Kazakhstan: Early Parliamentary Elections, 23 August 2026: Statement of Preliminary Findings and Conclusions

INTERNATIONAL ELECTION OBSERVATION MISSION Republic of Kazakhstan – Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 STATEMENT OF PRELIMINARY FINDINGS AND CONCLUSIONS P RELIMINARY CONCLUSIONS The 23 August early parliamentary elections, while technically well prepared, took place in an environment lacking political pluralism. Political choice was reduced by the lack of distinct political alternatives, with all contesting parties supporting the incumbent President’s policies. The campaign was orderly and the contesting parties were provided with equal campaign conditions, but the new Adilet party had an undue advantage. The election administration enjoyed the confidence of the contesting parties, although the transparency of its decision- making process was limited. The legal framework, substantially revised close to the elections with limited public consultation, contains a number of provisions that do not align with international standards for democratic elections, including with respect to fundamental rights related to political participation. Women remain significantly under-represented. While voters had access to a number of media outlets, media pluralism remained limited, with concerns regarding restrictions on the media and pressure on journalists. The media monitored by the observers provided scarce editorial and analytical coverage of the elections, diminishing voters’ ability to make an informed choice. While International Election Observation Mission (IEOM) observers assessed the opening and voting as overwhelmingly in line with procedures, significant differences between voter activity observed and the official turnout data, as well as serious procedural violations during the vote count, raised questions about the integrity of the voter turnout reporting and the counting process. Following the adoption of the new Constitution, the electoral legal framework was reviewed to reflect the institutional and electoral changes it introduced. Despite numerous revisions, the legal framework remains inconsistent with a number of international standards and OSCE commitments for democratic elections, including some undue restrictions on voting rights and on the legal standing to challenge the election results, as well as the lack of sufficient safeguards for accountability and integrity of campaign finance. The amendments were adopted close to the elections following a process that provided limited opportunities for public consultations, deviating from international good practice, and left most prior ODIHR recommendations unaddressed. Broad and vague rules, including those on foreign financing of electoral activities and admissible critical campaign coverage by the media, prompted requests for interpretation during the electoral process , to which the authorities did not respond with sufficient legal certainty . The new 145-member unicameral Kurultai was elected under a closed-list proportional representation system, in a single nationwide constituency with a 5- per cent electoral threshold. There is no longer a provision for independent candidacies, contrary to international standards and prior ODIHR recommendations. The law mandates a cumulative 30-per cent candidate quota for women, youth, and persons with disabilities, which must also be respected when mandates are distributed, but its design does not comply with relevant international standards and prior ODIHR recommendations. The legal framework gives political parties broad discretion and control in the allocation and implementation of mandates, contrary to OSCE commitments and international standards. Election commissions at all levels administered the technical preparations professionally and within legal deadlines, and enjoyed confidence of the contesting parties. The Central Election Commission (CEC) held regular live-streamed sessions attended by most stakeholders and media; in most sessions

International Election Observation Mission Page: 2 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions observed by the ODIHR Election Observation Mission (EOM), decisions were adopted unanimously without substantive deliberations, limiting the transparency of the decision-making process. ODIHR EOM observers positively assessed the nationwide cascade training s for election commissioners that they attended. The election administration also carried out an extensive voter information campaign and made considerable efforts to ensure accessibility of polling stations and facilitate the participation of persons with disabilities. ODIHR EOM observers in most regions reported that Territorial Election Commissions (TECs) convened their sessions on an ad- hoc basis, without consistent prior announcements, which formed a barrier for the observation of TECs’ work . The National Voter Register maintained by the CEC includes almost 12.6 million voters. Most IEOM interlocutors expressed confidence in the accuracy of the voter register. Citizens deprived of legal capacity by a court on grounds of intellectual or psychosocial disability or serving a prison sentence, regardless of the gravity of the crime, are not eligible to vote, contrary to international standards. Voter lists were available for scrutiny and voters could request corrections. Voters who were not included in the voter list but could prove their residence within a precinct could be added to the voter list by the relevant PEC on election day, at odds with international good practice. Eligible voters aged 25 or older resident in Kazakhstan for at least 10 years prior to elections may stand as candidates; the residency requirement is contrary to international standards and previous ODIHR recommendations. Those found guilty of a corruption offence and with unexpunged criminal records, regardless of the crime, are ineligible. After the 2026 legal reform, candidates may only be nominated by registered political parties from among their members, while independent candidacy was rescinded, contrary to international standards and ODIHR recommendations. C andidate registration was conducted efficiently, with virtually all nominees registered. T he seven registered lists comprised 545 candidates, of which 43.9 per cent belonged to at least one of the cumulative quota groups. The election campaign was generally calm and orderly, gaining momentum closer to election day. In line with the law, all contestants were provided with equal conditions for organizing campaign activities, with no substantiated reports of unduly refused or restricted campaign events. However, as noted by some I EOM interlocutors, the absence of parties representing genuine political opposition and the elimination of the right to stand independently for parliamentary elections limited political participation, pluralism, and electoral competitiveness. Party platforms and messages addressed a wide range of social and economic issues but a ll contesting parties supported the incumbent President’s policies. Although parties were generally able to reach voters freely, s ignificant disparities in resources affected the equality of campaign opportunities. The newly registered Adilet party that merged with the former ruling Amanat party dominated the campaign with the most extensive and visible campaign activities, benefiting from the organizational structures, networks and resources inherited from Amanat . The ODIHR EOM received credible reports of instances of misuse of administrative resources, including public sector employees’ involvement in mobilization to attend campaign events and municipal administrations’ links to campaign events of several political parties . Some of Adilet’s large- scale events coincided with free public events organized by municipalities or other public entities. Taken together, these factors gave an undue advantage to Adilet and blurred the line between state and party, contrary to OSCE commitments. Social networks played an important role in the campaign. ODIHR EOM social media monitoring showed that online communication by parties and candidates was predominantly positive and policy- oriented, with limited instances of confrontational discourse. Some IEOM interlocutors expressed concerns that broadly formulated restrictions on online content and their enforcement, including content removals, persisting during the campaign, could lead to suppression of political expression and critical voices. The lack of public information about the mechanisms for countering disinformation and foreign interference, largely centralized within governmental and national

International Election Observation Mission Page: 3 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions security agencies, rendered an assessment of their efficiency impossible. The Ministry of Culture and Information (MCI) monitored the online space, including for potential electoral violations. The Center for Combating Disinformation under the Presidential Administration , mandated to combat false information, reported and debunked several instances of campaign -related false information. Women remain significantly under-represented in political and public life, with 18 out of 98 seats in the lower chamber of the previous parliament (18 per cent), 10 out of 50 seats in the indirectly elected Senate (20 per cent), and 3 out of 25 government posts (12 per cent); none of the 20 regional governors is a woman. All political parties have women’s organizations, however, only one party is led by a woman. Women accounted for 172 of the 545 candidates (31.5 per cent) while their participation in the campaign remained limited and uneven across regions. Women comprised over two-thirds of all election commission members but remained under-represented in managerial and senior positions. The 2026 changes of campaign finance rules, inter alia , increased contributions and expenditure limits, introduced sanctions for campaign financing outside electoral funds, and prohibited in-kind donations. Prior ODIHR and the Council of Europe’s Group of States Against Corruption ( GRECO) recommendations on campaign finance reporting and oversight remain unaddressed. The Election Law does not provide for interim or final campaign finance reports from contestants, which limits transparency and accountability, contrary to international standards and good practice. The CEC is mandated with oversight, which is limited to formal bank operations, without an independent verification or fact-finding mechanism, which limits the scope and effectiveness of oversight. Positively, a CEC resolution stipulated publication of each party’s campaign finance information twice prior to election day, which was implemented, but the limited scope of information provided did not ensure meaningful public scrutiny. The CEC resolution envisages final reports from contestants after the elections. The media market is state-dominated through direct ownership and non- transparent budgetary subsidies. These factors along with stated concerns of state influence on editorial content limit media pluralism, despite the large number of registered outlets. Long- standing concerns about arrests and pressure on independent journalists generate pervasive self-censorship. The constitutional guarantees for freedom of expression are constrained by criminal sanctions for “ deliberate dissemination of false information” and some other criminal and administrative provisions and their implementation. Contrary to international standards and prior ODIHR recommendations, there is no genuine public service broadcasting, while the media regulation mechanism ( performed by the MCI) does not comply with international requirement s for institutional independence . ODIHR EOM media monitoring showed that in general, broadcasters covered all contestants, mostly in a neutral tone, but the combined coverage of contestants was less than that of public authorities . The monitored broadcasters and online media provided limited reporting on campaign activities, which lacked analytical news or in-depth editorial coverage, diminishing voters’ ability to make an informed choice. Citizens, political parties, and other electoral stakeholders may seek legal redress before election commissions, courts, or prosecutorial authorities. The law stipulates expedited deadlines for electoral disputes. The election dispute resolution system remained largely untested with no complaints filed with the CEC and few reported complaints to the TECs, and few election-related cases at the courts. Some IEOM interlocutors voiced concerns regarding the impartiality of the judiciary in cases of a political nature, criticizing restrictive judicial interpretation of laws affecting participation in public affairs, freedom of expression, and media activities. The law provides for domestic and international election observation. The 2026 Election Law amendments expanding the foreign funding prohibition to any election- related activities are broadly

International Election Observation Mission Page: 4 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions and vaguely formulated, and were interpreted by the authorities in conflicting ways. This created undue impediments for citizen observers to conduct their work, contrary to OSCE commitments, and rendered some CSOs reluctant to engage in election observation. Nevertheless, several organizations observed on election day. Election day was orderly and calm, and IEOM observers assessed opening and voting overwhelmingly positively, despite some procedural problems and issues with transparency. However, IEOM observers reported concerning indications of pressure on voters. Throughout the day, observers noted marked differences between the number of voters observed casting their ballots and the officially announced turnout figures. Over one-third of the vote counts observed was assessed negatively, due to signification procedural violations and omissions during both reconciliation and the vote count. Tabulation was assessed generally positively, although some procedural issues, problems with transparency and restrictions on IEOM observers’ ability to observe were noted. Transparency was further reduced as preliminary results were not published on election night. Overall, the significant discrepancies between voter activity and official turnout data, together with the problems observed during the count raise serious concerns about the integrity of these parts of the process and whether ballots were counted and reported honestly, as required by paragraph 7.4 of the 1990 OSCE Copenhagen Document. P RELIMINARY FINDINGS Background and Political Context The 23 August 2026 early parliamentary elections followed the 15 March referendum on the new Constitution which entered into force on 1 July, leading to the dissolution of the parliament and to the President calling early parliamentary elections. The constitutional revision was initiated by President Kassym-Jomart Tokayev in September 2025 to modernize and optimize governance. 1 The Constitution substantially changed the institutional framework, replacing the bicameral parliament with a unicameral Kurultai , removing the possibility for independent candidates to stand for parliamentary contest, establishing a presidentially -appointed 126-member consultative People’s Council (Halyk Kenesi) with legislative initiative, reintroducing the vice-presidency, and significantly expanding president ial powers. 2 After the referendum, the Constitutional Court issued an interpretation on the applicability of constitutional mandate limitations to the office holders who had served under the previous Constitution. 3 Some International Election Observation Mission (IEOM) interlocutors noted that the Constitution was adopted in an expedited 1 The constitutional revision was presented as a continuation of the 2022 reform, which also entailed a constitutional referendum and an early presidential election (both in 2022) and early parliamentary elections (in 2023). 2 The president appoints, with the Kurultai’s consent, and may dismiss the vice president, and determines the officeholder’s mandate; the decree on the mandate was not issued prior to elections. The president’s mandate includes expanded powers over institutional appointments, parliamentary dissolution following repeated dissent, including on the candidacy of the Kurultai ’s chairperson, temporary unilateral legislative powers in the absence of the parliament, stronger powers over the state apparatus. 3 The Constitutional Court Regulatory Resolution No 89 of 7 July 2026 interpreted Articles 43.1, 72.2–3, 83.1 and 84.3 of the Constitution that the restrictions on election or appointment to the offices, including the president, chairperson and judges of the Constitutional Court, c hairperson of the Supreme Court, and p rosecutor general, apply only to the appointments initiated under the 2026 Constitution; accordingly, the terms served under the 1995 Constitution do not fall within the scope of the re-appointment limits, and individuals who held such offices before the 2026 Constitution entered into force may be elected or appointed again.

International Election Observation Mission Page: 5 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions manner, with limited opportunities for public consultations . 4 Some IEOM interlocutors from political parties considered that a new unicameral parliament with strong political party mandates will improve the legislative process, while others criticized it for a lack of genuine political participation and grassroots representation. The political landscape c ontinues to be characterized by the dominant role of the incumbent President. The pre-election environment has been shaped by the registration of the new political party Adilet, whose stated aim is to facilitate the President’s policies, and its swift merger with the then-ruling Amanat party. 5 This rendered Adilet the major contestant for these elections. Another significant development was the change of leadership in three political parties shortly before the elections were called. 6 Six parties entered the Mazhilis following the last early parliamentary elections held on 19 March 2023. Amanat won 62 seats, Auyl 8 seats, Ak Zhol and Respublica 6 seats each, the People’ s Party of Kazakhstan (PPK) 5 seats, and the Nationwide Social Democratic Party (NSPD) 4 seats. Seven seats were won by independent candidates running in single-mandate constituencies. Women remain significantly under-represented in political and public life, with 18 of 98 seats in the former Mazhilis (18 per cent), 10 out of 50 seats in the indirectly elected Senate (20 per cent), and 3 of 25 government posts (12 per cent) held by women; none of the 20 oblast akims (regional governors) is a woman. All political parties created women’s organizations , however, only one party, Ak Zhol , is led by a woman. The United Nations ( UN) bodies has expressed concern about the low representation of women in decision -making positions as well as discriminatory gender stereotypes hindering the participation of women in political and public life. 7 The Constitution guarantees fundamental rights and freedoms, but citizens’ ability to participate in political life through the freedoms of association, peaceful assembly, and expression, remains constrained, with most previous ODIHR recommendations in these areas unaddressed. 8 Many IEOM interlocutors stated that respect for fundamental freedoms and the rule of law ha ve deteriorated considerably since 2023. They described the registered parties as loyal to the President or politically restrained, while opposition initiatives seeking to register political parties have remained 4 The President, several politicians and members of the Working Group formed to draft the new Constitution argued that broad grassroots demand for vast changes resulted in a de facto new Constitution, reportedly based on some 2,000 public requests and submissions. 5 The initiative to register Adilet was announced after the 15 March referendum to consolidate support for the President’s ‘Just Kazakhstan’ programme and the constitutional reform. Following a smooth and speedy process, Adilet was registered on 1 June. It is led by Aibek Dadebai, who had headed the Presidential Administration until 5 May, and has many drafters of the new Constitution as party members. On 12 June, Amanat announced its intention to merge with Adilet, which the latter supported on 14 June. 6 Ak Zhol, Auyl and the People’s Party of Kazakhstan (PPK) announced changes of their leaderships on 13, 23, 26 June, respectively. 7 See UN Committee on the Elimination of Discrimination against Women 2019 Concluding observations on the fifth periodic report of Kazakhstan, paragraphs 29 and 30, and the 2024 UNDP and UN Women “Public Perception of Gender Equality and Expansion of Women’s Rights and Opportunities in Kazakhstan” . 8 In 2025, the UNHRC Universal Periodic Review for Kazakhstan raised concerns, inter alia , that the country’s laws and their implementation continue to permit excessive official control over the right to freedom of peaceful assembly, while also restricting freedom of association, expression, and the media. In a joint communication in 2025, UN Special Rapporteurs and experts expressed serious concern over the criminal prosecution and sentencing of activists and the related pattern of criminalization, detention, surveillance, and other sanctions. See all election-related ODIHR recommendations to Kazakhstan. Previous ODIHR recommendations that were addressed in 2023 include the reduction of the parliamentary electoral threshold from 7 to 5 per cent, t he lowering of the required minimum of political party members and initiative groups for the registration of a new political party.

International Election Observation Mission Page: 6 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions unsuccessful. 9 IEOM interlocutors raised concerns that independent civil society organizations (CSOs), in particular those receiving foreign funding, face pressure, stigmatization, and difficulties with accessing their funds. 10 Kazakhstan is a multi-ethnic country with more than 120 ethnic groups. Ethnic Kazakhs constitute the majority of the population, while ethnic Russians are the largest minority. 11 Other minority groups include Uzbeks, Ukrainians, Uyghurs, Germans, and Tatars. The legislation does not provide for affirmative measures to facilitate minority representation, not in line with OSCE commitments and international good practice , and prohibits political parties based on ethnicity or religion. 12 Legal Framework and Electoral System Parliamentary elections are primarily regulated by the 2026 Constitution, the 1995 Constitutional Law on Elections (last amended in June 2026, hereinafter the Election Law), and the 2026 Law on the Kurultai. 13 The legal framework is supplemented by resolutions and decisions of the Central Election Commission (CEC). 14 Kazakhstan is a party to major international and regional instruments related to democratic elections. 15 Following the adoption of the new Constitution, the electoral legal framework underwent extensive amendments, to reflect the institutional and electoral changes. The amendments to the Election Law, inter alia, incorporated a proportional electoral system for parliamentary elections and adjusted legal provisions for constituting the new unicameral legislature, revised candidate nomination procedures and certain campaign regulations, broadened eligibility requirements for election commission members, prohibited in-kind contributions, raised campaign financing limits, and expanded the ban on foreign funding. 9 On 14 March 2024, the Vice Minister of Justice, Botagoz Zhakselekova, was reported stating that “in 2023– 2024, 17 applications for the registration of political parties were received” . No data are available on the Ministry of Justice website regarding the status of applications for political party registration. 10 In June 2026, Amanat and PPK MPs called for greater scrutiny of foreign-funded non- governmental organizations (NGOs), portraying some funding as “ soft power”, and questioning the NGOs’ independence. See also the Kazakhstan International Bureau for Human Rights and Rule of Law and the International Partnership for Human Rights statement on, inter alia, stigmatization of civil society organizations (CSOs), and persecution of activists. 11 According to the Bureau of National Statistics of Kazakhstan , these amount to 71.3 and 14.6 per cent, respectively. 12 Paragraph 35 of the 1990 OSCE Copenhagen Document calls on participating States to “ respect the right of persons belonging to national minorities to effective participation in public affairs”, and paragraph 32.6 protects their right to “ establish and maintain organizations or associations”. The 2012 OSCE High Commissioner on National Minorities’ Ljubljana Guidelines on Integration of Diverse Societies and Explanatory Note states that “adequate representation ensures direct participation […]. In order to be adequate, the representation […] should aim to reflect the composition of society”. 13 Other election-related legislation includes, inter alia , the 2002 Law on Political Parties, the 2020 Law on Peaceful Assemblies, the 2014 Criminal Code, the 2014 Code on Administrative Offences, the 2020 Code on Administrative Procedures, the 2024 Law on Mass Media, the 2023 Law on Online Platforms, and other media - related laws. 14 The CEC Regulations, Rules and Decisions were harmonized with the recent legal changes in June 2026. 15 Including the 1966 International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR), 1979 Convention for the Elimination of All Forms of Discrimination against Women (CEDAW), 1965 International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination (CERD), 2003 Convention against Corruption (UNCAC), 2006 Convention on the Rights of Persons with Disabilities (CRPD), and the 2002 Commonwealth of Independent States Convention on Standards of Democratic Elections, Electoral Rights and Freedoms (CIS Convention). Kazakhstan is a member of the Council of Europe’s European Commission for Democracy through Law (Venice Commission) and the Group of States against Corruption (GRECO). The new Constitution no longer recognises the priority of international law, and prescribes that decisions of international organizations shall not be implemented if the Constitutional Court considers them unconstitutional.

International Election Observation Mission Page: 7 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions Despite numerous revisions, the legal framework remains inconsistent with a number of international standards and OSCE commitments for democratic elections. These include some undue restrictions on voting rights, on the legal standing of voters to contest the election results, and the lack of sufficient safeguards for accountability and integrity of campaign finance. Broad and vaguely drafted rules, including those on foreign financing of electoral activities and admissible critical campaign coverage by the media, prompted requests for interpretation in the course of the electoral preparations, with ambiguous responses by the authorities that did not ensure legal certainty. 16 Most prior ODIHR recommendations on independence of election administration, candidacy requirements and the media, remain unaddressed. 17 The constitutional laws developing and integrating the constitutional provisions as well as the legal amendments to the electoral legal framework were adopted shortly prior to the elections , deviating from international good practice. 18 The parliament processed the vast package of key constitutional laws and amendments within two weeks. 19 Some IEOM interlocutors considered that the constitutional laws and amendments were developed in an expedited manner, with limited transparency or public consultations. 20 Positively, the enacted legislation, including the most recent amendments and subsidiary acts, is published online, including subsidiary acts. 21 Amendments to the Code on Administrative Offences of June 2026, expanding sanctions for election- related offences for individuals and political parties, only entered into force in the middle of the official campaign period, which, in conjunction with their vague formulations, undermined stability and legal certainty. 22 Under the Constitution, the Kurultai’s 145 deputies are directly elected for a five- year term, under a proportional representation system in a single nationwide constituency from closed lists, with a 5 per cent valid-votes threshold. Following the constitutional change , the parliamentary electoral system no longer has a majoritarian component. Also, the provision for independent candidates was not 16 See Article 25(a) of the 1966 ICCPR and the UN CCPR General Comment 25, as well as paragraph 35 of the 2003 ODIHR Guidelines on Democratic Lawmaking for Better Laws. See paragraph 47 and 49 of the 2025 Venice Commission Updated Rule of Law Checklist. See also Election Observation section. 17 In paragraph 25 of the 1999 OSCE Istanbul Document , all OSCE participating States committed themselves to follow-up promptly the ODIHR’s election assessments and recommendations. 18 The package of six constitutional laws, including the Laws ‘On the President of the Republic of Kazakhstan’ , ‘On the Kurultai and the Status of its Members’, ‘On the People’s Council of Kazakhstan (Halyk Kenesi)’, ‘On the Status of the Capital of the Republic of Kazakhstan’ and ‘On the Administrative-Territorial Structure of the Republic of Kazakhstan’ and amendments to the Law on Elections (Law No 305-VIII), was adopted at a joint session of both parliamentary chambers on 20 May and promulgated on 5 June. Paragraph II.2.b of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice in Electoral Matters (Code of Good Practice) states that “[t]he fundamental elements of electoral law, in particular the electoral system proper [and] membership of electoral commissions […], should not be open to amendment less than one year before an election”. See also the 2024 Venice Commission Revised Interpretative Declaration on the Stability of the Electoral Law. 19 The concept of the draft constitutional bills was approved at a joint session of the parliament on 8 May, and joint parliamentary commissions were created to prepare the bills for the second reading, on 20 May. The parliamentary working groups did not include members of the expert community or independent civil society, even though this is allowed by the Rules of Procedure. 20 Paragraph 5.8 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that the legislation should be “ adopted at the end of a public procedure”. Section II.A.6 of the Venice Commission Updated Rule of Law Checklist , paragraph 34, states that “the quality of law depends to a large extent on the quality of the legislative process. This procedure needs to be efficient, transparent, inclusive and democratic”. 21 The legislation is published on the information and legal system Adilet, the e -portal of the Ministry of Justice . 22 These amendments entered into force on 12 August. They include, inter alia, the liabilities for individual users of social networks for failing to inform the CEC on paid campaign- related content, for failure to ensure equal conditions and access for campaign to all contestants, for publication of opinion polls and for financing election campaigns outside of electoral funds. The 2024 Venice Commission Revised Interpretative Declaration on the Stability of the Electoral Law states that, as a rule, election law should not be amended after the call of elections, and “any reform of electoral legislation to be applied during an election should occur early enough” to ensure awareness and understanding by voters, contestants and the election administration.

International Election Observation Mission Page: 8 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions retained. In line with international standards and prior ODIHR recommendations, candidates should have the opportunity to run independently. 23 The Election Law stipulates a cumulative 30-per cent quota for women, youth and persons with disabilities in candidate lists without any candidate placement requirements, which has to be respected during candidate nomination and the distribution of mandates. The combined quota does not sufficiently safeguard the effective participation of each respective group as required by international standards and does not address prior ODIHR recommendations for additional affirmative measures to increase women’s political representation and participation, including an effective gender quota. 24 The law does not provide additional affirmative measures to facilitate the representation of underrepresented groups. Apart from this quota, the legal framework provides political parties with broad discretion over candidate nomination, as well as allocation and implementation of parliamentary mandates in the Kurultai. 25 Some IEOM interlocutors criticized this discretion as impacting genuine political participation, at odds with OSCE commitments and international standards. 26 The legal framework also ties the exercise of parliamentary mandates to political party membership, limiting the individual parliamentary mandate. 27 Election Administration The early parliamentary elections were administered hierarchically by the CEC, 20 regional ( oblast) Territorial Election Commissions (TECs), 227 district (rayon) and city TECs, and 10,423 Precinct Election Commissions (PECs), including some 643 special polling stations, 79 of them abroad. The CEC and TECs are composed of seven members, PEC membership ranged from five to nine, depending on the number of registered voters in the precinct. As of 18 August, the election administration comprised 71,270 commission members, all of whom are appointed for five-year terms. 23 See Article 25 of the 1966 ICCPR and paragraph 7.5 of the 1990 OSCE Copenhagen Document . 24 See Articles 3, 4 and 7 of the CEDAW and paragraph 18 of CEDAW General Recommendation No. 23, CEDAW General Recommendation No. 40 defines “equal and inclusive representation” as a parity between women and men in all their diversity in terms of equal access to and equal power within decision- making systems. See paragraph 22 of the CEDAW Committee General Recommendation No. 25, on Article 4on temporary special measures. See also the 2016 OSCE Compendium of Good Practices for Advancing Women’s Political Participation in the OSCE Region states. 25 There are no rules for the distribution of mandates among the candidates from the candidate list; political parties may choose candidates at their discretion without consideration to the candidates’ placement on the list or other criteria, but have to ensure compliance with the 30- per cent quota for women, persons with disabilities and youth. See the 2009 Venice Commission Report on Imperative Mandate and Similar Practices. 26 Paragraph 6 of the 1990 OSCE Copenhagen Document provides that “ the will of the people, freely and fairly expressed through periodic and genuine elections, is the basis of the authority and legitimacy of all government. The participating States will accordingly respect the right of their citizens to take part in the governing of their country, either directly or through representatives freely chosen by them through fair electoral processes”. Article 25 of the 1966 International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR) states that “Every citizen shall have the right and the opportunity, without any of the distinctions mentioned in article 2 and without unreasonable restrictions: (b) To vote and to be elected at genuine periodic elections which shall be by universal and equal suffrage and shall be held by secret ballot, guaranteeing the free expression of the will of the electors […]”. 27 The legal framework maintains the “ integrity of mandate” rule: members of the Kurultai automatically forfeit their seat if they cease membership in the political party from which they were elected. Paragraph 7.9 of the 1990 OSCE Copenhagen Document provides that “candidates who obtain the necessary number of votes required by law are duly installed in office and are permitted to remain in office until their term expires or is otherwise brought to an end in a manner that is regulated by law in conformity with democratic parliamentary and constitutional procedures”. Paragraphs 131–132 of the 2023 ODIHR and Venice Commission Revised Joint Guidelines on Political Party Regulation state that such provisions limit the transparency of the system and give political parties a disproportionately strong position vis-à-vis the candidates.

International Election Observation Mission Page: 9 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions The CEC members were appointed by the President and both chambers of the previous parliament. The appointment procedure will change after the Kurultai elections, with the president appointing the entire CEC composition, subject to the Kurultai’s approval, except for the CEC chairperson to be appointed and dismissed by the president unilaterally, with the term of office not defined by law. The new appointment system is not in line with international standards , as a primarily unilateral appointment of all members of an electoral authority by one authority could undermine the independence of the election administration. 28 TEC and PEC members were elected by the respective maslikhats , based on nominations from registered political parties, with each nominating one member per commission. In the absence of such nominations, the maslikhats appointed members on proposals from public organizations or higher- level election commissions. 29 The 2026 Election Law amendments rendered individuals found guilty of corruption- related crimes or offences ineligible for election administration. Some IEOM interlocutors expressed concern about the impartiality and independence of lower-level commissions due to the lack of transparency in nominations. 30 Women constitute over two- thirds of all commission members but are under-represented in managerial and senior positions: only two out of seven CEC members and 38 per cent of regional TEC management are women. The electoral legal framework does not provide for the rules to facilitate representation of persons with disabilities or national minorities in the election administration, and no such data was publicly available. 31 The CEC administered the technical preparations for the elections professionally and within legally established deadlines. The CEC held regular sessions, live-streamed in Kazakh and Russian with simultaneous Kazakh-Russian sign-language interpretation, without closed captioning. 32 Sessions were announced online at short notice and attended by media and most stakeholders; some were followed by a press briefing. In the sessions observed by the ODIHR EOM decisions were adopted unanimously without debate or any substantive deliberation, limiting the transparency of the CEC’s decision-making process. Decisions were promptly published on the CEC website. 28 Paragraph 20 of the UN Human Rights Committee (CCPR) General Comment 25 requires that “ an independent electoral authority should be established to supervise the electoral process and to ensure that it is conducted fairly, impartially and in accordance with established laws which are compatible with the Covenant”. In Article 19.2 of the 2002 CIS Convention States Parties committed themselves “ to ensure establishment of independent, impartial electoral bodies to organize the conduct of democratic free and fair, authentic and periodical elections”. See Section II.3.1. the 2002 Venice Commission Code of Good Practice , inter alia, II.3.1(f) states that “[t]he bodies appointing members of electoral commissions must not be free to dismiss them at will”; see also its Explanatory report, inter alia , paras. 68-70 and 77. 29 Nominated individuals do not have to be members of the nominating entities , and m aslikhats may vote to accept or reject individual nominations. According to the CEC, as of July 2026, 65.3 per cent of lower-level commission members were nominated by political parties, 32.2 per cent by public associations, and 2.5 per cent by higher- level election commissions. 30 The composition of regional and district TECs was published on the websites of the respective a kimats, but the appointment decisions and information on nominating entities was not published consistently. Paragraph 19 of the UN CCPR General Comment 34 provides: “To give effect to the right of access to information, States parties should proactively put in the public domain Government information of public interest”. 31 Paragraph 31 of the 1990 OSCE Copenhagen Document prohibits discrimination and commits participating States to take measures to ensure the full and effective exercise of rights by persons belonging to national minorities, and Paragraph 35 provides for their effective participation in public affairs; see also paragraph 41.2 of the 1991 OSCE Moscow Document . See also paragraph II.3.1.d.iv of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice and paragraph 76 of its Explanatory Report, which state that “the electoral commission may include… representatives of national minorities”. 32 Since 1 July, the CEC has held 11 sessions, 10 of which were observed by the ODIHR EOM, and adopted 32 decisions, including on candidate registration, procedural issues, and key templates.

International Election Observation Mission Page: 10 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions Lower-level commissions carried out their work professionally and within the legal deadlines. However, ODIHR EOM observers in most regions reported that TECs convened their sessions on an ad-hoc basis, without consistent prior announcements, which formed a barrier for the observation of TECs’ work . CEC, TECs, and PECs conducted a nationwide cascade training of election commissioners on the updated legal framework, with a test, supplemented by a video course on interactions with voters with disabilities. ODIHR EOM long-term observers (LTOs) assessed the trainings generally positively, highlighting their professional conduct and interactive nature, despite some difficulty in obtaining information about the time and location of trainings. The CEC and TECs also organized seminars for other electoral stakeholders, including political parties, accredited observers, and media. Election commissions at all levels, together with local government representatives and the media, carried out an extensive voter information campaign, in Kazakh and Russian, about the election date and electoral process. Information targeting first- time voters was disseminated mostly on social media, or in- person during youth- focused events organized, inter alia, by the regional Young Voters’ Clubs. 33 Several initiatives to enhance the accessibility of voting for persons with disabilities were implemented, and working groups on the electoral rights of persons with disabilities, affiliated with the respective higher-level election commissions conducted independent monitoring of polling- station accessibility. 34 No outreach activities specific for national minorities or in minority languages were implemented, at odds with international good practice . 35 Voter Registration Citizens of at least 18 years of age have the right to vote. Those deprived of legal capacity by a court on intellectual or psychological disability grounds and those serving a prison sentence, regardless of the gravity of the crime, are disenfranchised, contrary to international standards, OSCE commitments, and prior ODIHR recommendations. 36 Voter registration is passive and based on permanent residency. Akimats submit voter data, in paper and electronically to the corresponding TECs twice a year; the data is then reconciled before being transmitted to higher-level commissions for inclusion in the National Voter Register, maintained by the CEC. As of 2 August, the voter register contained the records of 12,605,788 voters. Gender- disaggregated data on voters is not publicly available. 37 Most IEOM interlocutors expressed confidence in the accuracy of the voter register. 33 The Young Voters’ Clubs (YVCs) are a CEC- led initiative established in 2022 aimed at fostering youth electoral participation. As of 2026, 248 YVCs operate at the national, regional and district levels, bringing together over 3,000 members. 34 The working groups involve representatives of specialized CSOs; of the 23 members of the CEC working group, 17 represent specialized CSOs from across the country. Polling stations were equipped with magnifying glasses, Braille ballot sleeves, accessible voting booths, as well as audio recording of the content of the ballot. 35 Paragraph I.3.1.b of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice on the positive obligations by the public authorities, inter alia, to provide some electoral information in the languages of the national minorities. 36 Paragraph 7.3 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that the participating States will “ guarantee universal and equal suffrage to adult citizens”. See also Article 25 in conjunction with Article 2 of the 1966 ICCPR. See also Articles 12 and 29 of the CRPD , and paragraph 48 of the General Comment 1 to Article 12 of the CRPD, which states that “ a person’s decision-making ability cannot be a justification for any exclusion of persons with disabilities from exercising […] the right to vote [and] the right to stand for election” . Article 14 of the UN CCPR General Comment 25 states that “ If conviction for an offence is a basis for suspending the right to vote, the period of such suspension should be proportionate to the offence and the sentence” and that grounds for deprivation of voting rights should be “ objective and reasonable” . 37 See Article 7 of the CEDAW. Paragraph 48(d) of the CEDAW General Recommendation No. 23 states that “State parties should include statistical data, disaggregated by sex, showing the percentage of women relative to men who enjoy those rights”.

International Election Observation Mission Page: 11 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions Voter lists are compiled by the relevant akimats (local executive authorities) on the basis of the state population database. Akimats submitted updated voters lists to PECs on 2 August. Voter lists were available for scrutiny from 7 August , when voters could verify their data at polling stations and online and request corrections up to and on election day, which must be decided by the PEC on the day of submission, subject to immediate judicial review. 38 Until 24 July, voters who were away from their place of residence on election day could request to be added to the relevant voter list in their place of temporary residence. From 15 days until 1 day before election day, voters could request an Absentee Voting Certificate (AVC), which gave them the right to vote in any polling station outside their locality of residence. Mobile voting provisions for voters with health- related issues, those caring for family members, or those located in remote areas were in place, conditional to a written application to be submitted to the relevant PEC no later than 12:00 on election day. Special polling stations were set up in accordance with the law. 39 By law, PECs can add voters who were not included in the voter list but can prove their residence within a precinct to the voter list on election day, which is at odds with international good practice. 40 Same- day temporary residency and voter registration for citizens without a registered address was enabled through an online system at 221 polling stations across the country. Some I EOM interlocutors raised concerns about the insufficient oversight over the same-day registration process at PEC level and the effectiveness of the legal remedy in case of possible violations. Party and Candidate Registration Eligible voters aged 25 or older have the right to stand in parliamentary elections. The Constitution requires a minimum 10-year residency in Kazakhstan prior to election day, contrary to international standards and previous ODIHR recommendations. 41 Those found guilty of a corruption offence and those with unexpunged criminal records, regardless of the crime, are ineligible. Under the 2026 Election Law amendments, candidates may only be nominated by registered political parties from among their own members, while independent candidacy was rescinded, contrary to international standards and prior ODIHR recommendations. 42 38 In accordance with the Law on Personal Data and Its Protection, voters can only ask to verify their own data in the voter list; on election day, PEC members must use data protection stencils to cover the personal data of other voters. 39 Special polling stations are set up in hospitals, medical centres , remote areas, seasonal livestock sites, continuously operating enterprises, rotational work sites, detention facilities, diplomatic missions abroad, and Kazakhstani vessels at sea. 40 Paragraph 1.2.iv of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice recommends that “ polling stations should not be permitted to register voters on election day itself”. 41 See Article 25 in conjunction with Article 2 of the 1966 ICCPR. Paragraph 15 of UN CCPR General Comment 25 states: “persons who are otherwise eligible to stand for election should not be excluded by unreasonable or discriminatory requirements such as education, residence or descent, or by reason of political affiliation ”. Paragraph I.1.1c.(iii), (iv) of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice states that “ a length of residence requirement may be imposed on nationals solely for local or regional elections” and “the requisite period of residence should not exceed six months; a longer period may be required only to protect national minorities”. 42 In paragraph 7.5 of the 1990 OSCE Copenhagen Document , OSCE participating States committed to “ respect the right of citizens to seek political or public office, individually or as representatives of political parties or organizations, without discrimination” . See also Article 25 in conjunction of Article 2 of the 1966 ICCPR. Paragraph 17 of the UN CCPR General Comment 25 states that “ the right of persons to stand for election should not be limited unreasonably by requiring candidates to be members of parties”. Article 3.4 of the 2002 CIS Convention states that “ every citizen should have equal legal possibilities to propose him/herself as a candidate in elections”.

International Election Observation Mission Page: 12 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions IEOM interlocutors among the political parties stated that all candidate lists were approved by party congresses, as required by the Election Law. 43 Some ODIHR EOM interlocutors from local party branches raised concerns about the lack of transparency in how party headquarters compile candidate lists and subsequently decide which candidates take seats in the Kurultai , describing neither process as subject to clear criteria or adequate scrutiny. Candidate registration requires a deposit, with full or partial exemption, providing refunds to parties that pass the 5- per cent electoral threshold. 44 The candidate registration process was conducted efficiently. The CEC registered candidate lists by the 23 July legal deadline. All but one candidate, who withdrew before the end of the registration period, were registered. The seven registered lists included a total of 545 candidates, including 172 women (31.5 per cent). All lists complied with the cumulative 30 per cent quota for women, youth and persons with disabilities, with 43.9 per cent of all registered candidates belonging to at least one of the quota groups. Ak Zhol fielded 63 candidates, Auyl – 69, Adilet – 186, Baytaq – 47, NSDP – 33, PPK – 72, and Respublica – 75. The Election Law provides several grounds for the deregistration of candidates and party lists, including early campaigning, misuse of office, and inaccurate asset declarations, which may be verified up to two weeks into the campaign period, creating uncertainty over the candidates’ continued participation in the contest. Contrary to international standards and good practice, the legislation does not provide sufficient safeguards to prevent disproportionate sanctions, or possibilities to rectify deficiencies in registration documents. 45 The Supreme Court decides on appeals against CEC decisions on registration or deregistration of party lists. There were no such cases in these elections. Campaign Environment The election campaign lasted from 23 July to 21 August. 46 The campaign was generally calm and orderly, gaining momentum closer to election day, although its intensity and visibility varied considerably across regions and contestants. Party platforms and messages addressed a wide range of social and economic issues but all contesting political parties supported the incumbent President’s policies. Although parties were generally able to reach voters freely, significant disparities in their resources limited their ability to compete on an equal basis. Some IEOM interlocutors noted that the absence of genuine opposition parties and the elimination of the right to stand independently for parliamentary elections limited political participation, pluralism, and electoral competitiveness. 47 The campaign across the country was dominated by Adilet. It was the first political party registered since 2023, while attempts to register other parties had been unsuccessful. The merger with Amanat provided the party with broad organizational capacity , enabling it to draw on established 43 The case by two members of the Baytaq party challenging the validity of the party congress which nominated the candidate list, was dismissed by the Astana Inter-district Court (see Election Dispute Resolution section ). 44 The deposit amounts to 1,275,000 Kazakhstani Tenge (KZT ) per candidate, (EUR 1 is approximately KZT 540). By law, political parties that received 5 per cent or more of the votes in the last parliamentary elections are exempt from paying the deposit, those with 3 to 5 per cent of the votes have to pay half, while those with 1 to 3 per cent must pay 70 per cent. Five parties were fully exempt, Baytaq - partially, and Adilet paid the full amount. 45 See Article 25 of the 1966 ICCPR, paragraph 24 of the 1990 OSCE Copenhagen Document , paragraph 273 of the 2023 ODIHR and Venice Commission Revised Joint Gu idelines on Political Party Regulation, and section 9.2 of the ODIHR Guidelines for Reviewing a Legal Framework for Elections. 46 On election day and the day before, all campaigning is prohibited, including online. Previously posted printed or online materials may remain in place. The law prohibits early campaigning, subject to administrative fines, or cancellation of a candidate’s or candidate list’s registration. 47 On 27 July, the 11M Movement, a new socio-political movement, was launched in Almaty, with the aim to represent non-partisan citizens who do not feel represented by the existing political parties. The movement’s key political strategy was to encourage voters to cast ballots “ against all” , thereby demonstrating the existence of a sizable group of voters unrepresented by the current political system.

International Election Observation Mission Page: 13 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions infrastructure, party staff, institutional experience, and extensive political networks and resources incomparable to those of other contestants. 48 The IEOM observed that all contestants actively used traditional campaign methods, including gatherings, door-to-door canvassing, distribution of campaign materials, and meetings with voters, employees, and workplace collectives. 49 ODIHR EOM LTOs reported varied public engagement at campaign events; while some events attracted substantial attendance or a positive reception, others were largely formal with limited engagement of participants. The campaign is extensively regulated, with strict rules for all stakeholders and sanctions for non- compliance. The legal framework stipulates equality of campaign opportunities, and contestants were able to campaign without administrative impediments. The ODIHR EOM observed that akimats and election commissions provided equal conditions for campaigning, in line with the law, with no substantiated reports of unduly refused or restricted campaign events. The legal framework bans misuse of office and administrative resources in election campaigns. 50 The ODIHR EOM received credible reports of instances of misuse of administrative resources, including the involvement of public sector employees in mobilization to attend campaign events, and municipal administrations’ links to campaign events of several political parties. 51 Benefitting from Amanat’s organizational structures and resources, Adilet’s campaign was the most extensive and visible nationwide, with large-scale campaign events, 52 some of which coincided with free public events 48 The reorganization did not entail an automatic transfer of party membership, and Amanat members have to apply to join Adilet; Adilet is benefiting from Amanat ’s regional branch network and the party headquarter in Astana. 49 The ODIHR EOM observed 49 campaign events, of which 19 featured at least one woman speaker, 1 speakers with disabilities, and 2 youth speakers; 20 campaign activities addressed women, persons with disabilities, and youth; 25 were accessible to persons with disabilities, and one included sign- language interpretation. Twenty - two events were held both in Kazakh and Russian. The average attendance was 61 per cent for women, and 42 per cent for youth. 50 The prohibitions extend to campaigning by military personnel, employees of national security and law enforcement agencies, judges, members of election commissions, religious associations, state and local government bodies, and their officials, public officials, while performing their official duties, and to candidates holding public office to use their official or service position in election campaigns. 51 Misuse of administrative resources and blurred boundaries between state institutions and political parties were reported in Aktobe, Almaty, Astana, Atyrau, Karaganda, Kyzylorda, Öskemen, Petropavl, Shymkent, Taraz, and Zhezkazgan, including akims ’ involvement in organizing and conducting election campaigns, the conduct of campaign events in municipal healthcare and educational institutions and publicly- owned enterprises in participation of their employees during working hours by most parties, including Adilet, Ak Zhol, Auyl, NSDP, and PPK. See paragraph 253 of the 2023 ODIHR and Venice Commission Updated Joint Guidelines on Political Party Regulation that states “[t]he abuse of state resources often includes the use of public premises, office equipment, or public employees for the promotion of the programme and actions of the governing party before and during elections […] Another well-known form of abuse of state resources is the manipulation or intimidation of public employees. […] a government to require employees working in state institutions to attend a pro-government rally or otherwise to campaign for governing parties, including during office hours. Such practices should be expressly and universally banned by law”. See also paragraph II.B.1.1.1. of the 2016 ODIHR and Venice Commission Joint Guidelines for Preventing and Responding to the Misuse of Administrative Resources during Electoral Processes. 52 On 27 and 28 July, Adilet launched its campaign in Aktau and Atyrau with large outdoor events attracting thousands of participants and featuring open-air concerts, hot air balloons, and drone shows, and presentations of the party’s programme. Adilet also organized concerts and drone shows in Aktobe on 3 August, in Oral on 4 August, and in Shymkent on 9 August. The ODIHR EOM also observed Adilet campaign materials on the premises of the local administration in Almaty. On 19 August, Adilet organized a concert and a drone show in Astana at a location not designated for peaceful assemblies.

International Election Observation Mission Page: 14 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions organized by municipalities or other public entities. 53 Taken together, these factors gave an undue advantage to Adilet and blurred the line between state and party, contrary to OSCE commitments. 54 All parties focused their campaigns on socio- economic issues, agriculture, healthcare, education, the environment, and greater political accountability. Campaign messages were tailored to local contexts, audience, and specific groups. Parties’ headquarters determined campaign strategies and key messages, organized campaign activities, and produced materials centrally. Most parties addressed the rights and inclusion of persons with disabilities, youth, and women in their electoral programmes and activities, albeit none focused on them. 55 The accessibility of the campaign venues differed, and targeted outreach and accessible campaign information were limited. ODIHR EOM LTOs observed low participation of persons with disabilities in campaign events. Young people participated actively as party activists and volunteers, including through youth wings; some parties directed activities or promoted messages specifically at youth. Women’s participation in the campaign remained limited and varied across regions, with women appearing primarily as candidates. 56 Women-specific messages and outreach intensified later in the campaign through dedicated meetings and events. Minority rights did not feature in the campaign and no discriminatory campaign rhetoric targeting specific groups was observed. Kazakh and Russian were used in campaign events and materials. The 2026 amendments further extended campaign regulations to social networking platform s, however some provisions are not specifically tailored to social media specificities but only extend established rules for traditional media to the online environment, leaving its implementation to the competent authorities. Most IEOM interlocutors from political parties stated that social networks were their primary means of voter outreach. 57 Instagram and Facebook were the most popular platforms for political outreach and voter engagement, TikTok was used primarily for blogger- and influencer-led political content, and Threads used for broader political discussion. 58 53 On 24 July, the Turkistan Municipality announced an open-air concert and a drone show, which was later reported to be an Adilet campaign event. On July 30, the Karaganda City Municipal Parks Administration invited citizens to visit Central Park for a free open-air concert. The following day, Adilet’s Karaganda branch Instagram account posted a video of the event showing the party’s logo on the stage, on materials held by the hosts, and in the drone show that followed the concert. On 4 August, an Oral media outlet reported that a free concert followed by a drone show would take place in the city. The following day, Adilet posted a video of the event in which the party’s logo was prominently displayed throughout. 54 Paragraph 5.4 of the 1990 OSCE Copenhagen Document provides for “ a clear separation between the State and political parties”. Paragraph 7.6 commits to “provide […] political parties and organizations with the necessary legal guarantees to enable them to compete with each other on a basis of equal treatment before the law and by the authorities”. The 2016 ODIHR and Venice Commission Joint Guidelines for Preventing and Responding to the Misuse of Administrative Resources during Electoral Processes require the legal framework to “ provide for a clear separation between the exercise of politically sensitive public positions […] and candidacy” . 55 See also Article 7 of the CEDAW and paragraphs 31, 32 and 35 of the 1990 OSCE Copenhagen Document. 56 ODIHR EOM interlocutors attributed these limitations to traditional gender roles, disproportionate family responsibilities, and unequal political influence, rather than to legal or formal barriers. 57 Adilet and PPK had dedicated Instagram accounts, Adilet_quryltai and Halykpartiyasy_media, to disseminate campaign information and election -related updates and to promote candidates. O ther parties used the existing social media accounts of their regional and local branches. 58 On 17 July, the ODIHR EOM started monitoring some 50 Facebook and Instagram accounts of political parties and their chairpersons, candidates, influencers, journalists, human rights activists, and local administrations. Similar content on Instagram generally attracted larger audiences than Facebook . Personalized posts by candidates and party leaders generally resulted in a greater engagement than those published on official party accounts.

