Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë Përfaqësuesi për Lirin e Mediave Harlem Désir
KONFERENCA E OSBE-SË PËR MEDIA NË EVROPËN JUGLINDORE KONKLUZIONE DHE REKOMANDIME
Konferenca e OSBE-së për Media në Evropën Juglindore, që u mbajt më 10-11 maj 2018, solli së bashku më shumë se 150 pjesëmarrës në Strugë, në bregun e Liqenit të Ohrit, përfshi përfaqësues të qeverisë, shoqërisë civile, shtypit dhe shoqatave mediale, sindikatave të gazetarëve, të transmetuesve publikë dhe profesionistë mediatik për të diskutuar çështjet e lirisë së medias në rajon. Konferenca e pestë që -pasoi pas Konferencës së organizuar nga Kryesia e OSBE-së “Liria e medias në Ballkanin perëndimor” në shkurt të vitit 2017, theksoi përvojat e shumta personale dhe profesionale të pjesëmarrësve mbi sulmet ndaj sigurisë së gazetarëve, veçanërisht gazetareve femra, si dhe kushtet e pasigurta gjatë punës me të cilat ballafaqohen punonjësit mediatik në rajon. Veç kësaj, konferenca gjithashtu trajtoi çështje tjera duke filluar nga transmetuesit publikë, për të cilët pjesëmarrësit kërkuan pavarësinë e tyre të përforcuar dhe qëndrueshmërinë e tyre financiare, deri në praktikat më të mira në sferën e vetë rregullimit medial, mundësive të reja ekonomike dhe sfidave, ndikimi i digjitalizimit lidhur me lirinë e medias, si dhe fenomenin e “lajmeve të rreme”, propagandën dhe dezinformimin.
Në ditën e parë të konferencës, pjesëmarrësit miratuan një deklaratë me të cilën dënuan dhunën kundër Olivera Lakiçit, gazetare hulumtuese për gazetën Vjesti në Mal të Zi, e cila u qëllua mbrëmjen e 8 majit të vitit 2018. Tekstin i plotë të Deklaratës mund ta gjeni këtu: https://www.osce.org/representative-on-freedom-of-media/380689.
Deklarata përcolli një mesazh të fuqishëm të mbështetjes dhe solidaritetit për gazetaren, për punonjësit e gazetës Vjesti, si dhe për të gjithë gazetarët dhe punonjësit mediatik në rajon të cilët përballen me kërcënime, sulme dhe frikësim. Siguria e gazetarëve akoma mbetet një nga sfidat më të mëdha në rajon, dhe pjesa më e madhe e krimeve ndaj gazetarëve dhe mediave mbeten të pa ndëshkuara. Në Deklaratë, pjesëmarrësit bënë thirrje për një hetim të pavarur, efektiv dhe të shpejtë, si dhe autorët e sulmit, përfshi organizatorët e të njëjtit, të sillen para drejtësisë. Në vazhdim, u theksua se çdo sulm ndaj një gazetari jo vetëm që shkel të drejtat e gazetarit në fjalë, por gjithashtu minon “të drejtën e publikut për t’u informuar”, sundimin e ligjit, si dhe vetë demokracinë.
Pas gjashtë seancave mbi temat e theksuara më lartë, Përfaqësuesi i OSBE-së për Lirinë e Mediave bëri prezantimin e të dhënave, konkluzioneve dhe rekomandimeve gjithëpërfshirëse nga Konferenca dyditore. Këto rekomandime janë hartuar në mënyrë që të mund të zbatohen nga të gjitha palët e interesuara në komunitetin medial dhe më gjerë, përfshi politikbërësit rajonal dhe autoritetet në çdo nivel, akademikët, mediat, shoqëria qytetare, komuniteti ndërkombëtar me veprim në rajon, ndërmjetësit dhe rregullatorët, sindikatat dhe shoqatat e gazetarëve, si dhe vet gazetarët. Seanca 1: Siguria e gazetarëve
Pjesëmarrësit në seancë këmbyen përvojat e tyre personale dhe profesionale lidhur me kërcënimet, frikësimet, sulmet e dhunshme dhe fushatat shpifëse në internet dhe jashtë tij, me të cilat janë përballur gjatë kryerjes së punës së tyre. Pjesëmarrësit gjithashtu diskutuan mbi rreziqet specifike me të cilat përballohen gazetaret femra, përfshi frikësimet, shqetësimet dhe kërcënimet, duke marrë parasysh se ato ndeshen me “barrën e dyfishtë” të të qenurit në shënjestër për gjininë e tyre dhe profesionin e tyre. Një nga sfidat më të mëdha të nënvizuara ishte mungesa e mekanizmave për t’i sjellë para drejtësisë autorët e krimeve ndaj gazetarëve për shkak të mungesës së veprimit ligjor joadekuat ose mosveprimit të organeve për zbatimin e drejtësisë dhe mosndëshkimit të gjerë të krimeve të tilla. Theksi kryesor u vu në nevojën për kornizë adekuate ligjore për mbrojtjen e sigurisë së gazetarëve, si dhe në rëndësinë e mjeteve juridike në rast të krimit, dhe në obligimin e autoriteteve për të siguruar përgjegjësi dhe luftë kundër mosndëshkimit. Në pjesë të caktuara të rajonit, edhe pse ekziston legjislacioni adekuat, mungon zbatimi i të njëjtit, i cili duhet të përforcohet.
