Организация по безопасности и сотрудничеству в Европе (ОБСЕ / OSCE) · report

Анализа на спроведувањето на законската рамка за кривични дела од омраза и кривично санкциониран говор на омраза во Република Северна Македонија, за периодот јануари 2019 – јуни 2024

10 сентября 2025 г. ОБСЕ

Полный текст размещён на сайте публикующей организации. lawenc.com индексирует метаданные и ведёт на официальный источник.

Полный текст

Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Voisllav Stojanovski dhe Aleksandar Markoski Titulli: Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Pergatiti: Voisllav Stojanovski Aleksandar Markoski

Botuesi: Misioni i OSBE-së në Shkup

Përktheu dhe lektoroi: Eurolingua

Dizajni grafik: POLYESTERDAY

Materialet në këtë botim janë vetëm për referim. Edhe pse Misioni i OSBE-së në Shkup ka përkushtuar kujdesin më të madh në zhvillimin e tij, i njëjti nuk pranon asnjë përgjegjësi për saktësinë dhe plotësinë e informacioneve, udhëzimeve dhe këshillave të ofruara, apo për ndonjë gabim shtypi. Përmbajtja e këtij botimi, pikëpamjet, mendimet, gjetjet, interpretimet dhe konkluzionet e shprehura këtu nuk pasqyrojnë domosdoshmërish politikën zyrtare ose qëndrimin e OSBE-së. Për këto arsye, asnjë pretendim nuk mund të bëhet kundër OSBE-së lidhur me pasojat e mundshme nga besueshmëria e informacioneve ose konkluzioneve të përfshira në këtë botim.

ISBN: 978-92-9271-523-6 Përmbajtja 1. Hyrje 5 2. Metodologjia e hulumtimit dhe burimet e të dhënave 5 3. H istoriku dhe konteksti i veprave nga urrejtja 7 3.1 P asqyrë e shkurtër historike e kornizës ligjore për krimet nga urrejtja 7 3.2 E drejta dhe standardet ndërkombëtare 8 3.2.1 Kombet e Bashkuara 8 3.2.2 Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) 9 3.2.3 Këshilli i Evropës 10 3.2.4 Bashkimi Evropian (BE) 12 4. N ocioni i gjuhës së urrejtjes të kriminalizuar dhe krimit nga urrejtja 13 4.1 Gjuha e urrejtjes e kriminalizuar 13 4.2 Krimi nga urrejtja 14 4.3 Diferencat midis gjuhës së urrejtjes dhe krimit nga urrejtja 15 5. G juha e urrejtjes dhe krimi nga urrejtja në Republikën e Maqedonisë së Veriut 16 5.1 Trendi i gjuhës së urrejtjes 16 5.2 Trendi i krimit nga urrejtja 17 5.2 Viktimizimi për shkak të krimit nga urrejtja 19 5.3 Legjislacioni nacional dhe masat institucionale 19 5.3.1 Gjuha e urrejtjes e kriminalizuar 19 5.3.2 Krimi nga urrejtja 21 5.3.3 Masa institucionale 23 6. N djekja penale e gjuhës së urrejtjes dhe krimit nga urrejtja 24 6.1 Ministria e Punëve të Brendshme 25 6.1.1. Shpërndarja gjeografike e veprave nga urrejtja 27 6.1.2. P ërgjigja e Ministrisë së Punëve të Brendshme ndaj krimeve të urrejtjes dhe akteve të gjuhës së urrejtjes 28 6.2 Prokuroria Publike 29 6.2.1. P ërgjigja e PP-së ndaj krimit nga urrejtja, përfshirë aktet e gjuhës së urrejtjes - praktikat hetimore 29 6.2.2. Normat e rasteve të proceduara dhe akuzat 32 6.2.3. Analiza e akuzave 33 7. R ezultatet gjyqësore dhe praktika e shqiptimit të dënimeve 37 7.1 Vendimet gjyqësore sipas fushës dhe veprës penale 37 7.2 Vendime gjyqësore të bazuara në motivim të njëanshëm 39 7.3 Epilogët gjyqësorë 40 7.4 Vendimet gjyqësore dhe dënime të shqiptuara 42 7.5 Analiza e vendimeve gjyqësore në lidhje me gjuhën e urrejtjes 44 7.5.1 Bindja politike 46 7.5.2 Përkatësia etnike 47 7.5.3 Përkatësia nacionale 49 7.5.4 Religjioni ose bindja fetare 50 7.5.5 Orientimi seksual 51 7.5.6 Gjinia 52 7.5.7 Karakteristika të tjera të mbrojtura 52

3 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

7.5.8 Shënime përfundimtare 53 7.6 Analiza e vendimeve gjyqësore në lidhje me krimin nga urrejtja 55 7.6.1 Përkatësia etnike 57 7.6.2 Gjinia 58 7.6.3 Orientimi seksual 59 7.6.4 Përkatësia nacionale 59 7.6.5 Karakteristika të tjera 60 7.6.6 Shënime përfundimtare 61 8. Sfidat dhe mospërputhjet në zbatimin e legjislacionit 62 8.1. Forcimi i kornizës ligjore dhe përkufizime 64 8.2. Rritja e ndërgjegjësimit dhe edukimit publik 67 8.3. Z gjerimi i sistemit për mbrojtjen e viktimave dhe ndihmë juridike 70 9. Konkluzion 74 10. Rekomandime 76 10.1. Rekomandime për krimin nga urrejtja 76 10.2. R ekomandime në lidhje me gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar 77 Bibliografi dhe burime 79 Shkurtesat 84 Rezyme 86

4 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

1. Hyrje Qëllimi kryesor i kësaj analize ishte vlerësimi i efektivitetit të legjislacionit për veprat penale të urrejtjes dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar, vlerësimi i zbatimit të tij nga autoritetet hetimore dhe gjykatat, si dhe identifikimi i boshllëqeve në zbatimin dhe pro- pozimi i rekomandimeve për përmirësim. Analiza mbulon periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024, duke u përqendruar në rezultatet e ndjekjes penale dhe gjyqësore të veprave penale nga urrejtja dhe gjuhës së urrejtjes të kriminalizuar për këtë periudhë. Shtrirja gjeografike e studimit është kombëtare, me fokus në Republikën e Maqedonisë së Veriut. Të dhënat janë siguruar nga Ministria e Punëve të Brendshme, prokuroritë publike dhe gjykatat themelore dhe të apelit në vend. Në vitin 2019, hynë në fuqi ndryshimet në Kodin penal që përcaktuan termin vepër pena- le nga urrejtja dhe u ndryshuan dhe u plotësuan shumë dispozita ligjore për të përfshirë krimet nga urrejtja si një rrethanë rënduese gjatë shqiptimit të dënimit. Këto ndryshime shënojnë fillimin e shkallës kohore të kësaj analize. Afati kohor pesëvjeçar ofron një bazë solide për vlerësimin e tendencave, sfidave dhe efikasitetit të përgjithshëm në zbatimin e legjislacionit. Kjo analizë zbaton një metodë të kombinuar, duke integruar të dhënat sasiore për rastet e raportuara dhe rezultatet gjyqësore. Duke analizuar të drejtën ndërkombëtare dhe kombëtare, praktikën gjyqësore, statistikat dhe rezultatet procedurale, analiza synon të sigurojë një vlerësim gjithëpërfshirës se sa legjislacion po zbatohet drejt trajtimit të veprave penale nga urrejtja dhe gjuhës së urrejtjes të kriminalizuar në praktikë. Kjo qasje e bazuar në prova ka për qëllim të ofrojë njohuri për politikëbërësit, profesio- nistët ligjorë dhe grupet e përfaqësimit. Duke theksuar fushat e suksesshme dhe duke identifikuar boshllëqet e zbatimit, analiza është krijuar për të përmirësuar efektivitetin e parandalimit dhe ndjekjes penale të veprave penale nga urrejtja dhe gjuhës së urrejtjes të kriminalizuar. Qëllimi është të kontribuohet në një kornizë ligjore më të fortë dhe me- kanizma më efektivë të zbatimit, duke përmirësuar mbrojtjen e individëve nga veprat penale të motivuara nga urrejtja.

etodologjia e hulumtimit dhe burimet e M 2. të dhënave Kjo analizë ndjek një qasje me metodë të përzier, duke integruar të dhëna cilësore dhe sasiore për të siguruar një vlerësim gjithëpërfshirës të ndjekjes dhe procedimit penal të veprave penale nga urrejtja dhe gjuhës së urrejtjes të kriminalizuar në Maqedoninë e Veriut. Kjo metodologji mundëson vlerësimin e detajuar të kuadrit ligjor dhe zbatimin e tij në praktikë nga institucionet përkatëse. Të dhënat janë siguruar nga burime zyrtare, duke përfshirë Ministrinë e Punëve të Brendshme, prokuroritë publike dhe gjykatat themelore dhe të apelit. Këto institucione

