Российская Федерация Ирина Крестова Российская Федерация Ирина Кулбанова Российская Федерация Ксения Верхоланцева Российская Федерация Мария Башкирова Российская Федерация

Кыргызская Республика Стр.: 63 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами Мария Молодцова Российская Федерация Марсель Гибадуллин Российская Федерация Никита Назаров Российская Федерация Олег Комаров Российская Федерация Ольга Колосова Российская Федерация Павел Курочкин Российская Федерация Семён Ляпичев Российская Федерация Сергей Жданов Российская Федерация Станислав Притчин Российская Федерация Стефания Ситнер Российская Федерация Тамерлан Мунчаев Российская Федерация Юлия Голубкина Российская Федерация Алин Стоенеску Румыния Наталия Драган Румыния Наташа Адлешич Барба Словения Хана Хаджиахметович Словения Эндрю Хоултон Соединённое Королевство Олган Бекар Турция Яшар Сары Турция Ирода Убайдуллаева Узбекистан Сохибжон Олимжонов Узбекистан Артту Малкамяки Финляндия Катри Линна Финляндия Майя Дальгрен Финляндия Юхо Кяэрияйнен Финляндия Жак Пелле Франция Лена Сабадель Франция Максанс Пениге Франция Помпео Коппола Франция Флоранс Гану Франция Халиль Зерарги Франция Элиз Монтуа Франция Вацлав Грабак Чехия Виктор Велек Чехия Павел Грнчир Чехия Тереза Станькова Чехия Терезие Гицлова Чехия Ян Шрот Чехия Яна Гашпарикова Чехия Диан Криттен Швейцария Жанн Вю Ван Швейцария Кристина Хоффет Швейцария Марианна Гербер Швейцария Мартин Миндер Швейцария Мишель Боссхард Швейцария

Кыргызская Республика Стр.: 64 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами Райя Шифферле Швейцария Роман Магри Швейцария Сандро Маркотуллио Швейцария Тина Штауффер Швейцария Ами Хеденборг Швеция Андерс Лиден Швеция Андреас Берглёф Швеция Анна Стенвалл Швеция Виктор Гупта Швеция Виктория Энстрём Линдског Швеция Ивонн Карлберг Бенгтссон Швеция Йенни Густафссон Швеция Кайса Норман Швеция Карин Олофссон Швеция Карин Фельт Швеция Катрин Юнссон Швеция Кристина Винрот Швеция Латифа Гарби Швеция Лена Ингелстам Швеция Леннарт Хаггрен Швеция Лиса Вестхольм Швеция Мадлен Хэгг-Лильестрём Швеция Майя Осе Швеция Маркус Альквист Швеция Мэй Энн Эйгро Рэмзи Швеция Нина Гуннеберг Швеция Санна Элиассон Швеция Сара Мехия Лагергрен Швеция София Буш Швеция Стина Ларсеруд Швеция Тильда Нильссон Гиге Швеция Томми Карлссон Швеция Торбьёрн Мессинг Швеция Ульрих Ларссон Швеция Эмма Брэдли Швеция Эрик Норберг Швеция Юнатан Эстерлунд Швеция Кальви Ноормяги Эстония Долгосрочные наблюдатели МНВ БДИПЧ Корнелия Перле Австрия Мартин Россманн Австрия Вафа Фати-заде Азербайджан Лилит Антонян Армения Ребекка Вагнер Германия