Rekomandime:
• Në solidaritet me viktimat, dënim publik dhe pa mëdyshje të të gjitha sulmeve, frikësimeve dhe dhunës ndaj gazetarëve , të cilat ngërthejnë, por nuk janë të limituara në: fushata shpifëse, vëzhgim, frikësim, mbyllje të zyrave me dhunë, shqetësim nëpërmjet internetit, vrasje, torturë, dhunë fizike; • Angazhim me të gjitha palët relevante – respektivisht autoritetet shtetërore, pushtetin legjislativ, ekzekutiv dhe gjyqësor, shoqëritë civile në vend dhe rajon, shoqatat e gazetarëve dhe mediat – për të mbështetur hetimet dhe përpjekjet për t’i sjellë autorët para drejtësisë, duke vazhduar me ngritjen e vetëdijes lidhur me kërcënimin ndaj demokracisë nga sulmet kundër gazetarëve, dhe rëndësinë e mbrojtjes së sigurisë së gazetarëve; • Identifikim të lidhjes ndërmjet lirisë së mediave, drejtësisë dhe sundimit të ligjit për të reflektuar mbi nevojat e veçanta të komunitetit medial në aspekt të legjislacionit relevant, aktivitetet e prokurorisë dhe mekanizmave mbrojtës, përfshi mbrojtjen policore sipas nevojës; kjo gjithashtu kërkon resurse adekuate njerëzore dhe financiare për proceset hetimore dhe të prokurorisë, si dhe vullnet politik; • Vazhdim i thirrjeve dhe zbatim i hetimeve të shpejta të sulmeve ndaj gazetarëve nga ana e organeve për zbatimin e ligjit, duke i marr ato kërcënime me shumë seriozitet pa marrë parasysh se a janë bërë me anë të internetit apo jo, si dhe ofrim i mekanizmave të përshtatshme për viktimat e kërcënimeve, shqetësimeve, dhunës apo frikësimit; për këtë do të nevojitet trajnim dhe bashkëpunim ndërmjet policisë dhe prokurorëve; • Inkurajim i redaksive dhe sektorit medial për trajnim të profesionistëve mediatik për vetëmbrojtje nga shqetësimi, frikësimi dhe sulmet; • Promovim i solidaritet të njëzëshëm në nivel lokal, nacional dhe rajonal për të dënuar sulmet, respektivisht në bashkëpunim me komunitetin ndërkombëtar, autoritetet shtetërore, politikanët, shoqatat e gazetarëve dhe grupet përkatëse për përkrahje ; • Njohje të barrës së dyfishtë me të cilën përballen gazetaret femra dhe përpilim i strategjisë për integrim gjinor për të siguruar sigurinë e tyre në internet dhe jashtë tij në mënyrën më të mirë.
Seanca 2: Kushtet për punë të gazetarëve dhe mediave
Ndonëse pjesëmarrësit ranë dakord se autoritetet kanë miratuar legjislacion në disa sfera për t’i përmirësuar kushtet për punë të gazetarëve dhe punonjësve mediatik, industria e mediave vazhdon të përballet me sfida të konsiderueshme. Kushtet e pasigurta për punë lidhur me sigurinë sociale, pagat dhe kontratat të cilat në vazhdimësi krijojnë pasiguri në punë akoma mbizotërojnë. Së bashku me ndërhyrjen politike dhe/apo interesin afarist, kushtet për punë të gazetarëve dhe punonjësve mediatik janë shpesh në nivel tepër të ulët. Për shkak të kushteve të pasigurta për punë dhe sfidave ekonomike me të cilat përballen mediat, pavarësia editoriale mund të minohet nga trysnia financiare dhe/apo politike.
Rekomandime:
• Ngritje e vetëdijes mbi kushtet e pasigurta për punën e punonjësve mediatik, siç mund të shihet nga pagat e ulëta, orët e çrregullta të punës, mungesës së sigurimit shëndetësor, sigurisë sociale, dhe përfitimeve të tjera nga puna. Vetëdija duhet të ngritët me qëllim të qartë për të përmirësuar kushtet për punë duke synuar mundësinë e gazetarëve dhe punonjësve mediatik që në mënyrë të pavarur të raportojnë mbi çdolloj shtypjeje politike apo ekonomike, dhe atë pa rrezik nga vetë-censura; • Fuqizim, inkurajim dhe reformim i sindikatave, me veçanti ato për profesionistët mediatik dhe gazetarët për të fuqizuar marrëveshje kolektive për stafin permanent dhe atyre që punojnë në mënyrë të pavarur në internet dhe jashtë tij, duke promovuar një ndjenjë solidariteti ndërmjet atyre në këtë profesion për t’i rritur të drejtat sociale dhe të punës, siç janë siguria sociale, dobitë për të papunësuarit dhe sigurimi shëndetësor. Sindikatat duhet të njihen si përfaqësues legjitim të gazetarëve; • Në mungesë të sindikatave të punëtorëve, nevojitet ndërmjetësim me autoritetet shtetërore relevante, siç janë inspektoratet e punës, për të siguruar se standardet nacionale shoqërore (kontratat e punës, orët e punës, pagesat për siguri sociale) respektohen dhe me atë fuqizohen standardet minimale shoqërore; • Eksplorim i mundësive për kontrata kolektive në këtë profesion si mjet sigurie dhe garancie të sigurisë profesionale konstante të nevojitur për gazetari etike, ngjashëm si në profesionet tjera; • Zhvillim dhe fuqizim i politikave dhe legjislacionit që mbron pluralizmin medial, duke mirëmbajt konkurrencën pa ndërhyrje të paligjshme biznesi apo politike që mund të krijojë presion plotësues mbi politikën redaktuese të mediave dhe gazetarëve; • Sigurim i transparencës në financimin dhe pavarësinë financiare të mediave si element kyç për të garantuar lirinë e tyre nga ndërhyrjet nga jashtë, në veçanti në rastet kur financat vijnë nga organet publike. Autoritetet nuk duhet të mundohen të kenë ndikim në tregun medial nëpërmjet subvencioneve të fshehta. Seanca 3: Përforcimi i transmetuesve publik
Kjo seancë u fokusua në rolin e transmetuesve publikë dhe kornizat ligjore me të cilat rregullohet strukturat organizative dhe programet e tyre. Pjesëmarrësit diskutuan mbi rolin e këshillave drejtues dhe programatik dhe organizimin e tyre. Në veçanti, u diskutuan praktikat më të mira që duhet të udhëheqin me udhëzimet editoriale, drejtimin strategjik dhe mandatin, si dhe nevojat e shoqërisë (gjuhësore, kulturore, politike). Pasi që përmbajtja e mundësuar nga transmetuesit publikë është kryesisht në interesin e shoqërisë, u konstatua se është e rëndësishme për ruajtjen e kredibilitetit dhe përmbushjen e mandatit kryesor të transmetuesve publikë dhe mu për atë shkak duhet të mbetet në domenin publik, duke pasqyruar përbërjen kulturore, etnike, sociale, gjuhësore dhe fetare të shoqërisë, si dhe të mirëmbajë interesin e publikut në çdo kohë. Për më shumë, pjesëmarrësit po ashtu diskutuan mbi nevojën për të nxitur më shumë raportime hetuese nga ana e transmetuesve publikë duke u fokusuar në çështjet në interes të shoqërisë duke ushtruar standarde profesionale dhe pavarësi editoriale.