5 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

dorëzuan të dhëna për lëndët nga janari 2019 deri në qershor 2024, duke u përqendruar në incidentet që lidhen me veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes, rezultatet e hetimeve dhe procedurave gjyqësore. Të dhënat u analizuan për të përcaktuar tenden- cat në raportim, ndjekje penale dhe sanksionim. Të dhënat cilësore u mblodhën përmes analizës së statistikave, vendimeve të prokuro- risë publike, vendimeve gjyqësore dhe ndryshimeve përkatëse ligjore, përfshirë përmes prizmit të të drejtës dhe standardeve ndërkombëtare. Përveç kësaj, u zhvilluan intervis- ta me profesionistë ligjorë nga Ministria e Drejtësisë, Komisioni Shtetëror për Kompen- simin e Viktimave të Krimeve të Dhunshme, prokurorë publikë dhe gjyqtarë me qëllim të kuptimit më të mirë të sfidave dhe sukseseve praktike në zbatimin e legjislacionit për krimet nga urrejtja. Të dhënat e grumbulluara nga mbi 30 institucione gjyqësore iu nënshtruan një analize statistikore përshkruese për kuantifikimin e tyre në lidhje me numrin e rasteve të ra- portuara, matjen e sanksioneve penale dhe llojet e krimeve të kryera. U krye gjithashtu një analizë e përmbajtjes së mbi 70 aktakuzave dhe vendimeve gjyqësore dhe teksteve ligjore për të vlerësuar se si gjykatat interpretojnë dhe zbatojnë ligjet për veprat penale nga urrejtja dhe për gjuhën e urrejtjes. Analiza u përqendrua në identifikimin e bos- hllëqeve të zbatimit dhe fushat ku dispozitat ligjore janë zbatuar me sukses. Në këtë analizë, termat “krim nga urrejtja” dhe “vepër penale nga urrejtja” përdoren në mënyrë të ndërsjellë dhe i referohen të njëjtit koncept të krimeve nga urrejtja. Megjithë- se mund të ketë nuanca në terminologjinë ligjore, për qëllime të këtij studimi të dy ter- mat tregojnë vepra penale të kryera me motiv paragjykimi ose urrejtjeje ndaj individëve, grupeve ose pronës. Për më tepër, termi “vepra nga urrejtja” përdoret për të mbuluar të gjitha format e aktiviteteve kriminale të motivuara nga urrejtja, përfshirë gjuhën e urrejtjes dhe krimet nga urrejtja. Ky term i përgjithshëm përdoret kur konsiderohen mo- tivime të njëanshme në lidhje me sanksionimin e tyre në legjislacionin penal kombëtar. Hulumtimi u përball me kufizime të caktuara, kryesisht për shkak të mungesës së një mekanizmi qendror të grumbullimit të të dhënave për veprat penale nga urrejtja, gjë që rezultoi në marrjen e të dhënave të ndryshme. Disa nga prokuroritë (13) dhe gjykatat (6) dorëzuan të dhëna sipas veprave penale të kërkuara, ndërsa të tjerët (8 nga prokuroritë dhe 8 nga gjykatat) raportuan vetëm numrin e përgjithshëm të rasteve të regjistrua- ra. 9 prokurori dhe 14 gjykata deklaruan se nuk kishin asnjë lëndë që lidhej me veprat penale nga urrejtja. Vetëm një numër i vogël institucionesh dërguan kopje të aktaku- zave dhe vendimeve gjyqësore. Në pjesën më të madhe, përgjigjet kthyese përmbanin vetëm numrin e regjistrimit të lëndëve, ndërsa kontrolli shtesë tregoi se kryesisht nuk bëhet fjalë për vepra penale nga urrejtja. Për të kapërcyer një kufizim të tillë, u krye një hulumtim i gjerë përmes bazës së të dhënave të vendimeve në dispozicion përmes por- talit gjyqësor www.sud.mk. Në këtë mënyrë, u shqyrtuan mbi 100 vendime, përmes të cilave u identifikuan dhe përpunuan 64 aktgjykime në fushat e krimit nga urrejtja dhe të gjuhës së urrejtjes për qëllime të kësaj analize.

6 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

H istoriku dhe konteksti i veprave nga 3. urrejtja Trajtimi efektiv i krimit nga urrejtja dhe gjuhës së urrejtjes jo vetëm që nënkupton leg- jislacion të mirë, por edhe kuptim të plotë të kontekstit historik, kulturor dhe ligjor në të cilin ndodhin dhe trajtohen këto fenomene. Për të arritur këtë, është e nevojshme të merret parasysh se si këto fenomene kanë evoluar gjatë gjithë historisë, si dhe roli i të drejtës ndërkombëtare dhe legjislacioneve kombëtare në përcaktimin dhe rregullimin e saj. Ky kapitull shqyrton rrënjët historike të krimit nga urrejtja dhe gjuhës së urrejt- jes, duke ndjekur pikat kryesore në zhvillimin ligjor të këtyre koncepteve. Përveç kësaj, merret në konsideratë roli i organizatave ndërkombëtare dhe dokumentet e tyre që përcaktojnë standardet dhe rekomandimet për trajtimin e këtyre formave të sjelljes kri- minale. Ky rishikim siguron bazën për një kuptim më të thellë të kontekstit ligjor kom- bëtar në të cilin zbatohen masat për mbrojtje kundër krimit nga urrejtja dhe gjuhës së urrejtjes, si dhe nevojën për përmirësimin e tyre të vazhdueshëm në përputhje me standardet moderne ndërkombëtare.

3.1 Pasqyrë e shkurtër historike e kornizës ligjore për krimet nga urrejtja Veprat penale të motivuara nga urrejtja kanë qenë pjesë e historisë njerëzore për she- kuj me radhë dhe kryesisht u drejtohen individëve bazuar në racën, fenë ose tiparet e tjera të identitetit të tyre. Përndjekja, pogromet dhe spastrimi etnik gjatë gjithë histo- risë kanë qenë shembuj të mrekullueshëm të akteve të motivuara nga urrejtja, ndërsa pas tmerreve të Holokaustit dhe përgjigjes ligjore përmes procesit të Nurembergut, sistemet ligjore evropiane hodhën themelet për rregullimin e tyre të mëtejshëm ligjor. Gjuha e urrejtjes në legjislacionin kombëtar u kriminalizua për herë të parë në vitin 1951, përmes Kodit penal të Republikës Popullore Federale të Jugosllavisë.1 Neni 119 ka për- caktuar se “Kushdo që me propagandë ose në ndonjë mënyrë tjetër provokon ose ndez urrejtje ose mosmarrëveshje kombëtare, racore dhe fetare midis popujve dhe kombësi- ve që jetojnë në Republikën Popullore Federale të Jugosllavisë, dënohet me burgim të rreptë deri në pesëmbëdhjetë vjet”. Korniza ligjore për përballje me veprat e motivuara nga urrejtja në Shtetet e Bashkuara filloi në vitet 1960 gjatë Lëvizjes për të Drejtat Civile. Në vitin 1968, Kongresi miratoi Ligjin për të drejtat civile, me dispozita për mbrojtjen e të drejtave civile në bazë të racës, fesë dhe origjinës kombëtare.2 Në vitin 1990, Ligji për statistika për krimin nga urrejtja mandatoi grumbullimin e të dhënave për krimet e motivuara nga paragjykimi.3 1 "Fleta zyrtare e RFPJ” nr. 13/1951, në dispozicion në: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/ D197D76C64C443FB9C5F1CD1C0DAE760.pdf 2 Në dispozicion në : https://www.govinfo.gov/content/pkg/STATUTE-82/pdf/STATUTE-82-Pg73.pdf. 3 Në dispozicion në: https://ucr.fbi.gov/hate-crime/2017/resource-pages/hate-crime-statistics-act.pdf (në anglisht).

7 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Ligji për parandalimin e krimit nga urrejtja i Matthew Shepard dhe James Byrd Jr. i vitit 2009 zgjeroi përkufizimin e krimit nga urrejtja duke përfshirë gjininë, orientimin seksual, identitetin gjinor dhe aftësinë e kufizuar.4 Si pjesë e përpjekjeve të saj për luftë kundër veprave të motivuara nga urrejtja, Gjerma- nia prezantoi Volksverhetzung (“nxitje e urrejtjes”) sipas nenit 130 të Kodit penal gjer- man në vitin 1960.5 Ky ligj është ndryshuar disa herë që atëherë, veçanërisht në vitet 1990, për të zgjeruar fushëveprimin e tij për të përfshirë kriminalizimin e nxitjes së urre- jtjes kundër pjesëve të popullsisë në bazë të racës, fesë, etnisë ose kombësisë. Mbre- tëria e Bashkuar ishte ndër vendet e para evropiane që miratoi ligj për veprat e moti- vuara nga urrejtja. Ligji për rendin publik i vitit 1986 paraqiti dispozita kundër nxitjes së urrejtjes racore, të cilat më vonë u zgjeruan për të mbuluar si urrejtjen fetare ashtu edhe orientimin seksual përmes ndryshimeve në 2006.6 Ky ligj është një nga shembujt më të hershëm të legjislacionit kombëtar që ka të bëjë drejtpërdrejt me lidhjen midis gjuhës së urrejtjes dhe krimit nga urrejtja.

3.2 E drejta dhe standardet ndërkombëtare Gjatë analizimit të legjislacionit për krimin nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të krimi- nalizuar, është thelbësore të merret parasysh konteksti më i gjerë ndërkombëtar që formëson zgjidhjet kombëtare. Konventa të ndryshme ndërkombëtare dhe instrumente të të drejtës së butë (soft-law) ofrojnë udhëzime se si shtetet duhet t’i zgjidhin këto çështje.

3.2.1 Kombet e Bashkuara Konventa Ndërkombëtare për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit Racor (ICERD), e miratuar nga OKB-ja në vitin 1965,7 është një nga instrumentet më të her- shme ndërkombëtare e cila u bën thirrje shteteve anëtare të sanksionojnë gjuhën e urrejtjes dhe dhunën e motivuar racore. Nëpërmjet nenit 4 të kësaj Konvente, Shtetet Anëtare janë të detyruara të kriminalizojnë të gjitha format e propagandës dhe orga- nizatave që nxisin urrejtjen racore, si dhe aktet e nxitjes së diskriminimit dhe dhunës racore. Gjithashtu, konventa bën thirrje për ndalimin e çdo deklarate që nxit urrejtje racore. Përveç kësaj, neni 6 kërkon që shtetet të sigurojnë mjete juridike për viktimat e akteve të tilla. Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (ICCPR) i vitit 1966,8 përmes nenit 20, i detyron shtetet të ndalojnë me ligj të gjitha aktet e urrejtjes kombëtare, racore ose fetare që përbëjnë nxitje për diskriminim, armiqësi ose dhunë. Kjo dispozitë është krijuar për të mbrojtur individët nga gjuha e urrejtjes duke balancuar lirinë e shprehjes të përmendur në nenin 19. Shtetet janë të detyruara të ndërmarrin masa ligjore për të 4 Në dispozicion në: https://www.congress.gov/bill/111th-congress/senate-bill/909/text 5 Në dispozicion në : https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_stgb/englisch_stgb.html. (anglisht) 6 Në dispozicion në : https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1986/64 (anglisht). 7 Në dispozicion në: https://www.ohchr.org/sites/default/files/cerd.pdf (anglisht) 8 Në dispozicion në : https://www.ohchr.org/sites/default/files/ccpr.pdf (anglisht)

8 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

parandaluar gjuhën që nxit urrejtje dhe kërcënon rendin publik ose të drejtat individuale. Është e rëndësishme që ky nen të theksojë se gjuha e urrejtjes shkon përtej shprehjes së thjeshtë dhe i referohet gjuhës që nxit veprime ose qëndrime të dëmshme ndaj gru- peve të caktuara. Konventa e vitit 1979 për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit ndaj Grave (CEDAW)9 përqendrohet në eliminimin e diskriminimit ndaj grave në të gjitha sferat e jetës. Konventa angazhon shtetet të marrin masa kundër diskriminimit, duke përfshi- rë miratimin e ligjeve për të siguruar barazinë midis burrave dhe grave. Ndërsa nuk përqendrohet në mënyrë specifike në gjuhën e urrejtjes ose krimin nga urrejtja, neni 5 ka të bëjë me modelet kulturore dhe stereotipat, duke theksuar nevojën për të eliminuar paragjykimet dhe praktikat e bazuara në idenë e inferioritetit të grave ose roleve gjino- re të stereotipizuara, të cilat mund të kontribuojnë në gjuhën e urrejtjes ose veprimet diskriminuese. Plani i veprimit i Rabatit për vitin 2012, i10 hartuar nga Zyra e Komisionarit të Lartë të Kombeve të Bashkuara për të Drejtat e Njeriut (OHCHR), ofron një kornizë për balanci- min e lirisë së shprehjes me nevojën për luftë kundër gjuhës së urrejtjes dhe krimin nga urrejtja. Ai përcakton kriteret për të përcaktuar se kur gjuha e urrejtjes duhet të nda- lohet me ligj, me fokus në nxitjen e dhunës, armiqësisë ose diskriminimit. Plani thekson nevojën për standarde të qarta ligjore, mekanizma zbatimi dhe edukim publik për të trajtuar gjuhën e urrejtjes duke mbrojtur lirinë e shprehjes.