International Election Observation Mission Page: 15 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions The ODIHR EOM monitoring of the campaign on social networks established that the online campaign featured limited paid advertising on Meta platforms. 59 AI-generated visual content was explicitly labelled in only few instances. Online communication by parties and candidates was predominantly positive and policy- oriented, with limited instances of more confrontational discourse. 60 Posts by political analysts, some journalists and human- rights defenders were more critical, focusing principally on media freedom and freedom of expression, pressure on journalists and activists, reported blocking of their social media accounts, judicial proceedings perceived as politically motivated, restrictions on civic space, and the competitiveness of the electoral environment. The lack of public information about the mechanisms for countering disinformation and foreign interference, which are largely centralized within governmental and national security agencies, rendered an assessment of their efficiency impossible. The Ministry of Culture and Information (MCI) monitored the online space, including for potential electoral violations. The Center for Combating Disinformation under the Presidential Administration, mandated to combat false information, reported and debunked several instances of campaign -related false information. 61 The authorities informed about efforts to optimize legislation and expand co- operation with major online platforms to protect national security and electoral integrity, but did not report on the results of the co-operation. During the campaign, the monitoring findings were used to substantiate several cases of alleged violation of public order. 62 Some IEOM interlocutors expressed concerns that broadly formulated restrictions on online content and their enforcement, including widespread content removal, could lead to suppression of political expression and critical voices. 63 Campaign Finance The recent legal amendments increased contribution and expenditure limits, sanctions for campaign financing outside electoral funds, and prohibited in- kind donations. Prior ODIHR and the GRECO 59 As of 20 August, a review of the Meta Ad Library identified paid political advertising from Adilet (EUR 14,095 for 277 paid posts), Ak Zhol (EUR 2,165 for 39 paid posts with disclaimer and EUR 87 for six paid posts without disclaimer), Baytaq (EUR 261 for 19 paid posts), NSDP (EUR 87 for three paid posts without disclaimer) , and NSDP Pavlodar (EUR 87 for two paid posts without a disclaimer), and Respublica (EUR 174 for four paid posts without a disclaimer). Baytaq Chairperson Azamatkhan Amirkhanov’s Instagram account published 34 paid ads with disclaimer (EUR 174) and one paid post without disclaimer (EUR 87). Respublica Chairperson Aidarbek Khodzhanazarov’s Instagram account published for two paid advertisements without a disclaimer (EUR 87). 60 When PPK Deputy Chairperson Beybit Kusainov accused NSDP of misreading the Constitution, NSDP Chairperson Askhat Rakimzhanov responded by questioning his opponent’s legislative competence. A PPK candidate warned that Baytaq’s corporate liability proposal could cause legal chaos, prompting Baytaq Chairperson Azamatkhan Amirkhanov to accuse PPK of defending large-business interests. In addition, Respublica characterized an Ak Zhol price-deregulation proposal as a dangerous experiment and later questioned the party’s record after more than two decades in politics. Ak Zhol , in turn, described Respublica’ s programme as populist and questioned the competence of some of its candidates. PPK also criticized NSDP’s approach to trade unions as radical and potentially damaging to the trade-union movement. 61 In August 2025, new Center for Combating Disinformation was established within the Central Communications Service under the President of the Republic of Kazakhstan to “identify and refute false information; provide objective and verified data, and develop a culture of responsible consumption of information”. During the campaign, the Center was reported to have identified instances of deep- fake campaign materials, featuring images and statements of public figures promising financial rewards for supporting a contestant and calls for campaign events. The Center warned about sanctions for such content and participation in unauthorized gatherings. 62 Such cases mostly concerned use of profanities and other types of behavior qualified as offensive on social networks. 63 Including posts on Meta platform (Instagram, Facebook, and WhatsApp) . During the campaign, ODIHR EOM interlocutors reported a trend of election- related posts, including content critical of the authorities, becoming unavailable shortly after publication, while the mechanism of their removal remained unclear. On 6 August, the Ministry of Internal Affairs stated that police regularly monitor social media for illegal content and that, in the preceding 24 hours alone, two Kazakhstani citizens had been held accountable for posting such content.

International Election Observation Mission Page: 16 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions recommendations, including on comprehensive transparency of campaign finance information with disclosure of sources, itemized expenditures and audit reports, and enhancement of the oversight and auditing mechanisms, as well as ODIHR recommendations for contestants’ interim financial reports and third- party campaigning, remain unaddressed. 64 Campaign finance violations may result in monetary fines, and can lead to the deregistration of a candidate list, or the invalidation of election results, which raises questions as to the sanctions’ proportionality. 65 The effectiveness of the framework remains difficult to assess due to the limited transparency of controlling activities and the absence of detailed campaign finance data disclosure before election day. The lack of disclosure undermines the accountability of campaign finance, limiting voters’ opportunity to make an informed choice. 66 Political parties represented in the parliament receive annual state funding, proportional to the previous election results; these can be used for their statutory activities but not for campaign purposes. 67 Political parties must report on their financing to the state revenue agencies and publish annual accounts in the media, but the information from the regular or campaign accounts is not accessible to the public, contrary to GRECO recommendations. Parliamentary election campaigns must be financed exclusively through the political parties’ electoral funds; candidates’ individual electoral funds are prohibited. Electoral funds can be formed from the political parties’ resources and monetary contributions from citizens, including candidates, and domestic legal entities. The law explicitly prohibits donations from charitable and religious organizations, state-funded entities, state and local self-government bodies, as well as foreign and anonymous donations. The law allows citizens to conduct campaign activities that do not require financing. Rules on organizing campaign event by third parties lack clarity and are not subject to reporting obligations. 68 The prohibition on in- kind donations is at odds with international good practice. 69 The 2026 amendments considerably increased limits on donations and expenditures. 70 Political parties may contribute up to KZT 1.275 billion, while individuals and legal entities may donate up to KZT 25.5 million and KZT 127.5 million, respectively; the total amount of donations may not exceed 64 See paragraphs 86, 88, 89, 97 of the 2025 GRECO Third Evaluation Round Evaluation Report on Kazakhstan “Transparency of party funding” . 65 See Articles 115–117 of the Code on Administrative Offences . For instance, financing a campaign outside the electoral fund entails a fine of KZT 108.125–216.250, depending on the donor . Article 34(10) of the Election Law refers to invalidation of results in a territory or district for violations related to electoral funds. Paragraph 272 of the 2023 ODIHR and Venice Commission Revised Joint Guidelines on Political Party Regulation states that “Sanctions […] should be dissuasive in nature. […], in addition to being enforceable, sanctions must at all times be objective, effective, and proportionate to the specific violation”; paragraph 282 states that “all sanctions must be flexible and proportionate in nature. [For] finance violations, this should include a consideration of the amount of money involved, […] attempts to hide the violation, and whether the violation is of a recurring nature”. 66 Paragraphs 260-263 of the 2023 ODIHR and Venice Commission Revised Joint Gu idelines on Political Party Regulation. 67 The Law on the Republican Budget for 2026– 2028 No. 239- VIII of 8 December 2025 allocates a total of KZT 19.525 billion for 2026. As per CEC Resolution No 166/314 of 3 September 2009, as amended, t he funds are paid monthly, calculated at the rate of 0.65 monthly calculation index for each vote cast. 68 Article 27(9) of the Election Law. 69 Paragraph 209 of the 2023 ODIHR and Venice Commission Revised Joint Guidelines on Political Party Regulation states that “all individuals should have the right to freely express their support for a political party of their choice through financial and in- kind contributions.”, while paragraph 216 states that “In addition to regulating financial donations, legislation should regulate in -kind support by private donors, both by individuals and by legal persons. In-kind donations may be defined as, “all gifts, services, or property provided free of charge or accounted for at a price below market value.” 70 Paragraph 19 of the UN CCPR General Comment 25, “reasonable limitations on campaign expenditure may be justified where this is necessary to ensure that the free choice of voters is not undermined, or the democratic process distorted by the disproportionate expenditure on behalf of any candidate or party.”

International Election Observation Mission Page: 17 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions KZT 2.55 billion. Electoral funds may reach up to KZT 3.8 billion. 71 All campaign income and expenditures must be channeled through a dedicated account in a bank designated by the CEC. 72 Political parties informed the ODIHR EOM that they planned their campaign finances in consultation with their regional branches, with centralized management of funds. 73 According to the data published by the CEC, the contestants financed their campaign primarily from their own funds (2 contestants), citizens donations (3 contestants) and legal entities donations (2 contestants). One party (Auyl) reported not to have used party funding. Adilet received the highest contributions, exceeding KZT 3.6 billion, and led the most expensive campaign, amounting to approximately KZT 820 million. 74 The Election Law does not provide for interim or final campaign finance reports from the contestants, which limits transparency and accountability, contrary to international standards and good practice. 75 While the political parties’ obligation to submit final reports was eliminated from the law in 2023, it is maintained in a CEC resolution. Positively, the CEC resolution stipulated publi cation of information on each party’s contributions, donations from citizens and legal entities, as well as campaign-related expenditures twice prior to election day , which was implemented, however, in a limited aggregated format that did not ensure meaningful transparency and public scrutiny. 76 The law provides for campaign finance information to be published by the CEC within 10 days after publication of the results. However, the differing deadlines for submission and publication of campaign finance information established in the subsidiary legislation are not aligned with the legally determined publication deadlines, which does not ensure sufficient legal certainty. 77 The templates the CEC elaborated for such reports require general information on income and expenditures from the contestants, without a detailed breakdown, and there is no obligation for and external audit or to publish the reports in their entirety. 78 71 Amounting to 15,000 (increased from 5,000), 30,000 (increased from 10,000), 300 and 1,500 minimum salaries, respectively.. 72 CEC Decision N o 28/57 of 1 July 2026 designated “Halyk Bank of Kazakhstan” as the banking institution in which special temporary accounts of the electoral funds were to be opened and maintained. 73 Ak Zhol estimated the total cost of their campaign at KZT 1–1.2 billion, Baytaq at KZT 2 billion, NSDP at KZT 600–650, PPK KZT 400 million, and Respublica at KZT 1 billion. Adilet and Auyl did not provide an estimate. 74 Paragraph 23 of CEC Regulation No 19/222 of 7 August 1999, as amended in 2026 . The CEC published information on election-fund donations and expenditures on its website. According to the campaign finance information published by the CEC as of 16 August, Adilet had the highest income and expenditure (approx. KZT 3.6 billion and KZT 820 million, respectively), followed by Ak Zhol (approx. KZT 5 49 million and KZT 548 million respectively) and NSDP (approx. KZT 542 million and KZT 501 million respectively). 75 Paragraph 261 of the 2023 ODIHR and Venice Commission Revised Joint Gu idelines on Political Party Regulation provides for interim reporting. Paragraph 94 of the 2025 GRECO Third Evaluation Round Evaluation Report on Kazakhstan recommends ensuring that more meaningful information from the accounts of political parties (regular activities and election campaigns), including on individual private donations above a certain threshold and the identity of the donors, is published with easy and timely access by the public. 76 The CEC published campaign finance information as of 2 August on 8 August, and as of 16 August on 20 August. Article 7(3) of the 2003 UNCAC obliges states to make good- faith efforts to improve transparency in election and political party financing. Paragraph 247 of the 2023 ODIHR and Venice Commission Revised Joint Guidelines on Political Party Regulation states that: “Voters must have relevant information as to the financial support given to political parties in order to hold parties accountable”. 77 Article 34 (4) of Election Law, CEC Resolution No 19/222 of 7 August 1999 (amended) requires the political parties to submit their financial reports to the CEC within 10 days of the establishment of the results, while the CEC Resolution No12/201 of 25 August 2018 (amended) requires the CEC to submit this information to periodicals for publication within five days of the publication of the results. 78 Article 34(4) of the Election Law and CEC Resolution No 12/201 of 25 August 2018, as amended, and CEC Resolution No 23/37 of 30 June 2026 amending paragraph 20 of CEC Resolution N o 19/222 of 7 August 1999, “On approval of the Rules for opening a special temporary account and spending funds of the election fund” .

International Election Observation Mission Page: 18 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions The CEC is mandated to oversee campaign finance, but is limited to data supplied by the banks, and the enforcement generally relies on the bank’s controls of compliance with the legal requirements to the sources, recipients, and amounts of electoral fund transfers . 79 There is no independent verification or fact-finding mechanism, which limits the scope and effectiveness of oversight and diminishes the possibility for the voters to hold the contestants accountable. Media The media market is state-dominated through direct ownership and untransparent budgetary subsidies, which, compounded by limited funding for local media and reported state influence on editorial content, limit media pluralism, despite the large number of registered outlets. 80 Television remains the main source of information, but the popularity of social networks has increased significantly. 81 A number of long- standing concerns about media freedom persist, including Strategic Lawsuits Against Public Participation (SLAPPs) targeting journalists, delays in journalists’ accreditation, 82 frequent online content removals, and website blockings, which limit independent critical reporting. 83 IEOM interlocutors among the media stated that arrests and pressure on independent media generate pervasive self-censorship, and many journalists informed IEOM that repeated and diverse intimidation attempts discouraged them from covering the elections. 84 Public calls from national and international organizations regarding prosecution of journalists remained unaddressed by the relevant authorities during the campaign period. 85 79 The bank provides information on all electoral fund transactions to the CEC on a weekly basis and upon request. 80 As of August 2026, there are 4,869 registered media in Kazakhstan. The 2026 state budget allocated KZT 67 billion for “implementation of state information policy”. State subsidies for the media are exempt from disclosure, as confirmed by the court on 15 July. In 2025, local media reported constraints due to limited funding, staff shortages, and pressure from the government. 81 In a September 2025 survey, 59 per cent of respondents listed television as the most trusted source of information, and 34.7 per cent trusted social networks. In October 2025, there were 16.9 million active social networks users. 82 On 16 July, representatives of Radio Azattyq (the Kazakh-language Service of Radio Free Europe/Radio Liberty) announced that 11 of their journalists were left without accreditation for this electoral campaign, following the decision of the Ministry of Foreign Affairs (MFA) to postpone their accreditation review until mid-September, as permitted by law. Foreign media could apply by 16 August for a temporary accreditation to cover the elections. 83 On 19–20 July, KazTag ’s website faced DDoS attacks and was temporarily inactive. Since the campaign started, Otkir Kurek appealed to the authorities to investigate its numerous content removals; on 29 July, the entire account was blocked. On 27 July, the Legal Media Center announced an attack on its website, qualifying the online blockings and content removals as “yet another alarming sign of increasing pressure on independent journalists and CSOs during the electoral campaign” . On 1 August, Orda.kz reported phishing attempts and blocking of their Facebook page. In the last week of campaign, the Minister of Culture and Information stressed that the MCI does not block social media accounts, at the same time appealing to the platforms to “intensify efforts in removing illegal content” while “clearly distinguishing between illegal materials and legitimate expression of opinion”. 84 Many journalists told the I EOM that the recent increase in the number of prison sentences, intimidation attempts against them or their family members (including threats of loss of employment), and constant co- ordinated online content removals have generated a chilling effect; some declared that their coverage would focus on official CEC information, in a formalistic approach, or exclusively on paid content. The 2026 OSCE Representative on Freedom of the Media Regular Report to the OSCE Permanent Council , for November 2025 - April 2026 states that “criminal proceedings under broadly framed provisions have affected journalists reporting on matters of public interest” (p. 11). 85 On 5 August, the Committee to Protect Journalists (CPJ) called on Kazakhstan “ to overturn travel ban and to end harassment of journalist Lukpan Akhmedyarov” . On 6 August, the Adil Soz Foundation called on the Ministry of Internal Affairs and the General Prosecutor’s Office to conduct an open investigation and legal assessment of organized disinformation campaigns against the journalist Dinara Egeubaeva. On 10 August, the Legal Media Center called on the authorities “to stop the practice of persecuting journalists and ensure impartial and independent consideration of court cases”. On 14 August, Freedom for Eurasia made a similar public call. On 20 August, CPJ published a second statement, warning “journalists are being silenced” ahead of the elections , and Reporters Without Borders highlighted “the mounting pressure on journalists in Kazakhstan”.

International Election Observation Mission Page: 19 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions Contrary to international standards and prior ODIHR recommendations, there is no public service broadcasting with independent appointment of management and funding. 86 The MCI functions as the media regulator, which does not comply with internationally recommended guarantees of the regulator’s independence. 87 The MCI monitored media and online media during the electoral campaign in a procedure that lacked transparency, with no publicized methodology. The results presented two days before election day identified 21 violations, which were referred to the prosecutor. 88 Complaints regarding media electoral coverage are within the competence of the prosecution and the courts, but no such cases were reported. The Constitution guarantees freedom of expression and prohibits censorship. However, these guarantees are constrained by criminal sanctions for “ deliberate dissemination of false information”, infringement on honor and dignity targeting the president and other public officials, and disproportionate administrative arrests for libel, as well as the related case law, including protracted litigations over SLAPPs against journalists, 89 which inhibit media freedom. 90 The regulation of media coverage of election campaign as currently implemented is rigid and lacks clarity as to the safeguards to freedom of speech, including critical coverage of the campaign. The lack of clarity in the law entailed requests for clarifications, to which the authorities responded framing the “permissible objective criticism”. 91 During the campaign, media outlets were required to ensure objective and equal coverage of all contestants, and prohibited from publishing information damaging the honour, dignity or business reputation of a candidate or political party. 92 86 The 2023 Joint Declaration on Media Freedom and Democracy underlined that “ all government or state media should be transformed into public service media without further delay” , and paragraph 16 of the UN CCPR General Comment 34 notes that states parties should provide funding in a manner that does not undermine the independence of public media. 87 Paragraph 39 of the UN CCPR General Comment 34 states that “it is recommended that State Parties that have not already done so should establish an independent and public broadcasting licencing authority”. 88 On 21 August, during a CEC session, MCI’s representative presented the monitoring results for the campaign period, without mentioning the sampling frame or methodology. The violations identified concerned the illegal publication of public opinion polls and incorrect or missing labelling of paid content. No examples were provided. 89 See Article 274 of the Criminal Code and Article 73.3 of the Code on Administrative Offences . During the pre- campaign period there were four ongoing criminal cases, targeting the blogger Adiletkhan Moldakhan , journalist Aizhan Mameshova, former editor- in-chief of Orda.kz Gulnar Bazhkenova, and YouTube blogger Azamat Omarov, on charges of deliberate dissemination of false information and incitement to hatred. On 31 July, editor- in-chief of KazTag Amir Kasenov was sentenced to 15 months restriction of liberty and a 5- year ban on journalistic activities, based on charges of deliberate dissemination of false information. On 4 August, journalist Alexandra Alekhova was sentenced to three years in prison for dissemination of personal data; the Almaty Prosecutor’s Office filed a motion to reduce the sentence. On 5 August, journalist Dinara Yegeubayeva announced that she is under criminal investigation, and the target of a large disinformation campaign, following a traffic incident she considers having been “ fabricated”. On 12 August, Astana police confirmed that a criminal case was opened against journalist Lukpan Akhmedyarov, for deliberate dissemination of false information. On 18 August, Gulnar Bazhkenova was sentenced to an 8-year imprisonment with a 5-year ban for journalistic activities, on charges of deliberate dissemination of false information and embezzlement. 90 Paragraph 30 of the UN CCPR General Comment 34 states that “ laws should not provide for more severe penalties solely on the basis of the identity of the person that may have been impugned” . 91 By the middle of the campaign period, the CEC explained that “objective criticism of political parties and candidates is not prohibited” and that it is up to the journalist to determine the line between such criticism and information that damages honour and dignity. Previously responding to journalists’ concerns regarding the difference between campaign and informative materials, the CEC clarified that “ informative means publishing neutral factual information about election events and reporting on the election campaign within news and analytical pieces, provided that coverage remains objective and does not contain elements of campaigning” . 92 On 23 July, the Prosecutor General’s Office posted guidance for media and online users on electoral coverage, which IEOM interlocutors considered as discouraging critical reporting during the campaign.

International Election Observation Mission Page: 20 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions ODIHR EOM media monitoring showed that in general, broadcasters and online media provided limited reporting on campaign activities and no analytical news or editorial coverage; analytical or investigative reporting about the elections was largely absent. 93 The media reported extensively on officials, and the combined coverage by broadcast media of all seven contestants was less than the combined coverage of the government, President, and other public authorities, with some 35 and 65 per cent of coverage, respectively. 94 ODIHR EOM media monitoring noted predominately descriptive coverage of campaign events, in which party logos or materials were often blurred in the news coverage. ODIHR EOM monitoring of broadcast media showed that Adilet received a slightly higher share of politically relevant news coverage than other parties, with 6.48 per cent, while the other parties received between 4.38 and 5.07 percent. Contestants were largely covered in a neutral way. 95 The online media monitoring identified extensive coverage of the government, President and public officials, with 86 per cent of the content in a neutral or positive tone, while all contestants combined received some 14 per cent, mostly in a neutral tone. Women candidates were represented in 34 per cent of the monitored broadcast coverage, and in some 7 per cent in the online media outlets. A total of 757 media outlets and online users had notified the CEC about their coverage plans and advertisement fees and were thus allowed to offer paid airtime or content space, at equal rates for all contestants as required by law. 96 ODIHR EOM media monitoring noted that Adilet purchased the highest amount of advertising, followed by the NSDP and AkZhol. Although paid coverage was subject to labeling regulations, ODIHR EOM media monitoring showed that the label, while present, was usually not readily recognizable, at odds with international good practice. 97 Four televised electoral debates were organized, most of which on a contractual basis, and one by the CEC free of charge. The paid thematic debates focused mainly on social issues such as employment, education and rule of law; all contestants attended. 98 Positively, women candidates participated in all debates. The formats and moderation approaches of the debates raised questions of genuine coverage , while the free debate featured no questions from journalists . Overall, the limited editorial coverage of the campaign in news programmes, the lack of analytical content and of substantive media narratives about the campaign platforms, diminishes voters’ ability to make an informed choice. 93 The ODIHR EOM monitored the TV channels Qazaqstan TV , KTK, Astana TV, Channel 31, 24KZ, and First Channel Eurasia, a nd the online media kursiv.kz , kaztag.kz, orda.kz. tengrinews.kz, vlast.kz, zakon.kz, inform.kz. 94 In news and current affairs programmes, of the 34.85 per cent received by contestants , some 31 per cent was in neutral tone, 1.8 in positive tone, and 1.8 per cent in negative tone, of the total monitored coverage. 95 In news and current affairs programmes, Adilet received 0.04 per cent of coverage in a negative tone and 0.69 per cent in a positive tone. NSDP received 0.17 per cent negative and 0.19 per cent positive coverage. Auyl received 0.84 per cent negative and 0. 09 per cent positive coverage. Baytaq received 0.04 per cent in a negative tone and 0.2 5 per cent in a positive tone. Ak Zhol’ s coverage was 0.39 per cent negative and 0. 06 per cent positive in tone. Respublica received 0.09 per cent negative and 0. 29 per cent positive coverage. PPK received 0.23 per cent negative and 0.23 per cent positive coverage. 96 All media outlets and online users that notified the CEC by 18 July about their coverage plans and advertisement fees were allowed to sign such contracts. 97 ODIHR EOM media monitoring showed that the label was displayed briefly at the end of paid spots or paid debates, sometimes with transparent, barely legible lettering. See Council of Europe’s Recommendation CM/Rec (2007)15, “if the media accept paid political advertising, regulatory or self-regulatory frameworks should ensure that such advertising is readily recognizable as such”. 98 The debates allocat ed time for questions sent by the audience through social networks.

International Election Observation Mission Page: 21 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions Election Dispute Resolution Citizens, political parties, and other electoral stakeholders have legal standing in electoral disputes before election commissions, courts or prosecutorial authorities, depending on the nature of the complaint. Decisions, actions, and inactions of election commissions may be challenged either at higher-level election commissions or at courts. 99 Administrative courts are the first instance for appeals against lower-level election commissions, while the Supreme Court is the competent venue for challenges against the CEC. T he dispute resolution mechanism pertaining to election campaign or procedures remains largely untested. 100 The legislation establishes expedited deadlines for the adjudication of election disputes, allowing for prompt adjudication. 101 Election commissions and the MCI may refer cases involving potential violations to the competent law-enforcement agencies. 102 Positively, complaints and appeals may be submitted to commissions and courts electronically. 103 At its session on 21 August, the CEC informed that until then , no complaints had been received by the CEC. As of 21 August, ODIHR EOM long-term observers reported that two complaints were received by the TECs. 104 Until election day, the ODIHR EOM was made aware of five election-related cases at regional courts, mainly related t o intra-party disputes and candidate nomination, and none on election- related administrative offenses. 105 The law provides for both judicial and out-of-court procedures for considering such cases directly by the prosecution. 106 Fines were imposed on seven citizens and a private media outlet for early campaigning and for posting opinion polls on social media. 107 IEOM interlocutors commented on a significant decrease in electoral litigation, which they attributed to the fact that independent candidates can no longer contest parliamentary elections. Interlocutors also 99 If complaints are submitted simultaneously to an election commission and a court, the commission suspends consideration of the matter. 100 See Article 14 of the 1966 ICCPR, Article 2(3) of the UN CCPR General Comment 25, paragraph 19 of the UN CCPR General Comment 34. 101 The courts decide within five days, or immediately, if submitted on or less than five days prior to election day as well as voter registration complaints, while the election commissions decide on election-related violations within five days and review the decisions, actions, inactions of lower-level election commissions within three days. 102 Election-related criminal offenses include obstructing voting, falsifying election documents or results, violating ballot secrecy, vote buying and administrative or other legal liability for, amongst other, unlawful campaigning, spreading false information, campaign- finance breaches, media and observer interference, or voter registration irregularities. Candidates or political parties that violate the law may receive a warning, while repeated violations can result in cancellation of their registration. 103 E-Otinish is the official unified platform designed for submitting appeals, official inquiries, and complaints to various public institutions and government agencies. However, access to such information is only available to the interested parties. 104 In two cases reported, one inquiry was advised to be submitted to a different authority, and one refusal to register an independent candidate was appealed to the court. 105 Three cases were filed in Astana, one by two party members challenging the validity of the nomination of candidates at the congress of Baytaq party, which was rejected on the merits , and a second by an individual challenging the legality of Adilet’s candidate list, which was returned due to lack of jurisdiction. The same individual challenged the MoJ’s decision to register Adilet, the case was returned without consideration due to lack of legal standing. One case in Kyzylorda initiated by an individual against the chairperson of the Auyl regional branch, was returned due to lack of jurisdiction, eventually resubmitted to the competent court, and subsequently withdrawn. In Zhetisu, a claim by an aspir ing independent candidate was dismissed, further appealed, and ultimately returned without consideration to the applicant due to lack of jurisdiction. 106 Pursuant to Articles 682, 683, 760, 805 and 811 of the Code on Administrative Offenses , the prosecutor’s office may independently consider a case and impose a fine for election- related violations. 107 As reported on 21 August by the Office of the Prosecutor General fines of KZT 64,875 were imposed on citizens, and a fine of KZT 129,750 on a private media outlet; the fines were reduced by half due to admission of guilt.

International Election Observation Mission Page: 22 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions reported that campaign-related disputes were often resolved informally amongst contestants. During the campaign period, the president appointed new chairpersons to courts in several regions, including to specialized inter-district administrative, criminal, and district courts. 108 Some IEOM interlocutors voiced concerns regarding the impartiality of the judiciary in cases of a political nature, criticizing restrictive judicial interpretation of laws affecting participation in public affairs, freedom of expression, and media activities. 109 Several publicly reported cases involving journalists, bloggers and civil activists have contributed to a wider discussion concerning the potential arbitrary implementation of these provisions and their potential impact on the exercise of fundamental freedoms during the electoral period. 110 The CEC may invalidate election results in individual polling stations or administrative-territorial units upon appeal. Under the 2026 amendments to the Election Law, a repeat vote may be held in the respective polling stations or administrative-territorial units only if the violations affected at least one quarter of all polling stations or administrative-territorial units. While the Election Law does not specifically provide for challenges after the publication of the election results, the Code on Administrative Procedures stipulates that complaints on violations of electoral rights filed within one month after the elections must be adjudicated within five days, which does not ensure that all available avenues of appeal can be exhausted before the CEC officially announces the election results, thereby undermining the right to effective remedy, contrary to international standards. 111 Final election results may be challenged before the Constitutional Court within 10 days of their announcement. This right is limited to the president, the prime minister, the chairperson of the Kurultai, or at least one fifth of the members of the Kurultai . In the context of the 2026 parliamentary elections, this right is limited to the President and the Prime Minister since there is no sitting parliament. Restricting standing for challenges to final election results by excluding citizens and contestants is at odds with international standards and OSCE commitments. 112 Election Observation The Election Law provides for domestic and international election observation. The CEC accredits international observers, if invited by the MFA or the CEC. The CEC accredited 777 international observers from 13 international organizations and 42 countries. Domestic observers may be fielded by political parties, other public associations and non- profit organizations. Only organizations for which election observation is a statutory activity are eligible. By law, accredited organizations may 108 See Presidential Decree N o 1382 of 29 July 2026. 109 They referred to the Criminal Code Articles 158, 174 (inciting hatred), 274 (dissemination of false information), 375 (interfering with the legal professional activity of a journalist), 376 (infringement of the honour and dignity of the president and parliamentary deputies) and 378 (insult of a representative of authority); Article 120 and recent amendments to the Code on Administrative Offences concerning campaign coverage. See also Media section. 110 On 21 July, civil activist Nurzhan Sembayev was sentenced to six years in prison on charges under Articles 405 and 258 of the Criminal Code. (see also Media). The IEOM interlocutors considered that two cases against journalists –an administrative case against Murat Nurgalimov, head of the MSU.CITY media outlet, sanctioned for an alleged disobedience to the law enforcement , and a criminal case against journalist Dinara Yegeubayeva following a traffic incident (See Media section), indicated a concerted effort to interfere with media activities during elections. 111 Chapter 25 of the Code on Administrative Procedures. Article 2.3.(a) of the 1966 ICCPR states that “ any person whose rights or freedoms as herein recognized are violated shall have an effective remedy…”. 112 Article 2.3.(a) of the 1966 ICCPR states that “ any person whose rights or freedoms as herein recognized are violated shall have an effective remedy…”. See also paragraph 20 of the UN CCPR General Comment 25. Paragraph 5.10 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that “ everyone will have an effective means of redress against administrative decisions, so as to guarantee respect for fundamental rights and ensure legal integrity”. Paragraph 3.2 (f) of the 2002 Venice Commission Code of Good Practice provides that “All candidates and all voters registered in the constituency concerned must be entitled to appeal”.

International Election Observation Mission Page: 23 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions observe all electoral cycles for one year within the area of responsibility of the accrediting commission. Kazakhstan’s domestic observation landscape is diverse. As of 20 August, 265 observer organizations were accredited, of which 13 were accredited by the CEC and 252 by TECs. Several I EOM interlocutors raised concerns about the independence of a number of accredited observer organizations and questioned their impartiality and professionalism. 113 Several IEOM interlocutors noted a significant narrowing of space for independent election observation, citing restrictions on freedom of association, limited financing for CSOs, pressure from the authorities, and uncertainty over the eligibility of organizations. 114 The broad and vague formulation of the 2026 Election Law amendments expanding the foreign funding prohibition to any election-related activities and their conflicting interpretations by the authorities created undue impediments to the ability of observers to conduct their work, contrary to OSCE commitments. 115 Some CSOs informed the I EOM that the uncertainty around implementation of these rules rendered them reluctant to engage in election observation. The IEOM interlocutors informed that, out of 13 organizations accredited by the CEC, only 5 aimed to monitor these elections, focusing mostly on election day, with planned deployments ranging from a few dozen to several thousand observers. Election Day Election day was orderly and calm, with no breaches of campaign silence observed. The CEC published information about polling throughout the day, including on voter turnout. According to the CEC, preliminary turnout reached a high 74.19 per cent, with significant regional differences, including in Almaty (43.23 per cent) and Astana (51.67 per cent). Throughout the day, IEOM observers noted significant differences between the number of voters observed casting their ballots and the officially announced turnout figures. 116 The CEC did not post preliminary election results on election night, reducing transparency. The IEOM observed the opening in 127 polling stations and assessed the process positively in all but two of them. Voting was observed in 1,327 polling stations and assessed positively in 98 per cent, with IEOM observers describing the process as calm and well organized. Women were well represented among polling staff, accounting for 74 per cent of PEC members and 68 per cent of chairpersons. 113 Out of the 265 organizations currently accredited to observe the elections, only two – “Wings of Liberty” (Erkindik Qanaty) and the “ Youth Information Service of Kazakhstan” – have endorsed the Declaration of Global Principles for Non-Partisan Election Observation and Monitoring by Citizen Organizations . 114 Following the amendments to the Election Law, the CEC, MoJ and MCI initially interpreted them as excluding all organizations receiving foreign funding from observation. In the course of the campaign, the CEC clarified that the restrictions would not apply retroactively and that foreign funding does not, in itself, constitute grounds for annulment of observers’ accreditation, with each case considered individually. The ODIHR EOM was informed about two cases of accredited observer organizations requested to amend their statutes with a different Kazakh term, allegedly better reflecting the meaning of “to observe”. One of the amended statutes awaits TEC’s decision. 115 Paragraph 8 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that “ the participating States consider that the presence of observers, both foreign and domestic, can enhance the electoral process for States”. 116 Throughout election day, IEOM observers collected, from all observed polling stations, data on the number of voters registered on the voter list or added on election day, the number of voters that had voted at the time of their arrival, as well as the number of voters that had voted at the time of their departure. A s tatistical analysis of this data suggests that the number of voters who cast their ballots was significantly lower than officially reported.

International Election Observation Mission Page: 24 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions Despite centrally co-ordinated efforts to facilitate the participation of persons with disabilities, some 17 per cent of polling station observed did not ensure independent access for voters with disabilities, 5 per cent had a layout unsuitable for these voters, and 3 per cent lacked specific equipment. Party proxies or observers were present in 85 per cent of polling stations observed, and citizen observers in 79 per cent. Some of these observers were not able to indicate what organization they represented. The presence of unauthorized persons was reported in 5 per cent of polling stations observed, but there were very few reports of interference in the work of PECs. Voter identification procedures were largely adhered to. IEOM observers reported in 11 per cent of polling station observed that one or more voters were turned away, often because they had come to the wrong polling station. IEOM observers reported some serious procedural shortcomings, including series of seemingly identical signatures on the voter list (3 per cent), group voting (1 per cent), and voters without proper ID being allowed to vote (1 per cent). In 5 per cent of polling stations observed, not all voters marked their ballots in secrecy. IEOM observers reported concerning indications of pressure on voters. In 6 per cent of polling stations observed, voters were seen photographing their ballot, and IEOM observers heard some voters saying that the pictures would serve as proof to their employers of how they had voted. 117 IEOM observers also reported instances of non- PEC members systematically keeping track of voters coming to vote. Problems with transparency during voting were reported in considerable 8 per cent of polling stations observed, including observers not having clear view of the procedures. A significant number of IEOM observers were refused access to the voter list. In polling stations where a visual inspection of the voter list was possible, the number of voters that polling staff reported as having voted was often higher than the number of signatures observed on the voter list. Many IEOM observers were denied information about the number of voters who had already voted. The vote count was assessed negatively in 40 of the 119 polling station observed, due to significant procedural violations and omissions. Critical reconciliation procedures were frequently not followed, challenging the integrity of the counting process. PECs failed to determine and announce the total number of voters on the voter list (64 cases), the number of voters’ signatures on the voter list (66 cases), the number of unused ballots (32 cases), or the number of voters who used AVC or the mobile ballot box (29 and 20 cases, respectively). Procedural violations were also observed after the ballot box had been opened. In 15 cases, the total number of ballots found in all ballot boxes was not established, and in 8 cases, that number exceeded the number of voters who voted. In 76 cases, the PEC did not announce who each ballot had been cast for. IEOM observers reported that the determination of ballot validity was not based on criteria provided by law in 12 counts and was not consistent in 13 counts. In 45 counts observed, the PEC did not use the prescribed control formular to check for mathematical consistency of the results. The results protocols were not filled in completely and in pen in 25 counts; in 50 counts, the figures were not announced aloud before they were entered into the protocol. Four protocols had been pre- signed by PEC members. In 37 counts, the protocol was not posted for public familiarization, and in 32 counts, IEOM observers did not receive a copy even though they are entitled to it. Party proxies and observers and citizen observers were present during 70 and 72 of the observed counts, respectively. Many IEOM observers reported problems with transparency during the count, assessing it negatively in 29 cases and reporting that not all observers had a clear view of the count in 28 cases. 117 Independent observers also reported cases of workers, students and residents of apartment buildings being pressured to vote.

International Election Observation Mission Page: 25 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions Overall, the problems observed during the count raise serious concerns about the integrity of these parts of the process and whether ballots were counted and reported honestly, as required by paragraph 7.4 of the 1990 OSCE Copenhagen Document. Tabulation was assessed positively in 72 of the 91 TECs where it was observed, with negative assessments mainly due to a lack of transparency. In 25 TECs, IEOM observers were restricted in their observation, and in 26 TECs, not everybody present had a clear view of the tabulation process. IEOM observers reported inadequate premises and overcrowding in 10 and 8 TECs, respectively. They also reported a number of procedural problems, such as PECs modifying their results protocols without a former TEC decision (in 7 TECs), PECs completing their protocols only after arriving at the TEC (in 12 TECs), as well as 2 cases of deliberate falsification of results or protocols. Party proxies and observers and citizen observers were present in only 3 and 4 TECs, respectively. Transparency of the tabulation process is further reduced by the absence of legal provisions requiring the publication of TEC protocols, or election results disaggregated by polling station. The Prosecutor General’s Office announced that it had received no complaints related to election day and that no complaints had been filed with the courts. Prosecutors imposed fines for illegal campaigning on seven citizens who had posted photos of their marked ballots. The English version of this report is the only official document. Unofficial translations are available in Kazakh and Russian .

International Election Observation Mission Page: 26 Republic of Kazakhstan, Early Parliamentary Elections, 23 August 2026 Statement of Preliminary Findings and Conclusions MISSION INFORMATION & ACKNOWLEDGEMENTS Astana, 24 August 2026 – This Statement of Preliminary Findings and Conclusions is the result of a common endeavour involving the OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR), the OSCE Parliamentary Assembly (OSCE PA) and the Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE). The assessment was made to determine whether the elections complied with OSCE commitments, Council of Europe standards, other international obligations and standards for democratic elections, and with national legislation. Each of the institutions involved in this International Election Observation Mission has endorsed the 2005 Declaration of Principles for International Election Observation. Gábor Hajdu was appointed by the OSCE Chairperson- in-Office as Special Co-ordinator and Leader of the OSCE short-term observer mission. Lucija Tacer Perlin headed the OSCE PA delegation, and Sevilay Çelenk headed the PACE delegation. Ambassador Vincent Piket is the Head of the ODIHR EOM, deployed from 10 July. This Statement of Preliminary Findings and Conclusions is delivered prior to the completion of the electoral process. The final assessment of the election will depend, in part, on the conduct of the remaining stages of the electoral process, including the count, tabulation and announcement of results, and the handling of possible post-election day complaints or appeals. ODIHR will issue a comprehensive final report, including recommendations for potential improvements, some months after the completion of the electoral process. The OSCE PA will present its report at its next statutory meeting. The PACE will present its report at a next part-session of the Parliamentary Assembly. The ODIHR EOM includes 15 experts in the capital and 22 long-term observers deployed throughout the country. On election day, 339 observers from 43 countries were deployed, including 206 observers deployed by ODIHR, as well as a 68 -member delegation from the OSCE PA, and a 23- member delegation from the PACE. There were 61 per cent of women among the observers. Opening was observed in 127 polling stations and voting was observed in 1,327 polling stations across the country. Counting was observed in 119 polling stations, and the tabulation in 91 TECs . The IEOM wishes to thank the authorities of Kazakhstan for the invitation to observe the elections, and the Central Election Commission and the Ministry of Foreign Affairs for their assistance. The IEOM wishes to also express their appreciation to other state institutions, political parties, candidates, media, civil society organizations, and international community representatives for their co- operation. For further information, please contact: Ambassador Vincent Piket, Head of the ODIHR EOM, in Astana (+7 771 772 9311), until 4 September; Thomas Rymer, ODIHR Spokesperson (+48 609 522 266), or Yelena Kovalyova, ODIHR Election Adviser, in Warsaw (+48 695 916 662) ; Nat Parry, Head of Communications and Press, OSCE PA (+45 60 10 81 77); Sylvie Affholder, Head of the PACE Elections Division (+ 33 7 60 19 75 05) . ODIHR EOM Address: Downtown Business Center, Tokyo Building, 5 th floor 1/1 Koshkarbayev Ave, Astana 010000, Kazakhstan email: office@odihr -kz.org

САЙЛАУДЫ БАЙҚАУ ЖӨНІНДЕГІ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ МИССИЯ Қазақстан Республикасы – Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 АЛДЫН АЛА ҚОРЫТЫНДЫЛАР МЕН ТҰЖЫРЫМДАР ТУРАЛЫ МӘЛІМДЕМЕ А ЛДЫН АЛА ТҰЖЫРЫМДАР 23 тамызда өткен мерзімінен бұрын парламенттік сайлау техникалық тұрғыдан жақсы дайындалғанымен, саяси плюрализм жоқ жағдайда өтті. Айқын саяси баламалардың болмауы саяси таңдау мүмкіндігін шектеді, ал сайлауға қатысқан барлық партия қазіргі Президенттің саясатын қолдады. Науқан ұйымдасқан түрде өтті және сайлауға қатысқан партияларға үгіт жүргізу үшін тең жағдай жасалды, алайда жаңадан құрылған «Әділет» партиясы негізсіз артықшылыққа ие болды. Сайлау әкімшілігі сайлауға қатысқан партиялардың сеніміне ие болды, дегенмен оның шешім қабылдау процесінің ашықтығы шектеулі болды. Сайлау қарсаңында қоғаммен шектеулі консультациялар өткізіле отырып, елеулі өзгерістер енгізілген құқықтық негіз демократиялық сайлаудың халықаралық стандарттарына сәйкес келмейтін, соның ішінде саяси қатысуға байланысты негізгі құқықтарға қатысты бірқатар ережені қамтиды. Әйелдердің өкілдігі айтарлықтай төмен күйінде қалып отыр. Сайлаушылар бірқатар бұқаралық ақпарат құралына қол жеткізе алғанымен, медиа плюрализмі шектеулі болып қалды және бұқаралық ақпарат құралдарына қойылған шектеулер мен журналистерге көрсетілген қысым алаңдаушылық туғызды. Байқаушылар мониторинг жүргізген бұқаралық ақпарат құралдары сайлауды редакциялық және талдамалық тұрғыдан жеткіліксіз жариялады, бұл сайлаушылардың саналы таңдау жасау мүмкіндігін төмендетті. Халықаралық сайлауды байқау миссиясының (ХСБМ) байқаушылары сайлау учаскелерінің ашылуы мен дауыс беру барысын басым көпшілігінде белгіленген рәсімдерге сәйкес өтті деп бағалағанымен, байқау барысында тіркелген сайлаушылар белсенділігі мен дауыс беруге қатысу туралы ресми деректер арасындағы елеулі айырмашылықтар, сондай-ақ дауыстарды санау кезіндегі елеулі рәсімдік бұзушылықтар сайлаушылардың дауыс беруге қатысуы туралы есептілік пен дауыстарды санау процесінің адалдығына қатысты сұрақтар туғызды. Жаңа Конституция қабылданғаннан кейін онда көзделген институционалдық және сайлау саласындағы өзгерістерді ескеру мақсатында сайлау заңнамасының негіздері қайта қаралды. Көптеген түзетулерге қарамастан, құқықтық негіз бірқатар халықаралық стандарттар мен демократиялық сайлауға қатысты ЕҚЫҰ міндеттемелеріне әлі де сәйкес келмейді. Атап айтқанда, ол сайлау құқықтарына және сайлау нәтижелеріне шағымдану үшін сотқа жүгіну құқығына кейбір негізсіз шектеулерді, сондай-ақ сайлау науқанын қаржыландыру есептілігі мен адалдығын қамтамасыз ететін жеткілікті кепілдіктердің болмауын қамтиды. Түзетулер сайлауға аз уақыт қалғанда қабылданды, ал оларды қабылдау процесінде қоғаммен консультациялар өткізу мүмкіндігі шектеулі болды, бұл халықаралық озық практикаға сәйкес келмейді. Сонымен қатар ДИАҚ Б-ның бұған дейінгі ұсынымдарының көпшілігі ескерусіз қалды. Сайлау қызметін шетелден қаржыландыруға және бұқаралық ақпарат құралдарының сайлау науқанын сыни тұрғыдан жариялауына жол берілуіне қатысты нормаларды қоса алғанда, аясы кең әрі нақты емес қағидалар сайлау процесі барысында оларды түсіндіру жөнінде сұрау салуға себеп болды, алайда билік органдары оларға жеткілікті құқықтық айқындықты қамтамасыз ететін жауап бермеді. 145 мүшеден тұратын жаңа бір палаталы Құрылтай жабық партиялық тізімдер бойынша пропорционалды өкілдік жүйесі негізінде, бес пайыздық сайлау шегі белгіленген бірыңғай