Rekomandime:
• Sigurim se stafi, përfshi atë të Këshillave programatik dhe drejtues, është punësuar në bazë të meritave profesionale, dhe jo lojalitetit partiak, për të mirëmbajtur pavarësinë nga sfera politike dhe me konsideratë ndaj mandatit publik; • Përpilim i modeleve individuale për financimin e transmetuesve publikë në pajtim me situatën reale dhe lokale, pasi që asnjë model i vetëm në kontekst rajonal nuk është kompatibil me tjetrin, dhe për ta siguruar qëndrueshmërinë financiare të tyre, duke kontribuar për pavarësinë politike të tyre. • Konsideratë ndaj përbërjes kulturore, etnike, sociale, gjuhësore, fetare të shoqërisë për të siguruar se transmetuesit publikë pasqyrojnë të gjitha pikëpamjet e paraqitura në shoqëri në përputhje me mandatin e tyre të interesit publik; • Inkurajim i reportazheve dhe gazetarisë hulumtuese edhe në transmetuesit publikë në pajtim me praktikat më të mira; • Nxitje të risive në transmetuesit publikë për të mbajtur audiencën, duke ofruar përmbajtje në internet dhe jashtë tij të përshtatur ndaj nevojave të shoqërisë, përfshi nëpërmjet metodave të programimit dhe transmetimit të informatave në internet (përfshi nëpërmjet teknologjive të reja siç janë aplikacionet, përmbajtja onlajn, mediat sociale) si dhe zgjerimin e rrjetit të të ardhurave të mundshme.
Seanca 4: Vet-rregullimi i mediave dhe përmirësimi i standardeve profesionale
Përfaqësues nga rajoni, në veçanti shoqatat e gazetarëve dhe grupet e interesit, prezantojnë praktikat më të mira mbi vet-rregullimin, si dhe standardet profesionale në fushën e mediave. Paneli solli përfundimin se standardet etike të miratuara në bazë vullnetare ndërmjet shoqatave të gazetarëve ose brenda mediave specifike ju ndihmojnë punonjësve mediatik të raportojnë në mënyrë të paanshme dhe objektive. Në rajon, është e vështirë që Këshillat e shtypit dhe mekanizmat e vet-rregullimit të realizojnë pavarësi dhe qëndrueshmëri financiare pa donacione ose financim publik, duke pasur parasysh se vet mediat luftojnë për të ardhura dhe nuk kanë mundësinë të kontribuojnë për Këshillat e tillë. Por, paneli arriti në përfundim se nevojiten resurse të duhura financiare dhe njerëzore për mirëmbajtjen e pavarësisë editoriale dhe krediblititetit gazetaresk.
Rekomandime:
• Ngritje e vetëdijes mbi mekanizmat vet-rregullues si mjet i vlefshëm në rajon për t’i përmbushur standardet profesionale dhe etike në një ambient të shumëllojtë medial, në bazë vullnetare. Duhet bërë përpjekje për zbatimin konsekuent të tyre; • Përkrahje për hartimin e kodekseve të vet-rregullimit në frymë të gjithëpërfshirjes, transparencës, si dhe në interes të opinionit publik në përgjithësi, në përputhje me standardet ndërkombëtare dhe praktikat e mira; • Qëndrueshmëria e Këshillave të shtypit duhet të mbetet prioritet për komunitetin medial duke marr parasysh rolin e tyre thelbësor në lehtësimin e vet-rregullimit të mediave; • Promovim i trajnimit, arsimimit, dhe ngritjes së vetëdijes brenda profesionit për të promovuar më tutje standarde profesionale dhe raportim të pavarur; • Bashkëpunim me mekanizma hetimor të pavarur dhe mekanizma të vet-iniciativës siç janë Avokati i popullit, Këshillat e shtypit, Komisionet e pavarura, për të adresuar çështje lidhur me gazetarinë etike dhe profesionale; • Strategjitë për edukim digjital janë të rëndësishme për të siguruar se gazetarët dhe aktorët medial si dhe opinioni publik mund të kyçen në mënyrë efikase në vet-rregullimin e mediave.
Seanca 5: Ndikimi i digjitalizimit mbi lirinë e shprehjes dhe mediave në rajon
Fokusi i këtij paneli ishte të diskutojë lidhur me ndikimin e digjitalizimit mbi mediat dhe lirinë e shprehjes, dhe në veçanti nëse i njëjti ka avancuar “demokratizimin” e spektrit mediatik duke ju ofruar qytetarëve treg për ta shprehur veten nëpërmjet internetit, ndërsa gazetarëve platformë ta përhapin raportimin e tyre akoma më gjerë. Panelistët arritën në përfundim se digjitalizimi gjithashtu sjellë edhe rreziqet e veta, pasi që tani konsumatorët mediatik ekspozohen ndajmë shumë informacioneve, të vërteta dhe po ashtu të rreme. Digjitalizimi e ka ndryshuar shtypin në mënyrë radikale, për më tepër dhe e ka zhdukur në disa vende. Seanca gjithashtu iu referua përgjegjësisë së portaleve të lajmeve të cilat gjerësisht shpërndajnë raportime , që ta konsiderojnë ndikimin e tyre të drejtpërdrejtë në shpërndarjen e lajmeve cilësore.
Rekomandime:
• Kujdes, mbrojtje dhe respekt ndaj të drejtave themelore të njeriut dhe të drejtave lidhur me lirinë e shprehjes dhe qasjes në informata në internet, njëjtë si dhe jashtë tij; • Fokusim në kualitetin para kuantitetit të lajmeve dhe shpërndarjes së shpejtë në epokën e “demokratizimit” të mediave nëpërmjet teknologjisë; • Duke konsideruar se kontrolli i fakteve duhet të paraqet bazë për tërë gazetarinë, duhet vazhduar me përforcimin e besueshmërisë së mediave nëpërmjet kontrollit të fakteve, veçanërisht në sferën e internetit; • Asnjë model i vetëm për zgjerimin e bazës së të ardhurave në kohën digjitale nuk është afirmuar akoma. Për atë shkak, mediat duhet të eksplorojnë dhe eksperimentojnë me modele të ndryshme financimi; • Zhvillimi i trajnimeve dhe promovimi i njohurisë në sferën e edukimit digjital, si dhe ngritja e vetëdijes mbi koston e krijimit të gazetarisë kualitative.