Кыргызская Республика Стр.: 65 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами Софи Харинг Германия Томас Фрёлих Германия Стиг Сковбо Дания Сара Формисано Италия Франческа Кальви Джанкристофаро Италия Гандолгор Сайнхуу Монголия Нарве Рио Норвегия Николай Паус Норвегия Арсен Айсин Российская Федерация Вадим Митрофанов Российская Федерация Надежда Обухова Российская Федерация Николай Воробьёв Российская Федерация Деян Деянович Сербия Алёна Шешеня Украина Татьяна Хроль-Лаппалайнен Финляндия Янне Ахола Финляндия Надя Яхлаф-Лаллеман Франция Родольф Оберле Франция Мирослав Крчмар Чехия Юлия Хавланова Чехия Лаура Мерц Швейцария Симон Шорно Швейцария Анна Лидстрём Швеция Анна Пернилла Берлин Швеция Роберт Халл Швеция Основная команда МНВ БДИПЧ Тамаш Месерич Руководитель миссии Венгрия Петер Надерер Австрия Александр Челядзинский Беларусь Елена Ковалёва Беларусь Давор Чорлука Босния и Герцеговина Димитра Иоанну Греция Рокко Джованни Дибиазе Италия Якопо Леоне Италия Макс Бадер Нидерланды Роберт Лех Польша Ружица Йованович Сербия Иван Годарский Словакия Катя Андруш Соединённое Королевство Крис Тейлор Соединённое Королевство Кайл Бауэрс Соединённые Штаты Америки Меган Фицджеральд Соединённые Штаты Америки Фаррух Джуракулов Таджикистан Зелиха Айдын Турция

Кыргызская Республика Стр.: 66 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами Андреас Рот Швеция Тарви Мартенс Эстония Парламентская ассамблея ОБСЕ Клод Хааген Специальный координатор Люксембург Моника Зайкова Руководитель делегации Северная Македония Давид Штогмюллер Австрия Кристине Шварц-Фукс Австрия Мартин Петерль Австрия Себастиан Швайгхофер Австрия Турал Ганджалиев Азербайджан Алессия Клас Бельгия Деян Дечев Болгария Альбин Муслич Босния и Герцеговина Тео Рогич Босния и Герцеговина Мальте Кауфманн Германия Тобиас Александер Винклер Германия Штефан Койтер Германия Теодора Хахлаки Греция Христос Яннулис Греция Элени Мария Апостолаки Греция Эвангелос Сиригос Греция Леван Махашвили Грузия Николоз Самхарадзе Грузия Ким Ос Кристенсен Дания Хенрик Рейнхолт Андерсен Дания Артеми Висент Ральо Испания Рикардо Тарно Испания Анна Билотти Италия Джузеппе Де Кристофаро Италия Джузеппе Трецца Италия Катя Полидори Италия Фабризио Комба Италия Федерика Онори Италия Федерико Каселли Италия Эмануэле Лоперфидо Италия Эудженио Дзоффили Италия Эуджения Фаббри Италия Алибек Наутиев Казахстан Кириакос Хаджиянни Кипр Клод Гаспар Люксембург Моник Кристиаансе Нидерланды Роберт ван Гастерен Нидерланды Фарах Карими Нидерланды Мариус Арион Нильсен Норвегия

Кыргызская Республика Стр.: 67 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами Барбара Бартус Польша Казимеж Клейна Польша Катажина Юберхан Польша Марцин Микетыньский Польша Радослав Фогель Польша Анжелика Иванищева Российская Федерация Дарья Боярская Российская Федерация Лидия Каракамчева Северная Македония Мимоза Муса Северная Македония Милан Радин Сербия Шэрон Ходжсон Соединённое Королевство Дженис Хелвиг Соединённые Штаты Америки Рэйчел Бауман Соединённые Штаты Америки Манучехр Салохудинов Таджикистан Мурат Байбатур Турция Мурат Уйсал Турция Озгюль Саки Турция Селами Алтынок Турция Халис Далкылыч Турция Эджем Данык Гёкче Турция Артем Дубнов Украина Павло Фролов Украина Ласси Вильхельм Юннила Финляндия Валери Буайе Франция Жизель Журда Франция Стефани Кольчанов Франция Никола Мазар Хорватия Ольгица Толич Хорватия Сандра Крпан Хорватия Линхарт Збинек Чехия Радек Меркл Чехия Ярослав Халупский Чехия Йессика Роден Швеция Маркус Валунд Вихель Швеция Педер Бьорк Швеция Ульрик Нильссон Швеция Мати Райдма Эстония Парламентская ассамблея Совета Европы Георгиос Стаматис Руководитель делегации Греция Хагани Гулиев Азербайджан Ману Дирикс Бельгия Амила Беркович Босния и Герцеговина Гаррет Ахерн Ирландия Аурора Флоридия Италия