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 2-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайланды. Тәуелсіз кандидаттардың сайлауға түсуін көздейтін ереже енді жоқ, бұл халықаралық стандарттар мен ДИАҚБ-ның бұрынғы ұсынымдарына қайшы келеді. Заң әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдар үшін кандидаттардың жиынтық 30 пайыздық квотасын белгілейді және бұл квота мандаттарды бөлу кезінде де сақталуы тиіс. Алайда квота құрылымы тиісті халықаралық стандарттар мен ДИАҚ Б-ның бұған дейінгі ұсынымдарына сәйкес келмейді. Құқықтық негіз саяси партияларға мандаттарды бөлу және іске асыру кезінде кең дискрециялық пен бақылау мүмкіндігін береді, бұл ЕҚЫҰ міндеттемелері мен халықаралық стандарттарға қайшы. Барлық деңгейдегі сайлау комиссиялары техникалық дайындықты кәсіби түрде және заңнамада белгіленген мерзімдерде жүргізіп, сайлауға қатысушы партияларлың сеніміне ие болды. Орталық сайлау комиссиясы (ОСК) тұрақты түрде тікелей эфирде көрсетілетін отырыстар өткізді, оларға мүдделі тараптардың және бұқаралық ақпарат құралдарының көпшілігі қатысты. ДИАҚБ-ның Сайлауды байқау миссиясы (СБМ) байқаған отырыстардың көпшілігінде шешімдер мазмұндық талқылаусыз бірауыздан қабылданды, бұл шешімдер қабылдау процесінің ашықтығын шектеді. ДИАҚБ СБМ байқаушылары өздері қатысқан сайлау комиссиялары мүшелерін даярлау жөніндегі бүкіл елді қамтыған каскадтық оқыту бағдарламаларын оң бағалады. Сайлау әкімшілігі сонымен қатар сайлаушыларды ақпараттандыру бойынша ауқымды науқан жүргізді және сайлау учаскелерінің қолжетімділігін қамтамасыз етуге әрі мүгедектігі бар адамдардың сайлауға қатысуына жәрдемдесуге айтарлықтай күш салды. Өңірлердің көпшілігінде ДИАҚ Б СБМ байқаушылары аумақтық сайлау комиссияларының (АСК) өз отырыстарын алдын ала жүйелі түрде хабарламай, қажеттілік туындаған сайын өткізгенін мәлімдеді. Бұл АСК жұмысына байқау жүргізуге кедергі келтірді. ОСК жүргізетін Сайлаушылардың ұлттық тізіліміне шамамен 12,6 миллион сайлаушы енгізілген. ХСБМ сұхбаттасушыларының көпшілігі сайлаушылар тізілімінің дәлдігіне сенім білдірді. Зияткерлік немесе психоәлеуметтік мүгедектігіне байланысты сот әрекетке қабілетсіз деп таныған азаматтардың, сондай-ақ жасаған қылмысының ауырлығына қарамастан бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жүрген адамдардың дауыс беруге құқығы жоқ, бұл халықаралық стандарттарға қайшы келеді. Сайлаушылар тізімдері тексеру үшін қолжетімді болды, сайлаушылар түзету талап ете алды. Сайлаушылар тізіміне енгізілмеген, бірақ тиісті сайлау учаскесінің аумағында тұратынын растай алған сайлаушыларды сайлау күні тиісті учаскелік сайлау комиссиясы (УСК) сайлаушылар тізіміне енгізе алды, бұл халықаралық озық практикаға сәйкес келмейді. 25 жасқа толған және сайлауға дейін Қазақстанда кемінде 10 жыл тұрған сайлау құқығы бар азаматтар кандидат бола алады. Тұрақты тұру мерзіміне қатысты бұл талап халықаралық стандарттар мен ДИАҚ Б-ның бұған дейінгі ұсынымдарына қайшы келеді. Сыбайлас жемқорлық қылмысын жасағаны үшін кінәлі деп танылған адамдардың, сондай-ақ жасаған қылмысының түріне қарамастан өтелмеген немесе алынбаған соттылығы бар адамдардың кандидат болуға құқығы жоқ. 2026 жылғы құқықтық реформадан кейін кандидаттарды тек тіркелген саяси партиялар өз мүшелерінің арасынан ұсына алады , ал кандидаттардың өзін-өзі ұсыну мүмкіндігі жойылды, бұл халықаралық стандарттар мен ДИАҚ Б ұсынымдарына қайшы келеді. Кандидаттарды тіркеу тиімді жүргізіліп, ұсынылған кандидаттардың барлығы дерлік тіркелген. Тіркелген жеті тізімге 545 кандидат енгізілді, олардың 43,9 пайызы жиынтық квота топтарының кемінде біреуіне жатты. Сайлау науқаны жалпы алғанда тыныш әрі ұйымдасқ ан түрде өтіп, сайлау күні жақындаған сайын жандана түсті. Заңнамаға сәйкес, сайлауға қатысушылардың барлығына үгіт іс- шараларын ұйымдастыру үшін тең жағдайлар жасалды және үгіт іс-шараларын өткізуге негізсіз тыйым салынғаны немесе шектеулер қойылғаны туралы расталған мәліметтер болған жоқ. Алайда ХСБМ-нің кейбір сұхбаттасушылары атап өткендей, шынайы саяси оппозицияны

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 3-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме білдіретін партиялардың жоқтығы және парламенттік сайлауға өзін-өзі ұсыну құқығының жойылуы саяси қатысуды, плюрализмді және сайлаудағы бәсекелестікті шектеді. Партиялардың тұғырнамалары мен үндеулерінде әлеуметтік және экономикалық мәселелердің кең ауқымы қамтылды, алайда сайлауға қатысқан барлық партиялар қазіргі Президенттің саясатын қолдады. Партиялар жалпы сайлаушыларға еркін қол жеткізе алғанмен, ресурс көлеміндегі елеулі айырмашылықтар үгіт жүргізу мүмкіндіктерінің теңдігіне әсер етті. Бұрынғы билеуші «AMANAT» партиясымен біріккен, жаңадан тіркелген «Әділет» партиясы «AMANAT» партиясынан мұраға қалған ұйымдық құрылымдарды, желілер мен ресурстарды пайдалана отырып, ең ауқымды әрі көзге көрінетін үгіт қызметін жүргізіп, сайлау науқанында үстемдік етті. ДИАҚБ СБМ әкімшілік ресурстарды теріс пайдалану жағдайлары, соның ішінде мемлекеттік сектор қызметкерлерін үгіт іс-шараларына қатысуға жұмылдыруға тарту және муниципалдық әкімшіліктердің бірнеше саяси партияның үгіт іс-шараларымен байланысы туралы сенімді хабарламалар алды. «Әділет» партиясының кейбір ауқымды іс- шаралары муниципалитеттер немесе басқа да мемлекеттік ұйымдар ұйымдастырған тегін қоғамдық іс-шаралармен тұспа- тұс келді. Осы факторлардың жиынтығы «Әділет» партиясына негізсіз артықшылық беріп, мемлекет пен партия арасындағы шекараны бұлыңғыр етті, бұл ЕҚЫҰ міндеттемелеріне қ айшы келеді. Әлеуметтік желілер сайлау науқанында маңызды рөл атқарды. ДИАҚ Б СБМ жүргізген әлеуметтік желілер мониторингі партиялар мен кандидаттардың интернеттегі коммуникациясы негізінен жағымды сипатта және бағдарламалық мәселелерге бағытталғанын, ал текетірес сипатындағы пікірталас жағдайларының шектеулі болғанын көрсетті. ХСБМ-нің кейбір сұхбаттасушылары интернеттегі контентке қатысты аясы кең тұжырымдалған шектеулер мен оларды қолдану практикасы, соның ішінде сайлау науқаны кезінде жалғасқан контентті жою жағдайлары саяси пікір білдіру мен сыни пікірлерді басуға алып келуі мүмкін деген алаңдаушылықтарын білдірді. Негізінен мемлекеттік органдар мен ұлттық қауіпсіздік органдарының құзыретіне орталықтандырылған жалған ақпарат пен шетелдік араласуға қарсы іс-қимыл тетіктері туралы ашық ақпараттың жоқтығы олардың тиімділігін бағалауға мүмкіндік бермеді. Мәдениет және ақпарат министрлігі (МАМ) интернет кеңістігіне, соның ішінде сайлауға қатысты ықтимал құқық бұзушылықтарға мониторинг жүргізді. Жалған ақпаратпен күресу міндеті жүктелген Президент Әкімшілігі жанындағы Жалған ақпаратқа қарсы іс-қимыл орталығы сайлау науқанына қатысты жалған ақпараттың бірнеше жағдайы туралы хабарлап, оларды теріске шы ғарды. Әйелдер саяси және қоғамдық өмірде әлі де айтарлықтай аз өкілдік етеді: бұрынғы Парламенттің төменгі палатасындағы 98 орынның 18-ін (18 пайыз), жанама сайлау арқылы сайланатын Сенаттағы 50 орынның 10-ын (20 пайыз) және Үкіметтегі 25 лауазымның 3-еуін (12 пайыз) әйелдер иеленді; 20 өңір әкімінің арасында бірде-бір әйел жоқ. Барлық саяси партиялардың әйелдер ұйымдары бар, алайда бір партияны ғана әйел басқарады. 545 кандидаттың 172-сін әйелдер құрады (31,5 пайыз), бірақ олардың сайлау науқанына қатысуы шектеулі болды және өңірлер бойынша біркелкі болмады. Әйелдер барлық сайлау комиссиялары мүшелерінің үштен екісінен астамын құрағанымен, басшылық және жоғары лауазымдарда жеткілікті де ңгейде өкілдік етпеді. Сайлау науқанын қаржыландыру қағидаларына 2026 жылы енгізілген өзгерістер, атап айтқанда, жарналар мен шығыстардың шекті мөлшерін ұлғайтты, сайлау қорларынан тыс науқанды қаржыландыру үшін санкциялар енгізді және заттай нысандағы қайырымдылық қа тыйым салды. ДИАҚБ мен Еуропа Кеңесінің Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мемлекеттер тобының (GRECO) сайлау науқанын қаржыландыру жөніндегі есептілік пен байқауға қатысты бұрынғы ұсынымдары ескерусіз қалды. Сайлау туралы заң сайлауға қатысушылардың сайлау науқанын қаржыландыру жөніндегі аралық немесе қорытынды есептерді ұсынуын көздемейді, бұл халықаралық стандарттар мен озық практикаға қайшы келіп, ашықтық пен есептілікті шектейді. Байқау жүргізу міндеті ОСК-ға жүктелген, алайда бұл байқау тәуелсіз тексеру

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 4-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме немесе фактілерді анықтау тетігінсіз тек ресми банк операцияларымен шектеледі, бұл байқаудың ауқымы мен тиімділігін төмендетеді. Оң жайт ретінде ОСК қаулысында әр партияның сайлау науқанын қаржыландыру туралы ақпаратын сайлау күніне дейін екі рет жариялау көзделгенін және бұл талаптың орындалғанын атап өтуге болады. Алайда ұсынылған ақпарат көлемінің шектеулілігі қоғамдық байқау үшін мазмұнды ашықтықты қамтамасыз етпеді. ОСК қаулысында сайлаудан кейін сайлауға қатысушылардың қорытынды есептерді ұсынуы көзделген. Медиа нарығында тікелей меншік және ашық емес бюджеттік субсидиялар арқылы мемлекет үстемдік етеді. Бұл факторлар, редакциялық мазмұнға мемлекеттің ықпал етуіне қатысты айтылған алаңдаушылықтармен қатар, тіркелген бұқаралық ақпарат құралдарының көптігіне қарамастан, медиа плюрализмді шектейді. Тәуелсіз журналистерді қамауға алу және оларға қысым көрсету жөніндегі бұрыннан келе жатқан алаңдаушылықтар жаппай өзін-өзі цензуралауға алып келеді. Сөз бостандығына берілген конституциялық кепілдіктер «көрінеу жалған ақпаратты таратқаны үшін» көзделген қылмыстық санкциялармен, сондай-ақ басқа да кейбір қылмыстық және әкімшілік нормалармен және оларды қолдану практикасымен шектеледі. Халықаралық стандарттар мен ДИАҚ Б-ның бұған дейінгі ұсынымдарына қайшы, шынайы қоғамдық хабар тарату қызметі жоқ, ал МАМ жүзеге асыратын бұқаралық ақпарат құралдарын реттеу тетігі институционалдық тәуелсіздік жөніндегі халықаралық талаптарға сәйкес келмейді. ДИАҚ Б СБМ жүргізген медиа мониторинг жалпы алғанда хабар таратушылардың сайлауға қатысушылардың барлығының қызметін көбіне бейтарап сипатта жариялағанын көрсетті, алайда сайлауға қатысушылардың жиынтық қамтылуы мемлекеттік органдардың қамтылуынан аз болды. Мониторланған хабар таратушылар мен интернет- бұқаралық ақпарат құралдары сайлау науқаны іс-шараларын талдамалы не тереңдетілген жаңалықтар немесе редакциялық материалдар ұсынбай шектеулі көлемде жариялады, бұл сайлаушылардың саналы таңдау жасау мүмкіндігін төмендетеді. Азаматтар, саяси партиялар және сайлау процесіне қатысатын басқа да мүдделі тараптар өз құқықтарын қорғау үшін сайлау комиссияларына, соттарға немесе прокуратура органдарына жүгіне алады. Заң сайлау дауларын жедел қарау мерзімдерін белгілейді. ОСК-ға ешқандай шағым берілмегендіктен, АСК-ға аз ғана шағым түскені туралы хабарланғандықтан және соттарда сайлауға қатысты істер аз болғандықтан, сайлау дауларын шешу жүйесі іс жүзінде айтарлықтай сыналған жоқ. ХСБМ-нің кейбір сұхбаттасушылары саяси сипаттағы істер бойынша сот билігінің бейтараптығына қатысты алаңдаушылықтарын білдіріп, қоғамдық істерге қатысуға, сөз бостандығына және бұқаралық ақпарат құралдарының қызметіне әсер ететін заңдарды соттардың шектеуші сипатта түсіндіруін сынға алды. Заң сайлауды ішкі және халықаралық байқауды көздейді. Сайлауға қатысты кез келген қызметті шетелден қаржыландыруға салынатын тыйымның аясын кеңейткен Сайлау туралы заңға 2026 жылы енген түзетулер кең әрі нақты емес түрде тұжырымдалған және билік органдары оларды бір-біріне қайшы келетін тәсілдермен түсіндірген. Бұл ЕҚЫҰ міндеттемелеріне қайшы түрде азаматтық байқаушылардың өз жұмысын атқаруына негізсіз кедергілер келтіріп, кейбір азаматтық қоғам ұйымдарының сайлауды байқауға қатысудан тартынуына себеп болды. Соған қарамастан, бірнеше ұйым сайлау күні байқау жүргізді. Сайлау күні ұйымдасқан әрі тыныш өтті және кейбір рәсімдік проблемалар мен ашықтыққа қатысты мәселелерге қарамастан, ХСБМ байқаушылары сайлау учаскелерінің ашылуы мен дауыс беруді басым көпшілігінде оң бағалады. Алайда ХСБМ байқаушылары сайлаушыларға қысым жасалғанын көрсететін алаңдаушылық туғызатын белгілер туралы хабарлады. Күні бойы байқаушылар дауыс бергені байқалған сайлаушылар саны мен ресми түрде жарияланған қатысу көрсеткіштері арасында елеулі айырмашылықтарды атап өтті. Салыстырып тексеру және дауыстарды санау кезінде орын алған елеулі рәсімдік бұзушылықтар мен олқылықтарға байланысты байқау жүргізілген дауыстарды санау рәсімдерінің үштен бірінен астамы теріс