Seanca 6: “Lajmet e rreme” fenomen botëror dhe realitet rajonal
Përderisa termi “lajme të rreme” përdoret shpesh, paneli synonte të definojë, në aspekt akoma më konkret, se çka ngërthen ky term dhe si dezinformomi është përhapur më shumë se sa në të kaluarën. Pjesëmarrësit erdhën deri në përfundim se edhe pse ky fenomen ka ekzistuar gjithmonë, megjithatë është përkeqësuar nga përdorimi i internetit, që e ka bërë shpërndarjen e informatave të pa verifikuara dhe raportimin joprofesional akoma më të lehtë për përhapje. “Lajmet e rreme” nuk janë vetëm informata politike, të formuara në mënyrë strategjike me qëllim të minojnë shpërndarjen e sigurt të informatave të besueshme në sferën publike, por shpeshherë janë dhe të motivuara nga interesi i biznesit.
Rekomandime:
• Shtetet nuk duhet të miratojnë ndalesa legale për “lajmet e rreme”, lajmet e pavërteta ose terme të tjera të ngjashme të cilat janë kundër- produktive dhe mund të abuzohen; • Ligjet ekzistuese, përfshi ligjet mbi shpifje civile, duhet të ofrojnë mekanizma juridik të përshtatshëm për shpërndarjen e informatave të pavërteta të cilat dëmtojnë reputacionin; • Politikanët nuk duhet të bëjnë apo inkurajojnë deklarata të cilat e dinë se janë të pavërteta apo që paraqesin mosrespektim të pamatur për informata të verifikuara; • Politikanët nuk duhet ta përdorin termin “lajme të rreme” për të sulmuar mediat apo gazetarët, pasi që kjo minon mirëbesimin në mediat dhe gazetarinë; • Autoritetet dhe palët e interesuara duhet të synojnë krijimin e ambientit të komunikimi të lirë, të pavarur dhe të shumëllojshëm në shoqëri të edukuar lidhur me mediat si metoda më e mirë për kundërshtimin e përhapjes së informatave të pavërteta; • Internet ndërmjetësit duhet patjetër të kenë politika të qarta kufizimin ose fshirjen e përmbajtjeve të cilat duhet të përmbushin në minimum, garanci për proces të rregullt dhe standarde ndërkombëtare mbi lirinë e shprehjes.
Vjenë/Shkup/Strugë, qershor 2018
Organization for Security and Co-operation in Europe The Representative on Freedom of the Media Harlem Désir
OSCE SOUTH EAST EUROPE MEDIA CONFERENCE CONCLUSIONS AND RECOMMENDATIONS
The OSCE South East Europe Media Conference, held on 10-11 May 2018, gathered over 150 participants in Struga on the shores of Lake Ohrid representing government, civil society, press and media associations, journalist unions, public service media and media professionals to discuss media freedom issues in the region. The fifth conference followed the Austrian OSCE Chairmanship’s “Media Freedom in the Western Balkans” Conference in February 2017, highlighted participants’ numerous personal and professional experiences with attacks on the safety of journalists, in particular female journalists, and the often precarious working conditions media workers in the region face. In addition, the conference also delved into issues ranging from Public Service Media, with participants calling for their strengthened independence and financial sustainability, to best practices in the area of media self-regulation, new economic opportunities and challenges, the impact of digitalization on media freedom, and finally the phenomena of “fake news”, propaganda and disinformation.
On the first day of the Conference, participants adopted a declaration condemning the violence against Olivera Lakić, an investigative journalist with the Vijesti newspaper in Montenegro, who was shot the evening of 8 May 2018. The full text of the Declaration can be found here: https://www.osce.org/representative-on-freedom-of-media/380689.
The Declaration sent a strong message of support and solidarity to her, the employees of Vijesti and all journalists and media workers who face threats, attacks and intimidation in the region. Safety of journalists is still one of the biggest challenges in the region, and many crimes against journalists and media outlets go unpunished. In the Declaration, participants called for an independent, effective and speedy investigation and for the perpetrators of the attack, including its masterminds, to be brought to justice. It further emphasized that any attack on a journalist not only violates the rights of the journalist involved, but also undermines the public’s “right to know”, the rule of law and democracy itself.
Following the six sessions on the topics outlined above, the OSCE Representative on Freedom of the Media presents the following non-exhaustive findings, conclusions and
Wallnerstrasse 6-6a Telephone Telefax E-mail A - 1010 Vienna, Austria +43-1-514 36 6800 +43-1-514 36 6802 pm-fom@osce.org recommendations from the two-day Conference. These recommendations have been drafted to apply to multiple stakeholders in the media community and more broadly, including regional policy makers and authorities at every level, academics, media outlets, civil society, the international community working in the region, intermediaries and regulators, journalists’ unions and associations and journalists, themselves.
Session 1: Safety of Journalists Participants in the session shared their personal and professional experiences of threats, intimidation, violent attacks, and smear campaigns—both online and offline—that they have faced in their line of work. Participants also discussed the specific risks faced by female journalists, including intimidation, harassment and threats, given that they encounter the “double burden” of being targeted for both their gender and their profession. One of the biggest challenges mentioned was a lack of recourse for bringing perpetrators of crimes against journalists to justice, either due to a lack of inadequate legal follow-through or inaction by law enforcement agencies and widespread impunity for such crimes. The need for adequate legal frameworks to protect journalists’ safety was highlighted, as well as the importance of legal remedies in the event of a crime, and the obligation on the part of authorities to ensure accountability and fight impunity. In certain parts of the region, though adequate legislation exists, implementation and enforcement are lacking and need to be strengthened.
Recommendations: • Condemn publically and unequivocally and in solidarity with victims, all attacks, intimidation and violence against journalists and media workers, which include, but are not limited to: smear campaigns, surveillance, intimidation, forced closure of offices, online harassment, killings, torture, physical violence; • Engage with all relevant stakeholders—namely national authorities, the legislative, executive and judiciary branches of government, local and regional civil society, journalist associations and media outlets—to support investigations and efforts to bring perpetrators to justice, and continue to raise awareness about the threat to democracy posed by attacks against journalists, and the importance of protecting journalists’ safety and security; • Recognize the nexus between media freedom, justice and the rule of law in order to reflect on the specific needs of the media community in relevant legislation, prosecutorial activities and protective mechanisms, including police protection when necessary; this also requires adequate human and financial resources for investigative and prosecutorial processes, and political will; • Continue to call for and enforce swift investigations into attacks against journalists by law enforcement agencies, taking such threats seriously whether they occur on or offline, and provide adequate tools to victims of threats, harassment, violence or
Wallnerstrasse 6-6a Telephone Telefax E-mail A - 1010 Vienna, Austria +43-1-514 36 6800 +43-1-514 36 6802 pm-fom@osce.org intimidation; this will also require training for and co-operation between police and prosecutors; • Encourage education in newsrooms and in the media sector to train media professionals on self-protection against harassment, intimidation and attacks, including specific digital security training and resources following a threat or attack; • Speak with one voice and foster solidarity at the local, national and regional levels to condemn attacks, i.e. in co-operation with the international community, national authorities, politicians, journalist associations and relevant advocacy groups; • Recognize the double burden faced by female journalists and develop a gender mainstreamed strategy to better ensure their safety online and off.