3.2.2 Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) Vendimi nr. 9/09 i Këshillit Ministror të OSBE-së, i vitit 200911 është dokumenti kryesor i kësaj organizate që përqendrohet në luftën kundër krimit nga urrejtja duke inkurajuar miratimin e legjislacionit gjithëpërfshirës që njeh motivin e paragjykimit si rrethanë rën- duese. Vendimi thekson rëndësinë e mbledhjes sistematike të të dhënave, duke kërkuar nga qeveritë të mbledhin dhe raportojnë të dhëna për krimin nga urrejtja. Për më tepër, bën thirrje për ofrimin e mbështetjes për viktimat, duke përfshirë ndihmën juridike dhe shërbimet e përshtatura. Vendimi gjithashtu thekson nevojën për aktivitete për ngritjen e kapaciteteve, përmes trajnimit të autoriteteve për ndjekje penale dhe autoriteteve gjyqësore për të identifikuar, hetuar dhe ndjekur penalisht në mënyrë efektive krimin nga urrejtja. Vendimet nr. 12/0412 dhe 4/1313 të Këshillit Ministror të OSBE-së, të vitit 2004 dhe 2013 respektivisht, nënvizojnë angazhimin e OSBE-së për të trajtuar krimin nga urrejtja të drejtuar kundër komunitetit hebre, rom dhe sinti. Ata theksojnë nevojën për grum- bullim më të mirë të të dhënave, duke u bërë thirrje shteteve të dokumentojnë më plo- tësisht incidentet e dhunës dhe diskriminimit. Për më tepër, vendimi kërkon trajnimin e nëpunësve për zbatim të ligjit për njohjen dhe reagimin efikas ndaj krimeve të motivuara

9 Në dispozicion në: https://www.ohchr.org/sites/default/files/cedaw.pdf (anglisht) 10 Në dispozicion në : https://www.ohchr.org/sites/default/files/Rabat_draft_outcome.pdf (anglisht) 11 Në dispozicion në : https://www.osce.org/files/f/documents/d/9/40695.pdf (anglisht) 12 Në dispozicion në : https://www.osce.org/files/f/documents/3/7/23133.pdf (anglisht) 13 Në dispozicion në: https://www.osce.org/files/f/documents/5/1/109340.pdf (anglisht)

9 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

nga paragjykimi kundër hebrenjve, romëve dhe sintive, duke nxitur besim më të madh midis këtyre komuniteteve dhe autoriteteve. Gjithashtu promovohet bashkëpunimi me shoqërinë civile, duke siguruar që shërbimet për mbështetjen e viktimave të jenë në dis- pozicion dhe që sfidat unike me të cilat përballen këto komunitete të merren parasysh gjatë trajtimit të krimit nga urrejtja. Zyra e OSBE-së për Institucionet Demokratike dhe të Drejtat e Njeriut (ODIHR) luan një rol kyç në monitorimin, raportimin dhe mbështetjen e zhvillimit të ligjeve efektive për krimin nga urrejtja në shtetet pjesëmarrëse të OSBE-së. ODIHR ofron trajnime për autoritetet e prokurorisë, ndihmon në përmirësimin e grumbullimit të të dhënave të krimit nga urrejtja dhe publikon raporte vjetore mbi incidentet e krimit nga urrejtja.14 Gjithashtu ofron burime praktike për të ndihmuar qeveritë dhe shoqërinë civile në trajti- min e krimit nga urrejtja.15

3.2.3 Këshilli i Evropës Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut (KEDNJ) e vitit 195016 mbron të drejtat themelore, duke përfshirë lirinë e shprehjes. Neni 10 përcakton të drejtën e lirisë së shprehjes, por lejon kufizime në këtë liri për të parandaluar gjuhën e urrejtjes dhe për të mbrojtur të drejtat e të tjerëve. Neni 14 ndalon diskriminimin në gëzimin e të dre- jtave dhe lirive të përcaktuara në Konventë. Ndërsa nuk përqendrohet në mënyrë eks- plicite në gjuhën e urrejtjes ose krimin nga urrejtja, këto nene përfshijnë masa ligjore kundër gjuhës së urrejtjes dhe sjelljes diskriminuese duke ruajtur një ekuilibër me lirinë e shprehjes. Konventa Kuadër për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare e vitit 199517 është një instru- ment kyç që synon mbrojtjen e të drejtave të pakicave kombëtare. Megjithëse nuk kri- minalizon në mënyrë eksplicite veprat nga urrejtja, Konventa i detyron shtetet të lejojnë që personat që i përkasin pakicave kombëtare të mos i nënshtrohen diskriminimit dhe të mund të ruajnë kulturën, gjuhën dhe fenë e tyre. Konventa thekson rëndësinë e pro- movimit të respektit dhe mirëkuptimit të ndërsjellë, që në mënyrë indirekte mbështet përpjekjet për të luftuar gjuhën e urrejtjes dhe krimin nga urrejtja duke nxitur gjithëpër- fshirjen dhe tolerancën. Konventa e vitit 2001 për krimin kibernetik18 është traktati i parë ndërkombëtar për tu përballur me krimet nga urrejtja të kryera përmes internetit dhe rrjeteve të tjera kom- pjuterike. Konventa përqendrohet në kriminalizimin e aktiviteteve siç janë qasja e pali- gjshme në sisteme dhe ndërhyrja në të dhëna. Protokolli shtesë i vitit 2003 i zgjeron këto dispozita duke kriminalizuar aktet raciste dhe ksenofobike të kryera përmes siste- meve kompjuterike, duke përfshirë përhapjen e materialit racist ose ksenofob, kërcëni- met dhe fyerjet në bazë të racës, etnisë ose fesë. Protokolli i detyron shtetet të mirato-

14 https://hatecrime.osce.org/participating-states(anglisht) 15 Në dispozicion në : https://www.osce.org/resources/publications (anglisht) 16 Në dispozicion në: https://www.echr.coe.int/documents/d/echr/convention_eng (anglisht) 17 Në dispozicion në: https://rm.coe.int/168007cdac (anglisht) 18 Në dispozicion në: https://rm.coe.int/1680081561 (anglisht)

10 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

jnë legjislacionin kombëtar për përballje me gjuhën e urrejtjes dhe krimin nga urrejtja të kryera përmes platformave digjitale. Rekomandimi i përgjithshëm politik nr. 7 i vitit 2002 i lëshuar nga Komisioni Evropian kundër Racizmit dhe Intolerancës (ECRI),19 ofron udhëzime për promovimin e legjislacio- nit kombëtar për të luftuar racizmin dhe diskriminimin racor. Ai rekomandon në mënyrë specifike kriminalizimin e gjuhës së urrejtjes dhe krimeve të urrejtjes, veçanërisht kur ato përfshijnë nxitjen e dhunës, urrejtjes ose diskriminimit. Rekomandimi mbron korni- zat e fuqishme ligjore, masat për mbrojtjen e viktimave dhe fushatat e ndërgjegjësimit publik me qëllim parandalimin e përhapjes së ideologjive raciste dhe sigurimin e ndjekjes penale efektive të krimit nga urrejtja. Rekomandimi CM/Rec(2022)1620 ka të bëjë me shqetësimet në rritje në lidhje për gjuhën e urrejtjes, veçanërisht në epokën digjitale, dhe ofron udhëzime gjithëpërfshi- rëse për Shtetet Anëtare për t’u përballur me këtë problem. Rekomandimi thekson ne- vojën për një qasje të ekuilibruar, duke siguruar që gjuha e urrejtjes të parandalohet në mënyrë efektive duke siguruar mbrojtjen e lirisë së shprehjes. Rekomandimi u bën thirrje Shteteve Anëtare të miratojnë korniza ligjore që kriminalizojnë gjuhën e urrejtjes kur ajo nxit dhunë, armiqësi ose diskriminim dhe t’i zbatojnë ligjet me dënime të qarta dhe parandaluese. Rekomandimi gjithashtu thekson rëndësinë e masave parandaluese, duke përfshirë fushatat e edukimit publik, trajnimin për autoritetet e ndjekjes dhe bash- këpunimin me shoqërinë civile dhe platformat online për të luftuar gjuhën e urrejtjes. Vëmendje e veçantë i është kushtuar gjuhës së urrejtjes në internet, duke u bërë thirrje platformave të internetit të veprojnë me shpejtësi në heqjen e përmbajtjes së paligjsh- me duke nxitur një mjedis digjital gjithëpërfshirës. Rekomandimi CM/Rec(2024)421 ka për qëllim luftimin e krimit nga urrejtja dhe forci- min e sistemeve për mbështetjen e viktimave. Ky rekomandim u bën thirrje Shteteve Anëtare të forcojnë kornizat e tyre ligjore duke njohur elementin e urrejtjes si rrethanë rënduese ose si pjesë thelbësore e veprave penale specifike. Gjithashtu thekson rëndë- sinë e mbështetjes së specializuar për viktimat, duke siguruar qasjen e tyre në ndihmë dhe shërbime ligjore, veçanërisht për grupet e cenueshme siç janë fëmijët dhe të rinjtë. Prioritet është trajnimi i autoriteteve të prokurorisë, me fokus në njohjen e treguesve të paragjykimit dhe krijimin e hetuesve dhe prokurorëve të specializuar për krimin nga urrejtja. Për më tepër, rekomandimi thekson nevojën për mekanizma të përmirësuar për mbledhje dhe raportim të të dhënave, duke u bërë thirrje shteteve të bashkëpunojnë me shoqërinë civile dhe të sigurojnë gjithëpërfshirje në hapësirat online dhe offline.