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 5-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме бағаланды. Нәтижелерді жинақтау жалпы алғанда оң бағаланды, дегенмен кейбір рәсімдік мәселелер, ашықтыққа қатысты проблемалар және ХСБМ байқаушыларының байқау жүргізу мүмкіндіктеріне қойылған шектеулер атап өтілді. Алдын ала нәтижелер сайлау түні жарияланбағандықтан, ашықтық одан әрі төмендеді. Жалпы алғанда, сайлаушылар белсенділігі мен дауыс беруге қатысу туралы ресми деректер арасындағы елеулі сәйкессіздіктер және дауыстарды санау кезінде байқалған проблемалар процестің осы бөліктерінің адалдығына, сондай-ақ 1990 жылғы ЕҚЫҰ Копенгаген құжатының 7.4- тармағында талап етілгендей, бюллетеньдердің адал саналып, нәтижелердің адал хабарланғанына қатысты елеулі алаңдаушылық туғызады. А ЛДЫН АЛА ҚОРЫТЫНДЫЛАР Жалпы мәлімет және саяси ахуал 2026 жылғы 23 тамыздағы мерзімінен бұрын парламенттік сайлау 15 наурызда өткізілген жаңа Конституция жөніндегі референдумнан кейін өтті. Жаңа Конституция 1 шілдеде күшіне еніп, Парламенттің таратылуына және Президенттің мерзімінен бұрын парламенттік сайлау тағайындауына алып келді. Мемлекеттік басқаруды жаңғырту және оңтайландыру мақсатында Конституцияны қайта қарау процесін Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2025 жылғы қыркүйекте бастады. 1 Конституция институционалдық негізді елеулі түрде өзгертіп, екі палаталы Парламентті бір палаталы Құрылтаймен алмастырды, тәуелсіз кандидаттардың парламенттік сайлауға қатысу мүмкіндігін жойды, Президент тағайындайтын, заң шығару бастамасы құқығы бар 126 мүшеден тұратын консультативтік Халық Кеңесін құрды, вице-президент лауазымын қайта енгізді және Президент өкілеттіктерін айтарлықтай кеңейтті. 2 Референдумнан кейін Конституциялық Сот бұрынғы Конституцияның қолданылу кезеңінде қызмет атқарған лауазымды тұлғаларға өкілеттік мерзімдеріне қатысты конституциялық шектеулердің қолданылуы жөнінде түсіндірме берді. 3 Халықаралық Сайлауды байқау миссиясының (ХСБМ) кейбір сұхбаттасушылары Конституцияның жеделдетілген тәртіппен және қоғамның кеңесу мүмкіндігі шектеулі жағдайда қабылданғанын атап өтті. 4 Саяси партиялардың өкілдері болып табылатын ХСБМ-нің кейбір сұхбаттасушылары саяси партиялардың мандаттары 1 Конституцияны қайта қарау 2022 жылғы реформаның жалғасы ретінде ұсынылды. Бұл реформа сондай- ақ конституциялық референдумды және мерзімінен бұрын президенттік сайлауды (екеуі де 2022 жылы), сондай-ақ мерзімінен бұрын парламенттік сайлауды (2023 жылы) қамтыды. 2 Президент Құрылтай келісімімен вице-президентті тағайындайды және оны қызметінен босата алады, сондай-ақ осы лауазымды тұлғаның өкілеттік мерзімін айқындайды; сайлауға дейін өкілеттік мерзімі туралы жарлық шығарылған жоқ. Президенттің өкілеттіктері институционалдық тағайындауларға қатысты кеңейтілген өкілеттіктерді, бірнеше рет келіспеушілік туындаған жағдайда, соның ішінде Құрылтай төрағасының кандидатурасына қатысты келіспеушілік болғанда Парламентті тарату мүмкіндігін, Парламент болмаған кезде заң шығару өкілеттіктерін уақытша біржақты жүзеге асыру мүмкіндігін және мемлекеттік аппаратқа қатысты күшейтілген өкілеттіктерді қамтиды. 3 Конституциялық Соттың 2026 жылғы 7 шілдедегі № 89 нормативтік қаулысында Конституцияның 43.1, 72.2–3, 83.1 және 84.3- баптарына түсіндірме беріліп, Президентті, Конституциялық Сот Төрағасы мен судьяларын, Жоғарғы Сот Төрағасын және Бас Прокурорды қоса алғанда, лауазымдарға сайлауға немесе тағайындауға қойылатын шектеулер тек 20 26 жылғы Конституция шеңберінде басталған тағайындауларға қолданылатыны көрсетілді. Тиісінше, 1995 жылғы Конституцияның қолданылу кезеңінде атқарылған өкілеттік мерзімдері қайта тағайындауға қойылатын шектеулер аясына кірмейді және мұндай лауазымдарды 2026 жылғы Конституция күшіне енгенге дейін атқарған адамдар қайтадан сайлануы немесе тағайындалуы мүмкін. 4 Президент, бірнеше саясаткер және жаңа Конституция жобасын әзірлеу үшін құрылған Жұмыс тобының мүшелері ауқымды өзгерістерге деген кең қоғамдық сұраныс іс жүзінде жаңа Конституцияның қабылдануына алып келді деп мәлімдеді. Хабарланғандай, ол қоғамнан келіп түскен шамамен 2 000 өтініш пен ұсынысқа негізделген.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 6-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме күшейтілген жаңа бір палаталы Парламент заң шығару процесін жақсартады деп есептесе, басқалары оны шынайы саяси қатысу мен төменгі деңгейдегі өкілдіктің болмауына байланысты сынға алды. Саяси ахуалға қазіргі Президенттің басым рөлі әлі тән. Сайлау алдындағы ахуалға мәлімделген мақсаты Президенттің саясатын іске асыруға жәрдемдесу болып табылатын жаңа «Әділет» саяси партиясының тіркелуі және оның сол кездегі билеуші «AMANAT» партиясымен тез арада бірігуі ықпал етті. 5 Нәтижесінде «Әділет» осы сайлаудың негізгі қатысушысына айналды. Сайлау тағайындалғанға дейін аз уақыт қалғанда үш саяси партия басшылығының ауысуы тағы бір елеулі оқиға болды. 6 2023 жылғы 19 наурызда өткен соңғы мерзімінен бұрын парламенттік сайлаудың қорытындысы бойынша Мәжіліске алты партия өтті. «AMANAT» 62 орын, «Ауыл» 8 орын, «Ақ жол» және «Respublica» партиялары алты орыннан, Қазақстан Халық партиясы (ҚХП) 5 орын, ал Жалпыұлттық социал-демократиялық партия (ЖСДП) 4 орын алды. Бір мандатты сайлау округтерінде сайлауға түскен тәуелсіз кандидаттар жеті орынға ие болды. Әйелдер саяси және қоғамдық өмірде әлі де айтарлықтай аз өкілдік етеді: бұрынғы Мәжілістегі 98 орынның 18-ін (18 пайыз), жанама сайлау арқылы сайланатын Сенаттағы 50 орынның 10- ын (20 пайыз) және Үкіметтегі 25 лауазымның 3-еуін (12 пайыз) әйелдер иеленді; 20 облыс әкімінің арасында бірде-бір әйел жоқ. Барлық саяси партиялар әйелдер ұйымдарын құрғанымен, тек бір партияны – «Ақ жол» партиясын әйел басқарады. БҰҰ органдары шешім қабылдау лауазымдарындағы әйелдер өкілдігінің төмендігіне, сондай-ақ әйелдердің саяси және қоғамдық өмірге қатысуына кедергі келтіретін кемсітуші гендерлік таптаурындарға алаңдаушылық білдірді. 7 Конституция негізгі құқықтар мен бостандықтарға кепілдік береді, алайда азаматтардың бірлесу, бейбіт жиналыс өткізу және пікір білдіру бостандығы арқылы саяси өмірге қатысу мүмкіндігі әлі де шектеулі, ал ДИАҚ Б-ның осы салалардағы бұрынғы ұсынымдарының көпшілігі ескерусіз қалды. 8 ХСБМ-нің көптеген сұхбаттасушылары 2023 жылдан бері негізгі бостандықтар мен құқық үстемдігін құрметтеу жағдайы айтарлықтай нашарлағанын мәлімдеді. Олар тіркелген партияларды Президентке адал немесе саяси тұрғыдан шектелген деп сипаттады, ал саяси партия құруға бағытталған оппозициялық бастамалар әлі де тіркеле 5 «Әділет» партиясын тіркеу бастамасы Президенттің «Әділетті Қазақстан» бағдарламасы мен конституциялық реформаны қолдауды шоғырландыру мақсатында 15 наурыздағы референдумнан кейін жарияланды. Бірқалыпты және жедел жүргізілген процестен кейін «Әділет» 1 маусымда тіркелді. Партияны 5 мамырға дейін Президент Әкімшілігін басқарған Айбек Дәдебай басқарады және оның мүшелерінің арасында жаңа Конституцияны әзірлеуге қатысқан көптеген тұлға бар. 12 маусымда «AMANAT» «Әділетпен» бірігу ниетін жариялады, ал «Әділет» бұл ұсынысты 14 маусымда қолдады. 6 «Ақ жол», «Ауыл» және Қазақстан Халық партиясы (ҚХП) тиісінше 13, 23 және 26 маусымда өз басшылығының ауысқанын жариялады. 7 БҰҰ-ның Әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою жөніндегі комитетінің Қазақстанның бесінші кезеңдік баяндамасы бойынша 2019 жылғы қорытынды ескертулерінің 29 және 30- тармақтарын қараңыз. 8 2025 жылы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің Қазақстанға қатысты әмбебап кезеңдік шолуы, атап айтқанда, ел заңдары мен оларды қолдану практикасы бейбіт жиналыстар бостандығына қатысты шамадан тыс мемлекеттік байқауға әлі де жол беріп, бірлесу, пікір білдіру және бұқаралық ақпарат құралдары бостандығын шектейтініне алаңдаушылық білдірді. БҰҰ-ның арнайы баяндамашылары мен сарапшылары 2025 жылғы бірлескен хабарламасында белсенділерді қылмыстық қудалау мен соттауға және соған байланысты қылмыстандыру, қамауда ұстау, байқау және өзге де санкциялар қолдану практикасына елеулі алаңдаушылық білдірді. ДИАҚБ-ның Қазақстанға қатысты сайлау жөніндегі барлық ұсынымдарын қараңыз. ДИАҚБ-ның орындалған бұрынғы ұсынымдарына парламенттік сайлау шегін 7 пайыздан 5 пайызға дейін төмендету, сондай- ақ жаңа саяси партияны тіркеу үшін қажетті саяси партия мүшелері мен бастамашыл топтардың ең аз санын қысқарту жатады.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 7-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме алмады. 9 ХСБМ сұхбаттасушылары тәуелсіз азаматтық қоғам ұйымдарының (АҚҰ), әсіресе шетелден қаржыландырылатын ұйымдардың қысымға, стигматизацияға және өз қаражатына қол жеткізу қиындықтарына тап болатынына алаңдаушылық білдірді. 10 Қазақстан – 120-дан астам этнос тобы тұратын көпұлтты мемлекет. Ұлты қазақтар халықтың басым бөлігін, ал ұлты орыстар ең ірі азшылықты құрайды. 11 Басқа азшылық топтарына өзбектер, украиндар, ұйғырлар, немістер мен татарлар жатады. Заңнамада азшылықтардың өкілдігін қамтамасыз етуге жәрдемдесетін арнаулы шаралар көзделмеген, бұл ЕҚЫҰ міндеттемелері мен халықаралық озық практикаға сәйкес келмейді. Сондай-ақ заңнама этностық немесе діни негізде саяси партия құруға тыйым салады. 12 Құқықтық негіз және сайлау жүйесі Парламенттік сайлау негізінен 2026 жылғы Конституциямен, 1995 жылғы «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заңмен (соңғы рет 2026 жылғы маусымда өзгертілген, бұдан әрі – Сайлау туралы заң) және 2026 жылғы «Құрылтай туралы» заңмен реттеледі. 13 Құқықтық негізді Орталық сайлау комиссиясының (ОСК) қаулылары және шешімдері толықтырады. 14 Қазақстан демократиялық сайлауға қатысты негізгі халықаралық және өңірлік құжаттардың қатысушысы болып табылады. 15 Жаңа Конституция қабылданғаннан кейін институционалдық және сайлау өзгерістерін ескеру мақсатында сайлаудың құқықтық негізіне ауқымды түзетулер енгізілді. Сайлау туралы заңға 9 Хабарланғандай, 2024 жылғы 14 наурызда Әділет вице-министрі Ботагөз Жақселекова «2023– 2024 жылдары саяси партияларды тіркеуге 17 өтініш түсті» деп мәлімдеген. Әділет министрлігінің веб- сайтында саяси партияларды тіркеуге берілген өтініштердің мәртебесі туралы деректер жоқ. 10 2026 жылғы маусымда «AMANAT» және ҚХП депутаттары шетелден қаржыландырылатын үкіметтік емес ұйымдарға (ҮЕҰ) байқауды күшейтуге шақырып, кейбір қаржыландыруды «жұмсақ күш» ретінде сипаттады және ҮЕҰ тәуелсіздігіне күмән келтірді. Сондай-ақ Қазақстанның Адам құқықтары және заң сақтау жөніндегі халықаралық бюросы мен Адам құқықтары жөніндегі халықаралық әріптестіктің, атап айтқанда, азаматтық қоғам ұйымдарын (АҚҰ) стигматизациялау және белсенділерді қудалау туралы мәлімдемесін қараңыз. 11 Қазақстанның Ұлттық статистика бюросының мәліметіне сәйкес, олардың үлесі тиісінше 71,3 және 14,6 пайызды құрайды. 12 1990 жылғы ЕҚЫҰ Копенгаген құжатының 35-тармағы қатысушы мемлекеттерді «ұлттық азшылықтарға жататын адамдардың қоғамдық істерге тиімді қатысу құқығын құрметтеуге» шақырады, ал 32.6-тармағы олардың «ұйымдар немесе бірлестіктер құру және олардың қызметін жалғастыру» құқығын қорғайды. ЕҚЫҰ-ның Ұлттық азшылықтар істері жөніндегі Жоғарғы комиссарының 2012 жылғы Әралуан қоғамдарды интеграциялау жөніндегі Любляна ұсынымдары мен түсіндірме жазбасында «тиісті өкілдік тікелей қатысуды қамтамасыз етеді […]. Тиісті болуы үшін өкілдік […] қоғамның құрамын көрсетуге бағытталуға тиіс» деп көрсетілген. 13 Сайлауға қатысты басқа да заңнама, атап айтқанда, 2002 жылғы «Саяси партиялар туралы» заңды, 2020 жылғы «Бейбіт жиналыстар туралы» заңды, 2014 жылғы Қылмыстық кодексті, 2014 жылғы Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексті, 2020 жылғы Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексті, 2024 жылғы «Масс- медиа туралы» заңды, 2023 жылғы «Онлайн-платформалар және онлайн-жарнама туралы» заңды және бұқаралық ақпарат құралдарына қатысты басқа да заңдарды қамтиды. 14 ОСК регламенттері, қағидалары мен шешімдері 2026 жылғы маусымда енгізілген соңғы құқықтық өзгерістермен сәйкестендірілді. 15 Олардың қатарына 1966 жылғы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт (АСҚХП), 1979 жылғы Әйелдерге қатысты кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы конвенция (ӘКЖК), 1965 жылғы Нәсілдік кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы халықаралық конвенция (НКЖК), 2003 жылғы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы конвенция (БҰҰ СЖҚК), 2006 жылғы Мүгедектердің құқықтары туралы конвенция (МҚК) және 2002 жылғы Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының Демократиялық сайлаудың, сайлау құқықтары мен бостандықтарының стандарттары туралы конвенциясы (ТМД конвенциясы) кіреді. Қазақстан Еуропа Кеңесінің Құқық арқылы демократия үшін Еуропалық комиссиясының (Венеция комиссиясы) және Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мемлекеттер тобының (GRECO) мүшесі болып табылады. Жаңа конституция халықаралық құқықтың басымдығын мойындамайды және Конституциялық Сот халықаралық ұйымдардың шешімдерін конституцияға қайшы деп тапса, олардың орындалмауын белгілейді.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 8-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме енгізілген түзетулер, атап айтқанда, парламенттік сайлаудың пропорционалды жүйесін енгізді және жаңа бір палаталы заң шығарушы органды құруға қатысты құқықтық ережелерді бейімдеді, кандидаттарды ұсыну рәсімдері мен үгіт науқанының кейбір қағидаларын қайта қарады, сайлау комиссияларының мүшесі болуға қойылатын талаптарды кеңейтті, заттай нысандағы жарналарға тыйым салды, сайлау науқанын қаржыландырудың шекті мөлшерін ұлғайтты және шетелден қаржыландыруға салынатын тыйымның аясын кеңейтті. Көптеген түзетулерге қарамастан, құқықтық негіз бірқатар халықаралық стандарттар мен демократиялық сайлауға қатысты ЕҚЫҰ міндеттемелеріне әлі де сәйкес келмейді. Олардың қатарына дауыс беру құқығына және сайлаушылардың сайлау нәтижелеріне дау айту үшін сотқа жүгіну құқ ығына кейбір негізсіз шектеулер, сондай-ақ сайлау науқанын қаржыландыру есептілігі мен адалдығын қамтамасыз ететін жеткілікті кепілдіктердің болмауы жатады. Сайлау қызметін шетелден қаржыландыруға және бұқаралық ақпарат құралдарының сайлау науқанын сыни тұрғыдан жариялауына жол берілуіне қатысты нормаларды қоса алғанда, аясы кең әрі нақты емес тұжырымдалған қағидалар сайлауға дайындық барысында оларды түсіндіру жөніндегі сұрау салуларға себеп болды. Билік органдарының екіұшты жауаптары құқықтық айқындықты қамтамасыз етпеді. 16 ДИАҚБ-ның сайлау әкімшілігінің тәуелсіздігіне, кандидаттарға қойылатын талаптарға және бұқаралық ақпарат құралдарына қатысты бұрынғы ұсынымдарының көпшілігі ескерусіз қалды. 17 Конституциялық ережелерді дамытатын және кіріктіретін конституциялық заңдар, сондай-ақ сайлаудың құқықтық негізіне енгізілген заңнамалық түзетулер сайлауға аз уақыт қалғанда қабылданды, бұл халықаралық озық практикаға сәйкес келмейді. 18 Парламент негізгі конституциялық заңдар мен түзетулердің ауқымды топтамасын екі апта ішінде қарады. 19 ХСБМ-нің кейбір сұхбаттасушылары конституциялық заңдар мен түзетулер ашықтығы және қоғамдық кеңесу мүмкіндігі шектеулі жағдайда жеделдетілген тәртіппен әзірленді деп есептеді. 20 Оң жайт ретінде қабылданған заңнаманың, соның ішінде соңғы түзетулер мен заңға тәуелді актілердің интернетте жарияланғанын атап өтуге болады. 21 Жеке тұлғалар мен саяси партиялардың сайлауға қатысты құқық бұзушылықтары үшін санкцияларды кеңейткен 16 АСҚХП 25(a)-бабын және Адам құқықтары жөніндегі комитеттің № 25 жалпы түсіндірмесін, сондай- ақ ДИАҚБ-ның 2003 жылғы «Неғұрлым сапалы заңдарға арналған демократиялық заң шығару жөніндегі ұсынымдарының» 35-тармағын қараңыз. Венеция комиссиясының 2025 жылғы «Құқық үстемдігі мәселелері жөніндегі жаңартылған байқау тізімінің» 47 және 49- тармақтарын қараңыз. Сондай-ақ «Сайлауды байқау» бөлімін қараңыз. 17 1999 жылғы ЕҚЫҰ Ыстанбұл құжатының 25-тармағында ЕҚЫҰ-ға қатысушы барлық мемлекеттер ДИАҚБ-ның сайлау жөніндегі бағалаулары мен ұсынымдарын жедел орындау міндеттемесін қабылдады. 18 «Қазақстан Республикасының Президенті туралы», «Құрылтай және оның мүшелерінің мәртебесі туралы», «Қазақстан Республикасының Халық Кеңесі туралы», «Қазақстан Республикасы астанасының мәртебесі туралы» және «Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысы туралы» заңдарды және Сайлау туралы заңға енгізілген түзетулерді (№ 305- VIII заң) қоса алғанда, алты конституциялық заңның топтамасы 20 мамырда Парламенттің екі палатасының бірлескен отырысында қабылданып, 5 маусымда жарияланды. Венеция комиссиясының 2002 жылғы Сайлау мәселелеріндегі озық практика кодексінің II.2.b-тармағында «сайлау заңнамасының негізгі элементтері, атап айтқанда сайлау жүйесінің өзі [және] сайлау комиссияларының құрамы […], сайлауға дейін бір жылдан аз уақыт қалғанда өзгертілмеуге тиіс» деп көрсетілген. Сондай-ақ Венеция комиссиясының Сайлау заңнамасының тұрақтылығы туралы 2024 жылғы қайта қаралған түсіндірме декларациясын қараңыз. 19 Конституциялық заң жобаларының тұжырымдамасы 8 мамырда Парламенттің бірлескен отырысында мақұлданды, ал заң жобаларын екінші оқылымға дайындау үшін 20 мамырда бірлескен парламенттік комиссиялар құрылды. Рәсім қағидаларында рұқсат етілгеніне қарамастан, парламенттік жұмыс топтарының құрамына сарапшылар қауымдастығы мен тәуелсіз азаматтық қоғам өкілдері енгізілмеді. 20 1990 жылғы ЕҚЫҰ Копенгаген құжатының 5.8-тармағында заңнама «жария рәсімнің қорытындысы бойынша қабылдануға» тиіс деп көрсетілген. Венеция комиссиясының «Құқық үстемдігі мәселелері жөніндегі жаңартылған байқау тізімінің» II.A.6-бөлімінің 34-тармағында «заңның сапасы көбінесе заң шығару процесінің сапасына байланысты. Бұл рәсім тиімді, ашық, инклюзивті және демократиялық болуға тиіс» деп көрсетілген. 21 Заңнама Әділет министрлігінің «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесінде жарияланады.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 9-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекске 2026 жылғы маусымда енгізілген түзетулер ресми үгіт кезеңінің ортасында ғана күшіне енді. Бұл олардың нақты емес тұжырымдарымен бірге тұрақтылық пен құқықтық айқындыққ а нұқсан келтірді. 22 Конституцияға сәйкес Құрылтайдың 145 депутаты бірыңғай жалпыұлттық сайлау округінде жабық тізімдер бойынша пропорционалды өкілдік жүйесі негізінде бес жылдық мерзімге тікелей сайланады және жарамды дауыстардың бес пайыздық шегі қолданылады. Конституция түрлендірілгеннен кейін парламенттік сайлау жүйесінде мажоритарлы құрамдас бөлік болмайды. Сондай-ақ, тәуелсіз кандидаттар туралы ереже сақталмады. Халықаралық стандарттар мен ДИАҚБ-ның бұрынғы ұсынымдарына сәйкес кандидаттардың сайлауға тәуелсіз түрде түсу мүмкіндігі болу ы тиіс. 23 Сайлау туралы заң кандидаттардың тізімдегі орындарына қатысты қандай да бір талаптар белгілемей, кандидаттар тізімдерінде әйелдерге, жастарға және мүгедектігі бар адамдарға арналған жиынтық 30 пайыздық квотаны көздейді. Бұл квота кандидаттарды ұсыну және мандаттарды бөлу кезінде сақталуы тиіс. Жиынтық квота халықаралық стандарттарда талап етілетіндей әрбір тиісті топтың тиімді қатысуын жеткілікті түрде қамтамасыз етпейді және әйелдердің саяси өкілдігі мен қатысуын арттыруға арналған тиімді гендерлік квотаны қоса алғанда, қосымша арнаулы шаралар жөніндегі ДИАҚ Б-ның бұрынғы ұсынымдарын ескермейді. 24 Заңда жеткілікті өкілдік етпейтін топтардың өкілдігін қамтамасыз етуге жәрдемдесетін қосымша арнаулы шаралар көзделмеген. Осы квотадан басқа, құқықтық негіз саяси партияларға кандидаттарды ұсыну, сондай-ақ Құрылтайдағы парламенттік мандаттарды бөлу және іске асыру мәселелерінде кең көлемде әрекет ету еркіндігін береді. 25 ХСБМ-нің кейбір сұхбаттасушылары бұл әрекет ету еркіндігі ЕҚЫҰ міндеттемелері мен халықаралық стандарттарға қайшы түрде шынайы саяси қатысуға әсер етеді деп сынға 22 Бұл түзетулер 12 тамызда күшіне енді. Олар, атап айтқанда, әлеуметтік желілердің жеке пайдаланушыларының ОСК-ға сайлау науқанына қатысты ақылы контент туралы хабарламағаны, сайлауға қатысушылардың барлығына үгіт жүргізу үшін тең жағдайлар мен қолжетімділікті қамтамасыз етпегені, қоғамдық пікір сауалнамаларын жариялағаны және сайлау қорларынан тыс сайлау науқандарын қаржыландырғаны үшін жауаптылығын көздейді. Венеция комиссиясының Сайлау заңнамасының тұрақтылығы туралы 2024 жылғы қайта қаралған түсіндірме декларациясында, әдетте, сайлау тағайындалғаннан кейін сайлау заңнамасына өзгеріс енгізілмеуге тиіс екені және сайлау кезінде қолданылатын «сайлау заңнамасының кез келген реформасы» сайлаушылардың, сайлауға қатысушылардың және сайлау әкімшілігінің ол туралы хабардар болуы мен оны түсінуін қамтамасыз ету үшін «жеткілікті ерте жүргізілуге тиіс» екені көрсетілген. 23 1966 жылғы АСҚХП-ның 25-бабын және 1990 жылғы ЕҚЫҰ Копенгаген құжатының 7.5-тармағын қараңыз. 24 ӘКЖК- нің 3, 4 және 7-баптарын және ӘКЖК жөніндегі комитеттің № 23 жалпы ұсынымының 18- тармағын қараңыз. ӘКЖК жөніндегі комитеттің № 40 жалпы ұсынымында «тең және инклюзивті өкілдік» «шешім қабылдау жүйелеріне тең қол жеткізу және олардың шеңберінде тең өкілеттіктерге ие болу тұрғысынан алғанда, барлық әралуандығымен бірге әйелдер мен ерлер арасындағы паритет» деп айқындалады. ӘКЖК жөніндегі комитеттің уақытша арнаулы шараларға қатысты 4-бап жөніндегі № 25 жалпы ұсынымының 22-тармағын қараңыз. Сондай-ақ ЕҚЫҰ өңіріндегі әйелдердің саяси қатысуын ілгерілету жөніндегі озық практикалардың 2016 жылғы ЕҚЫҰ жинағын қараңыз. 25 Үміткерлер тізіміндегі кандидаттар арасында мандаттарды бөлу қағидалары жоқ; саяси партиялар үміткерлер тізімдегі орнын немесе өзге де өлшемшарттарды ескермей, кандидаттарды өз қалауы бойынша таңдай алады, алайда әйелдерге, мүгедектігі бар адамдар мен жастарға арналған 30 пайыздық квотаның сақталуын қамтамасыз етуге тиіс. 2009 жылғы Венеция комиссиясының «Императивтік мандат және ұқсас тәжірибелер туралы» баяндамасын қараңыз.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 10-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме алды 26 . Құқықтық негіз парламенттік мандаттарды жүзеге асыруды саяси партияға мүшелікпен байланыстырып, жеке депутатты қ мандатты да шектейді. 27 Сайлау әкімшілігі Мерзімінен бұрын парламенттік сайлауды ОСК, 20 облыстық аумақтық сайлау комиссиясы (АСК), 227 аудандық және қалалық АСК және 10 423 учаскелік сайлау комиссиясы (УСК) иерархиялық тәртіппен ұйымдастырды. Олардың қатарына шамамен 643 арнайы сайлау учаскесі кірді, соның 79-ы шетелде орналасқ ан. ОСК мен АСК жеті мүшеден тұрады, ал УСК құрамындағы мүшелер саны учаскеде тіркелген сайлаушылардың санына байланысты бестен тоғызға дейін болды. 18 тамыздағы жағдай бойынша сайлау әкімшілігінің құрамына бес жылдық мерзімге тағайындалған 71 270 комиссия мүшесі кірді. ОСК мүшелерін Президент пен бұрынғы Парламенттің екі палатасы тағайындады. Құрылтай сайлауынан кейін тағайындау тәртібі өзгереді: ОСК төрағасын қоспағанда, ОСК-ның бүкіл құрамын Құрылтай мақұлдауымен Президент тағайындайды. Өкілеттік мерзімі заңда айқындалмаған ОСК төрағасын Президент біржақты тәртіппен тағайындайды және қызметінен босатады. Тағайындаудың жаңа жүйесі халықаралық стандарттарға сәйкес келмейді, өйткені сайлау органының барлық мүшесін негізінен бір органның біржақты тағайындауы сайлау әкімшілігінің тәуелсіздігіне н ұқсан келтіруі мүмкін. 28 АСК және УСК мүшелерін тіркелген саяси партиялардың ұсыныстары негізінде тиісті мәслихаттар сайлады, бұл ретте әр партия бір комиссияға бір мүшеден ұсынды. Мұндай ұсыныстар болмаған кезде мәслихаттар мүшелерді қоғамдық ұйымдардың немесе жоғары 26 1990 жылғы ЕҚЫҰ Копенгаген құжатының 6-тармағында «мерзімді әрі шынайы сайлау арқылы еркін және әділ білдірілген халықтың еркі – кез келген биліктің беделі мен заңдылығының негізі. Осыған байланысты қатысушы мемлекеттер өз азаматтарының өз елін басқаруға тікелей немесе әділ сайлау процестері арқылы өздері еркін сайлаған өкілдер арқылы қатысу құқығын құрметтейді» деп көзделген. 1966 жылғы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің (АСҚХП) 25-бабында: «Әр азамат 2-бапта аталған қандай да бір айырмашылықсыз және негізсіз шектеулерсіз мынадай құқықтар мен мүмкіндіктерге ие болуға тиіс: (b) жалпыға бірдей және тең сайлау құқығы негізінде өткізілетін әрі сайлаушылар еркінің еркін білдірілуіне кепілдік беретін жасырын дауыс беру арқылы шынайы мерзімді сайлауда дауыс беру және сайлану […]» деп көрсетілген. 27 Құқықтық негіз «мандат тұтастығы» қағидасын сақтайды: Құрылтай мүшелері өздері сайланған саяси партиядағы мүшелігін тоқтатқан жағдайда депутаттық мандатынан автоматты түрде айырылады. 1990 жылғы ЕҚЫҰ Копенгаген құжатының 7.9-тармағында «заңда талап етілетін қажетті дауыс санын алған кандидаттар лауазымына тиісті түрде кіріседі және олардың өкілеттік мерзімі аяқталғанға дейін немесе демократиялық парламенттік және конституциялық рәсімдерге сәйкес заңмен реттелетін тәртіппен өзге түрде тоқтатылғанға дейін қызметінде қалуына рұқсат етіледі» деп көзделген. ДИАҚБ мен Венеция комиссиясының Саяси партиялардың қызметін реттеу жөніндегі 2023 жылғы қайта қаралған бірлескен ұсынымдарының 131– 132-тармақтарында мұндай ережелер жүйе ашықтығын шектейтіні және саяси партияларға кандидаттармен салыстырғанда мөлшерлес емес дәрежеде күшті жағдай беретіні көрсетілген. 28 БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитетінің № 25 жалпы түсіндірмесінің 20-тармағында «сайлау процесін байқау және оның әділ, бейтарап әрі Пакт ережелеріне сәйкес келетін қолданыстағы заңдарға сәйкес өтуін қамтамасыз ету үшін тәуелсіз сайлау органы құрылуға тиіс» деп көрсетілген. ТМД-ның 2002 жылғы конвенциясының 19.2-бабында қатысушы мемлекеттер «демократиялық, еркін әрі әділ, шынайы және мерзімді сайлауды ұйымдастыру үшін тәуелсіз және бейтарап сайлау органдарының құрылуын қамтамасыз етуге» міндеттенді. Венеция комиссиясының 2002 жылғы Сайлау мәселелеріндегі озық практика кодексінің II.3.1-бөлімін қараңыз; атап айтқанда, оның II.3.1(f)-тармақшасында «сайлау комиссияларының мүшелерін тағайындайтын органдар оларды өз қалауы бойынша қызметінен босата алмауға тиіс» деп көрсетілген; сондай-ақ оның Түсіндірме есебінің 68–70 және 77-тармақтарын қараңыз.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 11-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме тұрған сайлау комиссияларының ұсыныстары бойынша тағайындады. 29 Сайлау туралы заңға 2026 жылы енгізілген түзетулер сыбайлас жемқорлыққа байланысты қылмыс немесе құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп танылған адамдардың сайлау әкімшілігінің құрамына кіруіне тыйым салды. ХСБМ-нің кейбір сұхбаттасушылары кандидатураларды ұсыну процесінің ашық болмауына байланысты төмен тұрған комиссиялардың бейтараптығы мен тәуелсіздігіне алаңдаушылық білдірді. 30 Әйелдер барлық комиссия мүшелерінің үштен екісінен астамын құрайды, алайда басшылық және жоғары лауазымдарда жеткілікті дәрежеде өкілдік етпейді: ОСК-ның жеті мүшесінің тек екеуі және облыстық АСК басшылығының 38 пайызы – әйелдер. Сайлаудың құқықтық негізінде мүгедектігі бар адамдардың немесе ұлттық азшылықтардың сайлау әкімшілігіндегі өкілдігін қамтамасыз етуге жәрдемдесетін қағидалар көзделмеген және мұндай деректер қоғамға қолжетімді болмады. 31 ОСК сайлауға техникалық дайындықты кәсіби түрде және заңнамада белгіленген мерзімдерде жүргізді. ОСК тұрақты отырыстар өткізіп, оларды қазақ және орыс тілдерінде тікелей эфирде көрсетті және қазақ-орыс ым-ишарат тіліне ілеспе аудармамен қамтамасыз етті, алайда дыбыстық субтитрлер болған жоқ. 32 Отырыстар туралы интернетте қысқа мерзім ішінде хабарланды, оларға бұқаралық ақпарат құралдары мен мүдделі тараптардың көпшілігі қатысты; кейбір отырыстардан кейін баспасөз брифингі өткізілді. ДИАҚ Б СБМ байқаған отырыстарда шешімдер еш пікірталассыз немесе мазмұндық талқылаусыз бірауыздан қабылданды, бұл ОСК-ның шешім қабылдау процесінің ашықтығы мен есептілігін шектеді. Шешімдер ОСК веб-сайтында жедел жарияланды. Төмен тұрған комиссиялар өз жұмысын кәсіби түрде және заңнамада белгіленген мерзімдерде орындады. Алайда өңірлердің көпшілігіндегі ДИАҚ Б СБМ байқаушылары АСК-ның өз отырыстарын алдын ала жүйелі түрде хабарламай, қажеттілік туындаған сайын өткізгенін мәлімдеді, бұл АСК жұмысына байқау жүргізуге кедергі келтірді. ОСК, АСК және УСК сайлау комиссияларының мүшелеріне жаңартылған құқықтық негіз бойынша тестілеуді қамтитын бүкіл ел бойынша каскадтық оқыту өткізді. Оқыту мүгедектігі бар сайлаушылармен өзара іс-қимыл жасау жөніндегі бейнекурспен толықтырылды. Оқыту уақыты мен орны туралы ақпарат алуда кейбір қиындықтардың болғанына қарамастан, ДИАҚ Б СБМ-нің ұзақмерзімді байқаушылары (ҰМБ) оқытудың кәсіби жүргізілгені мен интерактивті сипатын атап өтіп, оны жалпы оң бағалады. ОСК мен АСК саяси партияларды, 29 Ұсынылған тұлғалардың оларды ұсынған ұйымдарға мүше болуы міндетті емес, ал мәслихаттар жекелеген кандидатураларды қабылдау немесе қабылдамау үшін дауыс бере алады. ОСК мәліметтері бойынша, 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша төмен тұрған комиссиялар мүшелерінің 65,3 пайызын саяси партиялар, 32,2 пайызын қоғамдық бірлестіктер және 2,5 пайызын жоғары тұрған сайлау комиссиялары ұсынған. 30 Облыстық және аудандық АСК құрамы тиісті әкімдіктердің веб- сайттарында жарияланды, алайда тағайындау туралы шешімдер мен кандидатураларды ұсынған ұйымдар туралы ақпарат жүйелі түрде жарияланбады. БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитетінің № 34 жалпы түсіндірмесінің 19- тармағында: «Ақпаратқа қол жеткізу құқығын жүзеге асыру үшін қатысушы мемлекеттер қоғам мүддесіне қатысты мемлекеттік ақпаратты өз бастамасымен қоғамға ұсынуға тиіс» деп көзделген. 31 1990 жылғы ЕҚЫҰ Копенгаген құжатының 31-тармағы кемсітушілікке тыйым салып, қатысушы мемлекеттерге ұлттық азшылықтарға жататын адамдардың құқықтарын толық әрі тиімді жүзеге асыруын қамтамасыз ету шараларын қабылдау міндетін жүктейді, ал 35-тармағы олардың қоғамдық істерге тиімді қатысуын көздейді; сондай-ақ 1991 жылғы ЕҚЫҰ Мәскеу құжатының 41.2-тармағын қараңыз. Венеция комиссиясының 2002 жылғы Сайлау мәселелеріндегі озық практика кодексінің II.3.1.d.iv-тармақшасын және оның Түсіндірме есебінің 76-тармағын да қараңыз, онда «сайлау комиссиясының құрамына… ұлттық азшылықтардың өкілдері кіруі мүмкін» деп көрсетілген. 32 1 шілдеден бастап ОСК 11 отырыс өткізді, оның 10- ын ДИАҚБ СБМ бақылап, кандидаттарды тіркеу, рәсімдік мәселелер және негізгі үлгілер жөніндегі шешімдерді қоса алғанда, 32 шешім қабылданды.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 12-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме аккредиттелген байқаушыларды және бұқаралық ақпарат құралдарын қоса алғанда, сайлау процесінің басқа да мүдделі тараптары үшін семинарлар ұйымдастырды. Барлық деңгейдегі сайлау комиссиялары жергілікті мемлекеттік орган өкілдерімен және бұқаралық ақпарат құралдарымен бірлесіп, қазақ және орыс тілдерінде сайлау күні мен сайлау процесі туралы сайлаушыларды ақпараттандыру жөніндегі ауқымды науқан өткізді. Алғаш рет дауыс беретін сайлаушыларға арналған ақпарат негізінен әлеуметтік желіде немесе өңірлік Жас сайлаушылар клубтары ұйымдастырған жастарға арналған іс-шаралар барысында тікелей таратылды 33 . Мүгедектігі бар адамдар үшін дауыс беру қолжетімділігін арттыруға бағытталған бірнеше бастама іске асырылды, ал тиісті жоғары тұрған сайлау комиссиялары жанындағы мүгедектігі бар адамдардың сайлау құқықтары жөніндегі жұмыс топтары сайлау учаскелерінің қолжетімділігіне тәуелсіз мониторинг жүргізді. 34 Ұлттық азшылықтарға арнайы бағытталған немесе азшылықтардың тілдерінде өткізілген ақпараттық іс-шаралар болған жоқ, бұл озық халықаралық тәжірибеге қайшы . 35 Сайлаушыларды тіркеу 18 жасқа толған азаматтардың дауыс беруге құқығы бар. Зияткерлік немесе психологиялық мүгедектігі негізінде сот әрекетке қабілетсіз деп таныған адамдар, сондай-ақ жасаған қылмысының ауырлығына қарамастан бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жүрген адамдар халықаралық стандарттарға, ЕҚЫҰ міндеттемелеріне және ДИАҚ Б-ның бұрынғы ұсынымдарына қайшы түрде дауыс беру құқығынан айырылады. 36 Сайлаушыларды тіркеу пассивті сипатта және тұрақты тұрғылық ты жеріне негізделеді. Әкімдіктер сайлаушылар туралы деректерді қағаз және электрондық нысанда жылына екі рет тиісті АСК-ға ұсынады; содан кейін деректер салыстырылып тексеріліп, ОСК жүргізетін Сайлаушылардың ұлттық тізіліміне енгізу үшін жоғары тұрған комиссияларға жіберіледі. 2 тамыздағы жағдай бойынша сайлаушы тізілімінде 12 605 788 сайлаушы туралы жазба болды. Сайлаушылар туралы жынысы бойынша бөлінген деректер қоғамға қолжетімді емес. 37 ХСБМ сұхбаттасушыларының көпшілігі сайлаушылар тізілімінің дәлдігіне сенім білдірді. 33 Жас сайлаушылар клубтары (ЖСК) – ОСК бастамасымен 2022 жылы құрылған және жастардың сайлауға қатысуын ынталандыруға бағытталған ұйымдар. 2026 жылғы жағдай бойынша республикалық, өңірлік және аудандық деңгейлерде 3,000-нан астам мүшені біріктіретін 248 ЖСК жұмыс істейді. 34 Жұмыс топтарының құрамына мамандандырылған азаматтық қоғам ұйымдарының өкілдері кіреді; ОСК жұмыс тобының 23 мүшесінің 17- сі бүкіл елдегі мамандандырылған АҚҰ-ларды білдіреді. Сайлау учаскелері үлкейткіш әйнектермен, Брайль қарпімен таңбаланған бюллетень қаптамаларымен, қолжетімді дауыс беру кабиналарымен, сондай-ақ бюллетень мазмұнының аудиожазбасымен жабдықталды. 35 Венеция комиссиясының 2002 жылғы Сайлау мәселелеріндегі озық практика кодексінің I.3.1.b- тармағында мемлекеттік органдардың оң міндеттемелері, атап айтқанда, сайлау туралы кейбір ақпаратты ұлттық азшылықтардың тілдерінде ұсыну көзделген. 36 1990 жылғы ЕҚЫҰ Копенгаген құжатының 7.3-тармағында қатысушы мемлекеттер «кәмелетке толған азаматтарға жалпыға бірдей және тең сайлау құқығына кепілдік береді» деп көрсетілген. Сондай-ақ 1966 жылғы АСҚХП-ның 25-бабын 2-бабымен бірге қараңыз. Мүгедектердің құқықтары туралы конвенцияның 12 және 29- баптарын, сондай- ақ осы конвенцияның 12-бабына қатысты № 1 жалпы түсіндірменің 48-тармағын қараңыз, онда «адамның шешім қабылдау қабілеті мүгедектігі бар адамдарды […] дауыс беру құқығын [және] сайлауға түсу құқығын жүзеге асырудан шеттетуге негіз бола алмайды» деп көрсетілген. БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитетінің № 25 жалпы түсіндірмесінің 14- тармағында «егер құқық бұзушылық үшін сотталу дауыс беру құқығын тоқтата тұруға негіз болса, мұндай тоқтата тұру мерзімі құқық бұзушылық пен жазаға мөлшерлес болуға тиіс» және дауыс беру құқығынан айыру негіздері «объективті әрі орынды» болуға тиіс деп көрсетілген. 37 ӘКЖК- нің 7-бабын қараңыз. ӘКЖК жөніндегі комитеттің № 23 жалпы ұсынымының 48(d)-тармағында «қатысушы мемлекеттер осы құқықтарды пайдаланатын ерлермен салыстырғандағы әйелдердің пайызын көрсететін, жынысы бойынша бөлінген статистикалық деректерді қамтуға тиіс» деп көрсетілген.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 13-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме Сайлаушы тізімдерін тиісті әкімдіктер мемлекеттік халық дерекқорының негізінде жасайды. Әкімдіктер сайлаушылардың жаңартылған тізімдерін УСК-ға 2 тамызда ұсынды. Сайлаушы тізімдері 7 тамыздан бастап тексеру үшін қолжетімді болды. Осы күннен бастап сайлаушылар өз деректерін сайлау учаскелерінде және интернетте тексеріп, сайлау күніне дейін және сайлау күнінің өзінде түзету енгізуді талап ете алды. Мұндай өтініш бойынша УСК ол берілген күні шешім қабылдауға тиіс және шешім сот тәртібімен дереу қайта қ аралуы мүмкін. 38 24 шілдеге дейін сайлау күні өзінің тұрғылық ты жерінде болмайтын сайлаушылар уақытша тұратын жері бойынша тиісті сайлаушылар тізіміне енгізуді сұрай алды. Сайлау күніне дейінгі 15 күннен бастап 1 күнге дейін сайлаушылар дауыс беру құқығын беретін есептен шығару куәлігін (AVC) сұрата алды, ол олардың тұрғылық ты жерінен тыс кез келген сайлау учаскесінде дауыс беруіне мүмкіндік берді. Денсаулығына байланысты мәселелері бар, отбасы мүшелеріне күтім жасайтын немесе шалғай аудандарда тұратын сайлаушылар үшін сайлау күні сағат 12:00- ден кешіктірмей тиісті УСК-ға жазбаша өтініш беру шартымен дауыс беруге арналған үй-жайдан тыс жерде дауыс беру мүмкіндігі көзделді. Арнайы сайлау учаскелері заңнамаға сәйкес құ рылды 39 . Заңға сәйкес УСК сайлаушылар тізіміне енгізілмеген, бірақ тиісті учаске аумағында тұратынын дәлелдей алатын сайлаушыларды сайлау күні тізімге енгізе алады, бұл халықаралық озық практикаға сәйкес келмейді. 40 Тіркелген мекенжайы жоқ азаматтарды дауыс беру күні уақытша тұрғылықты жері бойынша тіркеу және сайлаушылар тізіміне енгізу бүкіл ел бойынша 221 сайлау учаскесінде енгізілген онлайн жүйе арқылы қамтамасыз етілді. ХСБМ-нің кейбір сұхбаттасушылары УСК деңгейінде сайлау күні тіркеу процесіне байқаудың жеткіліксіздігіне және ықтимал құқық бұзушылықтар жағдайында құқықтық қорғау құралдарының тиімділігіне алаңдаушылық білдірді. Партиялар мен кандидаттарды тіркеу 25 жасқа толған сайлау құқығы бар азаматтардың парламенттік сайлауға түсуге құқығы бар. Конституция сайлау күніне дейін Қазақстанда кемінде 10 жыл тұруды талап етеді, бұл халықаралық стандарттар мен ДИАҚ Б-ның бұрынғы ұсынымдарына қайшы келеді. 41 Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылығын жасағаны үшін кінәлі деп танылған адамдардың, сондай-ақ жасаған қылмысына қарамастан өтелмеген немесе алынбаған соттылығы бар адамдардың кандидат болуға құқығы жоқ. Сайлау туралы заңға 2026 жылы енгізілген түзетулерге сәйкес кандидаттарды тек тіркелген саяси партиялар өз мүшелерінің арасынан 38 «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» заңға сәйкес сайлаушылар сайлаушылар тізіміндегі өз деректерін ғана тексеруді сұрай алады; сайлау күні УСК мүшелері басқа сайлаушылардың дербес деректерін жабу үшін деректерді қорғауға арналған трафареттерді пайдалануға тиіс. 39 Арнайы сайлау учаскелері ауруханаларда, медициналық орталықтарда, шалғай аудандарда, маусымдық мал шаруашылығы орындарында, үздіксіз жұмыс істейтін кәсіпорындарда, вахталық жұмыс орындарында, тергеу изоляторларында, шетелдегі дипломатиялық өкілдіктерде және теңіздегі қазақстандық кемелерде құрылады. 40 Венеция комиссиясының 2002 жылғы Сайлау мәселелеріндегі озық практика кодексінің 1.2.iv- тармағында «сайлау учаскелеріне сайлаушыларды сайлау күнінің өзінде тіркеуге рұқсат берілмеуге тиіс» деп ұсынылған. 41 1966 жылғы АСҚХП-ның 25-бабын 2-бабымен бірге қараңыз. БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитетінің № 25 жалпы түсіндірмесінің 15-тармағында: «сайлауға түсуге өзге жағынан құқығы бар адамдар білім, тұрғылықты жер немесе шығу тегі сияқты негізсіз немесе кемсітушілік сипаттағы талаптар бойынша не саяси тиесілігіне байланысты шеттетілмеуге тиіс» деп көрсетілген. Венеция комиссиясының 2002 жылғы Сайлау мәселелеріндегі озық практика кодексінің I.1.1.c.(iii), (iv)- тармақтарында «тұру ұзақтығына қатысты талап азаматтарға тек жергілікті немесе өңірлік сайлау үшін қойылуы мүмкін» және «тұрудың талап етілетін мерзімі алты айдан аспауға тиіс; ұзағырақ мерзім ұлттық азшылықтарды қорғау үшін ғана талап етілуі мүмкін» деп көрсетілген.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 14-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме ұсына алады, ал тәуелсіз кандидат ретінде сайлауға түсу мүмкіндігі халықаралық стандарттар мен ДИАҚ Б-ның бұрынғы ұсынымдарына қайшы түрде жойылды. 42 Саяси партиялар қатарындағы ХСБМ сұхбаттасушылары Сайлау туралы заңда талап етілгендей, кандидаттардың барлық тізімдерін партия съездері мақұлдағанын мәлімдеді. 43 Партиялардың жергілікті филиалдарындағы ДИАҚ Б СБМ-нің кейбір сұхбаттасушылары партиялардың орталық аппараттарының кандидаттар тізімдерін қалай жасайтыны және кейіннен қандай кандидаттардың Құрылтайдан орын алатынын қалай шешетіні ашық емес екеніне алаңдаушылық білдіріп, екі процестің де нақты өлшемшарттарға немесе тиісті бақылауға бағынбайтынын атап өтті. Кандидаттарды тіркеу үшін кепіл жарна талап етіледі, оны төлеуден толық немесе ішінара босату көзделген, ал бес пайыздық сайлау шегінен өткен партияларға жарна қ айтарылады. 44 Кандидаттарды тіркеу процесі тиімді жүргізілді. ОСК кандидаттар тізімдерін заңнамада белгіленген 23 шілде мерзіміне дейін тіркеді. Тіркеу кезеңі аяқталғанға дейін кандидатурасын алып тастаған бір кандидаттан басқасының барлығы тіркелді. Тіркелген жеті тізімге барлығы 545 кандидат, оның ішінде 172 әйел (31,5 пайыз) енгізілді. Барлық тізімдер әйелдерге, жастарға және мүгедектігі бар адамдарға арналған жиынтық 30 пайыздық квотаға сәйкес келді, ал тіркелген кандидаттардың 43,9 пайызы квота топтарының кемінде біреуіне жатты. «Ақ жол» 63, «Ауыл» – 69, «Әділет» – 186, «Байтақ» – 47, ЖСДП – 33, ҚХП – 72 және «Respublica» 75 кандидат ұсынды. Сайлау туралы заң кандидаттар мен партиялық тізімдерді тіркеудің күшін жоюдың бірнеше негізін көздейді, соның ішінде мерзімінен бұрын үгіт жүргізу, қызметтік өкілеттіктерді теріс пайдалану және мүлік туралы декларацияларда анық емес мәлімет беру бар. Декларациялар үгіт кезеңі басталғаннан кейін екі аптаға дейін тексерілуі мүмкін, бұл кандидаттардың сайлауға одан әрі қатысуына қатысты белгісіздік туғызады. Халықаралық стандарттар мен озық практикаға қайшы, заңнамада мөлшерлес емес санкцияларды болдырмауға арналған жеткілікті кепілдіктер немесе тіркеу құжаттарындағы кемшіліктерді түзету мүмкіндіктері көзделмеген. 45 Жоғарғы Сот ОСК-ның партиялық тізімдерді тіркеу немесе тіркеу күшін жою туралы шешімдеріне берілген шағымдарды қарайды. Осы сайлау барысында мұндай істер болған жоқ. 42 1990 жылғы ЕҚЫҰ Копенгаген құжатының 7.5-тармағында қатысушы мемлекеттер «азаматтардың кемсітушіліксіз, жеке өзі немесе саяси партиялардың не ұйымдардың өкілі ретінде саяси немесе мемлекеттік лауазымға үміткер болу құқығын құрметтеуге» міндеттенді. Сондай-ақ 1966 жылғы АСҚХП- ның 25-бабын 2-бабымен бірге қараңыз. БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитетінің № 25 жалпы түсіндірмесінің 17-тармағында «кандидаттардан партия мүшесі болуды талап ету арқылы адамдардың сайлауға түсу құқығы негізсіз шектелмеуге тиіс» деп көрсетілген. ТМД-ның 2002 жылғы конвенциясының 3.4-бабында «әрбір азаматтың сайлауда өз кандидатурасын ұсыну үшін тең құқықтық мүмкіндіктері болуға тиіс» деп көрсетілген. 43 Кандидаттар тізімін ұсынған партия съезінің заңдылығына дау айтқан «Байтақ» партиясының екі мүшесінің талабын Астана қаласының ауданаралық соты қанағаттандырусыз қалдырды («Сайлау дауларын шешу» бөлімін қараңыз). 44 Кепіл жарна әрбір кандидат үшін 1 275 000 теңгені (KZT) құрайды (1 еуро шамамен 540 теңгеге тең). Заңға сәйкес соңғы парламенттік сайлауда дауыстардың кемінде 5 пайызын алған саяси партиялар кепіл жарна төлеуден босатылады, 3–5 пайыз дауыс алған партиялар жарнаның жартысын, ал 1–3 пайыз дауыс алған партиялар 70 пайызын төлеуге тиіс. Бес партия жарнадан толық, «Байтақ» ішінара босатылды, ал «Әділет» толық соманы төледі. 45 1966 жылғы АСҚХП-ның 25-бабын, 1990 жылғы ЕҚЫҰ Копенгаген құжатының 24-тармағын, ДИАҚБ мен Венеция комиссиясының Саяси партиялардың қызметін реттеу жөніндегі 2023 жылғы қайта қаралған бірлескен ұсынымдарының 273-тармағын және ДИАҚБ-ның Сайлаудың құқықтық негізін қайта қарау жөніндегі ұсынымдарының 9.2-бөлімін қараңыз.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 15-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме Үгіт науқанының ахуалы Сайлау науқаны 23 шілдеден 21 тамызға дейін созылды. 46 Үгіт науқаны жалпы алғанда тыныш әрі ұйымдасқ ан түрде өтті және сайлау күні жақындаған сайын жандана түсті, алайда оның қарқындылығы мен көріну деңгейі өңірлер мен сайлауға қатысушылар арасында айтарлықтай ерекшеленді. Партиялардың тұғырнамалары мен үндеулерінде әлеуметтік және экономикалық мәселелердің кең ауқымы қамтылды, бірақ сайлауға қатысқан барлық саяси партиялар қазіргі Президенттің саясатын қолдады. Партиялар сайлаушылармен негізінен еркін байланыса алғанымен, олардың ресурстарындағы елеулі айырмашылық тар тең жағдайда бәсекелесу мүмкіндігін шектеді. ХСБМ-нің кейбір сұхбаттасушылары шынайы оппозициялық партиялардың жоғы және парламенттік сайлауға тәуелсіз түрде түсу құқығының жойылуы саяси қатысуды, плюрализмді және сайлаудағы бәсекелестікті шектегенін атап өтті. 47 Бүкіл елдегі үгіт науқанында «Әділет» партиясы үстемдік етті. Ол 2023 жылдан бері тіркелген алғашқы саяси партия, ал басқа партияларды тіркеу әрекеттері сәтсіз аяқталған еді. «AMANAT» партиясымен бірігу «Әділетке» кең ұйымдық мүмкіндіктер беріп, қалыптасқ ан инфрақұрылымды, партия қызметкерлерін, институционалдық тәжірибені, сондай-ақ басқа қатысушылардың мүмкіндіктерімен салыстыруға келмейтін ауқымды саяси желілер мен ресурстарды пайдалануға мүмкіндік берді. 48 ХСБМ барлық қатысушылардың жиналыстар, үй-үйді аралап үгіт жүргізу, үгіт материалдарын тарату, сайлаушылармен, қызметкерлермен және еңбек ұжымдарымен кездесулер өткізу сияқты дәстүрлі үгіт тәсілдерін белсенді пайдаланғанын тіркеді. 49 ДИАҚБ СБМ-нің ұзақмерзімді байқаушылары үгіт іс-шараларындағы қоғамның белсенділігі әртүрлі болғанын хабарлады: кейбір іс-шараларға көптеген адам қатысып немесе олар оң қабылданса, басқалары негізінен формалды сипатта өтіп , қатысушылардың белсенділігі шектеулі болды. Үгіт науқаны қатаң реттеледі, барлық мүдделі тараптарға қатаң қағидалар мен оларды сақтамағаны үшін санкциялар қолданылады. Құқықтық негіз үгіт жүргізу мүмкіндіктерінің теңдігін көздейді және сайлауға қатысушылар әкімшілік кедергісіз үгіт жүргізе алды. ДИАҚ Б СБМ әкімдіктер мен сайлау комиссияларының заңға сәйкес үгіт жүргізу үшін тең жағдайлар жасағанын тіркеді, ал үгіт іс-шараларын өткізуге негізсіз тыйым салынғаны немесе шектеу қойылғаны туралы расталған мәліметтер болған жоқ. 46 Сайлау күні және оның алдындағы күні интернеттегі үгітті қоса алғанда, кез келген үгіт жүргізуге тыйым салынады. Бұрын орналастырылған баспа немесе интернет материалдары орнында қалуы мүмкін. Заң мерзімінен бұрын үгіт жүргізуге тыйым салады, ол үшін әкімшілік айыппұл немесе кандидаттың не кандидаттар тізімінің тіркелуін жою көзделген. 47 27 шілдеде Алматыда өзін қолданыстағы саяси партиялар өкілдік етпейді деп санайтын партияда жоқ азаматтардың мүдделерін білдіру мақсатында жаңа қоғамдық-саяси «11М қозғалысы» құрылды. Қозғалыстың негізгі саяси стратегиясы сайлаушыларды «бәріне қарсымын» нұсқасына дауыс беруге шақыру және сол арқылы қазіргі саяси жүйеде өкілдік етпейтін сайлаушылардың елеулі тобы бар екенін көрсету болды. 48 Қайта ұйымдастыру партия мүшелігінің автоматты түрде ауысуын көздеген жоқ және «AMANAT» мүшелері «Әділетке» кіру үшін өтініш беруге тиіс; «Әділет» «AMANAT» партиясының өңірлік филиалдар желісі мен Астанадағы орталық аппаратының мүмкіндіктерін пайдаланып жатыр. 49 ДИАҚБ СБМ 49 үгіт іс-шарасын байқады, оның 19-ында кемінде бір әйел сөз сөйледі, мүгедектігі бар бір спикер болған, ал жастар қатарынан 2 спикер сөз сөйледі; 20 үгіт іс-шарасында әйелдер, мүгедектігі бар адамдар және жастар мәселелері қамтылды; 25 іс-шара мүгедектігі бар адамдар үшін қолжетімді болды, ал біреуінде ым-ишарат тіліне аударма қамтамасыз етілді. Жиырма екі іс-шара қазақ және орыс тілдерінде өткізілді. Қатысушылар арасында әйелдердің орташа үлесі 61 пайызды, ал жастар үлесі 42 пайызды құрады.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 16-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме Құқықтық негіз сайлау науқандарында қызметтік жағдай мен әкімшілік ресурстарды теріс пайдалануға тыйым салады. 50 ДИАҚБ СБМ әкімшілік ресурстарды теріс пайдалану жағдайлары, соның ішінде мемлекеттік сектор қызметкерлерін үгіт іс-шараларына қатысушыларды жұмылдыруға тарту және муниципалдық әкімшіліктердің бірнеше саяси партияның үгіт іс-шараларымен байланысы туралы сенімді хабарламалар алды. 51 «AMANAT» партиясының ұйымдық құрылымдары мен ресурстарын пайдаланған «Әділет» партиясының сайлау науқаны бүкіл ел бойынша ең ауқымды әрі көрнекі болды және ірі үгіт іс-шараларымен ерекшеленді, 52 олардың кейбірі муниципалитеттер немесе басқа да мемлекеттік ұйымдар ұйымдастырған тегін қоғамдық іс-шаралармен тұспа- тұс келді. 53 Осы факторлардың жиынтығы «Әділет» партиясына негізсіз артықшылық беріп, мемлекет пен партия арасындағы шекараны бұлдырлатты, бұл ЕҚЫҰ міндеттемелеріне қайшы келеді. 54 50 Тыйымдар әскери қызметшілердің, ұлттық қауіпсіздік және құқық қорғау органдары қызметкерлерінің, судьялардың, сайлау комиссиялары мүшелерінің, діни бірлестіктердің, мемлекеттік және жергілікті басқару органдары мен олардың лауазымды адамдарының, сондай-ақ мемлекеттік қызметшілердің өздерінің қызметтік міндеттерін орындау кезінде үгіт жүргізуіне және мемлекеттік лауазым атқаратын кандидаттардың сайлау науқандарында өзінің лауазымдық немесе қызметтік жағдайын пайдалануына да қолданылады. 51 Ақтөбе, Алматы, Астана, Атырау, Қарағанды, Қызылорда, Өскемен, Петропавл, Шымкент, Тараз және Жезқазған қалаларында әкімшілік ресурстарды теріс пайдалану және мемлекеттік мекемелер мен саяси партиялар арасындағы шекараның бұлдырлануы туралы хабарланды. Атап айтқанда, әкімдердің сайлау науқандарын ұйымдастыруға және өткізуге қатысуы, сондай-ақ партиялардың көпшілігінің, соның ішінде «Әділет», «Ақ жол», «Ауыл», ЖСДП және ҚХП партияларының коммуналдық денсаулық сақтау және білім беру мекемелерінде, сондай-ақ мемлекеттік меншік кәсіпорындарында олардың қызметкерлерінің қатысуымен жұмыс уақытында үгіт іс-шараларын өткізуі туралы мәліметтер болды. ДИАҚБ мен Венеция комиссиясының 2023 жылғы Саяси партияларды реттеу жөніндегі жаңартылған бірлескен басшылық қағидаттарының 253-тармағын қараңыз, онда былай делінген: «Мемлекеттік ресурстарды теріс пайдалану көбінесе билеуші партияның бағдарламасы мен қызметін сайлауға дейін және сайлау кезінде насихаттау үшін мемлекеттік үй-жайларды, кеңсе жабдығын немесе мемлекеттік қызметкерлерді пайдалануды қамтиды […] Мемлекеттік ресурстарды теріс пайдаланудың тағы бір кең таралған түрі – мемлекеттік қызметкерлерді манипуляциялау немесе қорқыту. […] Үкіметтің мемлекеттік мекемелерде жұмыс істейтін қызметкерлерден үкіметті қолдайтын митингіге қатысуды немесе билеуші партиялардың пайдасына, соның ішінде жұмыс уақытында үгіт жүргізуді талап етуі. Мұндай әрекеттерге заңмен нақты және барлық жағдайда тыйым салынуға тиіс». Сондай-ақ ДИАҚБ мен Венеция комиссиясының 2016 жылғы Сайлау процестері барысында әкімшілік ресурстарды теріс пайдаланудың алдын алу және оған ден қою жөніндегі бірлескен басшылық қағидаттарының II.B.1.1.1- тармағын қараңыз. 52 27 және 28 шілдеде «Әділет» партиясы Ақтау мен Атырауда мыңдаған қатысушыны жинаған, ашық аспан астындағы концерттер, әуе шарлары мен дрон шоуы және партия бағдарламасының таныстырылымдары өткізілген ірі іс-шаралармен өзінің сайлау науқанын бастады. Сондай-ақ «Әділет» 3 тамызда Ақтөбеде, 4 тамызда Оралда және 9 тамызда Шымкентте концерттер мен дрон шоуын ұйымдастырды. ДИАҚБ СБМ Алматыдағы жергілікті әкімшілік ғимаратында «Әділет» партиясының үгіт материалдарын да тіркеді. 19 тамызда «Әділет» партиясы Астанада бейбіт жиналыстар өткізуге белгіленбеген жерде концерт пен дрондар шоуын ұйымдастырды. 53 24 шілдеде Түркістан муниципалитеті ашық аспан астындағы концерт пен дрон шоуы өтетінін хабарлады, кейіннен бұл «Әділет» партиясының үгіт іс-шарасы екені мәлім болды. 30 шілдеде Қарағанды қаласының муниципалдық саябақтар әкімшілігі тұрғындарды Орталық саябақтағы ашық аспан астында өтетін тегін концертке шақырды. Келесі күні «Әділет» партиясының Қарағандыдағы филиалының Instagram аккаунтында партия логотипінің сахнада, іс-шара жүргізушілерінің қолындағы материалдарда және концерттен кейінгі дрон шоуында бейнеленгені көрсетілген іс-шара видеосы жарияланды. 4 тамызда Оралдағы бұқаралық ақпарат құралы қалада тегін концерт пен одан кейін дрон шоуы өтетінін хабарлады. Келесі күні «Әділет» партиясы іс- шара видеосын жариялады, онда партия логотипі іс-шара барысында көрнекі түрде көрсетілген. 54 1990 жылғы ЕҚЫҰ Копенгаген құжатының 5.4-тармағында «мемлекет пен саяси партиялар арасындағы нақты бөліну» көзделген. 7.6-тармақ қатысушы мемлекеттерді «саяси партиялар мен ұйымдардың заң мен билік органдары алдында тең қарым-қатынас негізінде өзара бәсекелесуіне мүмкіндік беретін қажетті құқықтық кепілдіктерді қамтамасыз етуге» міндеттейді. ДИАҚБ мен Венеция комиссиясының Сайлау процестері барысында әкімшілік ресурстарды теріс пайдаланудың алдын алу және оған ден қою жөніндегі 2016 жылғы бірлескен ұсынымдары құқықтық негізде «саяси тұрғыдан сезімтал мемлекеттік лауазымдарды атқару […] мен кандидат болу арасындағы нақты бөлінудің көзделуін» талап етеді.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 17-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме Барлық партиялар өздерінің үгіт науқандарын әлеуметтік-экономикалық мәселелерге, ауыл шаруашылығына, денсаулық сақтауға, білім беруге, қоршаған ортаға және саяси есептілікті арттыруға бағыттады. Үгіт үндеулері жергілікті жағдайларға, аудиторияға және нақты топтарға бейімделді. Партиялардың орталық аппараттары үгіт стратегиялары мен негізгі үндеулерді айқындап, үгіт іс-шараларын ұйымдастырды және материалдарды орталықтандырылған түрде дайындады. Партиялардың көпшілігі өздерінің сайлау бағдарламалары мен іс-шараларында мүгедектігі бар адамдардың, жастар мен әйелдердің құқықтары мен инклюзиясы мәселелерін қамтыды, алайда олардың ешқайсысы осы мәселелерге ерекше назар аудармағ ан. 55 Үгіт іс-шаралары өтетін орындардың қолжетімділігі әртүрлі болды, ал нақты топтарға бағытталған ақпараттық жұмыс пен қолжетімді үгіт ақпараты шектеулі болды. ДИАҚ Б СБМ-нің ұзақмерзімді байқаушылары мүгедектігі бар адамдардың үгіт іс-шараларына қатысуы төмен болғанын тіркеді. Жастар партия белсенділері және еріктілер ретінде, соның ішінде жастар қанаттары арқылы белсенді қатысты; кейбір партиялар іс-шараларын немесе үндеулерін тікелей жастарға бағыттады. Әйелдердің үгіт науқанына қатысуы шектеулі болып қалды және өңірлер бойынша ерекшеленді, бұл ретте әйелдер негізінен кандидат ретінде көрінген. 56 Әйелдерге арналған үндеулер мен ақпараттық іс-шаралар үгіт науқанының кейінгі кезеңінде арнайы кездесулер мен іс-шаралар арқылы жанданды. Азшылық тардың құқықтары үгіт науқанында қамтылмады және нақты топтарға бағытталған кемсітушілік сипаттағы үгіт риторикасы тіркелмеген. Үгіт іс-шаралары мен материалдарында қ азақ және орыс тілдері қолданылғ ан. 2026 жылғы түзетулер үгіт науқанын реттеуді әлеуметтік желі платформаларына дейін де кеңейтті. Алайда кейбір қағидалар әлеуметтік медиа ерекшеліктеріне арнайы бейімделмей, тек дәстүрлі бұқаралық ақпарат құралдарына тән ережелерді интернет кеңістігі аясына көшіреді, ал оларды іске асыру құзыретті органдарға қалдырылған. Саяси партиялар қатарындағ ы ХСБМ сұхбаттасушыларының көпшілігі әлеуметтік желілер сайлаушылармен байланыс орнатудың негізгі құралы болғанын мәлімдеді. 57 Саяси ақпарат тарату және сайлаушыларды тарту үшін ең танымал платформалар Instagram мен Facebook болды, TikTok негізінен блогерлер мен инфлюенсерлер дайындаған саяси контент үшін, ал Threads кең ауқымды саяси пікірталастар үшін пайдаланылды. 58 55 ӘКЖК- нің 7-бабын және 1990 жылғы ЕҚЫҰ Копенгаген құжатының 31, 32 және 35- тармақтарын да қараңыз. 56 ДИАҚБ СБМ сұхбаттасушылары бұл шектеулерді құқықтық немесе ресми кедергілермен емес, дәстүрлі гендерлік рөлдермен, отбасылық міндеттердің мөлшерсіз бөлінуімен және саяси ықпалдың тең болмауымен байланыстырды. 57 «Әділет» пен ҚХП-ның үгіт ақпаратын және сайлауға қатысты жаңартуларды тарату әрі кандидаттарды ілгерілету үшін арнайы Adilet_quryltai және Halykpartiyasy_media Instagram аккаунттары болды. Басқа партиялар өздерінің өңірлік және жергілікті филиалдарының қолданыстағы әлеуметтік желі аккаунттарын пайдаланды. 58 17 шілдеде ДИАҚБ СБМ саяси партиялар мен олардың төрағаларына, кандидаттарға, инфлюенсерлерге, журналистерге, құқық қорғаушыларға және жергілікті әкімшіліктерге тиесілі шамамен 50 Facebook және Instagram аккаунтына мониторинг жүргізуді бастады. Ұқсас контент Instagram-да, әдетте, Facebook-пен салыстырғанда көбірек аудитория жинаған. Кандидаттар мен партия басшыларының жеке жазбалары ресми партиялық аккаунттарда жарияланған жазбаларға қарағанда көбірек белсенділік туғызды.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 18-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме ДИАҚБ СБМ-нің әлеуметтік желілердегі үгіт науқанына жүргізген мониторингі Meta платформаларында ақылы жарнаманың шектеулі болғанын анықтады- 59 . Жасанды интеллект арқылы жасалған визуалды контент тек бірнеше жағдайда ғана тиісті түрде таңбаланған. Партиялар мен кандидаттардың интернеттегі коммуникациясы негізінен жағымды сипатта және бағдарламалық мәселелерге бағытталды, ал текетірес сипатындағы пікірталас жағдайлары шектеулі болды. 60 Саяси сарапшылардың, кейбір журналистер мен құқық қорғаушылардың жазбалары неғұрлым сыни сипатта болып, негізінен бұқаралық ақпарат құралдары мен пікір білдіру бостандығына, журналистер мен белсенділерге қысым көрсетуге, олардың әлеуметтік желілердегі аккаунттарының бұғатталғаны туралы хабарламаларға, саяси астары бар деп қабылданған сот процестеріне, азаматтық кеңістіктің шектелуіне және сайлау ахуалындағы бәсекелестікке арналды . Дезинформация мен шетелдік араласуға қарсы іс-қимыл механизмдері туралы қоғамдық ақпараттың жетіспеушілігі, олар негізінен үкіметтік және ұлттық қауіпсіздік органдарының қолында орталықтандырылғандықтан, олардың тиімділігін бағалауды мүмкін етпеді. Мәдениет және ақпарат министрлігі (МАМ) интернет кеңістігіне, соның ішінде сайлауға қатысты ықтимал құқық бұзушылықтарға мониторинг жүргізді. Жалған ақпаратпен күресу міндеті жүктелген Президент Әкімшілігі жанындағы Жалған ақпаратқа қарсы іс-қимыл орталығы сайлау науқанына қатысты жалған ақпараттың бірнеше жағдайы туралы хабарлап, оларды теріске шығарды. 61 Билік органдары ұлттық қауіпсіздік пен сайлау адалдығын қорғау мақсатында заңнаманы оңтайландыру және ірі интернет-платформалармен ынтымақтастықты кеңейту жөніндегі күш-жігер туралы хабарлады, алайда ынтымақтастық нәтижелерін ұсынбады. Үгіт науқаны барысында мониторинг нәтижелері қоғамдық тәртіпті бұзу туралы бірнеше болжамды істі негіздеу үшін пайдаланылды. 62 ХСБМ-нің кейбір сұхбаттасушылары интернеттегі контентке қатысты аясы кең тұжырымдалған шектеулер мен оларды қолдану, 59 20 тамыздағы жағдай бойынша Meta жарнама кітапханасын талдау нәтижесінде «Әділет» (277 ақылы жарияланым үшін 14 095 еуро), «Ақ жол» (тиісті белгісі бар 39 ақылы жарияланым үшін 2 165 еуро және тиісті белгісі жоқ алты ақылы жарияланым үшін 87 еуро), «Байтақ» (19 ақылы жарияланым үшін 261 еуро), ЖСДП (тиісті белгісі жоқ үш ақылы жарияланым үшін 87 еуро), ЖСДП-ның Павлодардағы филиалы (тиісті белгісі жоқ екі ақылы жарияланым үшін 87 еуро) және «Respublica» (тиісті белгісі жоқ төрт ақылы жарияланым үшін 174 еуро) партияларының ақылы саяси жарнамалары анықталды. «Байтақ» партиясының төрағасы Азаматхан Әмірхановтың Instagram-дағы аккаунтында тиісті белгісі бар 34 ақылы жарнама (174 еуро) және тиісті белгісі жоқ бір ақылы жарияланым (87 еуро) орналастырылған. «Respublica» партиясының төрағасы Айдарбек Қожаназаровтың Instagram аккаунтында тиісті белгісі жоқ екі ақылы жарнама (87 еуро) орналастырылған. 60 ҚХП төрағасының орынбасары Бейбіт Құсайынов ЖСДП Конституцияны дұрыс түсінбейді деп айыптаған кезде, ЖСДП төрағасы Асхат Рақымжанов қарсыласының заң шығару саласындағы құзыретіне күмән келтіріп жауап берді. ҚХП кандидаты «Байтақтың» корпоративтік жауапкершілік туралы ұсынысы құқықтық бейберекеттікке алып келуі мүмкін екенін ескерткен, ал «Байтақ» төрағасы Азаматхан Әмірханов ҚХП-ны ірі бизнес мүдделерін қорғайды деп айыптаған. Сонымен қатар «Respublica» «Ақ жолдың» бағаларды мемлекеттік реттеуден босату жөніндегі ұсынысын қауіпті эксперимент деп сипаттап, кейінірек партияның саясаттағы жиырма жылдан астам қызметінің нәтижелеріне күмән келтірді. «Ақ жол» өз кезегінде «Respublica» бағдарламасын популистік деп сипаттап, оның кейбір кандидаттарының құзыретіне күмән білдірген. ҚХП сондай- ақ ЖСДП-ның кәсіподақтарға қатысты тәсілін радикалды және кәсіподақ қозғалысына ықтимал зиян келтіретін тәсіл деп сынға алды. 61 2025 жылғы тамызда Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Орталық коммуникациялар қызметінің құрамында «жалған ақпаратты анықтау және теріске шығару; объективті әрі тексерілген деректерді ұсыну және ақпаратты жауапкершілікпен тұтыну мәдениетін дамыту» мақсатында жаңа Жалған ақпаратқа қарсы іс- қимыл орталығы құрылды. Хабарланғандай, үгіт науқаны кезінде Орталық сайлауға қатысушыны қолдағаны үшін қаржылай сыйақы беруге уәде еткен және үгіт іс- шараларына шақырған қоғам қайраткерлерінің бейнелері мен мәлімдемелерін қамтитын дипфейк үгіт материалдарының бірнеше жағдайын анықтады. Орталық мұндай контент үшін және рұқсат етілмеген жиналыстарға қатысқаны үшін санкциялар қолданылатынын ескертті. 62 Мұндай істер негізінен әлеуметтік желілерде балағат сөздер мен қорлайтын әрекет ретінде сараланған өзге де мінез-құлық түрлерін қолдануға қатысты болды.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 19-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме соның ішінде контентті жаппай жою саяси пікір білдіру мен сыни пікірлерді басуға алып келуі мүмкін деген алаңдаушылық білдірді. 63 Сайлау науқанын қаржыландыру Соңғы заңнамалық түзетулер жарналар мен шығыстардың шекті мөлшерін, сондай-ақ сайлау қорларынан тыс науқанды қаржыландыру үшін санкцияларды ұлғайтып, заттай нысандағы қайырымдылыққа тыйым салды. ДИАҚБ мен GRECO- ның бұрынғы ұсынымдары, соның ішінде қаржыландыру көздерін, шығыстардың нақты баптары мен аудиторлық есептерді ашып көрсету арқылы сайлау науқанын қаржыландыру туралы ақпараттың жан -жақты ашықтығын қамтамасыз ету, бақылау және аудит тетіктерін күшейту жөніндегі ұсынымдар, сондай-ақ сайлауға қатысушылардың аралық қаржылық есептері мен үшінші тұлғалардың үгіт жүргізуіне қатысты ДИАҚБ ұсынымдары ескерусіз қалды. 64 Сайлау науқанын қаржыландыру қағидаларын бұзу ақшалай айыппұлдарға, үміткерлер тізімінің тіркелуін жоюға немесе сайлау нәтижелерін жарамсыз деп тануға алып келуі мүмкін, бұл санкциялардың мөлшерлестігіне қатысты сұрақтар туғызады. 65 Байқау іс-шараларының ашықтығы шектеулі болғандықтан және сайлау күніне дейін сайлау науқанын қаржыландыру туралы толық деректер жарияланбағандықтан, осы негіздің тиімділігін бағалау қиын болып қалады. Ақпараттың ашып көрсетілмеуі сайлау науқанын қаржыландыру есептілігіне нұқсан келтіріп, сайлаушылардың саналы таңдау жасау мүмкіндігін шектейді. 66 Парламентте өкілдік ететін саяси партиялар алдыңғы сайлау нәтижелеріне барабар мөлшерде жыл сайын мемлекеттік қаржыландыру алады; бұл қаражатты партиялар өздерінің жарғылық қызметіне пайдалана алады, бірақ үгіт мақсаттарына жұмсай алмайды. 67 Саяси партиялар өздерінің қаржыландыруы туралы мемлекеттік кіріс органдарына есеп беруі және жыл сайынғы есептерін бұқаралық ақпарат құралдарында жариялауы тиіс, бірақ GRECO ұсыныстарына қарамастан, тұрақты немесе үгіт-насихат шоттарындағы ақпарат қоғамға қолжетімді емес. 63 Соның ішінде Meta платформаларындағы Instagram, Facebook және WhatsApp жазбалары. Үгіт науқаны кезінде ДИАҚБ СБМ сұхбаттасушылары сайлауға қатысты жазбалардың, соның ішінде билікті сынайтын контенттің жарияланғаннан кейін көп ұзамай қолжетімсіз болып қалу үрдісі туралы хабарлады, ал оларды жою тетігі түсініксіз болып қалды. 6 тамызда Ішкі істер министрлігі полицияның әлеуметтік желілердегі заңсыз контентке тұрақты түрде мониторинг жүргізетінін және тек алдыңғы 24 сағат ішінде осындай контент жариялағаны үшін Қазақстанның екі азаматы жауапқа тартылғанын мәлімдеді. 64 GRECO-ның «Партияларды қаржыландырудың ашықтығы» атты Қазақстан бойынша үшінші бағалау кезеңінің 2025 жылғы бағалау есебінің 86, 88, 89 және 97-тармақтарын қараңыз. 65 Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 115–117-баптарын қараңыз. Мысалы, үгіт науқанын сайлау қорынан тыс қаржыландыру донорға байланысты 108 125– 216 250 теңге мөлшерінде айыппұл салуға алып келеді. Сайлау туралы заңның 34(10)-бабында сайлау қорларына қатысты құқық бұзушылықтар үшін аумақтағы немесе округтегі нәтижелерді жарамсыз деп тану көзделген. ДИАҚБ мен Венеция комиссиясының Саяси партиялардың қызметін реттеу жөніндегі 2023 жылғы қайта қаралған бірлескен ұсынымдарының 272- тармағында «санкциялар […] тежеуші сипатта болуға тиіс. […] Санкциялар орындалатын, сонымен қатар әрқашан объективті, тиімді және нақты құқық бұзушылыққа мөлшерлес болуға тиіс» деп көрсетілген; 282- тармақта «барлық санкциялар икемді және мөлшерлес сипатта болуға тиіс. Қаржылық құқық бұзушылық жағдайында тартылған ақша сомасы, […] құқық бұзушылықты жасыру әрекеттері және оның қайталанатын сипатта болуы ескерілуге тиіс» деп көрсетілген. 66 ДИАҚБ мен Венеция комиссиясының Саяси партиялардың қызметін реттеу жөніндегі 2023 жылғы қайта қаралған бірлескен ұсынымдарының 260–263-тармақтары. 67 2025 жылғы 8 желтоқсандағы № 239- VIII «2026– 2028 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы» заңда 2026 жылға жалпы сомасы 19 525 миллиард теңге қаражат бөлінген. ОСК-ның 2009 жылғы 3 қыркүйектегі № 166/314 қаулысына сәйкес, енгізілген өзгерістерді ескере отырып, қаражат әрбір берілген дауыс үшін 0,65 айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде есептеліп, ай сайын төленеді.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 20-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме Парламенттік сайлау науқандары тек саяси партиялардың сайлау қорлары арқылы қаржылануға тиіс; кандидаттардың жеке сайлау қорларына тыйым салынады. Сайлау қорлары саяси партиялардың қаражатынан және азаматтардың, соның ішінде кандидаттардың, сондай- ақ отандық заңды тұлғалардың ақшалай жарналарынан қалыптастырылуы мүмкін. Заң қайырымдылық және діни ұйымдардан, мемлекет қаржыландыратын ұйымдардан, мемлекеттік және жергілікті өзін-өзі басқару органдарынан жарна алуға, сондай-ақ шетелдік және жасырын жарналарға тікелей тыйым салады. Заң азаматтарға қаржыландыруды талап етпейтін үгіт іс-шараларын өткізуге мүмкіндік береді. Үшінші тұлғалардың үгіт іс-шараларын ұйымдастыру қағидалары нақты емес және оларға есептілік міндеттемелері қолданылмайды. 68 Заттай нысандағы қайырымдылыққа тыйым салу халықаралық озық практикаға сәйкес келмейді. 69 2026 жылғы түзетулер қайырымдылықтар мен шығыстардың шекті мөлшерін едәуір ұлғайтты. 70 Саяси партиялар 1,275 миллиард теңгеге дейін жарна енгізе алады, ал жеке тұлғалар мен заңды тұлғалар тиісінше 25,5 миллион және 127,5 миллион теңгеге дейін қайырымдылық жасай алады; жалпы қайырымдылық сомасы 2,55 миллиард теңгеден аспауы тиіс. Сайлау қорлары 3,8 миллиард теңгеге дейін жетуі мүмкін. 71 Үгіт науқанының барлық кірістері мен шығыстары ОСК айқындаған банктегі арнайы шот арқылы жүруге тиіс. 72 Саяси партиялар ДИАҚБ СБМ-ге үгіт науқанының қаржысын өңірлік филиалдарымен консультациялар жүргізе отырып жоспарлағанын, ал қаражатты басқару орталықтандырылғанын хабарлады. 73 ОСК жариялаған деректерге сәйкес сайлауға қатысушылар өз науқандарын негізінен өз қаражатынан (2 қатысушы), азамат қайырымдылығынан ( 3 қатысушы) және заңды тұлға қайырымдылығынан (2 қатысушы) қаржыландырды. Бір партия («Ауыл») партия қаражатын пайдаланбағанын хабарлады. «Әділет» 3,6 миллиард теңгеден асатын ең көп жарна алды және шамамен 820 миллион теңгені құраған ең қымбат үгіт науқанын жүргізді. 74 Сайлау туралы заң сайлауға қатысушылардың сайлау науқанын қаржыландыру жөніндегі аралық немесе қорытынды есептерді ұсынуын көздемейді, бұл халықаралық стандарттар мен 68 Сайлау туралы заңның 27(9)-бабы. 69 ДИАҚБ мен Венеция комиссиясының Саяси партиялардың қызметін реттеу жөніндегі 2023 жылғы қайта қаралған бірлескен ұсынымдарының 209-тармағында «барлық адамдар өздері таңдаған саяси партияны қаржылық және заттай жарналар арқылы қолдайтынын еркін білдіруге құқылы болуы тиіс» деп көрсетілген, ал 216- тармақта «қаржылық қайырымдылықты реттеумен қатар, заңнама жеке донорлардың – жеке және заңды тұлғалардың заттай қолдауын да реттеуі тиіс. Заттай қайырымдылық “тегін ұсынылған немесе нарықтық құнынан төмен баға бойынша есепке алынған барлық сыйлықтар, қызметтер немесе мүлік” ретінде айқындалуы мүмкін» деп көрсетілген. 70 БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитетінің № 25 жалпы түсіндірмесінің 19-тармағында: «сайлаушылардың еркін таңдауына нұқсан келтірмеу немесе кандидаттың не партияның пайдасына мөлшерлес емес шығыстар арқылы демократиялық процесті бұрмаламау үшін қажет болған жағдайда үгіт шығыстарына орынды шектеулер қою ақталуы мүмкін» деп көрсетілген. 71 Тиісінше 15 000 (5 000- нан ұлғайтылған), 30 000 (10 000-нан ұлғайтылған), 300 және 1 500 ең төменгі жалақы. 72 ОСК-ның 2026 жылғы 1 шілдедегі № 28/57 шешімімен сайлау қорларының арнайы уақытша шоттары ашылып, жүргізілуге тиіс банк мекемесі ретінде «Қазақстан Халық Банкі» айқындалды. 73 «Ақ жол» өз үгіт науқанының жалпы құнын 1–1,2 миллиард теңге, «Байтақ» 2 миллиард теңге, ЖСДП 600–650 миллион теңге, ҚХП 400 миллион теңге, ал «Respublica» 1 миллиард теңге деп бағалады. «Әділет» пен «Ауыл» бағалау ұсынбады. 74 ОСК-ның 1999 жылғы 7 тамыздағы № 19/222 регламентінің 2026 жылы енгізілген өзгерістерді ескергендегі 23-тармағы. ОСК сайлау қорларына түскен қайырымдылық мен шығыстар туралы ақпаратты өз веб-сайтында жариялады. ОСК жариялаған сайлау науқанын қаржыландыру туралы ақпаратқа сәйкес, 16 тамыздағы жағдай бойынша «Әділет» партиясының кірістері мен шығыстары ең жоғары болды (тиісінше шамамен 3,6 миллиард теңге және 820 миллион теңге), одан кейін «Ақ жол» (тиісінше шамамен 549 миллион теңге және 548 миллион теңге) және ЖСДП (тиісінше шамамен 542 миллион теңге және 501 миллион теңге) орналасты.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 21-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме озық практикаға қайшы түрде ашықтық пен есептілікті шектейді. 75 Саяси партиялардың қорытынды есептерді ұсыну міндеті 2023 жылы заңнан алынып тасталғанымен, ол ОСК қаулысында сақталған. Оң жайт ретінде ОСК қаулысында әрбір партияның жарналары, азамат және заңды тұлға қайырымдылығы және үгіт науқанына қатысты шығыстары туралы ақпаратты сайлау күніне дейін екі рет жариялау көзделгенін атап өтуге болады. Бұл талап орындалды, алайда ақпарат мазмұнды ашықтықты қамтамасыз етпеген және қоғамдық бақылау жүргізуге мүмкіндік бермеген шектеулі жинақталған форматта жарияланды. 76 Заң сайлау науқанын қаржыландыру туралы ақпаратты ОСК-ның нәтижелер жарияланғаннан кейін 10 күн ішінде жариялауын көздейді. Алайда заңға тәуелді актілерде белгіленген сайлау науқанын қаржыландыру туралы ақпаратты ұсыну және жариялау мерзімдері заңда белгіленген жариялау мерзімдеріне сәйкес келмейді, бұл жеткілікті құқықтық айқындықты қамтамасыз етпейді. 77 ОСК әзірлеген мұндай есептердің үлгілері сайлауға қатысушылардың кірістері мен шығыстары туралы егжей-тегжейлі бөлінбеген жалпы ақпаратты талап етеді, ал сыртқы аудит жүргізу немесе есептерді толық көлемде жариялау міндеті көзделмеген. 78 ОСК-ға сайлау науқанын қаржыландыруды бақылау міндеті жүктелген, алайда бақылау банктер ұсынатын деректермен шектеледі, ал талаптардың орындалуы негізінен сайлау қорлары аударымдарының көздеріне, алушылары мен сомаларына қойылатын заң талаптарының сақталуына банктің жүргізетін бақылауына сүйенеді. 79 Тәуелсіз тексеру немесе фактілерді анықтау тетігі жоқ, бұл бақылаудың ауқымы мен тиімділігін шектеп, сайлаушылардың сайлауға қатысушыларды жауапқа тарту мүмкіндігін төмендетеді. Бұқаралық ақпарат құралдары Медиа нарығында тікелей меншік және ашық емес бюджеттік субсидиялар арқылы мемлекет үстемдік етеді. Бұл факторлар жергілікті бұқаралық ақпарат құралдарын қаржыландыру шектеулілігімен және редакциялық мазмұнға мемлекеттің ықпал ететіні туралы хабарламалармен бірге тіркелген бұқаралық ақпарат құралдарының көптігіне қарамастан, 75 ДИАҚБ мен Венеция комиссиясының Саяси партиялардың қызметін реттеу жөніндегі 2023 жылғы қайта қаралған бірлескен ұсынымдарының 261-тармағы аралық есептілікті көздейді. GRECO-ның Қазақстан бойынша үшінші бағалау кезеңінің 2025 жылғы бағалау есебінің 94-тармағында саяси партиялардың шоттарындағы ақпаратты (тұрақты қызмет және сайлау науқандары), соның ішінде белгілі бір шектен асатын жеке қайырымдылық мен донорлардың жеке басы туралы ақпаратты қоғам үшін оңай әрі уақтылы қолжетімділікпен жариялауды қамтамасыз ету ұсынылады. 76 ОСК 2 тамыздағы жағдай бойынша сайлау науқанын қаржыландыру туралы ақпаратты 8 тамызда, ал 16 тамыздағы жағдай бойынша ақпаратты 20 тамызда жариялады. 2003 жылғы БҰҰ Сыбайлас жемқорлыққа қарсы конвенциясының 7(3)-бабы мемлекеттерге сайлау мен саяси партияларды қаржыландыру ашықтығын арттыру үшін адал күш-жігер жұмсау міндетін жүктейді. ДИАҚБ мен Венеция комиссиясының Саяси партиялардың қызметін реттеу жөніндегі 2023 жылғы қайта қаралған бірлескен ұсынымдарының 247- тармағында: «Партияларды есепті ету үшін сайлаушыларда саяси партияларға көрсетілетін қаржылық қолдау туралы тиісті ақпарат болуы тиіс» деп көрсетілген. 77 Сайлау туралы заңның 34(4)-бабы және ОСК-ның 1999 жылғы 7 тамыздағы № 19/222 қаулысы (өзгерістерімен) саяси партиялардан нәтижелер белгіленгеннен кейін 10 күн ішінде ОСК-ға қаржы есептерін ұсынуды талап етеді, ал ОСК-ның 2018 жылғы 25 тамыздағы № 12/201 қаулысы (өзгерістерімен) ОСК-дан нәтижелер жарияланғаннан кейін бес күн ішінде бұл ақпаратты жариялау үшін мерзімді басылымдарға жіберуді талап етеді. 78 Сайлау туралы заңның 34(4)-бабы және өзгерістерімен бірге ОСК- ның 2018 жылғы 25 тамыздағы № 12/201 қаулысы, сондай-ақ ОСК- ның 1999 жылғы 7 тамыздағы № 19/222 «Сайлау қорының арнайы уақытша шотын ашу және оның қаражатын жұмсау қағидаларын бекіту туралы» қаулысының 20- тармағына өзгерістер енгізген ОСК-ның 2026 жылғы 30 маусымдағы № 23/37 қаулысы. 79 Банк сайлау қорларымен жасалған барлық операциялар туралы ақпаратты ОСК-ға апта сайын және сұрау салу бойынша ұсынады.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 22-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме медиа плюрализмді шектейді. 80 Телевизия негізгі ақпарат көзі болып қала береді, алайда әлеуметтік желілердің танымалдығы айтарлықтай артты. 81 БАҚ бостандығына қатысты бұрыннан келе жатқан бірқатар алаңдаушылықтар сақталуда, соның ішінде журналистерге қарсы бағытталған Қоғам қатысуына қарсы стратегиялық сот талаптары (SLAPP), журналистерді аккредиттеуді кідірту, 82 интернеттегі контентті жиі жою және веб-сайттарды бұғаттау тәуелсіз сыни жарияланымдарды шектейді. 83 БАҚ өкілдері қатарындағы ХСБМ сұхбаттасушылары тәуелсіз БАҚ өкілдерін қамауға алу және оларға қысым көрсету жаппай өзін-өзі цензуралауға алып келетінін мәлімдеді, ал көптеген журналистер ХСБМ-ге қайта- қайта және әртүрлі нысанда жасалған қорқыту әрекеттері олардың сайлауды жариялаудан бас тартуына себеп болғанын хабарлады. 84 Журналистерді қудалауға қатысты ұлттық және халықаралық ұйымдардың қоғамдық үндеулері үгіт кезеңінде тиісті билік органдары тарапынан жауапсыз қалды. 85 80 2026 жылғы тамыздағы жағдай бойынша Қазақстанда 4 869 бұқаралық ақпарат құралы тіркелген. 2026 жылғы мемлекеттік бюджетте «мемлекеттік ақпараттық саясатты іске асыруға» 67 миллиард теңге бөлінді. Соттың 15 шілдедегі шешімінде расталғандай, бұқаралық ақпарат құралдарына берілетін мемлекеттік субсидиялар туралы ақпарат жариялауға жатпайды. 2025 жылы жергілікті бұқаралық ақпарат құралдары шектеулі қаржыландыруға, қызметкер жетіспеушілігіне және Үкімет тарапынан көрсетілетін қысымға байланысты қиындықтар туралы хабарлады. 81 2025 жылғы қыркүйектегі сауалнамада респонденттердің 59 пайызы телевизияны ең сенімді ақпарат көзі деп атады, ал 34,7 пайызы әлеуметтік желілерге сенетінін көрсетті. 2025 жылғы қазанда әлеуметтік желілерді белсенді пайдаланушылар саны 16,9 миллион болды. 82 16 шілдеде «Азаттық радиосының» (Radio Free Europe/Radio Liberty радиосының қазақ тіліндегі қызметі) өкілдері Сыртқы істер министрлігінің (СІМ) аккредиттеу туралы өтініштерді қарауды заңда рұқсат етілгендей қыркүйектің ортасына дейін кейінге қалдыру туралы шешімінен кейін олардың 11 журналисі осы сайлау науқанына аккредиттелмей қалғанын хабарлады. Шетелдік бұқаралық ақпарат құралдары сайлауды жариялау үшін 16 тамызға дейін уақытша аккредиттеуге өтініш бере алды. 83 19–20 шілдеде KazTag веб-сайты DDoS-шабуылдарға ұшырап, уақытша жұмыс істемеді. Үгіт науқаны басталғаннан бері Otkir Kurek билік органдарына оның көптеген материалдарының жойылуын тергеу туралы өтініш білдірді; 29 шілдеде аккаунт толығымен бұғатталды. 27 шілдеде Құқықтық медиа орталық өз веб-сайтына шабуыл жасалғанын хабарлап, интернеттегі бұғаттаулар мен контентті жоюды «сайлау науқаны кезінде тәуелсіз журналистер мен азаматтық қоғам ұйымдарына қысымның күшейіп келе жатқанының тағы бір алаңдатарлық белгісі» деп сипаттады. 1 тамызда Orda.kz фишинг әрекеттері мен оның Facebook парақшасының бұғатталғаны туралы хабарлады. Үгіт науқанының соңғы аптасында Мәдениет және ақпарат министрі МАМ-ның әлеуметтік желілердегі аккаунттарды бұғаттамайтынын атап өтіп, сонымен бірге платформаларды «заңсыз материалдар мен пікірді заңды түрде білдіруді нақты ажырата отырып», «заңсыз контентті жою жөніндегі күш-жігерді жандандыруға» шақырды. 84 Көптеген журналист ХСБМ-ге соңғы уақытта бас бостандығынан айыру жазалары санының өсуі, өздеріне немесе отбасы мүшелеріне қатысты қорқыту әрекеттері, соның ішінде жұмысынан айырылу қаупі, сондай- ақ интернеттегі контентті тұрақты әрі үйлестірілген түрде жою үрей туғызатын әсер қалыптастырғанын мәлімдеді; кейбір журналистер өз материалдарын формалды тәсілмен ОСК-ның ресми ақпаратына немесе тек ақылы контентке бағыттайтынын айтты. ЕҚЫҰ-ның БАҚ бостандығы жөніндегі өкілінің 2025 жылғы қараша – 2026 жылғы сәуір кезеңіне арналған ЕҚЫҰ Тұрақты кеңесіне берілген 2026 жылғы тұрақты есебінде «аясы кең тұжырымдалған нормалар негізінде қозғалған қылмыстық істер қоғам мүддесіне қатысты мәселелерді жариялайтын журналистерге әсер етті» деп көрсетілген (11- бет). 85 5 тамызда Журналистерді қорғау комитеті (ЖҚК) Қазақстанды «журналист Лұқпан Ахмедияровтың елден шығуына салынған тыйымды алып тастауға және оны қудалауды тоқтатуға» шақырды. 6 тамызда «Әділ сөз» қоры Ішкі істер министрлігі мен Бас прокуратураны журналист Динара Егеубаеваға қарсы ұйымдастырылған жалған ақпарат науқандарына ашық тергеу жүргізуге және құқықтық баға беруге шақырды. 10 тамызда Құқықтық медиа орталық билік органдарын «журналистерді қудалау практикасын тоқтатуға және сот істерінің бейтарап әрі тәуелсіз қаралуын қамтамасыз етуге» шақырды. 14 тамызда Freedom for Eurasia ұқсас қоғамдық үндеу жасады. 20 тамызда ЖҚК екінші мәлімдемені жариялап сайлау қарсаңында «журналистердің үні басылуда» деп ескертті, ал Шекарасыз тілшілер ұйымы Қазақстанда журналистерге жасалып жатқан қысымның күшеюін атап өтті.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 23-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме Халықаралық стандарттар мен ДИАҚ Б-ның бұрынғы ұсынымдарына қайшы, басшылығы тәуелсіз тағайындалатын және тәуелсіз қаржыланатын қоғамдық хабар тарату қызметі жоқ. 86 МАМ бұқаралық ақпарат құралдарын реттеуші орган функцияларын атқарады, алайда бұл реттеуші органның тәуелсіздігіне қатысты халықаралық деңгейде ұсынылған кепілдіктерге сәйкес келмейді. 87 МАМ сайлау науқаны барысында бұқаралық ақпарат құралдары мен интернет-бұқаралық ақпарат құралдарына ашықтығы мен жария әдістемесі жоқ түрде мониторинг жүргізді. Сайлау күніне екі күн қалғанда ұсынылған қорытындылар бойынша 21 бұзушылық анықталып, прокурорға жолданды. 88 Сайлаудың бұқаралық ақпарат құралдарында жариялануына қатысты шағымдар прокуратура мен соттардың құзыретіне жатады, алайда мұ ндай істердің орын алғаны туралы хабар болмаған. Конституция пікір білдіру бостандығына кепілдік береді және цензураға тыйым салады. Алайда бұл кепілдіктер көрінеу жалған ақпаратты таратқаны, Президент пен басқа да мемлекеттік лауазымды тұлғалардың ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұққаны үшін қылмыстық санкциялармен, жала жапқаны үшін мөлшерлес емес әкімшілік қамауға алумен, сондай-ақ журналистерге қарсы SLAPP талап-арыздары бойынша ұзаққа созылған сот процестерін қамтитын тиісті сот практикасымен шектеледі, 89 бұл жағдайлар БАҚ бостандығын шектейді. 90 Сайлау науқанын бұқаралық ақпарат құралдарында жариялауды реттеудің қазіргі қолданылып жүрген тәртібі қатаң және сөз бостандығын қорғауға, соның ішінде науқанды сыни тұрғыдан жариялауға қатысты нақты кепілдіктерді қамтымайды. Заңдағы айқындық тың болмауы түсіндірме беру туралы өтініштердің жасалуына себеп болды, оларға билік органдары «рұқсат 86 БАҚ бостандығы және демократия туралы 2023 жылғы бірлескен декларацияда «барлық үкіметтік немесе мемлекеттік бұқаралық ақпарат құралдарын бұдан әрі кідіріссіз қоғамдық бұқаралық ақпарат құралдарына айналуы тиіс» деп атап өтілді, ал БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитетінің № 34 жалпы түсіндірмесінің 16-тармағында қатысушы мемлекеттер қоғамдық бұқаралық ақпарат құралдарының тәуелсіздігіне нұқсан келтірмейтін тәртіппен қаржыландыруды қамтамасыз етуге тиіс екені көрсетілген. 87 БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитетінің № 34 жалпы түсіндірмесінің 39-тармағында «мұны әлі жасамаған қатысушы мемлекеттерге тәуелсіз қоғамдық хабар тарату қызметін лицензиялайтын орган құру ұсынылады» деп көрсетілген. 88 21 тамызда ОСК отырысында МАМ өкілі үгіт науқаны кезеңіндегі мониторинг нәтижелерін ұсынды, алайда іріктеу негізі мен әдістемесін көрсетпеді. Анықталған бұзушылықтар қоғамдық пікір сауалнамаларының заңсыз жариялануына және ақылы контенттің қате таңбалануына немесе мүлдем таңбаланбауына қатысты болды. Нақты мысалдар келтірілген жоқ. 89 Қылмыстық кодекстің 274-бабын және Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 73.3-бабын қараңыз. Үгіт науқанына дейінгі кезеңде блогер Әділетхан Молдаханға, журналист Айжан Мәмешоваға, Orda.kz басылымының бұрынғы бас редакторы Гүлна р Бажкеноваға және YouTube блогері Азамат Омаровқа қатысты жалған ақпаратты қасақана тарату және өшпенділік қоздыру айыптары бойынша төрт қылмыстық іс жүргізіліп жатты. 31 шілдеде KazTag бас редакторы Әмір Қасенов жалған ақпаратты қасақана таратты деген айыппен 15 айға бас бостандығын шектеу және 5 жыл журналистік қызметпен айналысуға тыйым салу жазасына кесілді. 4 тамызда журналист Александра Алехова дербес деректерді таратқаны үшін үш жылға бас бостандығынан айырылды; Алматы прокуратурасы жазаны жеңілдету туралы өтінішхат берді. 5 тамызда журналист Динара Егеубаева өзі «қолдан жасалған» деп есептейтін жол-көлік оқиғасынан кейін өзіне қатысты қылмыстық тергеу жүргізіліп жатқанын және ауқымды жалған ақпарат науқанының нысанасына айналғанын мәлімдеді. 12 тамызда Астана полициясы журналист Лұқпан Ахмедияровқа қатысты жалған ақпаратты қасақана таратқаны үшін қылмыстық іс қозғалғанын растады. 18 тамызда Гүлна р Бажкенова жалған ақпаратты қасақана тарату және мүлікті иемдену айыптары бойынша 8 жылға бас бостандығынан айырылып, 5 жыл журналистік қызметпен айналысу құқығынан айырылды. 90 БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитетінің № 34 жалпы түсіндірмесінің 30-тармағында «заңдарда тек беделіне нұқсан келген болуы мүмкін тұлғаның кім екендігіне ғана негізделіп, неғұрлым қатаң жазалар көзделмеуі тиіс» деп көрсетілген.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 24-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме етілетін объективті сынның» шегін белгілеу арқылы жауап берді. 91 Үгіт науқаны барысында бұқаралық ақпарат құралдары сайлауға қатысушылардың барлығын объективті әрі тең дәрежеде жариялауды қамтамасыз етуге тиіс болды және кандидаттың немесе саяси партияның ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне нұқсан келтіретін ақпаратты жариялауға тыйым салынды. 92 ДИАҚБ СБМ жүргізген медиа мониторинг і жалпы алғанда хабар таратушылар мен интернет- бұқаралық ақпарат құралдарының үгіт іс-шараларын шектеулі көлемде жариялағанын және талдамалық жаңалықтар немесе редакциялық материалдар ұсынбағанын көрсетті; сайлау туралы талдамалық немесе журналистік зерттеу материалдары іс жүзінде болған жоқ. 93 Бұқаралық ақпарат құралдары лауазымды тұлғалардың қызметін кеңінен жариялады, ал телерадио хабарларын тарату құралдарында сайлауға қатысқан жеті партияның барлығына жиынтық түрде бөлінген материалдардың үлесі Үкіметке, Президентке және басқа да мемлекеттік органдарға арналған материалдардың жиынтық үлесінен аз болды: тиісінше шамамен 35 және 65 пайыз. 94 ДИАҚБ СБМ медиа мониторингі үгіт іс-шараларының көбіне сипаттамалық тұрғыдан жарияланғанын, ал жаңалықтарда партиялардың логотиптері немесе материалдары жиі бұлыңғырланғанын көрсетті. ДИАҚБ СБМ жүргізген телерадио хабарларын тарату құралдарының мониторингі «Әділет» партиясына саяси тұрғыдан маңызды жаңалықтарда басқа партияларға қарағанда біршама көбірек орын берілгенін көрсетті: оның үлесі 6.48 пайызды құраса, қалған партиялардың көрсеткіштері 4.38–5.07 пайыз аралығында болды. Сайлауға қатысушылар туралы материалдар негізінен бейтарап сипатта болды. 95 Интернет-БАҚ мониторингі Үкіметтің, Президенттің және мемлекеттік лауазымды тұлғалардың қызметі кеңінен жарияланғанын анықтады: материалдардың 86 пайызы бейтарап немесе жағымды сипатта болды, ал сайлауға қатысушылардың барлығына жиынтық түрде шамамен 14 пайыз бөлінді және бұл материалдар негізінен бейтарап сипатта болды. Әйел кандидаттар мониторинг жүргізілген телерадио материалдарының 34 пайызында және интернет-БАҚ материалдарының шамамен 7 пайызында қамтылды. Барлығы 757 бұқаралық ақпарат құралы мен интернет пайдаланушысы ОСК-ға өздерінің жариялау жоспарлары мен жарнама тарифтері туралы хабарлады және осыған байланысты заң 91 Үгіт кезеңінің ортасына қарай ОСК «саяси партиялар мен кандидаттарды объективті сынауға тыйым салынбағанын» және мұндай сын мен ар-намысқа және қадір-қасиетке нұқсан келтіретін ақпарат арасындағы шекті журналистің өзі айқындайтынын түсіндірді. Бұған дейін журналистердің үгіт және ақпараттық материалдар арасындағы айырмашылыққа қатысты алаңдаушылықтарына жауап бере отырып, ОСК «ақпараттық материалдар дегеніміз – сайлау оқиғалары туралы бейтарап фактілік ақпаратты жариялау және сайлау науқанын жаңалықтар мен талдамалық материалдарда жариялау, бұл ретте жариялау объективті болып қалуға және үгіт белгілерін қамтымауға тиіс» деп түсіндірді. 92 23 шілдеде Бас прокуратура сайлауды жариялау жөніндегі бұқаралық ақпарат құралдары мен интернет пайдаланушыларына арналған нұсқаулықты жариялады, оны ХСБМ сұхбаттасушылары үгіт науқаны кезінде сыни жарияланымдарды тежеуге бағытталған деп бағалады. 93 ДИАҚБ СБМ Qazaqstan TV, КТК, Astana TV, 31 арна, 24KZ және Еуразия бірінші арнасы телеарналарына, сондай-ақ kursiv.kz, kaztag.kz, orda.kz, tengrinews.kz, vlast.kz, zakon.kz, inform.kz интернет-бұқаралық ақпарат құралдарына мониторинг жүргізді. 94 Жаңалықтар және қоғамдық-саяси бағдарламаларда сайлауға қатысушыларға бөлінген 34,85 пайыздың ішінде мониторинг жүргізілген материалдардың жалпы көлемінің шамамен 31 пайызы бейтарап, 1,8 пайызы жағымды және 1,8 пайызы жағымсыз сипатта болды. 95 Жаңалықтар және қоғамдық-саяси бағдарламаларда «Әділет» партиясы туралы материалдардың 0.04 пайызы жағымсыз, ал 0.69 пайызы жағымды сипатта болды. ЖСДП туралы материалдардың 0.17 пайызы жағымсыз және 0.19 пайызы жағымды сипатта болды. «Ауыл» туралы материалдардың 0.84 пайызы жағымсыз және 0.09 пайызы жағымды сипатта болды. «Байтақ» туралы материалдардың 0.04 пайызы жағымсыз және 0.25 пайызы жағымды сипатта болды. «Ақ жол» туралы материалдардың 0.39 пайызы жағымсыз және 0.06 пайызы жағымды сипатта болды. «Respublica» туралы материалдардың 0.09 пайызы жағымсыз және 0.29 пайызы жағымды сипатта болды. ҚХП туралы материалдардың 0.23 пайызы жағымсыз және 0.23 пайызы жағымды сипатта болды.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 25-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме талаптарына сәйкес сайлауға қатысушылардың барлығына бірдей тарифтер бойынша ақылы эфир уақытын немесе контент орналастыруға арналған кеңістік ұсына алды. 96 ДИАҚБ СБМ медиа мониторингі ең көп жарнаманы «Әділет» партиясы сатып алғанын, одан кейін ЖСДП мен «Ақ Жол» партиялары тұрғанын көрсетті. Ақылы материалдарға таңбалау қағидалары қолданылғанымен , ДИАҚ Б СБМ медиа мониторингі таңбаның болғанына қарамастан, оны әдетте бірден ажырату қиын болғанын көрсетті, бұл халықаралық озық практикаға сәйкес келмейді. 97 Телевизия арқылы сайлау жөніндегі төрт пікірсайыс ұйымдастырылды, олардың көпшілігі шарттық негізде, ал біреуі ОСК тарапынан тегін өткізілді. Ақылы тақырыптық пікірсайыстар негізінен жұмыспен қамту, білім беру және құқық үстемдігі сияқты әлеуметтік мәселелерге арналды; оларға барлық қатысушылар қатысты. 98 Оң жайт ретінде әйел кандидаттардың барлық пікірсайысқа қатысқанын атап өтуге болады. Кей пікірсайыстардың форматтары мен модерация тәсілдері жариялау шынайылығына қатысты сұрақтар туғызған болса, тегін пікірсайыста журналистерді ң сұрақтары болған жоқ. Жалпы алғанда, жаңалықтар бағдарламаларында үгіт науқанына арналған редакциялық материалдардың шектеулі болуы, талдамалық контент пен үгіт тұғырнамалары туралы мазмұнды медиа материалдардың жоқтығы сайлаушылардың саналы таңдау жасау мүмкіндігін шектейді. Сайлау дауларын шешу Азаматтар, саяси партиялар және сайлау процесінің басқа да мүдделі тараптары шағым сипатына байланысты сайлау комиссияларында, соттарда немесе прокуратура органдарында сайлау даулары бойынша өз құқықтарын қорғауға құқылы. Сайлау комиссияларының шешімдеріне, әрекеттеріне және әрекетсіздігіне жоғары тұрған сайлау комиссияларында немесе соттарда дау айтуға болады. 99 Төмен тұрған сайлау комиссияларының шешімдеріне берілген шағымдар бойынша әкімшілік соттар бірінші саты болып табылады, ал ОСК-ға қатысты дауларды қарауға Жоғарғы Сот құзыретті. Үгіт науқанына немесе сайлау рәсімдеріне қатысты дауларды шешу тетігі іс жүзінде айтарлықтай сыналмаған. 100 Заңнама сайлау дауларын жедел қарауға мүмкіндік беретін қысқартылған мерзімдерді белгілейді. 101 Сайлау комиссиялары мен МАМ ықтимал құқық бұзушылықтарға қатысты 96 ОСК-ға 18 шілдеге дейін өздерінің жариялау жоспарлары мен жарнама тарифтері туралы хабарлаған барлық бұқаралық ақпарат құралдары мен интернет пайдаланушыларына осындай шарттар жасасуға рұқсат берілді. 97 ДИАҚБ СБМ медиа мониторингі таңбаның ақылы роликтердің немесе ақылы пікірсайыстардың соңында қысқа уақытқа көрсетілгенін, кейде мөлдір әрі әрең оқылатын қаріппен жазылғанын анықтады. Еуропа Кеңесінің CM/Rec (2007)15 ұсынымын қараңыз: «егер бұқаралық ақпарат құралдары ақылы саяси жарнама қабылдаса, реттеу немесе өзін-өзі реттеу негіздері мұндай жарнаманың ақылы жарна ретінде бірден танылуын қамтамасыз етуге тиіс». 98 Әлеуметтік желілер арқылы аудиториядан келіп түскен сұрақтарға уақыт бөлінді. 99 Егер шағым сайлау комиссиясына және сотқа бір мезгілде берілсе, комиссия мәселені қарауды тоқтата тұрады. 100 1966 жылғы АСҚХП- ның 14-бабын, БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитетінің № 25 жалпы түсіндірмесінің 2(3)-бабын және № 34 жалпы түсіндірмесінің 19-тармағын қараңыз. 101 Соттар істерді бес күн ішінде, ал шағым сайлау күніне бес күн немесе одан аз уақыт қалғанда берілсе, сондай-ақ сайлаушыларды тіркеу жөніндегі шағымдар бойынша дереу қарайды; сайлау комиссиялары сайлауға қатысты құқық бұзушылық жөнінде бес күн ішінде шешім қабылдайды және төмен тұрған сайлау комиссияларының шешімдерін, әрекеттері мен әрекетсіздігін үш күн ішінде қарайды.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 26-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме істерді құзыретті құқық қорғау органдарына жібере алады. 102 Оң жайт ретінде шағымдар мен апелляцияларды комиссиялар мен соттарға электрондық түрде беруге болатынын атап өтуге болады. 103 ОСК 21 тамыздағы отырысында сол күнге дейін ОСК-ға шағым түспегенін хабарлады. 21 тамыз жағдайы бойынша ДИАҚБ СБМ-нің ұзақмерзімді байқаушылары АСК-ға екі шағым түскенін хабарлады 104 . Сайлау күніне дейін ДИАҚ Б СБМ өңірлік соттардағы сайлауға қатысты бес іс туралы хабардар болды. Олар негізінен партияішілік даулар мен кандидаттарды ұсынуға қатысты болды, ал сайлауға қатысты әкімшілік құқық бұзушылықтар бойынша істер болған жоқ. 105 Заң мұндай істерді прокуратураның тікелей қарауы үшін сот және соттан тыс рәсімдерді көздейді. 106 Жеті азамат пен жекеменшік ақпарат құралына мерзімінен бұрын үгіт жүргізгені үшін және әлеуметтік желілерде қоғамдық пікір сауалнамаларын жариялағаны үшін айыппұл салынды. 107 ХСБМ сұхбаттасушылары сайлауға қатысты сот дауларының айтарлықтай азайғанын атап өтіп, мұны тәуелсіз кандидаттардың парламенттік сайлауға енді қатыса алмайтынымен байланыстырды. Сұхбаттасушылар үгіт науқанына қатысты даулардың сайлауға қатысушылар арасында көбіне бейресми түрде шешілгенін де хабарлады. Үгіт кезеңінде Президент бірнеше өңірдегі соттарға, соның ішінде мамандандырылған ауданаралық әкімшілік соттарға, қылмыстық істер жөніндегі соттарға және аудандық соттарға жаңа төрағалар тағайындады. 108 ХСБМ-нің кейбір сұхбаттасушылары саяси сипаттағы істер бойынша сот билігінің бейтараптығына алаңдаушылық білдіріп, қоғамдық істерге қатысуға, пікір білдіру бостандығына және бұқаралық ақпарат құралдарының қызметіне әсер ететін заңдарды 102 Сайлауға қатысты қылмыстық құқық бұзушылыққа дауыс беруге кедергі келтіру, сайлау құжаттарын немесе нәтижелерін бұрмалау, дауыс беру құпиясын бұзу және дауыстарды сатып алу жатады. Сондай- ақ заңсыз үгіт жүргізгені, жалған ақпарат таратқаны, сайлау науқанын қаржыландыру қағидаларын бұзғаны, бұқаралық ақпарат құралдары мен байқаушылардың жұмысына кедергі келтіргені немесе сайлаушыларды тіркеу кезінде бұзушылықтарға жол бергені үшін әкімшілік немесе өзге де заңды жауаптылық көзделген. Заңды бұзған кандидаттарға немесе саяси партияларға ескерту берілуі мүмкін, ал қайталанған құқық бұзушылық олардың тіркелуін жоюға алып келуі мүмкін. 103 E-Otinish – әртүрлі қоғамдық мекемелер мен мемлекеттік органдарға апелляция, ресми сұрау салу және шағым беруге арналған ресми бірыңғай платформа. Алайда мұндай ақпаратқа тек мүдделі тараптар ғана қол жеткізе алады. 104 Хабарланған екі жағдайдың бірінде өтінішті басқа органға жолдау ұсынылды, ал екіншісінде тәуелсіз кандидатты тіркеуден бас тарту жөніндегі шешімге сотқа шағым берілді. 105 Астанада үш іс қозғалды: біріншісінде партияның екі мүшесі «Байтақ» партиясының съезінде кандидаттардың ұсынылу заңдылығына дау айтты, алайда олардың талабы мәні бойынша қанағаттандырусыз қалдырылды; екіншісінде жеке тұлға «Әділеттің» үміткерлер тізімінің заңдылығына дау айтты, бірақ талап соттылықтың болмауына байланысты қайтарылды. Дәл сол тұлға Әділет министрлігінің «Әділет» партиясын тіркеу туралы шешіміне шағымданды, іс заңды күшіне ие болмағандықтан қараусыз қайтарылды. Қызылордада жеке тұлғаның «Ауыл» партиясы өңірлік филиалының төрағасына қарсы талабы соттылықтың болмауына байланысты қайтарылып, кейіннен құзыретті сотқа қайта берілді және соңынан кері қайтарып алынды. Жетісуда тәуелсіз кандидат болуға ниет білдірген адамның талабы қанағаттандырусыз қалып, оған апелляция берілді, алайда соңында соттылықтың болмауына байланысты өтініш берушіге қараусыз қайтарылды. 106 Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 682, 683, 760, 805 және 811-баптарына сәйкес прокуратура сайлауға қатысты құқық бұзушылық жөніндегі істі дербес қарап, айыппұл сала алады. 107 21 тамызда Бас прокуратура хабарлағандай, азаматтарға 64 875 теңге, ал жекеменшік бұқаралық ақпарат құралына 129 750 теңге мөлшерінде айыппұл салынды; кінәні мойындауына байланысты айыппұлдар екі есе азайтылды. 108 Президенттің 2026 жылғы 29 шілдедегі № 1382 Жарлығын қараңыз.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 27-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме соттардың шектеуші сипатта түсіндіруін сынға алды. 109 Журналистерге, блогерлерге және азаматтық белсенділерге қатысты қоғамға жария болған бірнеше іс осы нормалардың ықтимал ерікті түрде қолданылуы және олардың сайлау кезеңінде негізгі бостандықтарды жүзеге асыруға ықтимал әсері туралы кеңінен талқылауға себеп болды. 110 Шағым берілген жағдайда ОСК жекелеген сайлау учаскелеріндегі немесе әкімшілік-аумақ тық бірліктердегі сайлау нәтижелерін жарамсыз деп тани алады. Сайлау туралы заңға 2026 жылы енгізілген түзетулерге сәйкес тиісті сайлау учаскелерінде немесе әкімшілік-аумақ тық бірліктерде қайта дауыс беру құқық бұзушылықтар барлық сайлау учаскелерінің немесе әкімшілік-аумақ тық бірліктердің кемінде төрттен біріне әсер еткен жағдайда ғана өтуі мүмкін. Сайлау туралы заңда сайлау нәтижелері жарияланғаннан кейін оларға дау айту арнайы көзделмегенімен, Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексте сайлаудан кейін бір ай ішінде берілген сайлау құқықтарының бұзылуы туралы шағымдар бес күн ішінде қаралуға тиіс екені белгіленген. Бұл ОСК сайлау нәтижелерін ресми түрде жариялағанға дейін қолда бар барлық шағымдану мүмкіндіктерінің толық пайдаланылуын қамтамасыз етпейді және халықаралық стандарттарға қайшы түрде құқықтық қорғаудың тиімді құралына деген құқыққа нұқсан келтіреді. 111 Сайлаудың түпкілікті нәтижелеріне олар жарияланғаннан кейін 10 күн ішінде Конституциялық Сотта дау айтуға болады. Бұл құқық Президентке, Премьер-Министрге, Құрылтай Төрағасына немесе Құрылтай мүшелерінің кемінде бестен біріне ғана берілген. 2026 жылғы парламенттік сайлау жағдайында жұмыс істеп тұрған Парламент болмағандықтан, бұл құқық Президент пен Премьер-Министрге ғана тиесілі. Азаматтар мен сайлауға қатысушыларды түпкілікті сайлау нәтижелеріне дау айту құқығынан шеттету халықаралық стандарттарға және ЕҚЫҰ міндеттемелеріне және халықаралық озық практикаға қайшы келеді. 112 Сайлауды байқау Сайлау туралы заң сайлауды ішкі және халықаралық байқауды көздейді. ОСК СІМ немесе ОСК шақырған жағдайда халықаралық байқаушыларды аккредиттейді. ОСК 13 халықаралық ұйым мен 42 елден 777 халықаралық байқаушыны аккредиттеді. Ішкі байқаушыларды саяси партиялар, өзге де қоғамдық бірлестіктер және коммерциялық емес ұйымдар жібере алады. 109 Олар Қылмыстық кодекстің 158, 174 (алауыздық қоздыру), 274 (жалған ақпарат тарату), 375 (журналистің заңды кәсіптік қызметіне кедергі келтіру), 376 (Президент пен Парламент депутаттарының ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғу) және 378-баптарына (билік өкілін қорлау), сондай-ақ Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 120- бабына және үгіт науқанын жариялауға қатысты соңғы түзетулеріне сілтеме жасады. Сондай-ақ «Бұқаралық ақпарат құралдары» бөлімін қараңыз. 110 21 шілдеде азаматтық белсенді Нұржан Сембаев Қылмыстық кодекстің 405 және 258-баптары бойынша алты жылға бас бостандығынан айырылды («Бұқаралық ақпарат құралдары» бөлімін де қараңыз). ХСБМ сұхбаттасушылары журналистерге қатысты екі іс – құқық қорғау органдарының заңды талаптарына бағынбады деген айыппен жауапкершілікке тартылған MSU.CITY ақпарат құралының басшысы Мұрат Нұрғалимовқа қатысты әкімшілік іс және жол-көлік оқиғасынан кейін журналист Динара Егеубаеваға қатысты қозғалған қылмыстық іс («Бұқаралық ақпарат құралдары» бөлімін қараңыз) – сайлау кезеңінде БАҚ қызметіне араласуға бағытталған үйлестірілген әрекеттерді көрсетеді деп есептеді. 111 Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекстің 25- тарауы. 1966 жылғы АСҚХП-ның 2.3(a)-бабында «осы құжатта танылған құқықтары немесе бостандықтары бұзылған кез келген адам құқықтық қорғаудың тиімді құралына ие болуға тиіс…» деп көрсетілген. 112 1966 жылғы АСҚХП-ның 2.3(a)-бабында «осы құжатта танылған құқықтары немесе бостандықтары бұзылған кез келген адам құқықтық қорғаудың тиімді құралына ие болуға тиіс…» деп көрсетілген. Сондай- ақ БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитетінің № 25 жалпы түсіндірмесінің 20-тармағын қараңыз. 1990 жылғы ЕҚЫҰ Копенгаген құжатының 5.10-тармағында «негізгі құқықтардың сақталуына кепілдік беру және құқықтық тұтастықты қамтамасыз ету үшін әркімнің әкімшілік шешімдерге қарсы құқықтық қорғаудың тиімді құралдары болады» деп көрсетілген. Венеция комиссиясының 2002 жылғы Сайлау мәселелеріндегі озық практика кодексінің 3.2(f)- тармағында «тиісті сайлау округінде тіркелген барлық кандидаттар мен барлық сайлаушылардың шағым беруге құқығы болуға тиіс» деп көзделген.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 28-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме Жарғысында сайлауды байқау қызметі көзделген ұйымдар ғана оған құқылы. Заңға сәйкес аккредиттелген ұйымдар аккредиттеуші комиссияның жауапкершілік аумағында бір жыл бойы сайлау циклдерінің барлы қ кезең ін байқай алады. Қазақстандағы ішкі байқау аясы алуан түрлі. 20 тамыздағы жағдай бойынша 265 байқаушылар ұйымы аккредиттелген, олардың 13-ін ОСК, ал 252-сін АСК аккредиттеді. ХСБМ-нің бірнеше сұхбаттасушысы аккредиттелген бірқатар байқаушылар ұйымының тәуелсіздігіне алаңдаушылық білдіріп, олардың бейтараптығы мен кәсібилігіне күмән білдірді. 113 ХСБМ-нің бірнеше сұхбаттасушысы бірлесу бостандығына қойылған шектеулерге, азаматтық қоғам ұйымдарын қаржыландыру шектеулілігіне, билік органдарының қысымына және ұйымдардың жарамдылығына қатысты белгісіздікке сілтеме жасай отырып, сайлауды тәуелсіз байқау кеңістігінің айтарлықтай тарылғанын атап өтті. 114 Сайлауға қатысты кез келген қызметті шетелден қаржыландыруға салынатын тыйымның аясын кеңейткен Сайлау туралы заңға 2026 жылы енгізілген түзетулердің аясы кең әрі нақты емес тұжырымдалуы және билік органдарының оларды бір-біріне қайшы тәсілдермен түсіндіруі байқаушылардың өз жұмысын орындау мүмкіндігіне негізсіз кедергілер келтірді, бұл ЕҚЫҰ міндеттемелеріне қайшы келеді. 115 Кейбір азаматтық қоғам ұйымдары ХСБМ-ге осы қағидаларды қолдануға қатысты белгісіздік олардың сайлауды байқауға қатысуға құлықсыз болуына себеп болғанын хабарлады. ХСБМ сұхбаттасушылары ОСК аккредиттеген 13 ұйымның тек бесеуі ғана негізінен сайлау күніне назар аудара отырып, осы сайлауды байқауды жоспарлағанын хабарлады; олар бірнеше ондағаннан бірнеше мыңға дейін байқаушы жіберуді жоспарлады. Сайлау күні Сайлау күні ұйымдасқ ан әрі тыныш өтті, үгіт жүргізуге тыйым салу режимін бұзу жағдайлары байқалған жоқ. ОСК күні бойы дауыс беру барысы, соның ішінде сайлаушылардың дауыс беруге қатысуы туралы ақпарат жариялады. ОСК деректеріне сәйкес, алдын ала қатысу көрсеткіші 74,19 пайызға жетті, бұл ретте өңірлер арасында, соның ішінде Алматыда (43,23 пайыз) және Астанада (51,67 пайыз) елеулі айырмашылықтар болды. Күні бойы ХСБМ байқаушылары дауыс бергені байқалған сайлаушылар саны мен ресми түрде жарияланған қатысу көрсеткіштері арасында елеулі айырмашылықтарды атап өтті. 116 ОСК сайлаудың алдын ала нәтижелерін сайлау түні жарияламады, бұл ашықтықты төмендетті ХСБМ 127 сайлау учаскесінің ашылуын байқады және олардың екеуінен басқасында процесті оң бағалады. Дауыс беру 1 327 сайлау учаскесінде байқалып, олардың 98 пайызында оң 113 Қазіргі уақытта сайлауды байқауға аккредиттелген 265 ұйымның екеуі ғана – «Еркіндік қанаты» және «Қазақстанның жастар ақпараттық қызметі» – Азаматтық ұйымдардың сайлауды бейтарап байқауы мен мониторингі жөніндегі жаһандық қағидаттар декларациясын мақұлдаған. 114 Сайлау туралы заңға түзетулер енгізілгеннен кейін ОСК, Әділет министрлігі және МАМ оларды бастапқыда шетелден қаржыландырылатын барлық ұйымдарды байқауға қатысудан шеттететін нормалар ретінде түсіндірді. Үгіт науқаны барысында ОСК шектеулердің кері күші болмайтынын және шетелдік қаржыландырудың өзі байқаушылардың аккредиттеуін жоюға негіз болмайтынын, әрбір істің жеке қаралатынын түсіндірді. ДИАҚБ СБМ-ге аккредиттелген екі байқаушылар ұйымынан өз жарғыларына «байқау» сөзінің мағынасын жақсырақ көрсетеді деп болжанған басқа қазақша термин енгізу талап етілгені туралы хабарланды. Өзгертілген жарғылардың бірі бойынша АСК шешімі күтіліп жатыр. 115 1990 жылғы ЕҚЫҰ Копенгаген құжатының 8-тармағында «қатысушы мемлекеттер шетелдік және ішкі байқаушылардың қатысуы мемлекеттердегі сайлау процесін жақсарта алады деп есептейді» деп көрсетілген. 116 Сайлау күні бойы ХСБМ байқаушылары байқау жүргізілген барлық сайлау учаскелерінде сайлаушылар тізіміне тіркелген немесе сайлау күні тізімге енгізілген сайлаушылар саны, байқаушылар келген сәтте дауыс беріп үлгерген сайлаушылар саны, сондай-ақ олар кеткен сәтте дауыс беріп үлгерген сайлаушылар саны туралы деректер жинады. Осы деректердің статистикалық талдауы дауыс берген сайлаушылар санының ресми түрде хабарланған көрсеткіштен айтарлықтай төмен болғанын көрсетеді.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 29-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме бағаланды; ХСБМ байқаушылары процесті тыныш әрі жақсы ұйымдастырылған деп сипаттады. Сайлау учаскелерінің қызметкерлері арасында әйелдер кеңінен қамтылып, УСК мүшелерінің 74 пайызын және төрағалардың 68 пайызын құрады. Мүгедектігі бар адамдардың қатысуына жағдай жасау бойынша орталықтан үйлестірілген күш-жігерге қарамастан, байқау жүргізілген сайлау учаскелерінің шамамен 17 пайызы мүгедектігі бар сайлаушылардың өз бетінше кіру мүмкіндігін қамтамасыз етпеді, 5 пайызының орналасуы мұндай сайлаушыларға қолайсыз болды, ал 3 пайызында арнайы жабдық болмады. Байқау жүргізілген сайлау учаскелерінің 85 пайызында партиялардың сенім білдірілген адамдары немесе байқаушылар, ал 79 пайызында азаматтық байқаушылар болды. Осы бақылаушылардың кейбіреулері өздерінің қай ұйым өкілдері екенін көрсете алмады. Байқау жүргізілген сайлау учаскелерінің 5 пайызында рұқсаты жоқ адамдардың болғаны хабарланды, алайда УСК жұмысына араласу туралы хабарламалар өте аз болды. Сайлаушылардың жеке басын сәйкестендіру рәсімдері негізінен сақталды. ХСБМ байқаушылары байқау жүргізілген сайлау учаскелерінің 11 пайызында бір немесе бірнеше сайлаушының дауыс беруге жіберілмегенін хабарлады; көбінесе бұған олардың басқа сайлау учаскесіне келгені себеп болды. ХСБМ байқаушылары бірқатар елеулі рәсімдік кемшіліктер, соның ішінде сайлаушылар тізіміндегі бірдей болып көрінетін қолтаңбалар топтамасы (3 пайыз), топ болып дауыс беру (1 пайыз) және тиісті жеке басын куәландыратын құжаты жоқ сайлаушылардың дауыс беруге жіберілуі (1 пайыз) туралы хабарлады. Байқау жүргізілген сайлау учаскелерінің 5 пайызында барлық сайлаушы бюллетеньдерін жасырын толтырмаған. ХСБМ байқаушылары сайлаушыларға қысым жасалғанын көрсететін алаңдаушылық туғызатын белгілер туралы хабарлады. Байқау жүргізілген сайлау учаскелерінің 6 пайызында сайлаушылардың өз бюллетеньдерін суретке түсіргені байқалды, ал ХСБМ байқаушылары кейбір сайлаушылардың бұл суреттер жұмыс берушілеріне кімге дауыс бергендерінің дәлелі болатынын айтқанын естіді. 117 Сондай-ақ ХСБМ байқаушылары УСК мүшесі болып табылмайтын адамдардың дауыс беруге келген сайлаушылардың есебін жүйелі түрде жүргізген жағдайлары туралы хабарлады. Байқау жүргізілген сайлау учаскелерінің 8 пайызында дауыс беру кезіндегі ашықтыққа қатысты елеулі проблемалар хабарланды, олардың бірі – байқаушылар рәсімдерді анық көре алмағаны. ХСБМ байқаушыларының едәуір бөлігіне сайлаушылар тізімімен танысуға рұқсат берілмеді. Сайлаушылар тізімін көзбен қарап тексеру мүмкін болған учаскелерде сайлау учаскесінің қызметкерлері дауыс берді деп хабарлаған сайлаушылар саны көбінесе тізімде байқалған қолтаңбалар санынан артық болды. Көптеген ХСБМ байқаушыларына дауыс беріп үлгерген сайлаушылардың саны туралы ақпарат берілмеді. Байқау жүргізілген 119 сайлау учаскесінің 40-ында елеулі рәсімдік бұзушылықтар мен олқылықтарға байланысты дауыстарды санау теріс бағаланды. Салыстырып тексерудің маңызды рәсімдері жиі сақталмады, бұл дауыстарды санау процесінің адалдығына күмән келтірді. Атап айтқанда, УСК-лар сайлаушылар тізіміндегі сайлаушылардың жалпы санын (64 жағдай), сайлаушылар тізіміндегі сайлаушылар қолтаңбаларының санын (66 жағдай), пайдаланылмаған бюллетеньдер санын (32 жағдай) немесе дауыс беру құқығын беретін есептен шығару куәлігін не тасымалданатын дауыс беру жәшігін пайдаланған сайлаушылар санын (тиісінше 29 және 20 жағдай) анықтамаған және жарияламаған. Дауыс беру жәшігі ашылғаннан кейін де рәсімдік бұзушылықтар байқалды. 15 жағдайда барлық дауыс беру 117 Тәуелсіз байқаушылар да қызметкерлерге, студенттерге және көппәтерлі үйлердің тұрғындарына дауыс беру үшін қысым көрсетілген жағдайлар туралы хабарлады.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 30-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме жәшіктерінен табылған бюллетеньдердің жалпы саны анықталмады, ал 8 жағдайда бұл сан дауыс берген сайлаушылар санынан асып кетті. 76 жағдайда УСК әрбір бюллетеньнің кімге берілгенін жарияламады. ХСБМ байқаушылары 12 санау рәсімінде бюллетеньдердің жарамдылығы заңда көзделген өлшемшарттар негізінде анықталмағанын және 13 санау рәсімінде оның бірізді анықталмағанын хабарлады. Байқау жүргізілген 45 санау рәсімінде УСК нәтижелердің математикалық сәйкестігін тексеру үшін белгіленген бақылау формуласын пайдаланбады. 25 санау рәсімінде нәтижелер туралы хаттамалар толық әрі қаламмен толтырылмады; 50 санау рәсімінде көрсеткіштер хаттамаға енгізілгенге дейін дауыстап жарияланбады. Төрт хаттамаға УСК мүшелері алдын ала қол қойған. 37 санау рәсімінде хаттама қоғамның танысуы үшін орналастырылмады, ал 32 санау рәсімінде ХСБМ байқаушылары хаттаманың көшірмесін алуға құқылы болғанына қарамастан, оларға көшірме берілмеді. Партиялардың сенім білдірілген адамдары мен байқаушылар және азаматтық байқаушылар байқау жүргізілген санау рәсімдерінің тиісінше 70-і мен 72-сіне қатысты. Көптеген ХСБМ байқаушылары дауыстарды санау кезіндегі ашықтыққа қатысты проблемалар туралы хабарлады: 29 жағдайда оны теріс бағалады және 28 жағдайда барлық байқаушының санау барысын анық көру мүмкіндігі болмағанын мәлімдеді. Жалпы алғанда, дауыстарды санау кезінде байқалған проблемалар процестің осы тұсының адалдығына, сондай-ақ 1990 жылғы ЕҚЫҰ Копенгаген құжатының 7.4-тармағында талап етілгендей, бюллетеньдердің адал саналып, нәтижелердің адал хабарланғанына қатысты елеулі алаңдаушылық туғызады. Нәтижелерді жинақтау байқау жүргізілген 91 АСК-ның 72-сінде оң бағаланды, ал теріс бағалар негізінен ашықтық жеткіліксіздігіне байланысты болды. 25 АСК-да ХСБМ байқаушыларының байқау жүргізу мүмкіндіктері шектелді, ал 26 АСК-да қатысушылардың барлығы нәтижелерді жинақтау процесін анық көре алмады. ХСБМ байқаушылары тиісінше 10 және 8 АСК-да үй-жайлардың талаптарға сай келмегені және адамдардың шамадан тыс көп болғаны туралы хабарлады. Сондай-ақ олар бірқатар рәсімдік проблемалар, мысалы, УСК- лардың нәтижелер туралы хаттамаларын АСК-ның бұрын қабылданған шешімінсіз өзгертуі (7 АСК-да), УСК-лардың хаттамаларын АСК-ға келгеннен кейін ғана толтыруы (12 АСК-да), сондай-ақ нәтижелерді немесе хаттамаларды қасақана бұрмалаудың 2 жағдайы туралы хабарлады. Партиялардың сенім білдірілген адамдары мен байқаушылар және азаматтық байқаушылар тиісінше небәрі 3 және 4 АСК-да болды. АСК хаттамаларын немесе сайлау учаскелері бөлінісіндегі сайлау нәтижелерін жариялауды талап ететін құқықтық нормалардың болмауы нәтижелерді жинақтау процесінің ашықтығын одан әрі төмендетеді. Бас прокуратура сайлау күніне қатысты ешқандай шағым алмағанын және соттарға да ешқандай шағым берілмегенін хабарлады. Прокурорлар толтырылған бюллетеньдерінің фотосуреттерін жариялаған жеті азаматқа заңсыз үгіт жүргізгені үшін айыппұл салды. Осы есептің ағылшын тіліндегі нұсқасы жалғыз ресми құжат болып табылады. Қазақ және орыс тілдеріндегі бейресми аудармалар қолжетімді.

Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия 31-бет Қазақстан Республикасы, Мерзімінен бұрын парламенттік сайлау, 23 тамыз 2026 Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме МИССИЯ ТУРАЛЫ АҚПАРАТ ЖӘНЕ АЛҒЫС БІЛДІРУ Астана, 2026 жылғы 24 тамыз – Осы Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының Демократиялық институттар және адам құқықтары жөніндегі бюросының (ЕҚЫҰ/ДИАҚБ), ЕҚЫҰ Парламенттік Ассамблеясының (ЕҚ ЫҰ ПА) және Еуропа Кеңесі Парламенттік Ассамблеясының (ЕКПА) бірлескен жұмысының нәтижесі болып табылады. Бағалау сайлаудың ЕҚЫҰ міндеттемелеріне, Еуропа Кеңесінің стандарттарына, демократиялық сайлауға қатысты басқа да халықаралық міндеттемелер мен стандарттарға, сондай-ақ ұлттық заңнамаға сәйкестігін айқындау мақсатында жүргізілді. Сайлауды байқау жөніндегі осы халықаралық миссияға қатысатын мекемелердің әрқайсысы Сайлауды халықаралық байқау қағидаттары туралы 2005 жылғы декларацияны мақұлдаған. ЕҚЫҰ-ның Іс басындағы төрағасы Габор Хайдуды ЕҚЫҰ -ның қысқамерзімді байқаушылар миссиясының арнайы үйлестірушісі және басшысы етіп тағайындады. Луция Тацер Перлин ЕҚЫҰ ПА делегациясын, ал Севилай Челенк ЕКПА делегациясын басқарды. 10 шілдеден бастап жұмыс істеп келе жатқан ДИАҚБ СБМ- ін Елші Винсент Пикет басқарады. Осы Алдын ала қорытындылар мен тұжырымдар туралы мәлімдеме сайлау процесі аяқталғанға дейін ұсынылып отыр. Сайлаудың түпкілікті бағасы ішінара сайлау процесінің қалған кезеңдерінің, соның ішінде дауыстарды санаудың, нәтижелерді жинақтау мен жариялаудың, сондай-ақ сайлау күнінен кейін берілуі мүмкін шағымдар мен апелляцияларды қараудың қалай өтетініне байланысты болады. ДИАҚБ сайлау процесі аяқталғаннан кейін бірнеше айдан соң ықтимал жетілдірулер жөніндегі ұсынымдарды қамтитын толық қорытынды есепті жариялайды. ЕҚЫҰ ПА өз есебін келесі жарғылық жиналысында ұсынады. ЕКПА өз есебін Парламенттік ассамблеяның келесі бөлімдік сессиясында ұсынады. ДИАҚБ СБМ құрамына елордадағы 15 сарапшы және бүкіл ел аумағында жұмыс істейтін 22 ұзақмерзімді байқаушы кіреді. Сайлау күні 43 елден 339 байқаушы, соның ішінде ДИАҚБ жіберген 206 байқаушы, сондай -ақ ЕҚЫҰ ПА- ның 23 мүшеден тұратын делегациясы және ЕКПА-ның 23 мүшеден тұратын делегациясы жұмыс істеді. Байқаушылардың 61 пайызын әйелдер құрады. 127 сайлау учаскесінің ашылуы, сондай-ақ бүкіл ел бойынша 1 327 сайлау учаскесіндегі дауыс беру процесі бақыланды. 119 сайлау учаскесінде дауыстарды санау және 91 аумақтық сайлау комиссиясында (АСК) нәтижелерді жинақтау процесі бақыланды. Сайлауды байқау жөніндегі халықаралық миссия (СБХМ) Қазақстан билігіне сайлауды байқауға шақырғаны үшін, сондай-ақ Орталық сайлау комиссиясы мен Сыртқы істер министрлігіне көрсеткен көмегі үшін алғыс білдіреді. СБХМ басқа да мемлекеттік мекемелерге, саяси партияларға, кандидаттарға, бұқаралық ақпарат құралдарына, азаматтық қоғам ұйымдарына және халықаралық қоғамдастық өкілдеріне ынтымақтастығы үшін ризашылығын білдіреді. Қосымша ақпарат алу үшін мына тұлғаларға хабарласыңыз: Елші Винсент Пикет, Астанадағы ДИАҚБ СБМ басшысы (+7 771 772 9311), 4 қыркүйекке дейін; Томас Раймер, ДИАҚБ баспасөз хатшысы (+48 609 522 266) немесе Елена Ковалёва, Варшавадағы ДИАҚБ сайлау мәселелері жөніндегі кеңесшісі (+48 695 916 662); Нэт Пэрри, Байланыс және баспасөз, ЕҚЫҰ ПА (+45 60 10 81 77); Сильви Аффхолдер, ЕКПА сайлау бөлімінің бастығы, (+33 7 60 19 75 05). ДИАҚБ СБМ мекенжайы: Қазақстан, 010000, Астана қ., Қошқарбаев даңғылы, 1/1 Downtown бизнес орталығы, Tokyo ғимараты, 5- қабат эл. пошта: office@odihr-kz.org