Session 2: Working conditions of journalists and media outlets While participants recognized that authorities have passed legislation in some areas in order to improve the working conditions of journalists and media workers, the media industry continues to face considerable challenges. Precarious working conditions related to social security, wages and contracts that perpetuate job insecurity prevail. Paired with political interference and/or business interests, working conditions for journalists and media workers are often at unacceptably low levels. Due to the precarious working conditions and the economic challenges media outlets face, editorial independence might be undermined by financial and/or political pressure.
Recommendations: • Raise awareness of the precarious working conditions for media workers, as manifested by low wages, irregular working hours, lack of health insurance, social security, and other employment benefits. Awareness should be raised with the clear objective of improving working conditions in order to ensure the ability of journalists and media workers to report independently of political and economic pressure, and without the risk of self-censorship; • Empower, encourage and reform trade unions specifically for media professions and journalists to reinforce collective bargaining, both for fixed-term staff and freelancers working online and off, while fostering a sense of solidarity among those in the profession to increase social and working rights, such as social security, unemployment benefits, and health insurance. Trade unions need to be recognized as legitimate representatives of journalists; • In the absence of labour unions, liaise with relevant state authorities such as labour inspectorates, to ensure that national social standards (work contracts, working hours, social security payments) are respected, and national minimum standards enforced; • Explore possibilities for collective contracts in the profession as a safety net and assurance of the continued professional security needed for ethical journalism, as in other professions;
Wallnerstrasse 6-6a Telephone Telefax E-mail A - 1010 Vienna, Austria +43-1-514 36 6800 +43-1-514 36 6802 pm-fom@osce.org • Develop and enforce policies and legislation that safeguard media pluralism, maintaining competition without undue business or political interference that might put additional pressure on the editorial line of media and journalists; • Ensure transparency in funding and financial independence of media as key elements to ensure their freedom from outside interference, in particular when funding comes from public bodies. Authorities should not try to influence the media market through hidden subsidies.
Session 3: Strengthening Public Service Media This session focused on the role of the public service media (PSM) and legal frameworks that govern their organizational set-up and programmes. Participants discussed the role of governing and programmatic councils and their organization. In particular, best practices that should govern their editorial guidelines, strategic direction and mandate, as well as society’s needs (linguistic, cultural, political) were discussed. Because content produced by the PSM is primarily in the interest of society and should thus remain in the public domain, reflecting the cultural, ethnic, social, linguistic, religious composition of society and maintaining the interest of the public at all times was identified as important for maintaining credibility and fulfilling the core PSM mandate. Participants also discussed the need to foster more investigative reporting within the PSM focused on issues affecting society, maintaining professional standards and editorial independence.
Recommendations: • Ensure that staffing, including for Programming and Governing Councils, is based on professional merits, not party loyalty, to maintain independence from the political sphere while keeping in mind the public mandate; • Develop individual models for PSM financing according to local realities, given that no single model in the regional context is transposable to the other, and in order to ensure their financial sustainability, contributing to their political independence; • Take into account the cultural, ethnic, social, linguistic, religious composition of society to ensure that the PSM reflect all views represented in society in line with its public interest mandate; • Encourage investigative pieces and journalism also in PSM in line with best practices of the sector; • Foster innovation in the PSM to engage audiences, offering content online and offline that is adapted to society’s needs, including through means of programming and diffusion of information online (including through new technologies such as apps, online content, social media) as well as broadening possible revenue streams.
Wallnerstrasse 6-6a Telephone Telefax E-mail A - 1010 Vienna, Austria +43-1-514 36 6800 +43-1-514 36 6802 pm-fom@osce.org Session 4: Media self-regulation and improving professional standards Representatives from the region, in particular journalists’ associations and interest groups, put forward best practices regarding self-regulation, and professional standards in the media landscape. The panel concluded that ethical standards adopted on a voluntary basis among associations of journalists or within specific media outlets help media workers produce impartial and objective reporting. In the region, it is difficult for Press Councils and self- regulatory mechanisms to achieve financial independence and sustainability without donations or public funding, given that media outlets themselves struggle for revenue and are not able to contribute to such Councils. The panel concluded, however, that proper financial and human resources are needed to maintain editorial independence and journalistic credibility.
Recommendations: • Raise awareness on self-regulatory mechanisms as a valuable tool in the region for establishing professional and ethical standards in a diverse media landscape, on a voluntary basis. Efforts should be made for their consistent implementation; • Support the drafting of self-regulatory codes in a spirit of inclusiveness, transparency and in the interest of the general public, in line with international standards and best practices; • The sustainability of Press Councils should be a priority for the media community given their essential role in facilitating media self-regulation; • Promote training, education, and awareness-raising within the profession to further foster professional standards and independent reporting; • Co-operate with independent investigation mechanisms and self-initiative mechanisms such as Ombudspersons, Press Councils, Independent Commissions, to address issues pertaining ethical and professional journalism; • Digital literacy strategies are important to ensure that journalists and media actors as well as the public are able to effectively engage in media self-regulation.
Session 5: Impact of digitalization on freedom of expression and media in the region The focus of this panel was to discuss the impact of digitalization on the media and freedom of expression, and in particular whether it advanced the “democratization” of the media landscape by providing citizens with outlets to express themselves online and journalists with a platform to disseminate their reporting more widely. Panellists concluded that digitalization also comes with risks, given that media users are now exposed to more information and disinformation. Digitalization has radically changed print media, even eradicating it in some places. The session also touched upon the responsibility of news portals which diffuse reports widely, to consider their direct impact on the spread of quality news.
Wallnerstrasse 6-6a Telephone Telefax E-mail A - 1010 Vienna, Austria +43-1-514 36 6800 +43-1-514 36 6802 pm-fom@osce.org Recommendations: • Safeguard, protect and respect basic human rights and rights related to freedom of expression and access to information online just as they are offline; • Focus on quality of news over quantity and speedy delivery in the era of “democratization” of the media through technology; • Given that fact-checking should be the basis of all journalism, continue to strengthen the credibility of media through fact-checking, in particular in the online sphere; • No single model for expanding the revenue base in the digital age has affirmed itself. Media should therefore explore and experiment with different financing models; • Develop training and promote education in the area of digital literacy, as well as awareness-raising on the cost of producing quality journalism.