19 Në dispozicion në: https://rm.coe.int/ecri-general-policy-recommendation-no-7-revised-on-national- legislatio/16808b5aae (në anglisht) 20 Në dispozicion në: https://search.coe.int/cm/Pages/result_details.aspx?ObjectId=0900001680a67955 (anglisht) 21 Në dispozicion në: https://search.coe.int/cm/Pages/result_details.aspx?ObjectId=0900001680af9736 (anglisht)

11 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

3.2.4 Bashkimi Evropian (BE) Vendimi Kornizë i BE-së 2008/913/ ÇBD22 është një instrument legjislativ kryesor që i detyron Shtetet Anëtare të BE-së të luftojnë disa forma të gjuhës së urrejtjes dhe krimit nga urrejtja. Ai kriminalizon nxitjen publike të dhunës ose urrejtjes në bazë të racës, ngjyrës së lëkurës, fesë ose origjinës kombëtare. Ky vendim kërkon që Shtetet Anëtare të sigurojnë dënime efektive dhe të marrin masat e nevojshme për të promo- vuar parandalimin dhe ndërgjegjësimin për krimet nga urrejtja. Për më tepër, Karta e të Drejtave Themelore23 e Bashkimit Evropian e vitit 2000 përforcon rëndësinë e barazisë dhe mosdiskriminimit në të gjitha Shtetet Anëtare. Direktiva për të Drejtat e Viktimave (2012/29/BE)24 synon të sigurojë që të gjitha vikti- mat, përfshirë ato të krimit nga urrejtja, të trajtohen me respekt dhe të marrin mbësh- tetjen, mbrojtjen dhe qasjen e duhur në drejtësi. Sipas Direktivës, viktimat e krimit nga urrejtja, për shkak të natyrës së veprës penale të motivuar nga paragjykimi, mund të kenë nevojë për shërbime të specializuara mbështetëse. Direktiva kërkon që vlerësimet individuale të viktimave të identifikojnë nevoja specifike, duke përfshirë mbështetjen psikologjike, masat e sigurisë dhe pjesëmarrjen në procedurat gjyqësore. Kodi i sjelljes i BE-së i vitit 2016 për trajtimin e gjuhës së urrejtjes së paligjshme në in- ternet25 është një marrëveshje vullnetare midis Komisionit Evropian dhe kompanive të mëdha të teknologjisë si Facebook, Twitter (H) dhe YouTube. Ai i detyron këto platforma të shqyrtojnë dhe të heqin gjuhën e paligjshme të urrejtjes brenda 24 orëve nga marrja e njoftimit. Kodi synon të kundërshtojë përhapjen e përmbajtjes raciste, ksenofobike dhe diskriminuese në internet duke nxitur bashkëpunimin midis qeverive, shoqërisë ci- vile dhe sektorit privat, duke promovuar transparencën dhe edukimin e përdoruesve për të trajtuar gjuhën e urrejtjes, duke zbatuar në të njëjtën kohë respektin për lirinë e shprehjes. Akti për shërbime digjitale (DSA) i vitit 2022,26 është një kornizë kryesore rregullatore në BE që ka të bëjë me përmbajtjen e paligjshme në internet, përfshirë gjuhën e urrejt- jes. Ai vendos detyrime të rrepta për platformat e mëdha në internet për të hequr shpejt gjuhën e paligjshme të urrejtjes, prezanton transparencë në praktikat e moderimit të përmbajtjes dhe mandaton kryerjen e vlerësimeve të rrezikut në mënyrë që të minimi- zohet dëmi. Akti gjithashtu parashikon dënime për mosrespektim dhe detyron raportim të rregullt për heqjen e përmbajtjes së dëmshme. Kjo rregullativë forcon përgjegjësinë dhe krijon një hapësirë digjitale më të sigurt.

22 Në dispozicion në: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32008F0913 (në anglisht) 23 Në dispozicion në: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:12012P/TXT (anglisht) 24 Në dispozicion në: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32012L0029 (në anglisht) 25 Në dispozicion në: https://commission.europa.eu/document/download/551c44da-baae-4692-9e7d- 52d20c04e0e2_en (në anglisht) 26 Në dispozicion në: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32022R2065 (në anglisht)

12 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

N ocioni i gjuhës së urrejtjes të 4. kriminalizuar dhe krimit nga urrejtja Në kontekstin e kornizave ligjore për përballje me diskriminimin dhe dhunën, konceptet e krimit nga urrejtja dhe gjuhës së urrejtjes janë të një rëndësie të konsiderueshme. Gjuha e urrejtjes përfshin shprehje që nxisin urrejtje, diskriminim ose dhunë ndaj gru- peve të caktuara, shpesh në diskursin publik ose në media. Nga ana tjetër, krimi nga urrejtja i referohet krimeve të motivuara nga paragjykimi ndaj identitetit të një individi, duke përfshirë karakteristika të tilla si raca, feja, orientimi seksual, përkatësia etnike, etj. Këto vepra penale jo vetëm që dëmtojnë individët, por gjithashtu kërcënojnë kohezionin social dhe sigurinë publike, duke çuar në implikime më të gjera shoqërore. Megjithëse të dy termat janë të lidhur dhe kanë bazë të përbashkët në trajtimin e paragjykimeve dhe intolerancës, ato ndryshojnë në përkufizimet e tyre ligjore, implikimet dhe kontekstet në të cilat zbatohen. Kuptimi i këtyre dallimeve është thelbësor për zhvillimin e masave dhe politikave efektive ligjore për të promovuar kohezionin social.

4.1 Gjuha e urrejtjes e kriminalizuar Nuk ka një përkufizim të pranuar botërisht për konceptin e gjuhës së urrejtjes. Dalli- met në sistemet kulturore dhe ligjore të vendeve të ndryshme rezultojnë me ndryshime në atë që llogaritet si gjuhë e urrejtjes. Në disa juridiksione, mund të përkufizohet si shprehje publike që nxit dhunë ose diskriminim në bazë të racës, fesë, orientimit seksual ose karakteristikave të tjera personale, ndërsa në të tjerat, gjuha e urrejtjes mund të përfshijë forma më të gjera të agresionit verbal. Qëndrimet shoqërore ndaj gjuhës së urrejtjes janë gjithashtu të ndryshme, me disa që e shohin atë si një kërcënim për të drejtat themelore të njeriut dhe harmoninë sociale, ndërsa të tjerët e vendosin atë në kontekstin e lirisë së shprehjes dhe besojnë se kufizimet duhet të jenë minimale. Gjuha e urrejtjes ndryshon nga format e tjera të fjalës në qëllimin e saj për të nxitur urre- jtje, diskriminim ose dhunë ndaj grupeve të caktuara për shkak të karakteristikave të tyre të identitetit. Një numër sistemesh ligjore kanë miratuar ligje të veçanta që krimi- nalizojnë gjuhën e urrejtjes dhe sanksionimi i saj shpesh bazohet në faktin nëse shprehja ka për qëllim të shkaktojë dëm ose dhunë të vërtetë. Njohja e gjuhës së urrejtjes mund të përfshijë analizimin e kontekstit të shprehjes, qëllimit të folësit, si dhe efektet në publikun e synuar. Rekomandimi i Këshillit të Evropës CM/Rec(2022)16 përcakton gjuhën e27 urrejtjes si të gjitha llojet e shprehjes që nxisin, promovojnë, përhapin ose justifikojnë dhunën, urre- jtjen ose diskriminimin ndaj një individi ose grupi njerëzish, ose që i poshtërojnë ata për shkak të karakteristikave ose statusit të tyre personal real ose të atribuar, të tilla si raca, ngjyra, gjuha, feja, kombësia, origjina kombëtare ose etnike, mosha, aftësia e kufizuar, gjinia, identiteti gjinor dhe orientimi seksual.

27 Supranote 20.

13 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

4.2 Krimi nga urrejtja Në mënyrë të ngjashme me gjuhën e urrejtjes dhe konceptin e krimit nga urrejtja, nuk ka një përkufizim të pranuar botërisht. Dallimet në kontekstet kulturore, sociale dhe ligjore çojnë në perceptime të ndryshme të asaj që përbën krim nga urrejtja, shpesh të ndikuar nga historitë, vlerat dhe përvojat lokale të diskriminimit dhe dhunës. Disa vende mund t’i japin përparësi racës dhe etnisë si motivues kryesor të krimeve të urrejtjes, ndërsa të tjerët mund të theksojnë fenë, orientimin seksual ose aftësinë e kufizuar. Ky dallim ndër- likon përpjekjen për të krijuar korniza ligjore të qëndrueshme, pasi përkufizimet mund të ndryshojnë jo vetëm midis kombeve, por edhe brenda komuniteteve. Për më tepër, qëndrimet shoqërore ndaj krimit nga urrejtja mund të ndryshojnë ndjeshëm, me disa që i shohin ato si vepra të rënda që kërcënojnë kohezionin shoqëror, ndërsa të tjerët mund t’i perceptojnë ato si incidente të izoluara ose të zvogëlojnë rëndësinë e tyre. Krimet e urrejtjes shpesh dallohen nga krimet e tjera nga motivimi i tyre dhe impliki- met më të gjera shoqërore. Këto krime jo vetëm që dëmtojnë viktimat individuale, por gjithashtu kërcënojnë kohezionin e komunitetit dhe kontribuojnë në një atmosferë frike midis grupeve të prekura. Identifikimi i krimit nga urrejtja shpesh bazohet në njohjen e “treguesve specifikë të paragjykimit”. Këto tregues mund të përfshijnë natyrën e kri- mit, identitetin e viktimës dhe rrethanat që lidhen me incidentin. Për shembull, grafiti, ngacmimi verbal ose shënjestrimi i vendeve fetare mund të sinjalizojnë motivimin e pa- ragjykimit. Shumë sisteme ligjore ofrojnë dënime më të ashpra për krimet nga urrejtja në krahasim me veprime të ngjashme pa motivim paragjykues. Kjo pasqyron njohjen se krimet nga urrejtja janë më të dëmshme për shkak të qëllimit dhe ndikimit të tyre në shoqëri. OSBE-ja e përcakton krimin e urrejtjes si krim që motivohet nga paragjykimi ndaj kara- kteristikave të caktuara të individëve ose grupeve. Në veçanti, krimi nga urrejtja për- fshin dy elemente kryesore: duhet të përbëjë vepër penale sipas legjislacionit penal dhe duhet të kryhet për shkak të motivimit të njëanshëm,28 që do të thotë se veprimet e kryerësit ndikohen nga paragjykimet ndaj disa prej tipareve të identitetit të viktimës (raca, etnia, feja, orientimi seksual, etj.). Ky përkufizim thekson se krimet nga urrejtja nuk lidhen vetëm me ndjenjat e kryerësit, por burojnë nga paragjykime më të gjera shoqëro- re dhe mund të jenë në shënjestër të individëve ose pronave që lidhen me komunitetet e margjinalizuara. Rekomandimi i Këshillit të Evropës CM/Rec(2024)4 përcakton29 krimin e urrejtjes si një krim të kryer me një element të urrejtjes bazuar në një ose më shumë karakteristika ose status personal të vërtetë ose të perceptuar (të atribuuar), ku: a. “urrejtja” përfshin pa- ragjykimin ose përbuzjen dhe b. “karakteristikat ose statusi personal” përfshijnë, por nuk kufizohet në, racën, ngjyrën, gjuhën, fenë, kombësinë, origjinën kombëtare ose etnike, moshën, aftësinë e kufizuar, seksin, gjininë, orientimin seksual, identitetin dhe shpreh- jen gjinore dhe karakteristikat seksuale.