МЕЖДУНАРОДНАЯ МИССИЯ ПО НАБЛЮДЕНИЮ ЗА ВЫБОРАМИ Республика Казахстан – Досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года ЗАЯВЛЕНИЕ О ПРЕДВАРИТЕЛЬНЫХ ВЫВОДАХ И ЗАКЛЮЧЕНИЯХ П РЕДВАРИТЕЛЬНЫЕ ЗАКЛЮЧЕНИЯ Досрочные парламенсткие выборы, 23 августа, несмотря на хорошую техническую подготовку, прошли в условиях недостаточного политического плюрализма. Возможности политического выбора были ограничены отсутствием чётко выраженных политических альтернатив, поскольку все участвовавшие в выборах партии поддерживали политику действующего Президента. Предвыборная кампания проходила организованно, и всем участвовавшим в выборах партиям были обеспечены равные условия для ведения агитации, однако новая партия «Әділет» пользовалась неоправданным преимуществом. Избирательные органы пользовались доверием участников избирательного процесса, хотя прозрачность процесса принятия решений была ограниченной. Законодательная база, существенно пересмотренная незадолго до выборов без широкого общественного обсуждения, содержит ряд положений, не соответствующих международным стандартам проведения демократических выборов, в частности, в части основных политических прав. Женщины по- прежнему были значительно недопредставлены. Несмотря на то что избиратели имели доступ к ряду средств массовой информации, плюрализм СМИ оставался ограниченным. Вызывали обеспокоенность ограничения в отношении средств массовой информации и давление на журналистов. Освещение выборов в СМИ, за которым следили наблюдатели, содержало ограниченное количество редакционных и аналитических материалов, что снижало возможность избирателей сделать информированный выбор. Несмотря на то, что наблюдатели Международной миссии по наблюдению за выборами (МНВ) оценили открытие избирательных участков и процесс голосования как в целом соответствующие установленным процедурам, существенные расхождения между наблюдаемой активностью избирателей и официальными данными о явке, а также серьёзные процедурные нарушения в ходе подсчёта голосов поставили под сомнение достоверность данных о явке избирателей и процесса подсчёта голосов. После принятия новой Конституции избирательная правовая база была пересмотрена с целью отражения институциональных и избирательных изменений. Несмотря на многочисленные изменения, правовая база по-прежнему не соответствует ряду международных стандартов и обязательств ОБСЕ в области демократических выборов, включая отдельные необоснованные ограничения избирательных прав и права оспаривать результаты выборов, а также отсутствие достаточных гарантий подотчетности и добросовестности финансирования избирательных кампаний. Поправки были приняты незадолго до выборов в рамках процесса, предоставлявшего ограниченные возможности для общественных консультаций, что не соотвествует международной надлежащей практике, при этом большинство ранее вынесенных рекомендаций БДИПЧ остались без учета. Широкие и расплывчатые нормы, в том числе касающиеся иностранного финансирования избирательной деятельности и допустимого критического освещения избирательной кампании средствами массовой информации, обусловили необходимость толкования в ходе избирательного процесса, однако власти не обеспечили достаточной правовой определенности. Новый 145-местный однопалатный Курултай избирался по закрытым партийным спискам на основе пропорционального представительства в рамках единого общенационального

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 2 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях избирательного округа с пятипроцентным избирательным барьером. Отсутствует положение о выдвижении независимых кандидатов, что противоречит международным стандартам и предыдущим рекомендациям БДИПЧ ОБСЕ. Закон обязывает совокупную 30-процентную квоту среди кандидатов из числа женщин, молодежи и лиц с инвалидностью; этот порог должен соблюдаться также при распределении мандатов, но их порядок регулирования не соотвествует международным стандартам в этой области и предыдущим рекомендациям БДИПЧ. Нормативно-правовая база предоставляет политическим партиям широкие полномочия и контроль при распределении и реализации мандатов, что ставит под сомнение соответствие обязательствам ОБСЕ и международным стандартам. Избирательные комиссии всех уровней профессионально осуществляли техническую подготовку к выборам, соблюдали установленные законом сроки и пользовались доверием участников в выборах партий. Центральная избирательная комиссия (ЦИК) проводила регулярные открытые заседания, на которых присутствовали представители заинтересованных сторон и СМИ. На большинстве заседаний, где присутствовали наблюдатели Миссии БДИПЧ по наблюдению за выборами (МНВ), решения принимались единогласно без достаточного содержательного обсуждения, что снижало прозрачность процесса принятия решений. Наблюдатели МНВ БДИПЧ положительно оценили проведенные по всей стране каскадные тренинги для членов избирательных комиссий, на которых они присутствовали. Избирательные комиссии провели широкую информационную кампанию для избирателей и приложили значительные усилия для обеспечения доступности избирательных участков и содействия участию лиц с инвалидностью. Наблюдатели МНВ БДИПЧ в большинстве регионов сообщили, что территориальные избирательные комиссии (ТИК) проводили заседания по мере необходимости, без предварительного уведомления, что создавало препятствия для наблюдения за работой ТИК. Национальный реестр избирателей, который ведется ЦИК, включает почти 12,6 млн. избирателей. Большинство собеседников МНВ выразили уверенность в точности реестра избирателей. Граждане, лишенные судом дееспособности по причине интеллектуальной или психосоциальной инвалидности, либо отбывающие наказание в виде лишения свободы, независимо от тяжести совершенного преступления, не имеют права голоса, что противоречит международным стандартам. Списки избирателей были доступны для проверки, и избиратели могли запросить внесение исправлений. Избиратели, не включенные в список избирателей, но имевшие возможность подтвердить свое проживание на территории соответствующего избирательного участка, могли быть внесены в список избирателей соответствующей участковой избирательной комиссией (УИК) в день выборов, что не соответствует международной практике. Граждане, обладающие избирательным правом, достигшие 25- летнего возраста и проживающие в Казахстане не менее 10 лет до выборов, могут баллотироваться в качестве кандидатов; требование о проживании противоречит международным стандартам и ранее вынесенным рекомендациям БДИПЧ. Лица, признанные виновными в совершении коррупционного преступления, а также лица с непогашенной судимостью, независимо от тяжести совершенного преступления, не имеют права баллотироваться. После правовой реформы 2026 года кандидаты могут выдвигаться только зарегистрированными политическими партиями из числа их членов, тогда как возможность выдвижения независимых кандидатов была отменена, что противоречит международным стандартам и рекомендациям БДИПЧ. Регистрация кандидатов была проведена эффективно, при этом были зарегистрированы практически все выдвинутые кандидаты. В семи зарегистрированных списках насчитывалось 545 кандидатов, из которых 43,9 процента относились как минимум к одной из групп, охватываемых совокупной квотой.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 3 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях Избирательная кампания в целом проходила спокойно и организованно, набирая интенсивность по мере приближения дня выборов. В соответствии с законом всем участникам выборов были предоставлены равные условия для организации агитационных мероприятий; при этом не поступало обоснованных сообщений о необоснованных отказах в проведении агитационных мероприятий или введении ограничений на них. Вместе с тем, как отмечали некоторые собеседники МНВ, отсутствие партий, представляющих реальную политическую оппозицию, и отмена права независимого выдвижения на парламентских выборах ограничили политическое участие, плюрализм и конкурентность выборов. Предвыборные платформы и агитационные сообщения партий затрагивали широкий круг социальных и экономических вопросов, однако все участвующие в выборах партии поддерживали политику действующего Президента. Несмотря на то, что партии в целом могла свободно обращаться к избирателям, существенное неравенство в ресурсах повлияло на равные возможности для ведения предвыборной агитации. Недавно зарегистрированная партия «Әділет», объединившаяся с ранее правившей партией «Аманат», доминировала в предвыборной кампании, располагая наиболее значительными ресурсами и ведя наиболее заметную агитационную деятельность, пользуясь организационными структурами, сетями и ресурсами, унаследованными от «Аманат». МНВ БДИПЧ получила достоверные сообщения о случаях неправомерного использования административных ресурсов, включая вовлечение сотрудников государственного сектора в мобилизацию для участия в предвыборных мероприятиях, а также связь местных органов власти с предвыборными мероприятиями нескольких политических партий. Некоторые масштабные мероприятия партии «Әділет» совпадали со свободными для посещения общественными мероприятиями, организованными муниципальными администрациями или другими государственными учреждениями, В совокупности эти факторы предоставили партии «Әділет» неправомерное преимущество и размыли грань между государством и партией, что противоречит обязательствам ОБСЕ. Социальные сети играли важную роль в предвыборной кампании. Мониторинг социальных сетей, проводившийся МНВ БДИПЧ, показал, что онлайн-коммуникация партий и кандидатов носила преимущественно позитивный и программно-ориентированный характер, при этом случаи конфронтационной риторики были ограниченными. Некоторые собеседники МНВ выразили обеспокоенность тем, что широко сформулированные ограничения в отношении онлайн- контента и практика их применения, включая удаление контента, сохранявшиеся в период избирательной кампании, могут приводить к подавлению политического самовыражения и критических мнений. Недостаток общедоступной информации о механизмах противодействия дезинформации и иностранному вмешательству, в значительной степени сосредоточенные в государственных органах и органах национальной безопасности, не отличались прозрачностью, что делало невозможной оценку их эффективности. Министерство культуры и информации (МКИ) осуществляло мониторинг онлайн - пространства, в том числе на предмет возможных нарушений избирательного законодательства. Министерство культуры и информации (МКИ) проводило мониторинг онлайн пространства, включая потенциальные нарушения в избирательной системе. Центр по борьбе с дезинформацией при Администрации Президента, на который возложена задача по противодействию ложной информации, сообщил о нескольких случаях недостоверной информации связанной с избирательной кампанией и опроверг их. Женщины по-прежнему значительно недопредставлены в политической и общественной жизни: женщины занимают 18 из 98 мест в нижней палате предыдущего состава парламента (18 процентов), 10 из 50 мест в косвенно избираемом Сенате (20 процентов) и 3 из 25 должностей в правительстве (12 процентов); ни один из 20 акимов областей не является женщиной. Во всех политических партиях действуют женские организации, однако только одну партию возглавляет женщина. Среди 545 кандидатов женщины составляли 172 человека (31,5 процента), при этом их участие в предвыборной кампании оставалось ограниченным и неравномерным в разных регионах. Женщины составляли более двух третей всех членов

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 4 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях избирательных комиссий, однако оставались недостаточно представленными на руководящих и старших должностях. Правила финансирования предвыборной кампании были изменены в 2026 году, в частности были увеличены предельные размеры взносов и расходов ввели санкции за финансирование избирательных кампаний вне избирательных фондов и запретили неденежные пожертвования. Ранее вынесенные рекомендации БДИПЧ и Группы государств Совета Европы по борьбе с коррупцией (ГРЕКО) в отношении отчетности о финансировании избирательных кампаний и контроля за ним остаются без учета. Закон о выборах не предусматривает представления участниками выборов промежуточных или итоговых отчетов о финансировании избирательных кампаний, что ограничивает прозрачность и подотчетность и противоречит международным стандартам и надлежащей практике. На ЦИК возложены надзорные функции, однако такой надзор ограничивается проверкой формальных банковских операций и не предусматривает независимого механизма проверки или установления фактов, что ограничивает охват и эффективность надзора. Положительным моментом является то, что постановлением ЦИК было предусмотрено двукратное опубликование до дня выборов информации о финансировании избирательной кампании каждой партии, и это требование было выполнено. Однако ограниченный объем публикуемой информации не обеспечивал содержательной прозрачности, необходимой для общественного контроля. Постановление ЦИК предусматривает представление участниками выборов итоговых отчетов после выборов. Медиарынок находится под доминирующим влиянием государства через прямую собственность и непрозрачные бюджетные субсидии. Эти факторы, наряду с высказываемой обеспокоенностью относительно влияния государства на редакционное содержание, ограничивают плюрализм СМИ, несмотря на большое количество зарегистрированных средств массовой информации. Давняя обеспокоенность в связи с арестами независимых журналистов и оказываемым на них давлением порождают повсеместную самоцензуру. Конституционные гарантии свободы выражения мнений ограничиваются уголовными санкциями за «распространение заведомо ложной информации», а также рядом других положений уголовного и административного законодательства и практикой их применения. Вопреки международным стандартам и ранее вынесенным рекомендациям БДИПЧ, в стране отсутствует подлинное общественное вещание; механизм регулирования СМИ (осуществляемого МКИ) не соответствует международным требованиям в отношении институциональной независимости. Мониторинг СМИ, проводившийся МНВ БДИПЧ, показал, что в целом вещательные СМИ освещали деятельность всех участников выборов в основном нейтрально, однако совокупный объем освещения участников выборов был меньше объема освещения деятельности органов государственной власти. Мониторируемые вещательные и онлайн-СМИ предоставляли ограниченное освещение агитационной деятельности и не обеспечивали углубленного освещения в новостных или редакционных материалах, что снижало возможности избирателей сделать информированный выбор. Граждане, политические партии и другие участники избирательного процесса могут обращаться за правовой защитой в избирательные комиссии, суды или органы прокуратуры. Законодательством установлены сокращенные сроки рассмотрения избирательных споров. Система разрешения избирательных споров в значительной степени оставалась непроверенной на практике. Так, в ЦИК не было подано ни одной жалобы, в ТИК было подано несколько жалоб, а в суды — несколько исков, связанных с выборами. Некоторые собеседники МНВ выразили обеспокоенность относительно беспристрастности судебной системы при рассмотрении дел политического характера, критикуя ограничительное судебное толкование законодательства, затрагивающего участие в общественной жизни, свободу выражения мнений и деятельность СМИ.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 5 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях Законодательство предусматривает местное и международное наблюдение за выборами. Поправки 2026 года к Закону о выборах, распространившие запрет на иностранное финансирование на любую деятельность, связанную с выборами, сформулированы широко и расплывчато, и неоднозначно толковались органами власти. Это создавало необоснованные препятствия для осуществления деятельности гражданскими наблюдателями, что противоречит обязательствам ОБСЕ, и привело к тому, что некоторые организации гражданского общества (ОГО) не проявили желание участвовать в наблюдении за выборами. Тем не менее несколько организаций осуществляли наблюдение в день выборов. День голосования прошел организованно и спокойно, и наблюдатели ММНВ в целом положительно оценили открытие избирательных участков и процесс голосования, несмотря на отдельные процедурные проблемы, а также вопросы, связанные с прозрачностью. Вместе с тем наблюдатели ММНВ сообщили о признаках оказания давления на избирателей. Наблюдатели также отметили существенные расхождения в течение дня между числом избирателей, за которыми велось наблюдение при голосовании, и официально объявленными показателями явки. Более чем в одной трети наблюдавшихся случаев подсчет голосов был оценен отрицательно вследствие значительных процедурных нарушений и упущений как при сверке избирательных бюллетеней, так и непосредственно при подсчете голосов. В целом процесс подсчета голосов был оценен положительно, однако были отмечены процедурные нарушения, проблемы, связанные с прозрачностью и ограничениями возможностей наблюдателей осуществлять наблюдение. Прозрачность была дополнительно снижена тем, что предварительные результаты не были опубликованы в ночь после дня голосования. В целом значительные расхождения между наблюдаемой активностью избирателей и официальными данными о явке, наряду с проблемами, выявленными в ходе подсчета голосов, вызывают серьезную обеспокоенность относительн о достоверности этих этапов избирательного процесса и того, были ли бюллетени подсчитаны и результаты отражены добросовестно, как того требует пункт 7.4 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года. П РЕДВАРИТЕЛЬНЫЕ ВЫВОДЫ Предыстория и политический контекст Досрочные парламентские выборы 23 августа 2026 года последовали за состоявшимся 15 марта референдумом по новой Конституции, которая вступила в силу 1 июля, что привело к роспуску парламента и назначению Президентом досрочных парламентских выборов. Конституционная реформа была инициирована Президентом Касым-Жомартом Токаевым в сентябре 2025 года с целью модернизации и оптимизации системы государственного управления. 1 Конституция существенно изменила институциональную структуру, заменив двухпалатный парламент однопалатным Курултаем, исключив возможность балотироваться независимым кандидатам, установив консультативный орган Халық Кеңесі, состоящий из 126 членов, назаначаемых Президентом и с правом законодательной инициативы, вернула должность Вице-президента и расширила полномочия Президента. 2 После проведения 1 Конституционная реформа преподносилась как продолжение реформы 2022 года, которая также предусматривала проведение конституционного референдума и досрочных президентских выборов (оба состоялись в 2022 году), а также досрочных парламентских выборов (в 2023 году). 2 Президент назначает с согласия Курултая и может освобождать от должности вице-президента, а также определяет срок его полномочий; при этом указ о сроке полномочий не был издан до выборов. Полномочия президента предусматривают расширенные полномочия в отношении назначения должностных лиц в государственных органах, роспуска парламента после повторного несогласия, в том числе по кандидатуре председателя Курултая, временного осуществления законодательных полномочий в отсутствие парламента, а также усиленные полномочия в отношении государственного аппарата.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 6 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях референдума, Конституционный суд вынес толкование относительно применимости ограничений конституционного мандата к должностным лицам, занимавшим свои должности в соответствии с предыдущей Конституцией. 3 Некоторые собеседники ММНВ отметили, что Конституция была принята в ускоренном порядке, с ограниченным участием общественности. 4 Некоторые собеседники ММНВ из числа представителей политических партий полагали, что новый однопалатный парламент с сильными партийными мандатами будет способствовать совершенствованию законодательного процесса, в то время как другие критиковали его за отсутствие реального политического участия и представительства на низовом уровне. Политический ландшафт по-прежнему характеризуется доминирующей ролью действующего Президента. Предвыборная обстановка формировалась под влиянием регистрации новой политической партии «Әділет», заявленной целью которой является содействие реализации политики Президента, а также её последующего быстрого объединения с тогдашней правящей партией «Аманат». 5 В результате «Әділет» стала крупным участником этих выборов. Ещё одним значимым событием стала смена руководства в трёх политических партиях незадолго до назначения выборов. 6 Шесть партий вошли в Мажилис по итогам последних досрочных парламентских выборов, состоявшихся 19 марта 2023 года. «Аманат» получил 62 места, «Aуыл» — 8 мест, «Ақ жол» и «Respublica» — по 6 мест каждая, Народная партия Казахстана (НПК) — 5 мест, а Общенациональная социал-демократическая партия (ОСДП) — 4 места. Семь мест получили независимые кандидаты, баллотировавшиеся в одномандатных избирательных округах. Женщины по-прежнему не представлены в существенной мере в политической и общественной жизни: в бывшем Мажилисе женщины занимали 18 из 98 мест (18 процентов), в косвенно избираемом Сенате — 10 из 50 мест (20 процентов), а среди членов Правительства — 3 из 25 должностей (12 процентов). Ни один из 20 акимов областей (региональных руководителей) не является женщиной. Все политические партии создали женские организации, однако только одну партию — «Ақ жол» возглавляет женщина. Органы Организации Объединённых Наций выразили обеспокоенность низкой представленностью женщин на руководящих должностях, принимающих решения, а также дискриминационными 3 В Нормативном постановлении Конституционного суда № 89 от 7 июля 2026 года было дано толкование статей 43.1, 72.2–3, 83.1 и 84.3 Конституции, согласно которому ограничения на избрание или назначение на должности, включая должности Президента, Председателя и судей Конституционного суда, Председателя Верховного суда и генерального прокурора, распространяются только на назначения, осуществляемые в соответствии с Конституцией 2026 года; соответственно, сроки пребывания в должности, отслуженные в соответствии с Конституцией 1995 года, не учитываются при применении ограничений на повторное назначение, и лица, занимавшие указанные должности до вступления в силу Конституции 2026 года, могут быть вновь избраны или назначены на них. 4 Президент, ряд политиков и члены Рабочей группы, сформированной для разработки новой Конституции, заявляли, что широкие общественные требования о масштабных изменениях привели де- факто к принятию новой Конституции, которая, как сообщалось, основывалась примерно на 2000 обращениях и предложениях граждан. 5 Инициатива по регистрации «Әділет» была объявлена после референдума 15 марта с целью консолидировать поддержку президентской программы «Справедливый Казахстан» и конституционной реформы. После оперативного и ускоренного прохождения процедуры партия была зарегистрирована 1 июня. Её возглавляет Айбек Дадебай, который до 5 мая занимал должность руководителя Администрации Президента; в числе членов партии также много разработчиков новой Конституции. 12 июня «Аманат» объявила о намерении объединиться с «Әділет», а последняя поддержала это решение 14 июня. 6 Партии «Ақ жол», «Ауыл» и «Қазақстан халық партиясы» (НПК) объявили о смене своего руководства соответственно 13, 23 и 26 июня.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 7 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях гендерными стереотипами, препятствующими участию женщин в политической и общественной жизни. 7 Конституция гарантирует основные права и свободы, однако возможности граждан участвовать в политической жизни посредством реализации права на объединение, мирные собрания и свободу выражения мнения остаются ограниченными, при этом большинство предыдущих рекомендаций БДИПЧ в этих областях по- прежнему не выполнены. 8 Многие собеседники МНВ заявили, что с 2023 года ситуация с соблюдением основных свобод и принципов верховенства права значительно ухудшилась. Они описали зарегистрированные политические партии как лояльные Президенту или политически ограниченные, в то время как оппозиционные инициативы, направленные на создание политических партий, по- прежнему не могут добиться их регистрации. 9 Собеседники МНВ выразили обеспокоенность тем, что независимые организации гражданского общества (ОГО), в частности получающие иностранное финансирование, сталкиваются с давлением, стигматизацией и трудностями в доступе к своим средствам. 10 Казахстан является многоэтническим государством, в котором проживают представители более 120 этнических групп. Этнические казахи составляют большинство населения, тогда как этнические русские являются крупнейшим меньшинством. 11 К другим группам меньшинств относятся узбеки, украинцы, уйгуры, немцы и татары. Законодательство не предусматривает специальных мер, направленных на содействие представительству меньшинств, что не соответствует обязательствам ОБСЕ и передовой международной практике, и запрещает создание политических партий по этническому или религиозному признаку. 12 7 См. Комитет ООН по ликвидации дискриминации в отношении женщин, а также Заключительные замечания по пятому периодическому докладу Казахстана за 2019 год, пункты 29 и 30 и «Общественное восприятие гендерного равенства и расширения прав и возможностей женщин в Казахстане», ПРООН и Структура «ООН-женщины», 2024 год. 8 В 2025 году в рамках Универсального периодического обзора Казахстана Советом ООН по правам человека, среди прочего, были высказаны обеспокоенности тем, что законодательство страны и его применение по-прежнему допускают чрезмерный контроль со стороны государственных органов за осуществлением права на свободу мирных собраний, одновременно ограничивая свободу объединений, выражения мнения и деятельность СМИ. В совместном обращении 2025 года специальные докладчики и эксперты ООН выразили серьёзную обеспокоенность уголовным преследованием и осуждением активистов, а также связанной с этим практикой криминализации, задержаний, слежки и применения других санкций. См. также все рекомендации БДИПЧ ОБСЕ в отношении Казахстана, связанные с выборами. К числу предыдущих рекомендаций БДИПЧ, которые были выполнены, относятся снижение избирательного порога для прохождения в парламент с 7 до 5 процентов и уменьшение минимального количества членов политической партии и членов инициативных групп, необходимого для регистрации новой политической партии. 9 14 марта 2024 года, как сообщалось, заместитель министра юстиции Ботагоз Жакселекова заявила, что «в 2023– 2024 годах было получено 17 заявлений о регистрации политических партий». На веб-сайте Министерства юстиции отсутствуют данные о статусе заявлений на регистрацию политических партий. 10 В июне 2026 года депутаты Мажилиса от «Аманат » и НПК призвали к более тщательному контролю за неправительственными организациями (НПО), финансируемыми из-за рубежа, представляя некоторые виды такого финансирования как «мягкую силу» и ставя под сомнение независимость НПО. См. также заявление Казахстанского международного бюро по правам человека и соблюдению законности и Международного партнёрства за права человека, в котором, среди прочего, говорится о стигматизации организаций гражданского общества (ОГО) и преследовании активистов. 11 Согласно данным Бюро национальной статистики Казахстана, эти показатели составляют соответственно 71,3 и 14,6 процента. 12 Пункт 35 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года призывает государства- участники «уважать право лиц, принадлежащих к национальным меньшинствам, на эффективное участие в государственных делах», а пункт 32.6 закрепляет их право «создавать и поддерживать организации или ассоциации ». Люблянские рекомендации Верховного комиссара ОБСЕ по делам национальных меньшинств по интеграции разнообразных обществ 2012 года и пояснительная записка к ним устанавливают, что адекватное представительство обеспечивает непосредственное участие [...]. Для того чтобы представительство было адекватным, оно [...] должно стремиться отражать состав общества.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 8 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях Правовая и избирательная система Парламентские выборы регулируются главным образом Конституцией 2026 года, Конституционным законом «О выборах» 1995 года (с изменениями: внесенными в июне 2026 года; далее по тексту «Закон о выборах») и Законом 2026 года «О Курултае». 13 Правовая база дополняется постановлениями и решениями Центральной избирательной комиссии (ЦИК). 14 Казахстан является участником основных международных и региональных документов, касающихся демократических выборов. 15 После принятия новой Конституции избирательное законодательство претерпело значительные изменения с целью приведения его в соответствие с институциональными измененениями и поправками в избирательное законодательство. Внесённые в Закон о выборах поправки, среди прочего, закрепили пропорциональную избирательную систему на парламентских выборах и скорректировали положения, регулирующие формирование нового однопалатного законодательного органа, пересмотрели процедуры выдвижения кандидатов и отдельные положения, касающиеся проведения предвыборной кампании, расширили требования к членам избирательных комиссий, запретили неденежные взносы, повысили предельные размеры финансирования избирательных кампаний и расширили запрет на иностранное финансирование. Несмотря на многочисленные изменения, правовая база по-прежнему не соответствует ряду международных стандартов и обязательств ОБСЕ в отношении демократических выборов. К их числу относятся некоторые необоснованные ограничения избирательных прав, ограничения права избирателей на обжалование результатов выборов, а также отсутствие достаточных гарантий подотчётности и прозрачности финансирования избирательных кампаний. Широкие и расплывчато сформулированные нормы, в том числе положения об иностранном финансировании избирательной деятельности и допустимом критическом освещении избирательной кампании средствами массовой информации, стали основанием для запросов о разъяснении в ходе подготовки к выборам. При этом данные органами власти неоднозначные ответы не обеспечили необходимой правовой определённости. 16 Большинство предыдущих рекомендаций БДИПЧ, касающихся независимости избирательной 13 Другое законодательство, регулирующее вопросы, связанные с выборами, включает, в частности, Закон «О политических партиях» 2002 года, Закон «О мирных собраниях» 2020 года, Уголовный кодекс 2014 года, Кодекс об административных правонарушениях 2014 года, Кодекс об административных процедурах 2020 года, Закон «О СМИ» 2024 года, Закон «Об онлайн-платформах» 2023 года и другие законы, регулирующие деятельность СМИ. 14 Нормативные постановления, правила и решения ЦИК были приведены в соответствие с последними изменениями законодательства в июне 2026 года. 15 В их число входят Международный пакт о гражданских и политических правах 1966 года (МПГПП), Конвенция 1979 года о ликвидации всех форм дискриминации в отношении женщин (КЛДЖ) , Международная конвенция 1965 года о ликвидации всех форм расовой дискриминации (КЛРД) , Конвенция ООН 2003 года против коррупции (КПК ООН), Конвенция 2006 года о правах инвалидов (КПИ), а также Конвенция СНГ 2002 года о стандартах демократических выборов, избирательных правах и свободах (Конвенция СНГ). Казахстан является членом Европейской комиссии за демократию через право (Венецианской комиссии) и Группы государств против коррупции (GRECO) Совета Европы. Новая Конституция больше не признает приоритет международного права и предписывает не исполнять решения международных организаций, если Конституционный суд сочтет их неконституционными. 16 См. статью 25(a) МПГПП и Общее замечание № 25 Комитета по правам человека ООН, а также пункт 35 Руководящих принципов БДИПЧ ОБСЕ 2003 года по разработке демократического законодательства для обеспечения более качественных законов. См. пункты 47 и 49 обновлённого Контрольного перечня Венецианской комиссии по вопросам верховенства права за 2025 год. См. также раздел «Наблюдение за выборами».