Session 6: “Fake news” world phenomenon and regional reality While the term “fake news” is used frequently, the panel aimed to define, in more concrete terms, what falls under the term and how disinformation seemingly has been more widespread than in the past. Participants concluded that, while the phenomenon has always existed, it has nevertheless been exacerbated by the use of the Internet, making it easier to spread unverified information and unprofessional reporting. “Fake news” is not only political, strategically constructed information with a goal to undermine reliable spread of credible information in the public sphere, but also oftentimes driven by business interests.
Recommendations: • States should not adopt legal bans on “fake news”, false news or other similar terms that are counterproductive and prone to abuse; • Existing laws, including on civil defamation laws, should provide adequate legal remedies for the dissemination of false information which harm reputation; • Politicians should not make or encourage statements which they know to be false or which demonstrates a reckless disregard for verifiable information; • Politicians should not use the term “fake news” to attack media outlets or journalists, as this undermines trust in media and journalism; • Authorities and other stakeholders should strive to create a free, independent and diverse communication environment in a media-literate society as the best method for countering the spread of false information; • Internet intermediaries must have clear policies for restricting or deleting content which should meet, at a minimum, due process guarantees, and international standards on freedom of expression.
Vienna/Skopje/Struga, June 2018
Wallnerstrasse 6-6a Telephone Telefax E-mail A - 1010 Vienna, Austria +43-1-514 36 6800 +43-1-514 36 6802 pm-fom@osce.org
OSCE Translation
Организација за безбедност и соработка во Европа Претставник за слобода на медиумите Харлем Дезир
КОНФЕРЕНЦИЈА НА ОБСЕ ЗА МЕДИУМИ ВО ЈУГОИСТОЧНА ЕВРОПА ЗАКЛУЧОЦИ И ПРЕПОРАКИ
На конференцијата на ОБСЕ за медиумите во Југоисточна Европа, што се одржа на 10- 11 мај 2018 г., учествуваа над 150 учесници во Струга, на брегот на Охридското Езеро, како претставници на владата, граѓанското општество, медиумски здруженија, синдикати на новинари, јавните медиумски сервиси и професионалци од областа на медиумите, на која се разговараше за слободата на медиумите во регионот. На петтата по ред конференција која се одржа по Конференцијата на австриското претседателство со ОБСЕ „Слобода на медиумите во Западен Балкан“ во февруари 2017 г., беа подвлечени бројните лични и професионални искуства на учесниците со напади врз безбедноста на новинарите, особено новинарките, и често опасните услови за работа со кои се соочуваат медиумските работници во регионот. Дополнително, Конференцијата навлезе и во низа прашања кои се движат од јавните медиумски сервиси, при што учесниците повикаа на нивна поголема независност и финансиска одржливост, до најдобрите практики во областа на саморегуалацијата на медиумите, новите економски можности и предизвици, влијанието на дигитализацијата врз слободата на медиумите, и конечно, појавата на „лажните вести“, пропагандата и дезинформациите.
На првиот ден на конференцијата учесниците усвоија Декларација со која се осудува насилството врз Оливера Лакиќ, истражувачка новинарка во весникот „Вијести“ во Црна Гора, која беше застрелана вечерта на 8 мај 2018 година. Целосниот текст на Декларацијата може да се најде овде: https://www.osce.org/representative-on-freedom-of- media/380689 .
Декларацијата испрати силна порака на поддршка и солидарност до неа, вработените во „Вијести“ и сите новинари и медиумски работници кои се соочуваат со закани, напади и заплашување во регионот. Безбедноста на новинарите сè уште е еден од најголемите предизвици во региониот и многу кривични дела против новинарите и медиумските куќи остануваат неказнети. Во Декларацијата учесниците повикаа на независна, ефективна и брза истрага, а за сторителите на нападот, вклучувајќи ги и организаторите, да бидат изведени пред правдата. Понатаму, Декларацијата нагласува дека секој напад врз новинар не само што го повредува правото на инволвираниот
__________________________________________________________________________________ Wallnerstrasse 6-6a Telephone Telefax E-mail A - 1010 Vienna, Austria +43-1-514 36 6800 +43-1-514 36 6802 pm-fom@osce.org новинар, туку и го поткопува правото на јавноста „да знае“, владеењето на правото и самата демократија.
По шесте сессии на темите наведени погоре, Претставникот на ОБСЕ за слобода на медиумите ги претстави следните нецелосни наоди, заклучоци и препораки од дводневната конференција. Овие препораки се однесуваат на повеќе засегнати страни во медиумската заедница и пошироко, вклучувајќи ги и регионалните креатори на политики и власти на секое ниво, академици, медиумски куќи, граѓанското општество, меѓународната заедница која работи во регионот, посредници и регулатори, синдикати и здруженија на новинари и самите новинари.
Сесија 1: Безбедност на новинарите Учесниците во сесијата ги споделија своите лични и професионални искуства со закани, заплашување, насилни напади и хајки – онлајн и офлајн – со кои тие се соочиле во нивната работа. Учесниците исто така разговараа за конкретните ризици со кои се соочуваат новинарките, вклучувајќи и заплашување, малтретирање и закани, со оглед на тоа дека се соочуваат со „двоен товар“ - таргетирани се заради полот и професијата. Еден од најголемите предизвици кој беше споменат беше неможноста за изведување на сторителите на кривични дела против новинарите пред правдата, поради несоодветно правно спроведување или неактивност на институциите за спроведување на правдата и општата неказнивост за ваквите кривични дела. Потребата од соодветни законски рамки за заштита на безбедноста на новинарите беше нагласена, како и важноста на правните лекови во случај на кривично дело и обврската на властите да обезбедат отчетност и да се борат против неказивноста. Во одделни делови на регионот, и покрај постоењето на соодветна легислатива, имплементацијата и спроведувањето на истата се недовoлни и треба да се зајакнат.