28 Shih p.sh. "Të kuptojmë krimin nga urrejtja", f. 7, 2015, në dispozicion në: https://www.osce.org/ files/f/documents/a/3/104168.pdf dhe "Trajtimi i krimit nga urrejtja: Udhëzues praktik", f. 21, 2015, në dispozicion në: https://www.osce.org/files/f/documents/3/0/337141.pdf. 29 Supranote 21.

14 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

4.3 Diferencat midis gjuhës së urrejtjes dhe krimit nga urrejtja Megjithëse gjuha e urrejtjes dhe krimi nga urrejtja shpesh shihen si koncepte të ndër- lidhura, ato ndryshojnë në natyrën e tyre, përkufizimet ligjore dhe implikimet e tyre më të gjera shoqërore. Dallimi kryesor i referohet vetë natyrës së veprimit: gjuha e urrejtjes është verbale, e shkruar ose formë tjetër e shprehjes që synon nxitjen e urrejtjes, dis- kriminimit ose dhunës ndaj individëve ose grupeve, bazuar në karakteristikat e tyre të identitetit, të tilla si raca, feja, etnia, orientimi seksual, etj. Nga ana tjetër, krimi i urrejtjes është një krim fizik (lëndim trupor, dhunë, dëmtim i pronës, etj.) që motivohet nga pa- ragjykimet ndaj karakteristikave personale të viktimës. Gjuha e urrejtjes mund të krijojë një atmosferë shoqërore që normalizon dhunën ndaj grupeve të cenueshme. Gjuha e urrejtjes kryesisht përfshin dëmtime emocionale ose psikologjike përmes fjalëve ose simboleve që përhapin urrejtje, nxisin dhunë ose degradojnë grupe. Dëmtimi shpesh është indirekt dhe ndikon në ndjenjën e sigurisë dhe dinjitetit të njerëzve, edhe kur nuk ndodh asnjë dëm fizik i menjëhershëm. Krimet e urrejtjes, nga ana tjetër, nënkuptojnë dëmtime specifike, të tilla si dhuna fizike, dëmtimi i pronës ose krime të tjera që dëm- tojnë drejtpërdrejt individët ose komunitetet. Ndikimi emocional shpesh amplifikohet përmes kërcënimit fizik ose dëmtimit aktual që është shkaktuar. Dispozitat në legjislacionin për gjuhën e urrejtjes zakonisht zbatojnë një prag më të lartë për përgjegjësinë penale, sepse sistemet moderne ligjore synojnë të mbrojnë lirinë e fjalës. Shprehja zakonisht kriminalizohet vetëm nëse kalon një vijë të caktuar — siç është nxitja e drejtpërdrejtë e dhunës ose paraqitja e një kërcënimi real. Kriminalizimi i gjuhës së urrejtjes shpesh shihet si një masë parandaluese për të shmangur përsh- kallëzimin e dhunës ose krimit nga urrejtja. Gjuha e urrejtjes mund të jetë një tregues i hershëm i tensioneve që, nëse nuk zgjidhen, mund të çojnë në krime aktuale të urrejtjes. Nga ana tjetër, legjislacioni për krimin nga urrejtja është reaktiv, domethënë i referohet dhunës ose dëmit që ka ndodhur tashmë. Për më tepër, gjuha e urrejtjes në sisteme të caktuara ligjore mund të sanksionohet ve- tëm kur shprehja bën thirrje të drejtpërdrejtë për dhunë ose diskriminim serioz, ndërsa krimi i urrejtjes përfshin një akt aktiv që tashmë shkakton dëme fizike ose materiale. Është e rëndësishme të theksohet se gjuha e urrejtjes mund të përfaqësojë një hap fillestar që çon në krimin e urrejtjes. Ekziston gjithashtu një ndryshim në mënyrën e identifikimit të këtyre punimeve. Krimi nga urrejtja shpesh identifikohet përmes “treguesve të paragjykimit”, siç janë fyerjet verbale në një sulm fizik ose shënjestrimi i objekteve simbolike të lidhura me grupet minoritare. Nga ana tjetër, gjuha e urrejtjes zakonisht njihet duke analizuar përmbajtjen e shprehjes, qëllimet e folësit dhe efektet në audiencë.

15 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

G juha e urrejtjes dhe krimi nga urrejtja në 5. Republikën e Maqedonisë së Veriut Në shoqërinë moderne multikulturore dhe multifetare të Republikës së Maqedonisë së Veriut, diversiteti mund të përfaqësojë një avantazh të rëndësishëm në ndërtimin e de- mokracisë. Megjithatë, këto dallime gjithashtu mund të krijojnë konflikte të mundshme duke zgjuar nacionalizmin radikal që mund të çojë në intensifikimin e tensioneve. Gjuha e urrejtjes nuk është vetëm një formë e komunikimit, por është gjithashtu një instru- ment i fuqishëm që mund të gjenerojë dhunë dhe të nxisë krim nga urrejtja. Kjo pjesë e analizës përqendrohet në gjuhën e urrejtjes dhe krimin nga urrejtja në Republikën e Maqedonisë së Veriut, duke parë tendencat e urrejtjes, kornizën ligjore, implikimet soci- ale dhe nevojën për masa proaktive në parandalimin e fenomeneve të tilla.

5.1 Trendi i gjuhës së urrejtjes Në Maqedoninë e Veriut, gjuha e urrejtjes është një sfidë e rëndësishme duke pasur parasysh se më shumë komunitete jetojnë në vend. Incidentet e gjuhës së urrejtjes, veçanërisht ato që lidhen me tensionet politike dhe etnike, intensifikohen gjatë periu- dhave zgjedhore, në media dhe në rrjetet sociale. Komiteti lokal i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut dhe organizatat e tjera joqeveritare shpesh regjistrojnë dhe raportojnë raste të gjuhës së urrejtjes,30 duke vënë në dukje se megjithëse ekzistojnë mekanizma ligjorë, ndjekja penale shpesh është e pakënaqshme dhe ndërgjegjësimi i publikut për pasojat është i ulët. Përpjekjet për të luftuar gjuhën e urrejtjes mbështeten nga organizatat ndërkombëtare të pranishme në vend që inkurajojnë Maqedoninë e Veriut të forcojë kornizën e saj ligjore dhe të përmirësojë zbatimin e ligjit. Për më tepër, shoqëria civile luan një rol kryesor në monitorimin e gjuhës së urrejtjes, rritjen e ndërgjegjësimit dhe promovimin e tolerancës në shoqëri. Në portalin www.govornaomraza.mk të Komitetit lokal të Helsinkit për të Drejtat e Nje- riut, gjithsej 2,685 incidente të gjuhës së urrejtjes u regjistruan midis 2014 dhe shtatorit 2024.

30 Shih http://govornaomraza.mk - Të dhëna të përgjithshme për Komitetin e Helsinkit për të Drejtat e Njeriut për incidentet e regjistruara të gjuhës së urrejtjes dhe https://complaints.semm.mk - Baza e të dhënave të Këshillit të Etikës së Medias për ankesat kundër gjuhës së urrejtjes në media.

16 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Gjuha e urrejtjes sipas motivimit 1400 1313 1200 1000 952

800 566 600 400 233 191 200 92 145 68 0 1

Përkatësia etnike Orientimi seksual Bindja politike Përkatësia kombëtare Gjinia ose seksi Raca ose ngjyra e lëkurës Religjioni ose bindja fetare Tjetër

* Shpesh incidentet e gjuhës së urrejtjes përmbajnë dy ose më shumë motivime të njëanshme, prandaj është numri më i madh i motivimeve të njëanshme sesa incidentet.

Të dhënat e regjistruara nga Komiteti i Helsinkit ofrojnë njohuri të rëndësishme për mo- tivet e incidenteve të raportuara të gjuhës së urrejtjes. Numri më i madh i incidenteve, gjithsej 1,313, kanë të bëjnë me përkatësinë etnike, gjë që tregon ekzistimin e tensio- neve etnike në shoqëri. Numri i lartë i 952 incidenteve për shkak të orientimit seksu- al thekson seriozitetin e diskriminimit dhe armiqësisë me të cilën përballet komuniteti LGBTI+. Besimet politike, me 566 raste të raportuara, janë një tregues i ndikimit të polarizimit politik dhe ndarjeve politike në ndërveprimet shoqërore që mund të çojnë në konflikte sociale. Kategoritë shtesë si kombësia (233), gjinia ose seksi (191) dhe raca ose ngjyra e lëkurës (92) gjithashtu dëshmojnë për prevalencën e paragjykimeve në shoqëri. Bindjet fetare dhe faktorët e tjerë me 68 dhe 145 raste të raportuara, përkatësisht, e komplikojnë më tej pamjen e natyrës së këtyre incidenteve. Këto të dhëna tregojnë se gjuha e urrejtjes nuk është një fenomen i izoluar, por një problem i ngulitur dhe kërkon masa të koordinuara ligjore dhe institucionale për parandalimin dhe sanksionimin e saj.