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 9 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях администрации, требований к кандидатам и средств массовой информации, по-прежнему не выполнены. 17 Конституционные законы, развивающие и объединяющие конституционные нормы, а также поправки в избирательное законодательство были приняты незадолго до выборов, что не соответствует передовой международной практике. 18 Парламент рассмотрел обширный пакет ключевых конституционных законов и поправок в течение двух недель. 19 Некоторые собеседники МНВ отметили, что конституционные законы и поправки разрабатывались в ускоренном порядке, при ограниченной прозрачности и возможностях для общественного обсуждения. 20 Положительным моментом является то, что принятое законодательство, включая последние поправки и подзаконные акты, опубликовано в интернете, включая подзаконные акты. 21 Поправки в Кодекс об административных правонарушениях от июня 2026 года, расширяющие санкции за правонарушения, связанные с выборами, в отношении физических лиц и политических партий, вступили в силу лишь в середине официального периода избирательной кампании, что в сочетании с их расплывчатой формулировкой подорвало стабильность правовой базы и правовую определённость. 22 Согласно Конституции, 145 депутатов Курултая избираются непосредственно сроком на пять лет по пропорциональной избирательной системе в едином общенациональном избирательном округе по закрытым партийным спискам при избирательном пороге в пять процентов действительных голосов. После конституционного пересмотра мажоритарная составляющая парламентской избирательной системы более не применяется. Кроме того, 17 В пункте 25 Стамбульского документа ОБСЕ 1999 года все государства- участники ОБСЕ обязались оперативно рассматривать и выполнять рекомендации БДИПЧ по итогам наблюдения за выборами. 18 Пакет из шести конституционных законов, включая законы «О Президенте Республики Казахстан», «О Курултае и статусе его членов», «О Народном совете Казахстана (Халық кеңесі)», «О статусе столицы Республики Казахстан», «Об административно-территориальном устройстве Республики Казахстан», а также поправки в Закон «О выборах» (Закон № 305- VIII), был принят на совместном заседании обеих палат парламента 20 мая и обнародован 5 июня. В пункте II.2.b Кодекса надлежащей практики Венецианской комиссии по вопросам выборов 2002 года (Кодекс надлежащей практики) указано, что «основополагающие элементы избирательного права, в частности сама избирательная система [и] состав избирательных комиссий [...], не должны подвергаться изменениям менее чем за один год до выборов». См. также Пересмотренную интерпретационную декларацию Венецианской комиссии о стабильности избирательного законодательства 2024 года. 19 Концепция проектов конституционных законов была одобрена на совместном заседании парламента 8 мая, а 20 мая были созданы совместные парламентские комиссии для подготовки законопроектов ко второму чтению. В состав парламентских рабочих групп не вошли представители экспертного сообщества или независимого гражданского общества, несмотря на то, что Регламент парламента допускает их участие. 20 В пункте 5.8 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года предусматривается, что законодательство должно быть принято «по завершении соответствующей гласной процедуры». Раздел II.A.6 Обновлённого Контрольного списка критериев верховенства права Венецианской комиссии по вопросам верховенства права, пункт 34, указывает, что «качество законодательства в значительной степени зависит от качества законодательного процесса. Эта процедура должна быть эффективной, прозрачной, инклюзивной и демократической». 21 Законодательство публикуется в информационно- правовой системе «Әділет», электронный портал Министерства юстиции. 22 Эти поправки вступили в силу 12 августа. Они предусматривают, в частности, ответственность индивидуальных пользователей социальных сетей за непредставление в ЦИК информации о платном контенте, связанном с избирательной кампанией, за необеспечение равных условий и доступа к проведению агитации для всех участников выборов, за публикацию результатов опросов общественного мнения, а также за финансирование избирательных кампаний из средств, не входящих в избирательные фонды. Пересмотренная интерпретационная декларация Венецианской комиссии о стабильности избирательного законодательства 2024 года устанавливает, что, как правило, избирательное законодательство не должно изменяться после назначения выборов, а «любая реформа избирательного законодательства, подлежащая применению в ходе выборов, должна проводиться заблаговременно», чтобы обеспечить осведомлённость и понимание соответствующих норм избирателями, участниками выборов и избирательной администрацией.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 10 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях возможность участия независимых кандидатов не была предусмотрена. В соответствии с международными стандартами и предыдущими рекомендациями БДИПЧ кандидатам должна быть предоставлена возможность баллотироваться в качестве независимых кандидатов. 23 Закон о выборах предусматривает совокупную квоту в размере 30 (тридцати) процентов для женщин, молодёжи и лиц с инвалидностью в списках кандидатов без установления требований к их порядку размещения в списках; что должно соблюдаться на этапах выдвижения кандидатов и распределения мандатов. Совокупная квота не обеспечивает в достаточной степени эффективного участия каждой из соответствующих групп, как того требуют международные стандарты, и не учитывает предыдущие рекомендации БДИПЧ о принятии дополнительных специальных мер для увеличения представленности и участия женщин в политической жизни, включая эффективную гендерную квоту. 24 Закон не предусматривает дополнительных специальных мер, направленных на содействие участию недостаточно представленных групп. Помимо этой квоты, правовая база предоставляет политическим партиям широкие полномочия в вопросах выдвижения кандидатов, включая распределение и наделение парламентскими мандатами в Курултае. 25 Некоторые собеседники МНВ подвергли критике такие полномочия, отметив, что они оказывают негативное влияние на реальное политическое участие и не соответствуют обязательствам ОБСЕ и международным стандартам. 26 Правовая база также увязывает осуществление парламентских мандатов с членством в политической партии, ограничивая индивидуальный парламентский мандат. 27 23 См. статью 25 Международного пакта о гражданских и политических правах 1966 года и пункт 7.5 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года. 24 См. статьи 3, 4 и 7 Конвенции о ликвидации всех форм дискриминации в отношении женщин (КЛДЖ) и пункт 18 Общей рекомендации № 23 Комитета КЛДЖ. Общая рекомендация № 40 КЛДЖ определяет «равное и инклюзивное представительство» как паритет женщин и мужчин во всём их многообразии с точки зрения равного доступа к системам принятия решений и равных полномочий в них. См. пункт 22 Общей рекомендации № 25 Комитета КЛДЖ по статье 4, посвящённой временным специальным мерам. См. также Сборник надлежащих практик ОБСЕ 2016 года по продвижению политического участия женщин в государствах региона ОБСЕ. 25 Правила распределения мандатов между кандидатами, включёнными в партийный список, отсутствуют; политические партии могут выбирать кандидатов по своему усмотрению, без учёта их порядкового расположения в списке или иных критериев, однако обязаны соблюдать 30-процентную квоту для женщин, лиц с инвалидностью и молодежи. См. Доклад Венецианской комиссии 2009 года об императивном мандате и аналогичной практике. 26 Пункт 6 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года предусматривает, что «что воля народа, выражаемая свободно и честно в ходе периодических и подлинных выборов, является основой власти и законности любого правительства. Государства- участники соответственно уважают право своих граждан принимать участие в управлении страной непосредственно или через представителей, избираемых ими свободно в ходе честного избирательного процесса». Статья 25 МПГПП 1966 года предусматривает, что «каждый гражданин должен иметь право и возможность без какой бы то ни было дискриминации, упоминаемой в статье 2, и без необоснованных ограничений: (b) голосовать и быть избранным на подлинных периодических выборах, которые должны проводиться на основе всеобщего и равного избирательного права при тайном голосовании, обеспечивающем свободное волеизъявление избирателей». 27 Законодательная база сохраняет правило «целостности мандата»: члены Курултая автоматически лишаются своего мандата, если прекращают членство в политической партии, от которой они были избраны. Пункт 7.9 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года предусматривает, что «кандидаты, получившие необходимое число голосов, определенное законом, надлежащим образом вступали в должность и могли оставаться в должности до истечения срока своих полномочий или до их прекращения иным образом, который регулируется законом в соответствии с демократическими парламентскими и конституционными процедурами». В пунктах 131– 132 Пересмотренных совместных руководящих принципов БДИПЧ ОБСЕ и Венецианской комиссии 2023 года по вопросам регулирования деятельности политических партий отмечается, что такие положения ограничивают прозрачность системы и предоставляют политическим партиям непропорционально сильное положение по отношению к кандидатам.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 11 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях Организация и проведение выборов Досрочные парламентские выборы проводились под руководством ЦИК, 20 территориальных избирательных комиссий (ТИК) областного уровня, 227 районных и городских ТИК и 10,423 участковых избирательных комиссий (УИК), включая около 643 специальных избирательных участков, 79 из которых находились за рубежом. ЦИК и ТИК состоят из семи членов, тогда как численность УИК составляет от пяти до девяти членов в зависимости от числа зарегистрированных избирателей на соответствующем избирательном участке. По состоянию на 18 августа, избирательная администрация насчитывала 71,270 членов комиссий, каждый из которых назначается сроком на пять лет. Члены ЦИК назначались Президентом и обеими палатами предыдущего парламента. После выборов в Курултай порядок назначения изменится: Президент будет назначать весь состав ЦИК с последующим утверждением Курултаем, за исключением председателя ЦИК, который будет назначаться и освобождаться от должности Президентом единолично, при этом срок его полномочий законом не установлен. Новый порядок назначения не соответствует международным стандартам, поскольку преимущественно единоличное назначение всех членов избирательного органа одним государственным органом может подорвать независимость системы организации выборов . 28 Члены ТИК и УИК избирались соответствующими Маслихатами на основании кандидатур, выдвинутых зарегистрированными политическими партиями, при этом каждая партия выдвигала по одному члену в каждую комиссию. При отсутствии таких кандидатур Маслихаты назначали членов комиссий по предложениям общественных организаций или вышестоящих избирательных комиссий. 29 Поправки в Закон о выборах 2026 года установили запрет на участие в организации выборов лиц, признанных виновными в преступлениях или правонарушениях, связанных с коррупцией. Некоторые собеседники МНВ выразили обеспокоенность беспристрастностью и независимостью комиссий нижестоящего уровня в связи с отсутствием прозрачности при выдвижении кандидатур. 30 Женщины составляют более двух третей всех членов избирательных комиссий, однако их представительство на руководящих и высших должностях остаётся недостаточным: лишь две из семи членов ЦИК и 38 процентов руководителей региональных ТИК являются женщинами. Избирательное законодательство не предусматривает правил, направленных на обеспечение представительства лиц с инвалидностью или представителей национальных меньшинств в 28 Пункт 20 Общего замечания № 25 Комитета ООН по правам человека (КПЧ ООН) предусматривает, что «для надзора за избирательным процессом и обеспечения его проведения справедливо, беспристрастно и в соответствии с установленными законами, совместимыми с Пактом, должен быть создан независимый избирательный орган». В статье 19.2 Конвенции СНГ 2002 года государства- участники обязались «обеспечивать создание независимых, беспристрастных избирательных органов для организации и проведения демократических, свободных и справедливых, подлинных и периодических выборов». См. раздел II.3.1 Кодекса надлежащей практики Венецианской комиссии 2002 года, в частности подпункт II.3.1(f), согласно которому «органы, назначающие членов избирательных комиссий, не должны иметь возможности произвольно освобождать их от должности»; см. также пояснительный доклад к Кодексу, в частности пункты 68–70 и 77. 29 Кандидаты на выдвигаемые должности не обязаны быть членами выдвигающих их организаций, а маслихаты могут голосовать за принятие или отклонение отдельных кандидатур. Согласно данным ЦИК, по состоянию на июль 2026 года 65,3 процента членов избирательных комиссий нижестоящего уровня были выдвинуты политическими партиями, 32,2 процента — общественными объединениями и 2,5 процента — вышестоящими избирательными комиссиями. 30 Составы областных и районных ТИК были опубликованы на веб-сайтах соответствующих акиматов, однако решения о назначении и информация о субъектах, выдвинувших кандидатов, публиковались непоследовательно. Пункт 19 Общего замечания № 34 Комитета ООН по правам человека предусматривает: «Для реализации права на доступ к информации государствам-участникам следует на постоянной основе обеспечивать открытый доступ общественности к представляющей общественный интерес информации органов государственной власти».

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 12 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях процессе организации и проведения выборов, при этом соответствующие данные в открытом доступе отсутствовали. 31 ЦИК профессионально осуществляла техническую подготовку к выборам и соблюдала установленные законом сроки. ЦИК проводила регулярные заседания, которые транслировались в прямом эфире на казахском и русском языках и одновременно переводились на жестовый язык, но без скрытых субтитров. 32 Заседания ЦИК, о которых сообщалось онлайн незадолго до их проведения, посещали представители СМИ и большинство заинтересованных сторон. Более того, после некоторых заседаний проводились пресс- брифинги. На заседаниях, за которыми наблюдала МНВ БДИПЧ, решения принимались единогласно без обсуждения или какого-либо содержательного рассмотрения, что снижало уровень прозрачности и подотчётности процесса принятия решений ЦИК. Решения оперативно публиковались на веб-сайте ЦИК. Избирательные комиссии нижестоящего уровня выполняли свою работу профессионально и в установленные законом сроки. Однако, наблюдатели МНВ БДИПЧ в большинстве регионов сообщали, что ТИК проводили заседания по мере необходимости, без регулярного предварительного уведомления о них, что создавало препятствия для наблюдения за заседаниями ТИК. ЦИК, ТИК и УИК провели каскадное обучение членов избирательных комиссий по всей стране с учётом изменений в правовой базе, включавшее тестирование и дополненное видеокурсом по взаимодействию с избирателями с инвалидностью. Несмотря на определённые трудности с получением информации о времени и месте проведения обучения, долгосрочные наблюдатели (ДН) МНВ БДИПЧ в целом положительно оценили обучение, отметив его профессиональный уровень и интерактивный характер. ЦИК и ТИК также организовали семинары для других участников избирательного процесса, включая политические партии, аккредитованных наблюдателей и средства массовой информации. Избирательные комиссии всех уровней совместно с представителями органов местного самоуправления и средствами массовой информации провели широкую информационную кампанию для избирателей на казахском и русском языках, посвящённую дате выборов и избирательному процессу. Информация, предназначенная для избирателей, голосующих впервые, распространялась преимущественно через социальные сети или непосредственно в ходе мероприятий, ориентированных на молодёжь, организованных, в частности, региональными клубами молодых избирателей. 33 Был реализован ряд инициатив по повышению доступности голосования для лиц с инвалидностью, а рабочие группы по избирательным правам лиц с инвалидностью, действующие при соответствующих вышестоящих избирательных комиссиях, провели независимый мониторинг доступности 31 Пункт 31 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года запрещает дискриминацию и обязывает государства- участники принимать меры для обеспечения полного и эффективного осуществления прав лиц, принадлежащих к национальным меньшинствам, а пункт 35 предусматривает их эффективное участие в общественной жизни; см. также пункт 41.2 Московского документа ОБСЕ 1991 года. См. также пункт II.3.1.d .iv Кодекса надлежащей практики Венецианской комиссии 2002 года и пункт 76 пояснительного доклада к нему, согласно которым «в состав избирательной комиссии могут входить [...] представители национальных меньшинств». 32 С 1 июля ЦИК провёл 11 заседаний, 10 из которых были наблюдены МНВ БДИПЧ, и принял 32 решения, в том числе по вопросам регистрации кандидатов, процедурным вопросам и ключевым формам документов. 33 Клубы молодых избирателей (КММ) являются инициативой ЦИК, созданной в 2022 году и направленной на содействие участию молодежи в выборах. По состоянию на 2026 год 248 КММ функционируют на национальном, региональном и районном уровнях, объединяя более 3000 членов.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 13 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях избирательных участков. 34 Мероприятий по информированию, специально ориентированных на представителей национальных меньшинств или проводимых на языках меньшинств, не было реализовано, что не соответсвует международной правовой практике . 35 Регистрация избирателей Право голоса имеют граждане, достигшие 18- летнего возраста. Лица, признанные судом недееспособными на основании интеллектуальной или психосоциальной инвалидности, а также лица, отбывающие наказание в виде лишения свободы, независимо от тяжести совершённого преступления, лишены избирательных прав, что противоречит международным стандартам, обязательствам ОБСЕ и предыдущим рекомендациям БДИПЧ. 36 Регистрация избирателей носит пассивный характер на основании постоянного места жительства. Акиматы два раза в год предоставляют сведения об избирателях в бумажной и электронной форме соответствующим ТИК; далее данные сверяются перед их передачей в вышестоящие комиссии для включения в Национальный реестр избирателей, который ведётся ЦИК. По состоянию на 2 августа в реестре избирателей содержались сведения о 12,605,788 избирателях. Данные об избирателях в разбивке по полу отсутствуют в открытом доступе. 37 Большинство собеседников МНВ выразили уверенность в точности реестра избирателей. Списки избирателей составляются соответствующими акиматами (местными исполнительными органами) на основе государственной базы данных о населении. 2 августа акиматы передали в УИК обновленные списки избирателей. Списки избирателей были доступны для проверки с 7 августа, когда избиратели могли проверить свои данные на избирательных участках и онлайн, а также запросить внесение исправлений вплоть до дня голосования и в день голосования. Такие запросы должны быть рассмотрены УИК в день их подачи с возможностью незамедлительного судебного обжалования. 38 До 24 июля избиратели, находившиеся в день голосования вне места своего проживания, могли обратиться с просьбой о включении в соответствующий список избирателей по месту временного пребывания. В период с 15 дней до одного дня до дня голосования избиратели могли запросить открепительное удостоверение, дающее им право проголосовать на любом 34 В состав рабочих групп входят представители специализированных организаций гражданского общества; из 23 членов рабочей группы ЦИК 17 представляют специализированные организации гражданского общества из различных регионов страны. Избирательные участки были оснащены увеличительными стёклами, трафаретами для избирательных бюллетеней со шрифтом Брайля и доступными кабинами для голосования; также была обеспечена аудиозапись содержания бюллетеня. 35 См. пункт I.3.1.b Кодекса надлежащей практики Венецианской комиссии 2002 года, касающийся позитивных обязательств государственных органов, в частности предоставления части информации о выборах на языках национальных меньшинств. 36 Пункт 7.3 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года предусматривает, что государства-участники «гарантируют взрослым гражданам всеобщее и равное избирательное право». См. также статью 25 во взаимосвязи со статьёй 2 Международного пакта о гражданских и политических правах (МПГПП) 1966 года. См. также статьи 12 и 29 Конвенции о правах инвалидов (КПИ) и пункт 48 Общего замечания № 1 к статье 12 КПИ, согласно которому «способность человека принимать решения не может служить основанием для исключения лиц с инвалидностью из осуществления [...] права голосовать [и] права быть избранным». Статья 14 Общего замечания № 25 Комитета ООН по правам человека предусматривает, что «если осуждение за правонарушение является основанием для приостановления права голоса, срок такого приостановления должен быть соразмерен правонарушению и назначенному наказанию», а основания для лишения избирательных прав должны быть «объективными и разумными». 37 См. статью 7 Конвенции о ликвидации всех форм дискриминации в отношении женщин (КЛДЖ). Пункт 48(d) Общей рекомендации №23 КЛДЖ предусматривает, что «государствам-участникам следует представлять статистические данные с разбивкой по полу, отражающие долю женщин по отношению к мужчинам, пользующихся этими правами». 38 В соответствии с Законом «О персональных данных и их защите» избиратели могут запросить проверку только своих собственных данных в списке избирателей; в день голосования члены УИК обязаны использовать трафареты для защиты персональных данных других избирателей.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 14 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях избирательном участке за пределами их места жительства. Была предусмотрена возможность голосования вне помещения для избирателей, имеющих проблемы со здоровьем, осуществляющих уход за членами семьи или находящихся в отдалённых районах, при условии подачи письменного заявления в соответствующую УИК не позднее 12:00 в день голосования. Специальные избирательные участки создавались в соответствии с законом. 39 Согласно закону, УИК могут включать в список избирателей в день голосования лиц, не включённых в него ранее, но способных подтвердить своё проживание в пределах соответствующего избирательного участка, что не соответствует передовой международной практике. 40 Временная регистрация по месту пребывания и регистрация в качестве избирателя в тот же день для граждан, не имеющих зарегистрированного адреса, осуществлялась с использованием онлайн- системы на 221 избирательном участке по всей стране. Некоторые собеседники МНВ выразили обеспокоенность недостаточным контролем за процессом регистрации в день голосования на уровне УИК, а также эффективностью предусмотренных законом средств правовой защиты в случае возможных нарушений. Регистрация партий и кандидатов Право быть избранными на парламентских выборах имеют избиратели в возрасте 25 лет и старше. Конституция устанавливает требование о наличии не менее 10 лет проживания в Казахстане непосредственно до дня выборов, что противоречит международным стандартам и предыдущим рекомендациям БДИПЧ. 41 Лица, признанные виновными в коррупционных правонарушениях, а также лица, имеющие непогашенную судимость, независимо от характера совершённого преступления, не имеют права быть избранными. В соответствии с поправками к Закону о выборах 2026 года кандидаты могут выдвигаться только зарегистрированными политическими партиями из числа их собственных членов, тогда как возможность выдвижения независимых кандидатов была отменена, что противоречит международным стандартам и предыдущим рекомендациям БДИПЧ. 42 39 Специальные избирательные участки создаются в больницах, медицинских центрах, отдаленных районах, местах сезонного проживания, на непрерывно действующих предприятиях, вахтовых поселках, учреждениях содержания под стражей, дипломатических представительствах за рубежом, а также на казахстанских судах, находящихся в море. 40 Пункт 1.2.iv Кодекса надлежащей практики Венецианской комиссии 2002 года рекомендует, чтобы «избирательным участкам не разрешалось регистрировать избирателей непосредственно в день голосования». 41 См. статью 25 во взаимосвязи со статьёй 2 Международного пакта о гражданских и политических правах 1966 года (МПГПП). Пункт 15 Общего замечания № 25 Комитета ООН по правам человека предусматривает: «лица, которые в иных отношениях имеют право баллотироваться на выборах, не должны исключаться на основании необоснованных или дискриминационных требований, таких как требования в отношении образования, места жительства или происхождения, либо в силу политической принадлежности». Пункты I.1.1.c.(iii) и (iv) Кодекса надлежащей практики Венецианской комиссии 2002 года предусматривают, что «требование определённого срока проживания может устанавливаться для граждан исключительно применительно к местным или региональным выборам» и что «требуемый срок проживания не должен превышать шести месяцев; более продолжительный срок может устанавливаться только в целях защиты национальных меньшинств». 42 В пункте 7.5 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года государства- участники ОБСЕ обязались уважать «право граждан добиваться политических или государственных постов в личном качестве или в качестве представителей политических партий или организаций без дискриминации». См. также статью 25 во взаимосвязи со статьёй 2 Международного пакта о гражданских и политических правах 1966 года. Пункт 17 Общего замечания № 25 Комитета ООН по правам человека предусматривает, что «право лиц баллотироваться на выборах не должно необоснованно ограничиваться требованием к кандидатам состоять в политических партиях». Статья 3.4 Конвенции СНГ 2002 года устанавливает, что «каждый гражданин должен иметь равные юридические возможности выдвинуть свою кандидатуру на выборах».

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 15 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях Собеседники МНВ из числа представителей политических партий сообщили, что все списки кандидатов были утверждены съездами партий, как того требует Закон о выборах. 43 Некоторые собеседники МНВ БДИПЧ из местных партийных отделений выразили обеспокоенность отсутствием прозрачности при формировании центральными руководящими органами партий списков кандидатов и последующем принятии решений о том, какие кандидаты получат места в Курултае, отметив, что ни один из этих процессов не осуществляется на основе чётких критериев или при наличии достаточного контроля. Для регистрации кандидатов требуется внесение избирательного залога с возможностью полного или частичного освобождения от его уплаты; партиям, преодолевшим избирательный порог в 5 процентов, залог возвращается. 44 Процесс регистрации кандидатов проводился эффективно, однако его прозрачность оставалась ограниченной. ЦИК зарегистрировала списки кандидатов в установленный законом срок — до 23 июля. На своих заседаниях ЦИК представляла результаты проверки документов, представленных для выдвижения, однако не было предоставлено информации о том, требовалось ли от партий исправить или дополнить представленные документы. Все кандидаты, за исключением одного, снявшего свою кандидатуру до окончания периода регистрации, были зарегистрированы. Семь зарегистрированных списков включали в общей сложности 545 кандидатов, из которых 172 женщины (31,5 процента). Все списки соответствовали совокупной квоте в 30 процентов для женщин, молодёжи и лиц с инвалидностью; при этом 43,9 процента всех зарегистрированных кандидатов относились как минимум к одной из предусмотренных квотой групп. «Ақ жол» выдвинула 63 кандидата, «Ауыл» — 69, «Әділет» — 186, «Байтақ» — 47, «ОСДП» — 33, «НПК» — 72, а «Respublica» — 75. Закон о выборах предусматривает несколько оснований для отмены регистрации кандидатов и партийных списков, включая досрочное ведение агитации, злоупотребление должностным положением и представление недостоверных деклараций об активах, проверка которых может осуществляться в течение двух недель после начала периода избирательной кампании, что создаёт неопределённость относительно дальнейшего участия кандидатов в выборах. Вопреки международным стандартам и передовой практике, законодательство не предусматривает достаточных гарантий для предотвращения несоразмерных санкций или возможности устранения недостатков в регистрационных документах. 45 Верховный суд рассматривает жалобы на решения ЦИК о регистрации или отмене регистрации партийных списков. На данных выборах такие случаи отсутствовали. 43 Иск двух членов партии «Байтақ», оспаривавших действительность съезда партии, на котором был утверждён список кандидатов, был отклонён Межрайонным судом Астаны (см. раздел «Разрешение избирательных споров»). 44 Размер избирательного залога составляет 1,275,000 казахстанских тенге (KZT) на одного кандидата (1 евро составляет приблизительно 540 тенге). Согласно закону, политические партии, получившие 5 и более процентов голосов на последних парламентских выборах, освобождаются от уплаты залога; партии, получившие от 3 до 5 процентов голосов, уплачивают половину суммы, а получившие от 1 до 3 процентов — 70 процентов. Пять партий были полностью освобождены от уплаты залога, «Байтақ» — частично, а «Әділет» внесла полную сумму. 45 См. статью 25 Международного пакта о гражданских и политических правах (МПГПП), пункт 24 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года, пункт 273 Пересмотренных совместных руководящих принципов БДИПЧ ОБСЕ и Венецианской комиссии 2023 года по вопросам регулирования деятельности политических партий и раздел 9.2 Руководящих принципов БДИПЧ по оценке правовой базы выборов.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 16 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях Предвыборная обстановка Избирательная кампания проходила с 23 июля по 21 августа. 46 Кампания в целом проходила спокойно и организованно, при этом её интенсивность возрастала по мере приближения дня голосования, хотя уровень активности и заметности существенно различался в зависимости от региона и участников выборов. Программная платформа и предвыборные послания партий охватывали широкий спектр социальных и экономических вопросов, однако все участвовавшие в выборах политические партии поддерживали политическую повестку действующего Президента. Хотя партии в целом имели возможность свободно взаимодействовать с избирателями, существенные различия в имеющихся у них ресурсах ограничивали их способность конкурировать на равных условиях. Некоторые собеседники МНВ отметили, что отсутствие реальных оппозиционных партий и отмена права независимо баллотироваться на парламентских выборах ограничили политическое участие, плюрализм и конкурентность избирательного процесса. 47 Партия «Әділет» доминировала в ходе избирательной кампании. Это была первая политическая партия, зарегистрированная с 2023 года, тогда как попытки зарегистрировать другие партии оказались безуспешными. Слияние с «Аманат» обеспечило партии широкие организационные возможности, позволив опираться на уже созданную инфраструктуру, партийный аппарат, институциональный опыт, а также обширные политические связи и ресурсы, несопоставимые с имеющимися у других участников выборов. 48 Наблюдения МНВ показывали, что все участники выборов активно использовали традиционные методы предвыборной агитации, включая проведение собраний, обход домов и квартир, распространение агитационных материалов и встречи с избирателями, работниками и трудовыми коллективами. 49 Долгосрочные наблюдатели (ДН) МНВ БДИПЧ сообщали о различной степени вовлечённости общественности в мероприятия в рамках кампании: некоторые мероприятия собирали значительное число участников и проходили при благоприятном отношении аудитории, тогда как другие носили преимущественно формальный характер и сопровождались ограниченным участием присутствующих. Избирательная кампания строго регулируется в правовом поле, предусматривающему строгие правила для всех участников и санкции за их несоблюдение. Правовая база закрепляет принцип равенства возможностей для проведения предвыборной агитации, и участники выборов имели возможность проводить кампанию без административных препятствий. МНВ БДИПЧ отметила, что акиматы и избирательные комиссии обеспечивали равные условия для проведения агитации в соответствии с законом; при этом не было подтверждённых сообщений 46 В день голосования и в предшествующий ему день проведение любой агитации, в том числе в интернете, запрещено. Ранее размещённые печатные или онлайн-материалы могут оставаться доступными. Закон запрещает досрочную агитацию; за её проведение предусмотрены административные штрафы, а также возможность отмены регистрации кандидата или списка кандидатов. 47 27 июля в Алматы было объявлено о создании нового общественно-политического движения «11М», призванного представлять беспартийных граждан, которые не считают, что их интересы представлены существующими политическими партиями. Ключевой политической стратегией движения было побуждение избирателей голосовать «против всех», тем самым демонстрируя наличие значительной группы избирателей, не представленной в действующей политической системе. 48 Реорганизация не повлекла за собой автоматического перехода членов одной партии в другую, и членам «Аманат» необходимо подать заявления о вступлении в «Әділет». «Әділет» использует региональную сеть отделений «Аманат» и офис партии в Астане. 49 МНВ БДИПЧ наблюдала 49 предвыборных мероприятий, на 19 из которых выступал как минимум один женщина-спикер; был 1 спикер с инвалидностью и 2 молодых спикера. 20 предвыборных мероприятий были посвящены вопросам, касающимся женщин, лиц с инвалидностью и молодёжи; 25 мероприятий были доступны для лиц с инвалидностью, а одно сопровождалось переводом на жестовый язык. Двадцать два мероприятия проводились на казахском и русском языках. Средняя доля женщин среди участников мероприятий составляла 61 процент, а молодёжи — 42 процентов.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 17 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях о необоснованном отказе в проведении агитационных мероприятий или ограничении таких мероприятий. Правовая база запрещает злоупотребление должностными полномочиями и административными ресурсами в ходе избирательной кампании. 50 МНВ БДИПЧ получила достоверные сообщения о случаях злоупотребления административными ресурсами, включая вовлечение работников государственного сектора в организацию и привлечение людей к участию в предвыборных мероприятиях, а также связи местных органов власти с предвыборными мероприятиями нескольких политических партий. 51 Благодаря организационным структурам и ресурсам партии «Аманат», к ампания «Әділет» была наиболее масштабной и заметной по всей стране и включала крупные мероприятия, 52 некоторые из которых совпадали с бесплатными общественными мероприятиями, организованными муниципальными органами или другими государственными учреждениями. 53 В совокупности эти факторы обеспечили «Әділет» необоснованное 50 Запреты распространяются на проведение предвыборной кампании военнослужащими, сотрудниками национальных органов безопасности и правоохранительных органов, судьями, членами избирательных комиссий, представителями религиозных объединений, государственных и местных органов, а также должностными лицами, выполняющими свои официальные обязанности, и кандидатами, занимающими государственные должности, в целях использования ими своего служебного или официального положения в ходе предвыборной кампании. 51 О случаях ненадлежащего использования административного ресурса и размывания границ между государственными учреждениями и партийно-политическими структурами сообщалось в Актобе, Алматы, Астане, Атырау, Караганде, Кызылорде, Өскемене, Петропавловске, Шымкенте, Таразе и Жезказгане, включая вовлечение акимата в организацию и проведение предвоборных кампаний, проведения кампании в городских зданиях управления здравоохранения и образования, а также государственных организациях и участие сотрудников этих организаций в рабочие часы со стороны многих партий, включая «Әділет», «Ақ жол», « Ауыл», ОСДП и НПК. См. пункт 253 Обновленных совместных руководящих принципов БДИПЧ ОБСЕ и Венецианской комиссии по регулированию деятельности политических партий 2023 года, в котором говорится, что «злоупотребление государственными ресурсами часто включает использование государственных помещений, офисного оборудования или государственных служащих для продвижения программы и деятельности правящей партии до и во время выборов […] Другой широко распространенной формой злоупотребления государственными ресурсами является манипулирование государственными служащими или их запугивание. […] Правительство, требующее от работников государственных учреждений участвовать в проправительственном митинге или иным образом проводить агитацию в поддержку правящих партий, в том числе в рабочее время, является еще одной формой злоупотребления государственными ресурсами. Такие практики должны быть прямо и повсеместно запрещены законом». См. также пункт II.B.1.1.1 Совместных руководящих принципов БДИПЧ ОБСЕ и Венецианской комиссии по предотвращению и пресечению злоупотребления административными ресурсами в ходе избирательных процессов 2016 года. 52 27 и 28 июля «Әділет » начала свою избирательную кампанию в Актау и Атырау с проведения масштабных мероприятий под открытым небом, собравших тысячи участников и включавших концерты под открытым небом, полёты воздушных шаров и шоу с использованием дронов, а также презентации программы партии. «Әділет » также организовала концерты и шоу с использованием дронов в Актобе 3 августа, Уральске 4 августа и Шымкенте 9 августа. МНВ БДИПЧ также наблюдала материалы избирательной кампании «Әділет» при входе в местную алминистрацию г.Алматы. 19 августа «Әділет » оорганизовал концерт и шоу с использованием дронов в Астане на месте, не предназначенном для проведения мирных собраний. 53 24 июля местные органы власти Туркестана объявили о проведении концерта под открытым небом и шоу с использованием дронов, позже сообщили, что это было мероприятие предвыборной кампании «Әділет». 30 июля администрация городских парков Караганды пригласила граждан в Центральный парк на концерт под открытым небом. После проведения мероприятия на страничке Instаgram филиала партии «Әділет» была опубликована видеозапись мероприятия, на котором был размещен логотип партии на сцене, на материалах мероприятия, а также во время шоу с использованием дронов, которое было после концерта. 4 августа одно из средств массовой информации в Уральске сообщило о проведении бесплатного концерта, за которым последовало шоу с использованием дронов. На следующий день «Әділет» разместила видеозапись мероприятия, на которой была продемонстрирована партийная символика.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 18 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях преимущество и размыли границу между государством и политической партией, что противоречит обязательствам ОБСЕ. 54 Все партии сосредоточили свои предвыборные кампании на социально-экономических вопросах, сельском хозяйстве, здравоохранении, образовании, окружающей среде, повышении политической подотчётности и роли Казахстана на международной арене. Предвыборные послания адаптировались с учётом местной специфики, особенностей аудитории и конкретных целевых групп. Центральные руководящие органы партий определяли стратегии кампаний и ключевые послания, централизованно организовывали агитационные мероприятия и производили агитационные материалы. Большинство партий включили вопросы прав и участия лиц с инвалидностью, молодёжи и женщин в свои предвыборные программы и мероприятия, хотя ни одна из партий не сосредоточила свою кампанию непосредственно на этих группах. 55 Доступность мест проведения агитационных мероприятий различалась, а адресная работа с отдельными группами и доступная форма распространения предвыборной информации оставались ограниченными. Долгосрочные наблюдатели МНВ БДИПЧ отмечали низкое участие лиц с инвалидностью в предвыборных мероприятиях. Молодёжь активно участвовала в качестве партийных активистов и волонтёров, в том числе через молодёжные организации партий; некоторые партии проводили мероприятия или распространяли послания, специально ориентированные на молодёжь. Участие женщин в предвыборной кампании оставалось ограниченным и различалось в зависимости от региона, при этом женщины преимущественно выступали в качестве кандидатов. 56 Послания и мероприятия, специально ориентированные на женщин, активизировались на более позднем этапе кампании посредством специализированных встреч и мероприятий. Вопросы прав национальных меньшинств в предвыборной кампании не затрагивались, при этом дискриминационной риторики, направленной против конкретных групп, не наблюдалось. В ходе предвыборных мероприятий и в агитационных материалах использовались казахский и русский языки. Поправки 2026 года распространили регулирование предвыборной агитации также на социальные сетевые платформы, однако некоторые положения не учитывают специфику социальных сетей, а лишь распространяют ранее установленные правила для традиционных средств массовой информации на онлайн- среду, оставляя вопросы их применения на усмотрение компетентных органов. Большинство собеседников МНВ из числа представителей политических партий заявили, что социальные сети являются их основным средством информирования избирателей 57 . Instagram и Facebook были наиболее популярными платформами для политической коммуникации и взаимодействия с избирателями, TikTok 54 Пункт 5.4 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года предусматривает «четкое разделение между государством и политическими партиями; в частности, политические партии не будут сливаться с государством». В пункте 7.6 государства-участники обязуются предоставлять «политическим партиям и организациям необходимые юридические гарантии, позволяющие им соревноваться друг с другом на основе равенства перед законом и органами власти». Совместные руководящие принципы БДИПЧ ОБСЕ и Венецианской комиссии 2016 года по предотвращению и реагированию на ненадлежащее использование административных ресурсов в ходе избирательных процессов требуют, чтобы правовая база «обеспечивала чёткое разграничение между осуществлением политически чувствительных государственных функций [...] и выдвижением кандидатуры». 55 См. также статью 7 Конвенции о ликвидации всех форм дискриминации в отношении женщин (КЛДЖ) и пункты 31, 32 и 35 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года . 56 Собеседники МНВ БДИПЧ связывали эти ограничения с традиционными гендерными ролями, непропорционально высокой семейной нагрузкой и неравным политическим влиянием, а не с юридическими или формальными барьерами. 57 «Әділет» и НПК использовали специальные аккаунты в Instagram — Әділет_quryltai и Halykpartiyasy_media — для распространения информации о кампании и обновлений, связанных с выборами, а также для продвижения кандидатов. Другие партии использовали существующие аккаунты своих региональных и местных отделений в социальных сетях.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 19 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях использовался преимущественно для политического контента, создаваемого блогерами и лидерами общественного мнения, а Threads — для более широкого политического обсуждения 58 . В рамках мониторинга предвыборной кампании в социальных сетях МНВ БДИПЧ установила, что онлайн-кампания характеризовалась ограниченным объёмом платной рекламы на платформах Meta. 59 Визуальный контент, созданный с использованием искусственного интеллекта, лишь в отдельных случаях сопровождался соответствующей маркировкой. Онлайн- коммуникация партий и кандидатов была преимущественно позитивной и ориентированной на освещение программных положений, при этом случаи более конфронтационной риторики встречались редко. 60 Публикации политических аналитиков, некоторых журналистов и правозащитников носили более критический характер и были сосредоточены главным образом на свободе средств массовой информации и свободе выражения мнения, давлении на журналистов и активистов, сообщениях о блокировке их аккаунтов в социальных сетях, судебных разбирательствах, воспринимавшихся как политически мотивированные, ограничениях гражданского пространства и конкурентности избирательной среды. Отсутствие общедоступной информации о механизмах противодействия дезинформации и иностранному вмешательству, что в значительной степени централизованны в государственных органах и органах национальной безопасности, не отличались прозрачностью, что делало невозможной оценку их эффективности. Министерство культуры и информации (МКИ) осуществляло мониторинг онлайн-пространства, в том числе на предмет возможных нарушений, связанных с выборами. Центр по противодействию дезинформации при Администрации Президента, уполномоченный противодействовать распространению ложной информации, выявил и опроверг несколько случаев распространения ложной 58 17 июля МНВ БДИПЧ приступила к мониторингу примерно 50 аккаунтов в Facebook и Instagram, принадлежащих политическим партиям и их председателям, кандидатам, влиятельным пользователям, журналистам, правозащитникам и местным органам власти. Аналогичный контент в Instagram, как правило, привлекал более широкую аудиторию, чем в Facebook. Персонализированные публикации кандидатов и руководителей партий, как правило, вызывали более высокую вовлечённость, чем публикации в официальных аккаунтах партий. 59 По состоянию на 20 августа проверка Библиотеки рекламы Meta выявила платную политическую рекламу партии «Әділет» (14,095 евро за 277 платных публикаций), «Ақ жол» (2,165 евро за 39 платных публикаций с оговоркой и 87 евро за 6 платных публикаций без оговорки), «Байтақ» (261 евро за 19 платных публикаций), ОСДП (87 евро за 3 платных публикаций без оговорки), и ОСДП Павлодар (87 евро за 2 платных прубликаций без оговорки), «Respublica» (174 евро за 4 платных публикаций без оговорки). В аккаунте председателя «Байтақ» Азаматхана Амирханова в Instagram были размещены 34 платные рекламные публикации с соответствующей оговоркой (174 евро) и одна платная публикация без оговорки (87 евро). Председатель партии «Respublica» Айдарбек Ходжаназаров на своей страничке в Instagram опубликовал две платные публикации без оговорки (87 евро). 60 После того как заместитель председателя НПК Бейбит Кусаинов обвинил ОСДП в неправильном толковании Конституции, председатель ОСДП Асхат Ракимжанов ответил, усомнившись в юридической компетентности своего оппонента. Кандидат от НПК предупредил, что предложение «Байтақ» о введении корпоративной ответственности может привести к правовому хаосу, на что председатель «Байтақ» Азаматхан Амирханов обвинил НПК в защите интересов крупного бизнеса. Кроме того, «Respublica» охарактеризировала предложение «Ақ жол» по дерегулированию цен как опасный эксперимент, а позднее поставила под сомнение результаты деятельности партии после более чем двух десятилетий её участия в политике. В свою очередь, «Ақ жол» назвала программу «Respublica» популистской и поставила под сомнение компетентность некоторых её кандидатов. НПК также подвергла критике подход ОСДП к профсоюзам как радикальный и потенциально наносящий ущерб профсоюзному движению.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 20 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях информации, связанной с избирательной кампанией. 61 Власти сообщили о предпринимаемых усилиях по совершенствованию законодательства и расширению сотрудничества с крупнейшими онлайн-платформами в целях защиты национальной безопасности и целостности избирательного процесса, однако не представили информацию о результатах такого сотрудничества. В ходе кампании результаты мониторинга использовались в качестве обоснования в нескольких случаях предполагаемых нарушений общественного порядка. 62 Некоторые собеседники МНВ выразили обеспокоенность тем, что широко сформулированные ограничения в отношении онлайн- контента и их применение, включая массовое удаление контента, могут привести к подавлению политического самовыражения и критических мнений. 63 Финансирование избирательной компании Недавние поправки в законодательство увеличили предельные размеры взносов и расходов, усилили санкции за финансирование избирательной кампании за пределами избирательных фондов и запретили пожертвования в неденежной форме. Предыдущие рекомендации БДИПЧ и ГРЕКО, в том числе касающиеся обеспечения всесторонней прозрачности информации о финансировании избирательных кампаний с раскрытием источников финансирования, детализацией расходов и публикацией аудиторских отчётов, а также совершенствования механизмов контроля и аудита, равно как и рекомендации БДИПЧ в отношении промежуточных финансовых отчётов участников выборов и финансирования агитационной деятельности третьими сторонами, по- прежнему не выполнены. 64 Нарушения правил финансирования избирательных кампаний могут повлечь за собой денежные штрафы, а также привести к отмене регистрации списка кандидатов или признанию результатов выборов недействительными, что вызывает вопросы относительно соразмерности применяемых санкций. 65 Эффективность действующей системы по-прежнему трудно оценить ввиду 61 В августе 2025 года при Службе центральных коммуникаций при Президенте Республики Казахстан был создан новый Центр по борьбе с дезинформацией, призванный выявлять и опровергать ложную информацию, предоставлять объективные и проверенные данные, а также формировать культуру ответственного потребления информации. В период избирательной кампании сообщалось, что Центр выявил случаи использования дипфейковых агитационных материалов с изображениями и заявлениями общественных деятелей, обещавших финансовое вознаграждение за поддержку участника выборов и призывавших к участию в агитационных мероприятиях. Центр предупредил о возможных санкциях за размещение подобного контента и участие в несанкционированных собраниях. 62 Подобные случаи в основном касались использования нецензурной лексики и других видов поведения в социальных сетях, квалифицируемых как оскорбительные. 63 В том числе публикаций на платформах Meta (Instagram, Facebook и WhatsApp). В период избирательной кампании собеседники МНВ БДИПЧ сообщали о тенденции, при которой публикации, связанные с выборами, включая критические материалы в адрес властей, становились недоступными вскоре после их размещения, тогда как механизм их удаления оставался неясным. 6 августа Министерство внутренних дел заявило, что полиция регулярно осуществляет мониторинг социальных сетей на предмет выявления незаконного контента и что только за предшествующие 24 часа к ответственности были привлечены два гражданина Казахстана за размещение такого контента. 64 См. пункты 86, 88, 89 и 97 Отчёта ГРЕКО об оценке Казахстана в рамках третьего раунда оценки 2025 года «Прозрачность финансирования политических партий». 65 См. статьи 115–117 Кодекса об административных правонарушениях. Например, финансирование избирательной кампании вне избирательного фонда влечёт наложение штрафа в размере от 108,125- 216,250 тенге, в зависимости от того, кто является донором. Статья 34(10) Закона о выборах предусматривает признание результатов выборов на территории или в округе недействительными за нарушения, связанные с избирательными фондами. В пункте 272 Пересмотренных совместных руководящих принципов БДИПЧ ОБСЕ и Венецианской комиссии 2023 года по вопросам регулирования деятельности политических партий указано, что «санкции [...] должны носить сдерживающий характер. [...], помимо возможности их исполнения, санкции всегда должны быть объективными, эффективными и соразмерными конкретному нарушению»; пункт 282 предусматривает, что «все санкции должны быть гибкими и соразмерными по своему характеру. В случае нарушений правил финансирования это должно включать учёт суммы денежных средств, о которых идёт речь, [...] попыток скрыть нарушение и того, носит ли нарушение повторный характер».