Препораки: • Јавна и категорчна осуда, со солидарност со жртвите, на сите напади, заплашување и насилство врз новинарите и медиумските работници, кои вклучуваат, но не се ограничени на: хајки, следење, заплашување, насилно затворање на канцеларии, малтретирање на интернет, убиства, тортура, физичко насилство; • Вклучување на сите релевантни страни - имено националните власти, законодавната, извршната и судската власт, локалното и регионалното граѓанско општество, новинарски здруженија и медиумски куќи – во поддршка на истрагите и напорите за изведување на сторителите пред правдата и континуирано подигнување на свеста за заканата кон демократијата која ја претставуваат нападите на новинари и важноста од заштита на сигурноста и безбедноста на новинарите;
__________________________________________________________________________________ Wallnerstrasse 6-6a Telephone Telefax E-mail A - 1010 Vienna, Austria +43-1-514 36 6800 +43-1-514 36 6802 pm-fom@osce.org • Препознавање на врската меѓу слободата на медиумите, правдата и владеењето на правото, со цел конкретните потреби на медиумската заедница да се одразат во соодветна легислатива, гонењето и заштитните механизми, вклучувајќи и полициска заштита по потреба; ова исто така бара соодветни човечки и финансиски ресурси за истрага и гонење, и политичка волја; • Да се продолжи да се повикува на спроведување брзи истраги на нападите против новинарите преку институциите за спроведување на правдата, сериозно третирање на таквите закани, без разлика дали се случуваат на или вон интернет, и да се обезбедат соодветни алатки за жртвите на закани, малтретирање, насилство, или заплашување; за ова ќе биде потребно и обука и соработка помеѓу полицијата и обвинителите; • Охрабрување на едукација во редакциите и во медиумскиот сектор за обука на медиумските професионалци за самозаштита против малтретирање, заплашување и напади, вклучувајќи и конкретни обуки за дигитална безбедност и соодветни ресурси по настанувањето на заканата или нападот; • Едногласност и негување на солидарност на локални, национални и регионални нивоа за осуда на нападите, т.е. во соработка со меѓународната заедница, националните власти, политичарите, здруженијата на новинари и соодветните групи за застапување; • Препознавање на двојниот товар со кој се соочуваат новинарките и развивање на стратегија за полова инклузија за зголемување на нивната безбедност, на и вон интернет.
Сесија 2: Работни услови на новинарите и медиумските куќи Додека учесниците утврдија дека властите усвоиле легислатива во некои области со цел да се подобрат работните услови на новинарите и медиумските работници, медиумскиот сектор продолжува да се соочува со сериозни предизвици. Преовладуваат несигурни работни услови поврзани со социјалната безбедност, платите и договорите, кои ја прават работата несигурна. Заедно со политичкото мешање и/или бизнис интересите, работните услови на новинарите и медиумските работници се често на неприфатливо ниско ниво. Поради несигурните работни услови и економските предизвици со кои се соочуваат медиумските куќи, уредничката независност може да биде нарушена со финансиски и/или политички притисок.
Препораки: • Подигнување на свеста за несигурните работни услови на медиумските работници, кои се манифестираат во ниски плати, нередовно работно време, недостиг на здравствено осигурување, социјално осигурување и други бенефиции на вработените. Свесноста треба да се подигне со јасна цел за унапредување на работните услови со цел да се обезбеди новинарите и
__________________________________________________________________________________ Wallnerstrasse 6-6a Telephone Telefax E-mail A - 1010 Vienna, Austria +43-1-514 36 6800 +43-1-514 36 6802 pm-fom@osce.org медиумските работници да известуваат независно од политичкиот и економскиот притисок и без ризик од самоцензура; • Зајакнување, охрабрување и реформирање на синдикатите, конкретно за медиумските професии и новинарите, за да го зајакнат колективното преговарање, како за вработените лица така и за хонорарците кои работат онлајн и офлајн, воедно и негување на чувство на солидарност меѓу припадниците на професијата за зголемување на социјалните и работничките права, како што се социјалното осигурување, бенефициите за невработеност и здравственото осигурувуање. Синдикатите треба да се признаат како легитимни претставници на новинарите; • Во отсуство на трудови синдикати, поврзување со сите релевантни државни инситуции, како што се трудовите инспекторати, за да се обезбеди почитување на националните социјални стандарди (работни договори, работни часа, плаќања за социјално осигурување) и примена на минималните национални стандарди; • Разгледување на можности за колективни договори во професијата како безбедносна мрежа и гаранција за континуирана професионална безбедност потребна за етичко новинарство, како и во другите професии. • Развивање и примена на политики и легислатива кои го заштитуваат плурализмот во медиумите, одржуваат компетитивност без прекумерно мешање на бизнисот или политиката кое може дополнително да ја притиска уредувачката линија на медиумите и новинарите. • Обезбедување транспарентност во финансирањето и финансиска независност на медиумите како клучни елементи за истите да се ослободат од надворешно мешање, особено кога финансирањето доаѓа од јавни тела. Властите не треба да се обидуваат да влијаат на медиумскиот пазар преку скриени субвенции.
Сесија 3: Зајакнување на јавните медиумски сервиси Оваа сесија се фокусираше на улогата на јавните медиумски сервиси (ЈМС) и законските рамки кои ја регулираат нивната организациска поставеност и програмите. Учесниците разговараа за улогата на управните и програмските совети и нивната организација. Посебен акцент беше ставен на најдобрите практики кои треба да ги регулираат нивните уреднички политики, стратешкaта насока и мандатот, како и потребите на општеството (јазични, културни, политички). Бидејќи содржината што се произведува од ЈМС пред сѐ е во интерес на општеството и треба да остане во јавниот домен, одразувањето на културниот, етничкиот, социјалниот, јазичниот, религискиот состав на општеството и одржувањето на постојаниот интерес на јавноста беа идентификувани како битни за одржувањето на кредибилноста и исполнувањето на главниот мандат на ЈМС. Учесниците исто така разговараа за потребата повеќе да се негува истражувачкото новинарство во ЈМС, со акцент на прашања кои влијаат врз општеството, одржувајќи професионални стандарди и уредничка независност.
__________________________________________________________________________________ Wallnerstrasse 6-6a Telephone Telefax E-mail A - 1010 Vienna, Austria +43-1-514 36 6800 +43-1-514 36 6802 pm-fom@osce.org Препораки: • Кадровското екипирање, вклучително и на програмските и управните совети, да се заснова на професионални заслуги, а не на лојалност на партијата, за да се задржи независноста од политичката сфера, земајќи го предвид мандатот од јавен интерес; • Развивање на индивидуални модели за финансирање на ЈМС согласно локалните услови, со оглед на непостоењето на единствен модел во регионален контекст што е пренослив, и со цел да се обезбеди нивна финансиска одржливост, придонесувајќи кон политичка независност; • Да се земе предвид културниот, етничкиот, социјалниот, јазичниот, религискиот состав на општествтото, со цел ЈМС да ги одразуваат сите гледишта застапени во општеството, согласно нивниот мандат од јавен интерес; • Поттикнување истражувачки стории и новинарство и во ЈМС, согласно најдобрите практики во секторот; • Негување на иновација во ЈМС за да се задржи публиката, нудење на онлајн и офлајн содржини кои се приспособени на потребите на општеството, вклучително и преку средства за програмирање и ширење на информациите онлајн (вклучително и преку нови технологии како што се апликации, онлајн содржини, социјални медиуми) како и проширување на изворите на приход.