5.2 Trendi i krimit nga urrejtja Përveç regjistrimit të incidenteve të gjuhës së urrejtjes siç përshkruhet më lart, Komi- teti lokal i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut gjithashtu regjistron incidente të krimit të urrejtjes. Në portalin e tyre www.zlostorstvaodomraza.com, midis 2013 dhe 2023 (por pa të dhëna për vitin 2021), u regjistruan gjithsej 933 incidente në të cilat kishte tregues të paragjykimit që mund të nënkuptonin se ato krime ishin krime të urrejtjes.31 Grafiku i mëposhtëm tregon të dhënat e përpunuara dhe të publikuara në mënyrë kumulative për 758 incidente të regjistruara nga Komiteti i Helsinkit nga shkurti 2013 deri në tetor 2020.32

31 Sipas raporteve vjetore të krimit nga urrejtja, të disponueshme në: https://zlostorstvaodomraza.com 32 Në dispozicion në: https://mhc.org.mk/reports/podatoczi-za-kriminalot-od-omraza-fevruari-2013- oktomvri-2020/

17 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Krimi nga urrejtja sipas motivimit

600 501 500

400

300

200 136 100 44 26 21 20 10 0 1

Përkatësia etnike Bindja politike Statusi i refugjat ose emigrant Religjioni ose bindja fetare Ngjyra e lëkurës Orientimi seksual Tjetër

Etnia, si në gjuhën e urrejtjes, është motivimi më i përhapur pas krimit të urrejtjes, i pasqyruar në 66.1% të rasteve, gjë që konfirmon se tensionet etnike vazhdojnë të jenë faktori më domethënës i paragjykimit për dhunën e mundshme në Maqedoninë e Veriut. Përkatësia politike me 17.9% të rasteve, si dhe statusi i refugjatit ose emigrantit (5.8%), janë gjithashtu faktorë të rëndësishëm. Motivimet shtesë, të tilla si feja ose besimi fetar (3.4%), ngjyra e lëkurës, orientimi seksual dhe identiteti gjinor, edhe pse të nënpërfaqë- suara, ende tregojnë se paragjykimi synon grupe të ndryshme në shoqëri. Të dhënat e publikuara nga Komiteti i Helsinkit tregojnë më33 tej se llojet më të zakon- shme të incidenteve të regjistruara përfshijnë dhunën (225 raste), dëmtimet trupore (181 raste) dhe dëmtimin e pronës (136 raste), gjë që nxjerr në pah dëmin fizik dhe ma- terial të pësuar nga viktimat e këtyre akteve. Shpërndarja gjeografike e këtyre inciden- teve tregon se Shkupi është zona më e prekur, me 549 incidente të regjistruara, gjë që nga ana tjetër tregon se kryeqyteti është një qendër e tensioneve etnike dhe politike. Zona të tjera, si Kumanova (44), Tetova (28) dhe Manastiri (23) gjithashtu tregojnë një nivel të lartë të incidenteve. Gjetjet kryesore të viteve të monitorimit të incidenteve të urrejtjes nga Komiteti i Helsinkit tregojnë se viktimat dhe autorët janë kryesisht të rinj nga bashkësi të ndryshme etnike, me një numër të madh të autorëve që mbeten të paz- buluar dhe motivi i njëanshëm shpesh “humbet” gjatë procesit nga policia në gjykata. Ka gjithashtu mungesë të statistikave adekuate për këto incidente dhe janë marrë masa minimale parandaluese, të tilla si edukimi për të drejtat e njeriut dhe ndërgjegjësimi i publikut. 34

33 Ibid. 34 Supranoti 30.

18 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

5.2 Viktimizimi për shkak të krimit nga urrejtja Gjatë periudhës qershor-korrik 2018 dhe përsëri në periudhën qershor-korrik 2023, Mi- sioni i OSBE-së në Shkup realizoi dy anketa për viktimizimin e krimit nga urrejtja në Maqedoninë e Veriut me gjithsej 3,124 të anketuar.35 Rezultatet e hulumtimit ofrojnë njohuri të rëndësishme për prevalencën dhe ndikimin e krimeve nga urrejtja. Të dy studimet nxjerrin në pah ndikimin e rëndë emocional dhe psikologjik te viktimat e krimit nga urrejtja, të cilat vazhdimisht raportojnë efekte më të rënda psikosomatike sesa viktimat e krimeve të tjera. Gjetjet nga të dy sondazhet tregojnë se krimi i urrejtjes vazhdon të jetë një problem i ngulitur në Maqedoninë e Veriut, duke kërkuar përpjek- je të koordinuara nga autoritetet kombëtare dhe lokale, si dhe shoqëria civile, për t’u përballur me mos-raportimin, për të përmirësuar mbështetjen e viktimave dhe për të forcuar reagimin e policisë. Sondazhi i vitit 2018, i kryer në një mostër prej 1,510 të anketuarve, identifikoi 165 vi- ktima të krimit nga urrejtja në 12 muajt para sondazhit. Këto të dhëna treguan se krimi nga urrejtja është dukshëm i përhapur, me viktimat që raportojnë gjithsej 222 incidente, shumë më tepër sesa numrat në dispozicion përmes statistikave zyrtare dhe të dhëna- ve të OJQ-ve. Një nga gjetjet më të rëndësishme të sondazhit është shkalla e ulët e ra- portimit: gjashtë nga dhjetë incidente nuk u raportuan në polici. Rezultatet treguan më tej se viktimizimi për shkak të krimit nga urrejtja ka një ndikim më të fortë socio-emo- cional dhe psikologjik sesa llojet e tjera të krimit, duke çuar në shqetësim në rritje dhe shfaqjen e simptomave post-traumatike. Sondazhi i vitit 2023 konfirmon pajtueshmëri të ngushtë me gjetjet e vitit 2018, duke treguar se viktimizimi për shkak të krimit nga urrejtja mbetet i përhapur, shumë më tepër se rastet e raportuara zyrtarisht. Megjithëse normat e viktimizimit mbeten të ngjashme, sondazhi vëren një rënie të vogël të viktimizimit të përgjithshëm për shkak të krimit nga urrejtja, gjë që korrespondon me trendin e rënies së krimit të përgjithshëm në vitet e fundit. Sa i përket raportimit, u vu re se normat mbeten të qëndrueshme dhe viktimat e krimit nga urrejtja kanë ende më pak gjasa të raportojnë krimet nga urrejtja në polici, krahasuar me llojet e tjera të krimit. Sondazhi i vitit 2023 tregon gjithashtu një ulje të krimit në lidhje me bindjen politike.

5.3 Legjislacioni nacional dhe masat institucionale

5.3.1 Gjuha e urrejtjes e kriminalizuar Duhet të theksohet se jo çdo gjuhë e urrejtjes në Maqedoninë e Veriut konsiderohet vepër penale. Për shembull, ka dispozita në legjislacionin kombëtar që e trajtojnë gjuhën e urrejtjes si një kundërvajtje. Shembuj të tillë mund të gjenden në ligjet për paran-

35 Hulumtim për viktimizim për shkak të krimit nga urrejtja: Raporti, 2019, Paul Iganski. Në dispozicion në : https://www.osce.org/files/f/documents/6/5/424199.pdf dhe Hulumtim për viktimizim për shkak të krimit nga urrejtja: Raporti, 2023, Paul Iganski. Në dispozicion në: https://www.osce.org/files/f/ documents/9/b/560274.pdf

19 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

dalimin e dhunës dhe sjelljes së padenjë në garat sportive, shërbimet mediatike audio dhe audiovizuele, mediat, etj. Këto ligje përmbajnë dispozita që sanksionojnë nxitjen ose përhapjen e diskriminimit, intolerancës ose urrejtjes përmes dënimeve për kundërvajtje (gjobave) të natyrës financiare. Kjo analizë i referohet vetëm gjuhës së urrejtjes të kri- minalizuar, siç përcaktohet në Kodin Penal. Rekomandimi i Këshillit të Evropës CM/Rec(2022)16 thotë36 se “Shtetet Anëtare duhet të specifikojnë dhe përcaktojnë qartë në ligjin e tyre penal kombëtar se cilat shprehje të gjuhës së urrejtjes i nënshtrohen përgjegjësisë penale, siç janë: 1) nxitje publike për kryerje të gjenocidit, krimeve kundër njerëzimit ose krimeve të luftës; 2) nxitje publike e urrejtjes, dhunës ose diskriminimit; 3) kërcënime raciste, ksenofobike, seksiste dhe LGBTI-fobike; 4) fyerjet publike raciste, ksenofobike, seksiste dhe LGBTI-fobike në kushte të tilla si ato të specifikuara për fyerjet në internet në Protokollin Shtesë të Konventës për Krimin Kibernetik në lidhje me kriminalizimin e akteve të një natyre raciste dhe ksenofobike të kryera përmes sistemeve kompjuterike; 5) mohimi publik, trivializimi dhe miratimi i gjenocidit, krimeve kundër njerëzimit ose krimeve të luftës; dhe 6) shpërndarjen e qëllimshme të materialeve që përmbajnë shprehje të tilla të gjuhës së urrejtjes (referuar në 1-5 më lart), duke përfshirë idetë e bazuara në superioritetin racor ose urrejtjen.” Kodi Penal përmban gjithsej gjashtë vepra penale që lidhen me gjuhën e urrejtjes: – Rrezikimi i sigurisë, neni 144, paragrafi 5 – Shprehje me përbuzje e popullit maqedonas dhe pjesëtarët e komuniteteve, neni 179. – Shkaktimi i urrejtjes, përçarjes ose jotolerancës për arsye kombëtare, racore, fetare dhe arsye të tjera diskriminuese, neni 319 paragrafi 1 – Shpërndarja e materialit racist dhe ksenofobik përmes sistemit kompjuterik - neni 394 - ç paragrafi 1 – Aprovimi ose justifikimi i gjenocidit, krimeve kundër njerëzimit ose krimeve të luftës, neni 407 - paragrafi 1 – Diskriminimi racor dhe diskriminim tjetër, neni 417 paragrafi 1 Legjislacioni penal i Maqedonisë së Veriut është gjerësisht në përputhje me Rekoman- dimin CM/Rec(2022)16 të Këshillit të Evropës, veçanërisht në lidhje me nxitjen publi- ke të gjenocidit, urrejtjes dhe dhunës (nenet 144, 319, 394-d dhe 407-a). Ligji përfshin në mënyrë efektive përhapjen e materialeve raciste dhe ksenofobike, kërcënimet dhe fyerjet publike. Sidoqoftë, për pajtueshmëri të plotë me Rekomandimin, ligji duhet të sigurojë mbrojtje më të qartë kundër gjuhës seksiste dhe LGBTI-fobike, veçanërisht në kontekste jashtë linje, të zgjerojë fushën e përhapjes së gjuhës së urrejtjes përtej siste- meve kompjuterike dhe të sigurojë mbrojtje të qartë të lirisë së shprehjes.