Кыргызская Республика Стр.: 68 Досрочные парламентские выборы, 30 ноября 2025 г. Заключительный отчёт Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами Фабио Пьетрелла Италия Элизабетта Гардини Италия Поль Галлес Люксембург Ванда Новицка Польша Богдан Торкэторию Румыния Джерардо Джованьоли Сан-Марино Мехмет Акалин Турция Карин Роллер Кауфман Франция Иван Рачан Хорватия Срджан Дарманович Черногория Ойген Шёнфельд Чехия Пьер Гаррон Швейцария

О ДЕЯТЕЛЬНОСТИ БДИПЧ Бюро по демократическим институтам и правам человека (БДИПЧ) является основным институтом по оказанию помощи государствам-участникам ОБСЕ, чтобы “обеспечить полное уважение прав человека и основных свобод, действовать на основе законности, проводить в жизнь принципы демократии и (..) создавать, укреплять и защищать демократические институты, а также развивать принципы терпимого отношения в обществе” (Документ Хельсинкского саммита 1992 года). Это называется человеческим измерением ОБСЕ. БДИПЧ, расположенное в Варшаве (Польша), было основано как Бюро по свободным выборам на Парижском саммите 1990 года и начало функционировать в мае 1991 года. Спустя год Бюро было переименовано в связи с расширением его мандата, который стал включать права человека и демократизацию. Сегодня в нем работают свыше 150 сотрудников. БДИПЧ является ведущим агентством в Европе в области наблюдения за выборами. Каждый год оно координирует и организует размещение тысяч наблюдателей для оценки проведения выборов в регионе ОБСЕ на предмет соответствия обязательствам перед ОБСЕ, другим международным обязательствам и стандартам демократических выборов и национальному законодательству. Его уникальная методология обеспечивает углублённый анализ всех аспектов избирательного процесса. Посредством проектов содействия БДИПЧ помогает государствам-участникам улучшать их избирательную систему. Деятельность Бюро в сфере демократизации включает вопросы верховенства закона, законодательной поддержки, демократического управления, миграции и свободы передвижения, а также гендерного равенства. БДИПЧ ежегодно реализует ряд программ целевой помощи, стремясь развивать демократические структуры. БДИПЧ также содействует государствам-участникам в выполнении их обязательств по содействию и защите прав человека и основных свобод в соответствии с обязательствами ОБСЕ по человеческому измерению. Это достигается совместной работой с различными партнёрами по укреплению сотрудничества, наращиванию потенциала и проведению экспертиз по тематическим направлениям, в том числе в области прав человека при борьбе против терроризма, содействия защите прав жертв торговли людьми, образования и тренингов в сфере прав человека, мониторинга прав человека и отчётности, а также прав и безопасности женщин. В рамках деятельности по обеспечению терпимого отношения и недискриминации БДИПЧ оказывает поддержку государствам-участникам в повышении эффективности реагирования на преступления на почве ненависти и проявления расизма, ксенофобии, антисемитизма и других форм нетерпимости. Деятельность БДИПЧ в сфере терпимости и недискриминации сфокусирована на следующих направлениях: законодательство; обучение сотрудников правоохранительных органов; мониторинг, отчётность и отслеживание реагирования на преступления и случаи проявления ненависти; образовательная деятельность по популяризации терпимости, уважения и взаимопонимания. БДИПЧ консультирует государства-участники по вопросам их политики в отношении народов Рома и Синти. Оно содействует наращиванию потенциала и налаживанию связей с сообществами Рома и Синти, и поощряет участие представителей Рома и Синти в работе определяющих политику органов. Вся деятельность БДИПЧ выполняется в тесной координации и сотрудничестве с государствами- участниками ОБСЕ, институтами ОБСЕ и его полевыми миссиями, а также другими международными организациями. Дополнительная информация размещена на сайте БДИПЧ www.osce .org/odihr ).