Сесија 4: Саморегулација на медиумите и унапредување на професионалните стандарди Претставниците од регионот, особено здруженијата на новинари и интересните групи, предложија најдобри практики во врска со саморегулацијата и професионалните стандарди во медиумскиот простор. Панелот заклучи дека доброволно прифатените етички стандарди од страна на здруженијата на новинари или во конкретните медиумски куќи им помагаат на медиумските работници независно и објективно да известуваат. Во регионот, тешко е за советите за печатени медиуми и саморегулаторните механизми да постигнат финансиска независност и одржливост без донации или јавно финансирање, со оглед дека самите медиумски куќи се борат за приход и не се во можност да придонесат во советите. Панелот меѓутоа заклучи дека се потребни соодветни финансиски и човечки ресурси за да се одржи уредничката независност и новинарската кредибилност.
Препораки:
• Да се подигне свесноста за саморегулаторните механизми како значајна алатка во регионот за воспоставување професионални и етички стандарди во
__________________________________________________________________________________ Wallnerstrasse 6-6a Telephone Telefax E-mail A - 1010 Vienna, Austria +43-1-514 36 6800 +43-1-514 36 6802 pm-fom@osce.org разноликиот медиумски простор, на доброволна основа. Потребни се напори за нивна доследна имплементација; • Да се поддржи изготвувањето на саморегулаторни кодекси во духот на инклузивноста, транспарентноста и во интерес на општата јавност, согласно меѓународните стандарди и најдобрите практики; • Одржливоста на Советите за медиуми треба да биде приоритет за медиумската заедница, со оглед на нивната суштинска улога во олеснување на саморегулацијата на медиумите; • Да се промовира обука, едукација и подигнување на свеста во професијата за понатамошно негување на професионалните стандарди и независното известување; • Да се соработува со независни истражни механизми и самоиницијативни механизми како што се Омбудсманот, Советите за медиуми, независните комисии, заради адресирање на прашања во врска со етичкото и професионалното новинарство; • Стратегиите за дигитална писменост се важни за да можат новинарите и медиумските субјекти како и јавноста, ефективно да се вклучат во саморегулацијата на медиумите.
Сесија 5: Влијание на дигитализацијата врз слободата на изразување и медиумите во регионот Фокусот на овој панел беше да се дискутира за влијанието на дигитализацијата врз медиумите и слободата на изразување и особено дали истото ја унапредува „демократизацијата“ на медиумскиот простор преку овозможување средства за изразување на граѓаните онлајн и платформа за новинарите со која ќе допрат до поширока публика. Панелистите заклучија дека дигитализацијата исто така носи ризици со оглед дека корисниците на медиумите сега се изложени на повеќе информации и дезинформации. Дигитализацијата радикално ги измени печатените медиуми, дури и некаде ги искорени. Сесијата исто така се осврна на одговорноста на информативните портали кои допираат до широка публика, за да се земе предвид нивното директно влијание на ширењето на квалитетни вести.
Препораки:
• Зачувување, заштита и почитување на темелните човекови права и правата поврзани со слободата на изразување и пристап до информации, онлајн и офлајн; • Фокус на квалитетот на вестите наспроти квантитетот и брзата испорака во ерата на „демократизација“ на медиумите преку технологија;
__________________________________________________________________________________ Wallnerstrasse 6-6a Telephone Telefax E-mail A - 1010 Vienna, Austria +43-1-514 36 6800 +43-1-514 36 6802 pm-fom@osce.org • Со оглед дека проверувањето на фактите треба да биде основата на новинарството, да се продолжи со зајакнување на кредибилитетот на медиумите преку проверка на факти, особено во онлајн сферата; • Не постои само еден модел за проширување на базата на приходи во дигиталната ера. Медиумите затоа треба да истражуваат и да експериментираат со различни финансиски модели; • Да се развие обука и да се промовира едукација во сферата на дигиталната писменост, како и да се подигнува свеста за трошоците за постигнување квалитетно новинарство.
Сесија 6: Светскиот феномен „лажни вести“ и регионалната реалност Со оглед на честата употреба на терминот „лажни вести“, панелот целеше да се дефинира, во поконкретни термини, што сѐ спаѓа во терминот и како дезинформацијата [денес] e навидум позастапена отколку во минатото. Учесниците заклучија дека додека појавата постоела отсекогаш, сепак [денес] е позастапена поради употребата на интернетот, со што полесно се шират непроверени информации и непрофесионално известување. „Лажните вести“ не се само политички, стратешки конструирани информации со цел да се поткопа провереното ширење на кредибилни информации во јавната сфера, туку често се водени од бизнис интереси.
Препораки:
• Државите не треба да усвојуваат законски забрани за „лажните вести“, невистинити вести или други слични термини кои се контрапродуктивни и се подлежни на злоупотреба; • Постоечките закони, вклучувајќи ги и законите за граѓанска одговорност за клевета, треба да обезбедат соодветни правни лекови за ширење на лажни информации кои му штетат на угледот; • Политичарите не треба да даваат или да охрабруваат изјави за кои знаат дека се лажни или кои покажуваат неодговорно занемарување на проверливите информации; • Политичарите не треба го користат терминот „лажни вести“ за да ги нападнат медиумските куќи или новинарите, затоа што тоа ја намалува довербата во медиумите и новинарството; • Властите и другите засегнати страни треба да се стремат да креираат слободна, независна и разнолика комуникациска средина во едно медиумско писмено општество, како најдобар метод за борба против ширењето на лажните информации;
__________________________________________________________________________________ Wallnerstrasse 6-6a Telephone Telefax E-mail A - 1010 Vienna, Austria +43-1-514 36 6800 +43-1-514 36 6802 pm-fom@osce.org • Интернет - посредниците треба да имаат јасни полиси за ограничување или бришење на содржини кои треба да исполнуваат минимални гаранции за законски постапки и меѓународни стандарди за слобода на изразување.
Виена/Скопје/Струга, јуни 2018
__________________________________________________________________________________ Wallnerstrasse 6-6a Telephone Telefax E-mail A - 1010 Vienna, Austria +43-1-514 36 6800 +43-1-514 36 6802 pm-fom@osce.org