36 Supra note 18, pika 11.

20 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

5.3.2 Krimi nga urrejtja Krimi nga urrejtja në legjislacionin e brendshëm është një koncept relativisht i ri. Në vitin 2009, Maqedonia e Veriut paraqiti një dispozitë të re në Kodin Penal – neni 39, paragrafi 5 – për rrethanat rënduese në Kodin penal, i cili zbatohet në rastet kur krimet kryhen kundër një personi, grupi personash ose prone dhe motivohen nga “origjina kom- bëtare ose shoqërore, përkatësia politike ose fetare, pasuria ose statusi shoqëror, gjinia, raca ose ngjyra e lëkurës” e viktimave.37 Në vitin 2014, u miratuan ndryshime në disa dispozita të Kodit penal,38 duke përfshirë nenin 39, paragrafin 5, i cili përfshinte një listë të zgjeruar dhe të hapur të karakteristikave të mbrojtura, të tilla si: “gjinia, raca, ngjyra e lëkurës, gjinia, përkatësia në një grup të margjinalizuar, përkatësia etnike, gjuha, sh- tetësia, origjina sociale, feja ose besimi, llojet e tjera të besimeve, arsimi, përkatësia po- litike, statusi personal ose social, aftësia e kufizuar mendore ose fizike, mosha, statusi familjar ose martesor, statusi i pasurisë, statusi shëndetësor, ose mbi çdo bazë tjetër të parashikuar me ligj ose me marrëveshje ndërkombëtare të ratifikuar”. Ky ndryshim nuk kontribuoi në një rritje të konsiderueshme në parandalimin ose përpunimin e krimeve nga urrejtja, pasi nuk kishte rritje të dukshme të numrit të rasteve të përpunuara, mun- gonin mjetet për të matur efektivitetin e dispozitave dhe nuk kishte asnjë mekanizëm për grumbullimin e të dhënave për krimin nga urrejtja. Për të përmirësuar kuadrin legjislativ për trajtimin e krimit nga urrejtja, në vitin 2015 Ministria e Drejtësisë, me iniciativën e Misionit të OSBE-së në Shkup dhe Akademisë së Shkencave dhe Arteve, krijoi një Grup Punues për rishikimin e dispozitave të Kodit penal në lidhje me krimin nga urrejtja. Në të njëjtin vit, Grupi i Punës hartoi ndryshime në Kodin penal të vendit, duke propozuar risi si përkufizim të krimit të urrejtjes, si dhe dënime më të rrepta për disa krime të kryera me motivim të njëanshëm. Në vitin 2016, teksti iu dorëzua ODIHR-it i cili mbështeti ndryshimet dhe paraqiti komentet e tij, shumica39 e të cilave u zbatuan nga Grupi i Punës në vitin 2017. Në vitin 2018, Qeveria i propozoi Kuvendit 17 dispozita të reja për ndryshime në Kodin penal, duke përfshirë një përkufi- zim ligjor të krimeve nga urrejtja. Për më tepër, nëse gjatë procedurave gjyqësore janë ngritur akuza për krim nga urrejtja në kuptimin e rrethanave rënduese të përmendura në nenin 39 paragrafin 5, paragrafi i ri 6 i të njëjtit nen parashikon detyrimin e gjykatës për të shpjeguar arsyet nëse vendos të mos zbatojë paragrafin 5. Ndryshimet u miratu- an nga Kuvendi në fund të vitit 2018 dhe hynë në fuqi në vitin 2019.40 Neni 22, paragrafi 42 i Kodit penal përmban përkufizimin e veprës penale nga urrejtja – Si vepër penale nga urrejtja e parashikuar shprehimisht nga dispozitat e këtij Kodi, konsiderohet vepër penale kundër një personi fizik ose juridik dhe persona të lidhur me ta ose pronë që është kryer tërësisht ose pjesërisht për shkak të një karakteristike re- ale ose të supozuar ose lidhjeje të personit që ka të bëjë me racën, ngjyrën e lëkurës,

37 "Gazeta Zyrtare e RMV", nr. 111/2009 në dispozicion në: https://www.slvesnik.com.mk/ Issues/2A2D5314C418A34EA5D597CC923695D2.pdf 38 "Gazeta Zyrtare e RMV", nr. 27/2014 në dispozicion në: https://www.slvesnik.com.mk/ Issues/6ed04b3db86643b297d84aa94513d055.pdf 39 Në dispozicion në: https://www.osce.org/files/f/documents/2/e/313271.pdf 40 "Gazeta Zyrtare e RMV", nr. 248/2018, në dispozicion në: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/ b089570baccc436a9b39c585dca78b3f.pdf

21 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

kombësinë, origjinën etnike, fenë ose besimin, paaftësinë mendore ose fizike, seksin, identitetin gjinor, orientimin seksual dhe bindjen politike. Një nga karakteristikat kryesore të këtij përkufizimi është se njeh krimin nga urrejtja jo vetëm kur motivohet nga karakteristikat reale, por edhe nga karakteristikat e supo- zuara, gjë që zgjeron hapësirën për identifikimin dhe procedimin e krimit nga urrejtja. Dispozita gjithashtu parashikon mbrojtjen e individëve dhe pronës së lidhur, duke re- flektuar vetëdijen se aktet e motivuara nga urrejtja mund të drejtohen ndaj simboleve, institucioneve ose objekteve të lidhura me një grup ose individ të caktuar. Për më tepër, ligji njeh një gamë të gjerë karakteristikash të mbrojtura, duke siguruar mbulim të gjerë për grupe të ndryshme të margjinalizuara dhe të cenueshme. Kjo gjithëpërfshirje është në përputhje me standardet ndërkombëtare të krimit nga urrejtja, por gjithashtu kërkon zbatim të saktë në praktikë për të siguruar mbrojtje efektive ligjore. 17 dispozitat e reja të përmendura me ndryshimet në Kodin penal të vitit 2018 i refe- rohen krimeve të mëposhtme: – Vrasja, neni 123 paragrafi 2, pika 4 – Lëndimi trupor, neni 130, paragrafi 2 – Lëndime të rënda trupore, neni 131, paragrafi 2 – Detyrimi, neni 139, paragrafi 2 – Heqja e paligjshme e lirisë (kidnapimi), neni 140, paragrafi 2 – Tortura dhe trajtime dhe dënime të tjera mizore, çnjerëzore ose degraduese, neni 142, pika 2 – Rrezikimi i sigurisë, neni 144, paragrafi 3 – Parandalimi ose vendosja e një tubimi publik, neni 155, paragrafi 2 – Përdhunimi, neni 186, paragrafi 3 – Mosdhënia e ndihmës mjekësore, neni 208, paragrafi 1 – Vjedhje e rëndë, neni 237 paragrafi 1, pika 7 – Vjedhja, neni 237, paragrafi 2 – Vjedhja, neni 238, paragrafi 2 – Dëmtimi i objekteve të huaja, neni 243, paragrafi 2 – Zhvatja, neni 258 paragrafi 2 – Dhuna, neni 386, paragrafi 5 – Përdhosja e një varri, neni 400, paragrafi 2 Në të gjitha këto vepra penale themelore shtohet një dispozitë që u imponon dënim më të rreptë gjykatave kur vërtetohet se vepra është kryer nga urrejtja. Në përputhje me rrethanat, veprat penale nga urrejtja në legjislacionin kombëtar janë akte për të cilat rrethanat rënduese janë përcaktuar për shkak të faktorëve ose kushteve specifike të pranishme në kryerjen e veprës penale që rrisin ashpërsinë e saj ose fajin e kryerësit. Këto rrethana çojnë në dënime më të ashpra në krahasim me dënimin standard për të njëjtën vepër penale pa faktorë të tillë. Ideja është që prania e rrethanave rënduese e bën aktin më serioz, qoftë për shkak të natyrës së vetë aktit ose për shkak të ndikimit në viktimë ose shoqëri. Sipas përkufizimit për krimin nga urrejtja, mjafton që vepra pe-

22 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

nale të kryhet vetëm pjesërisht nga urrejtja në mënyrë që të imponohet një dënim më i ashpër ndaj kryerësit. Duke pasur parasysh se legjislacioni kombëtar parashikon përkufizim të krimit nga urre- jtja (neni 22, paragrafi 42 i Kodit penal); përmban një dispozitë të përgjithshme që për- cakton se elementi i urrejtjes përbën një rrethanë rënduese për të gjitha veprat penale të kryera me dashje gjatë shqiptimit të dënimit (neni 39, paragrafi 5 i Kodit penal); dhe vepra penale të veçanta që përfshijnë elementin e urrejtjes si pjesë integrale të veprës, mund të përfundohet se legjislacioni kombëtar përdor një sistem të kombinuar, për- katësisht hibrid për sanksionimin e krimit nga urrejtja. Kjo qasje lejon një zbatim më fleksibël dhe gjithëpërfshirës të ligjit në përpunimin dhe dënimin e krimeve të motivuara nga urrejtja, i cili është në përputhje me standardet moderne ndërkombëtare për lufti- min e krimit nga urrejtja.