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 21 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях ограниченной прозрачности контрольных мероприятий и отсутствия раскрытия подробных данных о финансировании избирательных кампаний до дня голосования. Отсутствие такой информации подрывает подотчётность в сфере финансирования избирательных кампаний и ограничивает возможности избирателей делать осознанный выбор. 66 Политические партии, представленные в парламенте, получают ежегодное государственное финансирование пропорционально результатам предыдущих выборов; эти средства могут использоваться для осуществления их уставной деятельности, но не для финансирования избирательной кампании. 67 Политические партии обязаны отчитываться о своём финансировании перед органами государственных доходов и публиковать годовую финансовую отчётность в средствах массовой информации, однако информация о постоянных или избирательных счетах не является общедоступной, что противоречит рекомендациям ГРЕКО. Парламентские избирательные кампании должны финансироваться исключительно за счёт избирательных фондов политических партий; создание индивидуальных избирательных фондов кандидатов запрещено. Избирательные фонды могут формироваться за счёт средств политических партий и денежных взносов граждан, включая кандидатов, а также отечественных организаций. Закон прямо запрещает пожертвования со стороны благотворительных и религиозных организаций, организаций, финансируемых государством, государственных органов и органов местного самоуправления, а также иностранных и анонимных пожертвований. Закон разрешает гражданам осуществлять агитационную деятельность, не требующую финансирования. Правила организации агитационных мероприятий третьими сторонами сформулированы недостаточно чётко и не предусматривают обязательств по представлению отчётности. 68 Запрет на пожертвования в неденежной форме не соответствует международной надлежащей практике. 69 Поправки 2026 года существенно увеличили предельные размеры пожертвований и расходов. 70 Политические партии могут вносить до 1,275 млрд тенге, тогда как физические и юридические лица могут жертвовать соответственно до 25,5 млн тенге и 127,5 млн тенге; совокупный размер пожертвований не может превышать 2,55 млрд тенге. Объём избирательного фонда может достигать 3,8 млрд тенге. 71 Все доходы и расходы, связанные с 66 См. пункты 260– 263 Пересмотренных совместных руководящих принципов БДИПЧ ОБСЕ и Венецианской комиссии 2023 года по вопросам регулирования деятельности политических партий. 67 Законом «О республиканском бюджете на 2026– 2028 годы» № 239- VIII от 8 декабря 2025 года на 2026 год предусмотрено в общей сложности 19,525 млрд тенге на 2026 год. В соответствии с постановлением ЦИК № 166/314 от 3 сентября 2009 года с внесёнными в него изменениями, эти средства выплачиваются ежемесячно исходя из расчёта 0,65 месячного расчётного показателя за каждый поданный голос. 68 См. статью 27(9) Закона о выборах. 69 Пункт 209 Пересмотренных совместных руководящих принципов БДИПЧ ОБСЕ и Венецианской комиссии 2023 года по вопросам регулирования деятельности политических партий предусматривает, что «все лица должны иметь право свободно выражать свою поддержку выбранной ими политической партии посредством финансовых и неденежных взносов», тогда как пункт 216 устанавливает: «Помимо регулирования финансовых пожертвований, законодательство должно регулировать неденежную поддержку со стороны частных доноров, как физических, так и юридических лиц. Неденежные пожертвования могут определяться как «все подарки, услуги или имущество, предоставленные бесплатно либо оценённые по цене ниже рыночной». 70 Пункт 19 Замечания общего порядка № 25 КПЧ ООН, «разумных ограничений в отношении затрат на избирательные кампании, если это необходимо для обеспечения того, чтобы на свободный выбор избирателей или на ход демократического процесса негативного влияния не оказывали чрезмерные расходы какого- либо одного кандидата или партии.» 71 В размере 15 000 (увеличено с 5 000), 30 000 (увеличено с 10 000), 300 и 1 500 минимальных заработных плат.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 22 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях избирательной кампанией, должны проходить через специальный банковский счёт в банке, определённом ЦИК. 72 Политические партии сообщили МНВ БДИПЧ, что планировали финансирование своих избирательных кампаний в консультации с региональными отделениями при централизованном управлении денежными средствами. 73 Согласно данным, опубликованным ЦИК, участники выборов финансировали свои кампании преимущественно за счёт собственных средств (2 участника), пожертвований граждан (3 участника) и пожертвований юридических лиц (2 участника). Одна партия — «Ауыл» — сообщили, что не использовала партийные средства. Наибольший объём поступлений получил «Әділет» — свыше 3,6 млрд тенге и эта партия также провела наиболее дорогостоящую кампанию, расходы на которую составили около 820 млн тенге . 74 Закон о выборах не предусматривает представления участниками выборов промежуточных или итоговых отчётов о финансировании избирательных кампаний, что ограничивает прозрачность и подотчётность, и не соответствует международным стандартам и надлежащей практике. 75 Хотя обязанность политических партий представлять итоговые отчёты была исключена из закона в 2023 году, она сохраняется в постановлении ЦИК. Положительным является то, что постановление ЦИК предусматривало публикацию информации о взносах каждой партии, пожертвованиях граждан и юридических лиц, а также расходах, связанных с избирательной кампанией, дважды до дня голосования. Данное требование было выполнено, однако информация публиковалась в ограниченном агрегированном формате, который не обеспечивал содержательной прозрачности и надлежащ его контроля. 76 Закон предусматривает публикацию ЦИК информации о финансировании избирательных кампаний в течение 10 дней после опубликования результатов выборов. Однако различные сроки представления и публикации информации о финансировании избирательных кампаний, установленные подзаконными нормативными актами, не согласуются с установленными 72 Решением ЦИК № 28/57 от 1 июля 2026 года в качестве банковского учреждения, в котором должны были открываться и вестись специальные временные счета избирательных фондов, был определён «Halyk Bank of Kazakhstan». 73 «Ақ жол» оценивала общую стоимость своей кампании в 1–1,2 млрд тенге, «Байтақ» — в 2 млрд тенге, ОСДП — в 600– 650 млн тенге, НПК — в 400 млн тенге, а «Respublica» — в 1 млрд тенге. «Әділет» и «Ауыл» не представили оценок. 74 Пункт 23 постановления ЦИК № 19/222 от 7 августа 1999 года с внесёнными в 2026 году изменениями. ЦИК опубликовал на своём веб-сайте информацию о взносах и расходах избирательных фондов. Согласно информации о финансировании избирательных кампаний, опубликованной ЦИК по состоянию на 16 августа, «Әділет» имела наибольший объём поступлений и расходов (около 3,6 млрд тенге и 820 млн тенге), за ней следовали «Ақ жол» (около 549 млн тенге и 548 млн тенге) и ОСДП (около 542 млн тенге и 501 млн тенге). 75 Пункт 261 Пересмотренных совместных руководящих принципов БДИПЧ ОБСЕ и Венецианской комиссии 2023 года по вопросам регулирования деятельности политических партий предусматривает представление промежуточной отчётности. Пункт 94 Отчёта ГРЕКО об оценке Казахстана в рамках третьего раунда оценки 2025 года рекомендует обеспечить публикацию более содержательной информации из финансовой отчётности политических партий (как о текущей деятельности, так и об избирательных кампаниях), включая сведения об отдельных частных пожертвованиях, превышающих установленный порог, и личность доноров, с обеспечением свободного и своевременного доступа общественности к этой информации. 76 ЦИК опубликовал информацию о финансировании избирательных кампаний по состоянию на 2 августа - 8 августа, а также на 16 августа - 20 августа. Статья 7(3) Конвенции ООН против коррупции 2003 года обязывает государства добросовестно прикладывать усилия для повышения прозрачности финансирования выборов и политических партий. Пункт 247 Пересмотренных совместных руководящих принципов БДИПЧ ОБСЕ и Венецианской комиссии 2023 года по вопросам регулирования деятельности политических партий устанавливает: «Избиратели должны иметь доступ к соответствующей информации о финансовой поддержке, предоставляемой политическим партиям, с тем чтобы иметь возможность привлекать партии к ответственности».

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 23 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях законом сроками публикации, что не обеспечивает достаточной правовой определённости. 77 Разработанные ЦИК формы соответствующих отчётов требуют от участников выборов предоставления общей информации о взносах и расходах без их детализированной разбивки; при этом отсутствует обязанность проводить внешний аудит или публиковать отчёты в полном объёме. 78 На ЦИК возложены полномочия по контролю за финансированием избирательных кампаний, однако его возможности ограничены данными, предоставляемыми банками, а обеспечение соблюдения требований законодательства в целом основывается на контроле со стороны банков за соответствием источников, получателей и размеров перечислений избирательных фондов установленным законом требованиям. 79 Независимый механизм проверки или установления фактов отсутствует, что ограничивает масштабы и эффективность надзора и снижает возможности избирателей привлекать участников выборов к ответственности. СМИ Рынок СМИ в значительной степени находится под контролем государства посредством прямого владения и непрозрачного субсидирования, в совокупности с ограниченным финансированием местных СМИ и сообщениями о влиянии государства на редакционное содержание. Эти факторы ограничивают плюрализм в СМИ, несмотря на номинальное разнообразие средств массовой информации. 80 Телевидение остаётся основным источником информации, однако популярность социальных сетей значительно возросла. 81 Сохраняются давние опасения в отношении свободы средств массовой информации, включая стратегические судебные иски против участия общественности (SLAPP), направленные против журналистов, задержки с аккредитацией журналистов, 82 частое удаление контента в интернете и блокировку веб-сайтов, что ограничивает возможность независимого 77 Статья 34(4) Закона о выборах, постановление ЦИК № 19/222 от 7 августа 1999 года (с изменениями) обязывают политические партии представить свои финансовые отчёты в ЦИК в течение 10 дней со дня установления результатов выборов, тогда как постановление ЦИК № 12/201 от 25 августа 2018 года (с изменениями) обязывает ЦИК направить эту информацию в периодические издания для публикации в течение пяти дней после опубликования результатов. 78 Статья 34(4) Закона о выборах, постановление ЦИК № 12/201 от 25 августа 2018 года с внесёнными изменениями, а также постановление ЦИК № 23/37 от 30 июня 2026 года, которым внесены изменения в пункт 20 постановления ЦИК № 19/222 от 7 августа 1999 года «Об утверждении Правил открытия специального временного счёта и расходования средств избирательного фонда». 79 Банк еженедельно и по запросу предоставляет ЦИК информацию обо всех операциях по избирательным фондам. 80 По состоянию на август 2026 года в Казахстане зарегистрировано 4 869 средств массовой информации. В государственном бюджете на 2026 год на «реализацию государственной информационной политики» было выделено 67 млрд тенге. Информация о государственных субсидиях СМИ не подлежат раскрытию, что было подтверждено судом 15 июля. В 2025 году местные СМИ сообщали об ограничениях, обусловленных недостаточным финансированием, нехваткой кадров и давлением со стороны правительства. 81 В сентябре 2025 года 59 процентов респондентов назвали телевидение наиболее заслуживающим доверия источником информации, тогда как 34,7 процента доверяли социальным сетям. В октябре 2025 года число активных пользователей социальных сетей составляло 16,9 млн. 82 16 июля представители «Радио Азаттык» (казахскоязычной службы Radio Free Europe/Radio Liberty) сообщили, что 11 их журналистов остались без аккредитации на период этой избирательной кампании после того, как Министерство иностранных дел (МИД) приняло решение отложить рассмотрение их заявок на аккредитацию до середины сентября, что допускается законом. Иностранные СМИ могли подать заявления на временную аккредитацию для освещения выборов до 16 августа.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 24 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях критического освещения событий. 83 Собеседники МНВ из числа представителей СМИ отмечали, что аресты и давление на независимые СМИ порождают повсеместную самоцензуру, а многие журналисты сообщили МНВ, что неоднократные и различные по форме попытки запугивания отбили у них желание к освещению выборов. 84 Публичные обращения национальных и международных организаций в связи с уголовным преследованием журналистов в период избирательной кампании оставались без внимания со стороны соответствующих органов власти. 85 Вопреки международным стандартам и предыдущим рекомендациям БДИПЧ ОБСЕ, общественное вещание с независимым назначением руководства и независимым финансированием отсутствует. 86 МКИ выполняет функции медиарегулятора, что не соответствует рекомендованным на международном уровне гарантиям независимости регулятора. В период избирательной кампании МКИ осуществляло мониторинг СМИ и онлайн- СМИ согласно процедуре, в которой отсутствовала прозрачность и без опубликованной методологии. 87 В результатах, которые были представлены лишь за два дня до дня голосования, были найдены 21 нарушения и направлены в прокуратуру. Р ассмотрение жалоб, касающихся освещения выборов в СМИ, относится к компетенции органов прокуратуры и судов, однако о подобных делах не сообщалось. 88 83 19–20 июля веб-сайт КазТАГ подвергся DoS-атакам и временно был недоступен. С начала избирательной кампании Otkir Kurek обращалось к властям с просьбой расследовать многочисленные случаи удаления его контента; 29 июля аккаунт был полностью заблокирован. 27 июля Правовой медиа-центр сообщил об атаке на свой веб-сайт, расценив блокировки онлайн- ресурсов и удаление контента как «ещё один тревожный признак усиливающегося давления на независимых журналистов и организации гражданского общества в период избирательной кампании». 1 августа Orda.kz сообщило о попытках фишинга и блокировке своей страницы в Facebook. На последней неделе кампании министр культуры и информации подчеркнул, что МКИ не блокирует аккаунты в социальных сетях, одновременно призвав платформы «активизировать усилия по удалению незаконного контента», при этом «чётко отличая незаконные материалы от законного выражения мнения». 84 Многие журналисты сообщили МНВ, что недавний рост числа приговоров к лишению свободы, попыток запугивания их самих или членов их семей (включая угрозы потерей работы), а также постоянное скоординированное удаление контента в интернете создали атмосферу сдерживающего воздействия. Некоторые заявили, что будут освещать события, опираясь исключительно на официальную информацию ЦИК и придерживаясь формального подхода либо публикуя исключительно платный контент. В регулярном отчете Представителя ОБСЕ по вопросам свободы СМИ за 2026 год Постоянному совету ОБСЕ за период с ноября 2025 года по апрель 2026 года отмечается, что «уголовные производства по широко сформулированным положениям затронули журналистов, освещающих вопросы, представляющие общественный интерес» (стр. 11). 85 5 августа Комитет по защите журналистов призвал Казахстан «отменить запрет на выезд и прекратить преследование журналиста Лукпана Ахмедьярова». 6 августа Фонд «Әділ сөз» призвал Министерство внутренних дел и Генеральную прокуратуру провести открытое расследование и дать правовую оценку организованным дезинформационным кампаниям против журналистки Динары Егеубаевой. 10 августа Правовой медиа-центр призвал власти «прекратить практику преследования журналистов и обеспечить беспристрастное и независимое рассмотрение судебных дел». 14 августа аналогичный публичный призыв сделала организация Freedom for Eurasia. 20 августа КЗЖ опубликовал второе заявление, предупреждая, что журналистов заставляют молчать еще до выборов и Репортеры без границ отметили, что усиливается давление на журналистов в Казахстане. 86 В Совместной декларации о свободе СМИ и демократии 2023 года подчёркивалось, что «все государственные или государственные средства массовой информации должны быть без дальнейшего промедления преобразованы в общественные СМИ», а в пункте 16 Общего замечания № 34 Комитета ООН по правам человека отмечается, что государства- участники должны предоставлять финансирование таким образом, чтобы оно не подрывало независимость общественных СМИ. 87 В пункте 39 Общего замечания № 34 Комитета ООН по правам человека рекомендуется, чтобы государства- участники, которые ещё этого не сделали, создали независимый орган по лицензированию общественного вещания. 88 21 августа на заседании ЦИК представитель МКИ представил результаты мониторинга за период предвыборной кампании, не указав выборочную совокупность или методологию. Выявленные нарушения касались незаконной публикации результатов опросов общественного мнения, а также неправильной или отсутствующей маркировки оплаченного контента. Примеры приведены не были.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 25 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях Конституция гарантирует свободу выражения мнения и запрещает цензуру. Однако реализация этих гарантий ограничивается уголовными санкциями за умышленное распространение ложной информации, посягательство на честь и достоинство Президента и других государственных должностных лиц, а также несоразмерным применением административного ареста за клевету. Эти ограничения дополняются соответствующей судебной практикой, включая затяжные судебные разбирательства по стратегическим судебным искам против участия обществен ности (SLAPP), направленным против журналистов, 89 что препятствует свободе СМИ. 90 Действующее регулирование освещения избирательной кампании в СМИ является жёстким и не обеспечивает ясности в отношении гарантий свободы слова, включая критическое освещение кампании. Отсутствие ясности в законодательстве стало причиной обращений за разъяснениями, в ответ на которые власти сформулировали понятие «допустимой объективной критики». 91 В период кампании СМИ были обязаны обеспечивать объективное и равное освещение деятельности всех участников выборов и не могли публиковать информацию, наносящую ущерб чести, достоинству или деловой репутации кандидата или политической партии. 92 Мониторинг СМИ, проведённый МНВ БДИПЧ, показал, что в целом вещательные и онлайн- СМИ уделяли ограниченное внимание деятельности участников избирательной кампании и не предоставляли аналитического новостного или редакционного освещения; аналитические и журналистские расследования, посвящённые выборам, практически отсутствовали. 93 СМИ широко освещали деятельность должностных лиц, при этом совокупный объём освещения всех семи участников выборов в вещательных СМИ был меньше совокупного объёма освещения правительства, Президента и других государственных органов, примерно в объеме 89 См. статью 274 Уголовного кодекса и статью 73.3 Кодекса об административных правонарушениях. В предвыборный период продолжались четыре уголовных дела в отношении блогера Адилетхана Молдахана, журналистки Айжан Мамешовой, бывшего главного редактора Orda.kz Гульнар Бажкеновой и YouTube-блогера Азамата Омарова по обвинениям в умышленном распространении ложной информации и разжигании розни. 31 июля главный редактор КазТАГ Амир Касенов был приговорён к 15 месяцам ограничения свободы и пятилетнему запрету на осуществление журналистской деятельности по обвинению в умышленном распространении ложной информации. 4 августа журналистка Александра Алёхова была приговорена к трём годам лишения свободы за распространение персональных данных; прокуратура Алматы внесла ходатайство о смягчении наказания. 5 августа журналистка Динара Егеубаева сообщила, что в отношении неё проводится уголовное расследование и что она стала объектом масштабной дезинформационной кампании после дорожно-транспортного происшествия, которое она считает «сфабрикованным». 12 августа полиция Астаны подтвердила возбуждение уголовного дела в отношении журналиста Лукпана Ахмедьярова по обвинению в умышленном распространении ложной информации. 18 августа Гульнар Бажкенова была приговорена к восьми годам лишения свободы с пятилетним запретом на осуществление журналистской деятельности по обвинениям в умышленном распространении ложной информации и присвоении или растрате. 90 Пункт 30 Общего замечания № 34 Комитета ООН по правам человека предусматривает, что «законы не должны предусматривать более строгие наказания исключительно на основе характера и личности того лица, чья репутация, возможно, была задета». 91 К середине избирательной кампании ЦИК разъяснил, что «объективная критика политических партий и кандидатов не запрещена», и что журналист самостоятельно определяет грань между такой критикой и информацией, наносящей ущерб чести и достоинству. Ранее, отвечая на обеспокоенность журналистов относительно различия между агитационными и информационными материалами, ЦИК разъяснил, что информационными считаются публикация нейтральной фактической информации о событиях, связанных с выборами, и освещение избирательной кампании в новостных и аналитических материалах при условии, что такое освещение остаётся объективным и не содержит элементов агитации. 92 23 июля Генеральная прокуратура опубликовала рекомендации для СМИ и пользователей онлайн- ресурсов по освещению выборов, которые, по мнению собеседников МНВ, могли препятствовать критическому освещению кампании. 93 МНВ БДИПЧ осуществляла мониторинг телеканалов Qazaqstan TV, КТК, Astana TV, «31 канал», 24KZ и Первый канал «Евразия», а также онлайн -СМИ kursiv.kz, kaztag. kz, orda.kz, tengrinews.kz, vlast.kz, zakon. kz и inform.kz.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 26 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях 35 и 65 процентов освещения. 94 Мониторинг СМИ МНВ БДИПЧ также выявил преимущественно описательный характер освещения предвыборных мероприятий, при котором логотипы или агитационные материалы партий в новостных сюжетах часто были размыты. Мониторинг вещательных СМИ, проведённый МНВ БДИПЧ, показал, что «Әділет» получил несколько больший объём политически значимого новостного освещения, чем другие партии , в объеме 6,48 процентов, тогда как на долю каждой из остальных партий пришлось от 4,38 до 5,07 процентов политически значимого новостного освещения. В целом освещение деятельности участников выборов носило преимущественно нейтральный характер. 95 Мониторинг онлайн- СМИ выявил значительный объём освещения деятельности правительства и Президента и должностных лиц, при этом 86 процентов материалов имели нейтральную или положительную окраску, тогда как на темы, связанные с избирательной кампанией, пришлось 14 процентов материалов, преимущественно нейтральной окраски. Женщины-кандидаты фигурировали в 34 процентах материалов, охваченных мониторингом вещательных СМИ, и в 7 процентах материалов онлайн -СМИ. Всего 757 средств массовой информации и пользователей онлайн- ресурсов уведомили ЦИК о своих планах по освещению выборов и расценках на размещение рекламы, и тем самым получили право предлагать всем участникам выборов платное эфирное время или площади для размещения контента по единым тарифам, как того требует законодательство. 96 Мониторинг СМИ, проведённый МНВ БДИПЧ, показал, что партия «Әділет» закупила наибольший объём рекламного пространства, за ним следовали ОСДП и «Ақ Жол». Несмотря на то, что платное освещение подлежало обязательной маркировке, мониторинг МНВ БДИПЧ показал, что соответствующая маркировка, несмотря на её наличие, как правило, не была достаточно заметной и легко распознаваемой, что не соответствовало надлежащей международной практике. 97 Были организованы четыре телевизионных предвыборных дебата, большинство из которых проводилось на договорной основе, а одни дебаты были организованы ЦИК на безвозмездной основе. Платные тематические дебаты были посвящены главным образом социальным вопросам, таким как занятость, образование, верховенство права; в них приняли участие все участники выборов. 98 Положительным является то, что женщины-кандидаты приняли участие во всех дебатах. Форматы дебатов и подходы к их модерации вызывали вопросы касательно 94 В новостях и программах о текущих событиях из общего объема освещения 34,85 процентов, представленных участникам выборов, 31 процент был нейтрального содержания , 1,8 – положительный контент и 1,8 – негативного содержания. 95 В новостных и информационно-аналитических программах «Әділет » получила 0,04 процента освещения в негативном контексте и 0,69 процента — в положительном. ОСДП получила 0,17 процента негативного и 0,19 процента освещения в положительном содержании. « Аманат» получила 0,84 процента негативного и 0,09 процента положительного освещения. «Байтақ» получила 0,04 процента негативного и 0,25 процента положительного освещения. «Ақ жол» получила 0,39 процентов негативного и 0,06 процента положительного освещения. «Respublica» получила 0,09 процента негативного и 0,29 процента положительного освещения. «НПК» получила 0,23 процента негативного и 0,23 процента положительного освещения. 96 Все СМИ и пользователи онлайн- ресурсов, уведомившие ЦИК до 18 июля о планируемом освещении выборов и расценках на размещение рекламы, получили право заключать соответствующие договоры. 97 Мониторинг СМИ, проведённый МНВ БДИПЧ, показал, что маркировка размещалась кратковременно в конце платных рекламных материалов или платных дебатов, иногда с использованием прозрачного, едва различимого шрифта. См. Рекомендацию Совета Европы CM/Rec (2007)15, согласно которой «если СМИ принимают платную политическую рекламу, нормативные или механизмы саморегулирования должны обеспечивать её лёгкую распознаваемость как таковую». 98 В рамках дебатов было предусмотрено время для вопросов, направленных зрителями через социальные сети.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 27 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях объективного освещения, тогда как в бесплатных дебатах вопросы журналистов отсутствовали. В целом ограниченное редакционное освещение избирательной кампании в новостных программах, нехватка аналитических материалов и содержательных медианарративов о предвыборных программах партий снизили способность избирателей сделать информированный выбор. Разрешение избирательных споров Граждане, политические партии и другие участники избирательного процесса обладают правом обращения в рамках избирательных споров в избирательные комиссии, суды или органы прокуратуры в зависимости от характера жалобы. Решения, действия и бездействие избирательных комиссий могут быть обжалованы либо в вышестоящих избирательных комиссиях, либо в судах. 99 Административные суды являются судами первой инстанции при обжаловании решений нижестоящих избирательных комиссий, тогда как Верховный Суд является компетентным органом для рассмотрения жалоб на решения ЦИК. Механизм разрешения споров, связанных с избирательной кампанией или избирательными процедурами, остаётся в значительной степени непроверенным на практике. 100 Законодательство устанавливает сокращённые сроки рассмотрения избирательных споров, обеспечивая их оперативное разрешение. 101 Избирательные комиссии и МКИ могут передавать дела, касающиеся возможных нарушений, в компетентные правоохранительные органы. 102 Положительным является то, что жалобы и апелляции могут подаваться в комиссии и суды в электронной форме. 103 На заседании 21 августа ЦИК сообщил, что не поступило ни одной жалобы в адрес ЦИК. По состоянию на 21 августа долгосрочные наблюдатели МНВ БДИПЧ сообщили, что в ТИК поступили 2 (две) жалобы. 104 До дня голосования МНВ БДИПЧ стало известно о 5 делах, связанных с выборами, рассматривавшихся в судах регионального уровня. В основном они касались внутрипартийных споров и выдвижения кандидатов; дел по избирательным спорам и 99 Если жалобы одновременно подаются в избирательную комиссию и суд, комиссия приостанавливает рассмотрение вопроса. 100 См. статью 14 Международного пакта о гражданских и политических правах (МПГПП), статью 2(3) Общего замечания № 25 Комитета ООН по правам человека и пункт 19 Общего замечания № 34 Комитета ООН по правам человека. 101 Суды принимают решения в течение пяти дней или незамедлительно, если жалоба подана не позднее чем за пять дней до дня голосования, а также рассматривают жалобы, связанные с регистрацией избирателей. Избирательные комиссии принимают решения по нарушениям за конодательства, связанным с выборами, в течение пяти дней, а решения, действия и бездействие нижестоящих избирательных комиссий рассматривают в течение трёх дней. 102 К уголовным правонарушениям, связанным с выборами, относятся воспрепятствование голосованию, фальсификация избирательных документов или результатов выборов, нарушение тайны голосования, подкуп избирателей, а также административная или иная предусмотренная законом ответственность, в частности, за незаконную агитацию, распространение ложной информации, нарушения правил финансирования избирательной кампании, воспрепятствование деятельности СМИ и наблюдателей, а также нарушения при регистрации избирателей. В отношении кандидатов или политических партий, нарушивших закон, может быть вынесено предупреждение, а повторные нарушения могут повлечь отмену их регистрации. 103 E-Otinish является официальной единой платформой, предназначенной для подачи обращений, официальных запросов и жалоб в различные государственные учреждения и органы. Однако доступ к такой информации предоставляется только заинтересованным сторонам. 104 В двух рассмотренных случаях было рекомендовано направить обращение в другой орган, а случай отказа в регистрации независимого кандидата был обжалован в суде.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 28 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях административным правонарушениям кандидатов выявлено не было. 105 Закон предусматривает как судебные, так и внесудебные процедуры рассмотрения таких дел непосредственно органами прокуратуры. 106 Семь граждан и частное СМИ были оштрафованы за досрочную агитацию и размещение результатов опросов общественного мнения в социальных сетях 107 . Собеседники МНВ отмечали значительное сокращение числа избирательных споров, что они связывали с тем, что независимые кандидаты больше не могут баллотироваться на парламентских выборах. Собеседники также сообщали, что споры, связанные с избирательной кампанией, зачастую разрешались участниками неформально. В период избирательной кампании Президент назначил новых председателей судов в нескольких регионах, в том числе специализированных межрайонных административных, уголовных и районных судов. 108 Некоторые собеседники МНВ выразили обеспокоенность беспристрастностью судебной системы при рассмотрении дел политического характера, критикуя ограничительное толкование судами законодательства, затрагивающего участие в общественной жизни, свободу выражения мнения и деятельность СМИ. 109 Несколько получивших публичную огласку дел с участием журналистов, блогеров и гражданских активистов способствовали более широкому обсуждению возможного произвольного применения этих положений и их потенциального воздействия на осуществление основных свобод в период выборов. 110 ЦИК может признать результаты выборов на отдельных избирательных участках или в отдельных административно-территориальных единицах недействительными на основании апелляции. Согласно поправкам в Закон о выборах, принятым в 2026 году, повторное голосование на соответствующих избирательных участках или в соответствующих административно-территориальных единицах может проводиться только в том случае, если нарушения затронули не менее четверти всех избирательных участков или административно - территориальных единиц. Хотя Закон о выборах прямо не предусматривает возможность 105 В Астане были возбуждены три дела: первое — по иску двух членов партии, оспаривавших действительность выдвижения кандидатов на съезде партии «Байтақ»; иск был отклонён по существу. Второе дело было возбуждено по иску физического лица, оспаривавшего законность списка кандидатов «Әділет»; иск был возвращён в связи с отсутствием юрисдикции. Тот же гражданин оспаривал решение Министерства юстиции по регистрации партии «Әділет», но дело было возвращено без рассмотрения в связи с отсутствием права на обжалование. В Кызылординской области физическое лицо подало иск в отношении председателя регионального отделения «Ауыл». Иск был возвращён в связи с отсутствием юрисдикции, впоследствии повторно подан в компетентный суд, а затем отозван. В области Жетісу иск, поданный потенциальным независимым кандидатом, был отклонён; после подачи апелляции дело в конечном итоге было возвращено заявителю без рассмотрения в связи с отсутствием юрисдикции. 106 В соответствии со статьями 682, 683, 760, 805 и 811 Кодекса об административных правонарушениях органы прокуратуры могут самостоятельно рассматривать дела и налагать штрафы за нарушения, связанные с выборами. 107 По состоянию на 21 августа согласно информации от прокуратуры штрафы были наложены в размере 64 875 тенге на граждан, и на частное СМИ — штраф в размере 129 750 тенге; в связи с признанием вины размеры штрафов были уменьшены вдвое. 108 См. Указ Президента № 1382 от 29 июля 2026 года. 109 Они ссылались на статьи 158, 174 (разжигание розни), 274 (распространение ложной информации), 375 (воспрепятствование законной профессиональной деятельности журналиста), 376 (посягательство на честь и достоинство Президента и депутатов Парламента) и 378 (оскорбление представителя власти) Уголовного кодекса, а также на статью 120 и недавние изменения в Кодекс об административных правонарушениях, касающиеся освещения избирательной кампании. См. также раздел «СМИ». 110 21 июля гражданский активист Нуржан Сембаев был приговорён к шести годам лишения свободы по обвинениям, предусмотренным статьями 405 и 258 Уголовного кодекса (см. также раздел «СМИ»). МНВ наблюдала два дела в отношении журналистов — административное дело против Мурата Нургалимова, руководителя СМИ MSU.CITY, привлечённого к ответственности за предполагаемое неповиновение требованиям правоохранительных органов, и уголовное дело против журналистки Динары Егеубаевой после дорожно- транспортного происшествия (см. раздел «СМИ»), — которые, по мнению собеседников МНВ БДИПЧ, указывают на скоординированные попытки вмешательства в деятельность СМИ в период выборов.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 29 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях обжалования после опубликования результатов выборов, Кодекс об административных процедурах устанавливает, что жалобы на нарушения избирательных прав, поданные в течение одного месяца после выборов, должны быть рассмотрены в течение пяти дней. Это не обеспечивает возможность исчерпать все предусмотренные средства обжалования до официального объявления ЦИК результатов выборов и, таким образом, подрывает право на эффективное средство правовой защиты в противоречии с международными стандартами. 111 Окончательные результаты выборов могут быть обжалованы в Конституционном суде в течение 10 дней с момента их объявления. Таким правом обладают Президент, Премьер- министр, Председатель Курултая или не менее одной пятой депутатов Курултая. В контексте парламентских выборов 2026 года это право ограничено Президентом и Премьер- министром, поскольку действующий парламент отсутствует. Ограничение круга лиц, имеющих право обжаловать окончательные результаты выборов, за счёт исключения граждан и участников выборов не соответствует международным стандартам и обязательствам ОБСЕ. 112 Наблюдение за выборами Закон о выборах предусматривает возможность осуществления национального и международного наблюдения за выборами. ЦИК аккредитует международных наблюдателей, если они приглашены МИД или ЦИК. ЦИК аккредитовал 777 международных наблюдателей из 13 международных организаций и 42 стран. Национальных наблюдателей могут направлять политические партии, другие общественные объединения и некоммерческие организации. Право на такую деятельность имеют только организации, для которых наблюдение за выборами является предусмотренной законом деятельностью. Согласно законодательству, аккредитованные организации могут осуществлять наблюдение на всех этапах избирательного процесса в течение одного года в пределах территории ответственности аккредитующей комиссии. Обстановка, связанная с наблюдением за выборами внутри страны, является разнообразной. По состоянию на 20 августа аккредитацию получили 265 организаций-наблюдателей, из которых 13 были аккредитованы ЦИК и 252 — ТИК. Несколько собеседников МНВ выразили обеспокоенность независимостью ряда аккредитованных организаций-наблюдателей и поставили под сомнение их беспристрастность и профессионализм. 113 Несколько собеседников МНВ отметили существенное снижение возможностей для независимого наблюдения за выборами, указав на ограничения свободы объединений, ограниченное финансирование организаций гражданского общества, давление со стороны органов власти и неопределённость в отношении соответствия организаций установленным 111 Глава 25 Кодекса об административных процедурах. Статья 2.3(a) Международного пакта о гражданских и политических правах (МПГПП) 1966 года предусматривает, что «любое лицо, права или свободы которого, признанные в настоящем Пакте, нарушены, должно иметь эффективное средство правовой защиты». 112 Статья 2.3(a) Международного пакта о гражданских и политических правах (МПГПП) 1966 года предусматривает, что «любое лицо, права или свободы которого, признанные в настоящем Пакте, нарушены, должно иметь эффективное средство правовой защиты». См. также пункт 20 Общего замечания № 25 Комитета ООН по правам человека. Пункт 5.10 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года устанавливает, что «каждый человек будет обладать эффективными средствами правовой защиты против административных решений, с тем чтобы гарантировалось уважение основных прав и обеспечивалось ненанесение ущерба правовой системе»., что Пункт 3.2 ( f) Кодекса надлежащей практики Венецианской комиссии 2002 года предусматривает, что «все кандидаты и все избиратели, зарегистрированные в соответствующем округе, должны иметь право на обжалование». 113 Из 265 организаций, в настоящее время аккредитованных для наблюдения за выборами, только две — «Крылья свободы» («Еркіндік қанаты») и «Молодёжная информационная служба Казахстана» — присоединились к Декларации глобальных принципов беспартийного наблюдения за выборами и мониторинга выборов гражданскими организациями.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 30 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях требованиям. 114 Широкие и расплывчатые формулировки поправок к Закону о выборах от 2026 года, распространивших запрет на иностранное финансирование на любую деятельность, связанную с выборами, а также противоречивое толкование этих положений органами власти создали необоснованные препятствия для осуществления наблюдателями своей деятельности, что противоречит обязательствам ОБСЕ. 115 Некоторые организации гражданского общества сообщили МНВ, что неопределённость в отношении применения этих норм заставила их воздержаться от участия в наблюдении за выборами. Собеседники МНВ сообщили, что из 13 организаций, аккредитованных ЦИК, только пять планировали осуществлять наблюдение за данными выборами, сосредоточив внимание преимущественно на дне голосования; при этом планируемое количество привлечённых наблюдателей варьировалось от нескольких десятков до нескольких тысяч. День голосования День голосования прошел организованно и спокойно. Нарушений режима «дня тишины» в ходе наблюдения не выявлено. ЦИК в течение дня публиковала информацию о ходе голосования, включая данные о явке избирателей. По предварительным данным ЦИК, явка составила 74,19 процента, при этом были отмечены значительные региональные различия, в том числе в Алматы (43,23 процента) и Астане (51,67 процента). В течение дня наблюдатели ММНВ наблюдали существенные расхождения между количеством избирателей, за которыми велось наблюдение при голосовании, и официально объявленными показателями явки. 116 ЦИК не опубликовала предварительные результаты выборов в ночь после дня голосования, что снизило уровень прозрачности. ММНВ наблюдала за открытием 127 избирательных участков и оценила этот процесс положительно во всех случаях, кроме двух. Голосование наблюдалось на 1,327 избирательных участках и было оценено положительно в 98 процентах случаев; наблюдатели ММНВ охарактеризовали процесс как спокойный и хорошо организованный. Женщины были широко представлены среди членов участковых избирательных комиссий, составляя 74 процента состава УИК, а также 68 процентов председателей комиссий. Несмотря на централизованно координируемые усилия по обеспечению участия лиц с инвалидностью, на 17 процентах наблюдавшихся избирательных участков не был обеспечен самостоятельный доступ для избирателей с инвалидностью, 5 процентов участков имели планировку, не приспособленную для таких избирателей, а на 3 процентах отсутствовало необходимое специальное оборудование. 114 После внесения изменений в Закон о выборах ЦИК, Министерство юстиции и Министерство культуры и информации первоначально истолковали их как исключающие из наблюдения все организации, получающие иностранное финансирование. В ходе кампании ЦИК разъяснил, что ограничения не будут иметь обратной силы и что иностранное финансирование само по себе не является основанием для аннулирования аккредитации наблюдателей; каждый случай будет рассматриваться индивидуально. МНВ БДИПЧ стало известно о двух случаях, когда аккредитованным организациям-наблюдателям было предложено внести изменения в свои уставы, заменив используемый в них термин на другой казахский термин, якобы более точно отражающий значение слова «наблюдать». По одному из изменённых уставов решение ТИК ещё не принято. 115 Пункт 8 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года предусматривает, что «Государства- участники считают, что присутствие наблюдателей, как иностранных, так и национальных, может повысить авторитетность избирательного процесса для государств, в которых проводятся выборы». 116 На протяжении всего дня голосования наблюдатели МНВ собирали на всех наблюдаемых избирательных участках данные о количестве избирателей, включенных в список избирателей или дополнительно включенных в него в день голосования, количестве избирателей, проголосовавших к моменту прибытия наблюдателей, а также количестве избирателей, проголосовавших к моменту их убытия. Статистический анализ этих данных указывает на то, что количество избирателей, принявших участие в голосовании, было значительно ниже официально заявленного.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 31 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях Доверенные лица партий или кандидатов либо наблюдатели присутствовали на 85 процентах наблюдавшихся избирательных участков, а гражданские наблюдатели — на 79 процентах. Некоторые из этих наблюдателей не смогли сообщить, какую организацию они представляют. О присутствии посторонних лиц сообщалось на 5 процентах наблюдавшихся избирательных участков, однако сообщений об их вмешательстве в работу УИК было крайне мало. Процедуры идентификации избирателей в целом соблюдались. Вместе с тем наблюдатели ММНВ сообщили, что на 11 процентах наблюдавшихся избирательных участков одному или нескольким избирателям было отказано в голосовании, зачастую потому, что они пришли не на тот избирательный участок. Наблюдатели ММНВ также сообщили о ряде серьёзных процедурных нарушений, включая наличие серии, по-видимому, идентичных подписей в списке избирателей (3 процента случаев), групповое голосование (1 процент) и допуск к голосованию избирателей без надлежащего документа, удостоверяющего личность (1 процент). На 5 процентах наблюдавшихся избирательных участков не все избиратели заполняли бюллетени в условиях тайны голосования. Наблюдатели ММНВ сообщили о признаках оказания давления на избирателей. На 6 процентах наблюдавшихся избирательных участков избиратели фотографировали свои бюллетени, а наблюдатели ММНВ слышали, как некоторые избиратели говорили, что фотографии будут служить доказательством для их работодателей того, как они проголосовали. 117 Наблюдатели ММНВ также сообщали о случаях, когда лица, не являвшиеся членами УИК, систематически вели учёт избирателей, приходивших голосовать. Проблемы, связанные с прозрачностью в ходе голосования, были отмечены на 8 процентах наблюдавшихся избирательных участков, включая наблюдателей, которые не совсем понимали процедуры. Значительному числу наблюдателей ММНВ было отказано в доступе к списку избирателей. На тех участках, где был возможен визуальный осмотр списка избирателей, число проголосовавших, о котором сообщали сотрудники участковой избирательной комиссии, нередко превышало количество подписей в списке избирателей. Многим наблюдателям ММНВ было отказано в предоставлении информации о числе уже проголосовавших избирателей. Подсчёт голосов был оценён отрицательно на 40 из 119 наблюдавшихся избирательных участков вследствие значительных процедурных нарушений и упущений. Процедуры контрольной сверки часто не соблюдались, что ставило под сомнение достоверность процесса подсчёта голосов. В числе выявленных проблем были случаи, когда участковые избирательные комиссии не определяли и не объявляли общее число избирателей по списку избирателей (64 случая), количество подписей избирателей в списке ( 66 случаев), число неиспользованных бюллетеней (32 случая); либо количество избирателей, проголосовавших по открепительному удостоверению или с использованием переносного ящика для голосования (29 и 20 случаев соответственно). Процедурные нарушения были также замечены после вскрытия урны для голосования. В 15 случаях общее число бюллетеней, обнаруженных во всех ящиках для голосования, не было установлено, а в 8 случаях оно превышало число проголосовавших избирателей. В 76 случаях УИК не объявила, за какого кандидата был подан каждый бюллетень. Наблюдатели ММНВ сообщили, что решение о действительности бюллетеней в 12 случаях подсчета не основывалось на критериях, установленных законом, и не соответствовало им в 13 случаях. В 45 случаях наблюдения участковая избирательная комиссия не использовала предусмотренную контрольную форму для проверки математической согласованности результатов подсчёта голосов. 117 Независимые наблюдатели также сообщали о случаях, когда на работников, студентов и жителей многоквартирных домов оказывалось давление с целью принудить их к участию в голосовании.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 32 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях Протоколы с результатами были заполнены не полностью в 25 случаях; в 50 случаях содержащиеся в них данные не были оглашены до их внесения в протокол. Четыре протокола были заранее подписаны членами участковых избирательных комиссий. В 37 случаях протокол не был вывешен для всеобщего ознакомления, а в 32 случаях наблюдатели ММНВ не получили его копию, несмотря на то что имеют на это право. Доверенные лица партий и гражданские наблюдатели присутствовали соответственно при 70 и 72 наблюдавшихся случаях установления итогов голосования. Многие наблюдатели ММНВ сообщали о проблемах, связанных с прозрачностью процесса подсчета голосов, оценивая этот этап отрицательно в 29 случаях и отмечая, что в 28 случаях не всем наблюдателям был обеспечен беспрепятственный обзор процесса подсчета голосов. В целом проблемы, выявленные в ходе подсчёта голосов, вызывают серьёзную обеспокоенность относительно достоверности этих этапов избирательного процесса и того, были ли бюллетени подсчитаны и результаты отражены добросовестно, как того требует пункт 7.4 Копенгагенского документа ОБСЕ 1990 года. Подведение итогов голосования было оценено положительно в 72 из 91 ТИК, при этом отрицательные оценки были обусловлены главным образом недостаточной прозрачностью. В 25 ТИК наблюдатели ММНВ были ограничены в возможности наблюдать за процессом установления итогов голосования. В 26 ТИК не всем присутствующим был обеспечен беспрепятственный обзор процесса подведения итогов голосования. Наблюдатели ММНВ также сообщали о недостаточных размерах помещений и чрезмерном скоплении людей соответственно в 10 и 8 ТИК. Они также сообщили о ряде процедурных нарушений, в том числе о случаях, когда УИК изменяли протоколы с результатами без предварительного решения ТИК (в 7 ТИК), заполняли протоколы только после прибытия в ТИК (в 12 ТИК), а также о двух случаях преднамеренной фальсификации результатов или протоколов. Доверенные лица партий и гражданские наблюдатели присутствовали лишь в 3 и 4 ТИК соответственно. Прозрачность процесса подведения итогов голосования дополнительно снижается отсутствием законодательных положений, предусматривающих публикацию протоколов ТИК или результатов выборов с разбивкой по каждому избирательному участку. Генеральная прокуратура сообщила, что не получила ни одной жалобы, связанной с днем голосования, и что в суды также не поступило ни одной жалобы. Органы прокуратуры наложили штрафы за незаконную агитацию на семерых граждан, разместивших фотографии своих заполненных бюллетеней. Английская версия настоящего отчета является единственным официальным документом. Неофициальные переводы доступны на казахсском и русском языках.

Международная миссия по наблюдению за выборами Стр. 33 Республика Казахстан, досрочные парламентские выборы, 23 августа 2026 года Заявление о предварительных выводах и заключениях ИНФОРМАЦИЯ О МИССИИ И ВЫРАЖЕНИЕ ПРИЗНАТЕЛЬНОСТИ Астана, 24 августа 2026 года — Настоящее Заявление о предварительных выводах и заключениях является результатом совместной работы Бюро ОБСЕ по демократическим институтам и правам человека (БДИПЧ ОБСЕ), Парламентской Ассамблеи ОБСЕ (ПА ОБСЕ) и Парламентской Ассамблеи Совета Европы (ПАСЕ). Оценка проводилась с целью определить, соответствовали ли выборы обязательствам ОБСЕ, стандартам Совета Европы, другим международным обязательствам и стандартам проведения демократических выборов, а также национальному законодательству. Каждая из организаций, участвовавших в этой Международной миссии по наблюдению за выборами, присоединилась к Декларации принципов международного наблюдения за выборами 2005 года. Габор Хайду был назначен Действующим председателем ОБСЕ в качестве Специального координатора и руководителя краткосрочной миссии наблюдателей ОБСЕ. Люция Тацер Перлин возглавила делегацию ПА ОБСЕ, а Севилай Челенк — делегацию ПАСЕ. Главой МНВ БДИПЧ является посол Винсент Пикет; миссия была развёрнута с 10 июля. Настоящее Заявление о предварительных выводах и заключениях представляется до завершения избирательного процесса. Окончательная оценка выборов будет зависеть, в частности, от проведения оставшихся этапов избирательного процесса, включая подсчёт голосов, установление и объявление результатов, а также рассмотрение возможных жалоб или апелляций после дня голосования. БДИПЧ ОБСЕ опубликует подробный итоговый отчёт, содержащий рекомендации по возможным улучшениям, через несколько месяцев после завершения избирательного процесса. ПА ОБСЕ представит свой отчёт на следующем уставном заседании. ПАСЕ представит свой отчёт на следующем этапе сессии Парламентской ассамблеи. В состав МНВ БДИПЧ входят 15 экспертов, работающих в столице, и 22 долгосрочных наблюдателя, размещённых по всей стране. В день голосования были задействованы 339 наблюдателей из 43 стран, включая 206 наблюдателей, направленных БДИПЧ, а также делегацию ПА ОБСЕ в составе 68 человек и делегацию ПАСЕ в составе 23 человека . Доля женщин среди наблюдателей составила 61 процент. Открытие избирательных участков наблюдалось на 127 участках, а голосование — на 1,327 участках по всей стране. Подсчёт голосов наблюдался на 119 избирательных участках, а установление итогов — в 91 территориальных избирательных комиссиях (ТИК). ММНВ выражает благодарность властям Казахстана за приглашение наблюдать за выборами, а также Центральной избирательной комиссии и Министерству иностранных дел за оказанное содействие. МНВ также выражает признательность другим государственным учреждениям, политическим партиям, кандидатам, средствам массовой информации, организациям гражданского общества и представителям международного сообщества за сотрудничество. Для получения дополнительной информации обращайтесь: ● Посол Винсент Пикет, глава МНВ БДИПЧ, в Астане (+7 771 772 9311), до 4 сентября; ● Томас Раймер, пресс-секретарь БДИПЧ (+48 609 522 266), или Елена Ковалёва, советник БДИПЧ по вопросам выборов, Варшава (+48 695 916 662); ● Нэт Пэрри, Руководитель отдела по коммуникациям и работе со СМИ , ПА ОБСЕ (+45 60 10 81 77); ● Сильви Эффхолдер, Руководитель отдела по вопросам выборов , ПАСЕ (+33 760 19 75 05). Адрес МНВ БДИПЧ: Бизнес-центр Downtown, здание Tokyo, 5-й этаж проспект Кошкарбаева, 1/1, Астана, 010000, Казахстан электронная почта: office@odihr-kz.org