5.3.3 Masa institucionale Në vitin 2015, Ministria e Punëve të Brendshme prezantoi aplikacionin “Butoni i kuq” në faqen internetit http://redbutton.mvr.gov.mk/, i cili është krijuar për të raportuar krimet e urrejtjes, nxitjen e dhunës, keqpërdorimin e fëmijëve, si dhe trafikimin e qe- nieve njerëzore. Efektiviteti i këtij aplikacioni mbetet i panjohur, ndërsa udhëzuesi për përdorimin e “butonit” është më shumë i përqendruar në gjuhën e urrejtjes në internet sesa në vetë krimet nga urrejtja. Një ankesë penale për krimet nga urrejtja në internet gjithashtu mund të paraqitet në mënyrë elektronike në Sektorin për Krim Kompjuterik pranë Ministrisë së Punëve të Brendshme përmes emailit cybercrime@moi.gov.mk. Në prill 2017, Ministria e Punëve të Brendshme ndryshoi Rregulloren për mënyrën e kryer- jes së punës policore,41 duke prezantuar një formular të ri për pranimin e kallëzimeve që përmbajnë një fushë për “indikacione se vepra penale është kryer nga urrejtja”. Në vitin 2014, u prezantua një funksionalitet në Sistemin për Menaxhim të Lëndëve të Prokurorisë Publike për të treguar nëse një krim i veçantë bie nën “krim nga urrejtja”, i ngjashëm me shtojcën e sistemit gjyqësor ACMIS (shih më poshtë). Shënimi i të dhëna- ve është detyrë e nëpunësit të të dhënave deri në momentin e emërimit të një prokurori publik, i cili më pas merr kontrollin. Punonjësi i të dhënave, prokurori i emëruar, eprori i tij/saj dhe Prokuroria Publike e Shtetit kanë qasje në lëndët. Sipas informacionit të fundit të siguruar në vitin 2018, sistemi nuk është plotësisht funksional dhe nuk për- doret në të gjitha prokuroritë në të gjithë vendin, gjë që tregon se zbatimi praktik i këtij mekanizmi për regjistrimin e krimeve nga urrejtja në Prokurori nuk është ende efektiv. Në vitin 2014, Trupi Punues i Gjykatës së Lartë për Standardizimin e Procedimit Gjyqësor miratoi Konkluzionin për përcaktimin e lëndëve në sistemin e menaxhimit të lëndëve gjyqësore ACMIS, ku kryerja e një krimi të motivuar nga urrejtja/paragjykimi cilësohet si rrethanë rënduese dhe pasqyrohet në vendosjen e sanksionit penal, në përputhje me nenin 39, paragrafin 5 të Kodit penal. Regjistrimi bëhet duke plotësuar një fushë për shënimin e lëndëve që lidhen me krimin nga urrejtja. Nga viti 2014 deri në vitin 2023, Ministria e Drejtësisë miratoi Programin për kompen- simin e një fëmije që është viktimë ose dëmtohet nga një akt i parashikuar me ligj si 41 "Gazeta Zyrtare e RMV-së", nr. 49/2017, në dispozicion në: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/ b53767c9b9bd4fc28156ca5da7b2ae55.pdf

23 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

vepër penale e dhunës dhe akte të tjera të dhunës individuale ose në grup. Në vitin 2023, fondet për këtë qëllim arritën në rreth 50.000 euro.42 Nuk ka të dhëna publike për përdorimin aktual të këtij programi. Në fund të vitit 2022, u miratua Ligji për pagesën e kompensimit në para për viktimat e veprave penale me dhunë, i43 cili filloi të zbatohet në vitin 2023. Në vitin 2024, u krijua Komisioni Shtetëror për Kompensimin e Viktimave të Krimeve të Dhunshme. Qëllimi i ligjit është të sigurojë kompensim monetar për viktimat e veprave penale të kryera me dhunë në ndihmë të shtetit dhe të parandalojë viktimizimin e mundshëm dhe viktimizi- min dytësor si vuajtje shtesë që viktimat mund të vuajnë nga marrëdhënia e autorite- teve kompetente.

N djekja penale e gjuhës së urrejtjes dhe 6. krimit nga urrejtja Autoritetet e përndjekjes në Republikën e Maqedonisë së Veriut përfaqësohen nga pro- kuroria publike dhe policia gjyqësore. Ndërkohë, Policia Gjyqësore përbëhet nga: Minis- tria e Punëve të Brendshme, Drejtoria e Policisë Financiare, Drejtoria e Doganave dhe Policia Ushtarake. Nga Ministria e Punëve të Brendshme dhe Prokuroritë Themelore Publike (përmes Prokurorisë Publike të Republikës së Maqedonisë së Veriut) u kërkuan të dhëna statistikore dhe vendime për ndjekjen e krimit nga urrejtja për periudhën nga 1 janari 2019 deri më 30 qershor 2024 në lidhje me: 1. Të dhëna statistikore në çdo Prokurori Publike për numrin e përgjithshëm të lëndëve të përfunduara dhe aktuale për secilën vepër penale veç e veç, si dhe për rastet e ra- portuara nga policia, përkatësisht, dhe ato të dorëzuara në Prokurori Publike në bazë të veprave penale të veçanta të kryera; 2. Të dhëna statistikore për numrin e përgjithshëm të rasteve kur fusha “krim nga urre- jtja” është shënuar në “Sistemin e Menaxhimit të Lëndëve” dhe e përshtatshme për Mi- nistrinë e Punëve të Brendshme - fusha “krim nga urrejtja” që është shënuar manualisht në Procesverbal për raportimin e një vepre penale në polici; dhe 3. Dërgimi me postë elektronike ose me postë i vendimeve (akuzave) të prokurorisë anonime, si dhe informacioni nga policia, përkatësisht, nëse ata kanë marrë reagime nga Prokuroria Publike për rezultatin e procedurave policore për ndjekjen e rasteve të krimeve të urrejtjes44.

42 Për shembull Programi i vitit 2023, "Gazeta Zyrtare e RMV-së", nr. 122/2023, në dispozicion në: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/daa31801855a4e3fbb91c2f60222762d.pdf 43 "Gazeta Zyrtare e RMV-së", nr. 247/2022, në dispozicion në: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/ d0f88bf42e134b978d599eadcfafac20.pdf 44 Raportimi i Prokurorisë Publike ndaj Ministrisë së Punëve të Brendshme për rezultatin e kallëzimeve penale të paraqitura është një praktikë e gjatë me dekada, dhe detyrimi përmbahet në Ligjin për procedurë penale (shih nenin 275 të LPP-së).

24 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Sa i përket sistemit të prokurorive publike në Maqedoninë e Veriut, ekzistojnë 22 zyra themelore të prokurorisë publike (PPTH ) dhe Prokuroria Themelore Publike për Nd- jekjen e Krimit të Organizuar dhe Korrupsionit (PPTH NKOK). Ekzistojnë gjithashtu 4 Prokurori të Larta Publike (PLP) që adresojnë dhe kontrollojnë punën e 22 PPTH -ve të lartpërmendura, në baza territoriale. Përgjigjet që u kthyen për të dhënat e kërkuara is- hin nga PPTH , jo nga PLP. Deri në fund të gushtit 2024, u morën përgjigje nga 21 PPTH, derisa 1 nuk u përgjigj (Prokuroria Publike Themelore Resnjë). Në këtë drejtim, është një fakt i rëndësishëm që Prokuroria Publike Themelore në qytetet Resnjë dhe Kriva Pallanka nuk ka një prokuror publik si drejtues i këtyre zyrave, por pavarësisht kësaj, Prokuroria Publike Kriva Pallankë iu përgjigj kërkesës. Prokuroria Publike NKOK, me seli në Shkup, nuk dha përgjigje, që është e pritshme duke marrë parasysh natyrën e punës së saj dhe fushëveprimin e veprave penale të ndryshme. Sa i përket Ministrisë së Brendshme, të dhënat u dorëzuan nga Byroja e Sigurisë Publi- ke (BSP) përmes Sektorit për Kundërzbulim dhe Analizës Kriminale (SKAK) të Njësisë për Çrrënjosjen e Krimit të Organizuar dhe të Rëndë dhe Njësisë për Kundërzbulim dhe Analizës Kriminale (NJKAK) pranë Njësive për Kundërzbulim dhe Analizë Kriminale (NJ- KAK). Në përgjigjen e MPB-BSP, nuk ka të dhëna se sa nga rastet individuale dhe veprat penale për të cilat janë ngritur kallëzime penale, Ministria e Punëve të Brendshme ka marrë korrespondencë nga PPTH ose PPTH NKOK që kanë rezultuar me kallëzime ose vendime për refuzimin e kallëzimeve penale.

6.1 Ministria e Punëve të Brendshme Numri i përgjithshëm i rasteve të regjistruara nga Ministria e Punëve të Brendshme si “krim nga urrejtja” në periudhën e kërkuar është 221, ndërsa numri i autorëve të regjis- truar është 219. Numrat dominohen absolutisht nga veprat e gjuhës së urrejtjes. Vetë regjistrimi nuk do të thotë akuzë dhe gjykim me automatizëm. Sipas Iganskit në vitin 2023, vetëm pak më pak se katër nga dhjetë (37%) nga veprat penale më të rënda që konsiderohen të jenë motivuar nga paragjykimi dhe të përjetuara nga të anketuarit në vitin 2023, u raportuan në polici, ndërsa kjo statistikë paraqet një numër të lartë të errët të krimeve nga urrejtja. Shtohet se vepra të ndryshme kanë pasur shkallë të ndryshme të raportimit në polici, kështu që sulmet verbale, qofshin fyerje apo kërcënime, kishin më pak gjasa të raportoheshin nga qytetarët.45

45 Iganski, P., "Raporti hulumtues për viktimizimin për shkak të krimit nga urrejtja", OSBE, Shkup, 2023, f.34, 35. Link: https://www.osce.org/files/f/documents/9/b/560274.pdf.

25 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Total for January the period 2019 2020 2021 2022 2023 – May 2019 2024 to May, VEPRA PENALE TË 2024 REGJISTRUARA ME ELEMENTE TË URREJTJES

Vepra enale

Vepra enale kryerës

kryerës

kryerës GJITHSEJ 51 51 29 30 25 31 54 51 41 39 15 10 215 212 Rrezikim i sigurisë neni 130 1 1 1 1 paragrafi 3 Rrezikim i sigurisë neni 144 1 1 1 1 2 2 paragrafi 2 Rrezikim i sigurisë neni 144 2 2 2 2 paragrafi 3 Rrezikim i sigurisë neni 144 paragrafi 4 (paragrafi 5 me 21 18 8 6 4 4 6 7 6 5 45 40 ndryshimet e vitit 2023) Keqpërdorim i të dhënave 1 1 1 1 personale neni 149 paragrafi 2 Paraqitje tabelare e krimeve të regjistruara me elemente të urrejtjes për periudhën 2019 deri në maj 2024

Total for January the period 2019 2020 2021 2022 2023 – May 2019 2024 to May, VEPRA PENALE TË 2024 REGJISTRUARA ME ELEMENTE TË URREJTJES Vepra enale

Vepra enale

Vepra enale kryerës

kryerës

GJITHSEJ 51 51 29 30 25 31 54 51 41 39 15 10 215 212 Dëmtim I sendeve të huaja neni 243 paragrafi 2 në lidhje me 1 1 2 0 1 0 4 1 urrejtjen Shkaktim i urrejtjes, përçarjes ose jotolerancës në bazë 3 4 1 0 2 6 2 0 2 2 4 2 14 14 nacionale, racore, fetare dhe bazë tjetër diskriminimi – neni 319 Përhapje e materialit ksenofobik me anë të 2 2 2 2 sistemit kompjuterik – neni 394 -g Diskriminim racor dhe 1 4 1 1 1 1 3 6 diskriminim tjetër – neni 417 Dhunë - neni 386 2 4 1 5 1 1 1 2 5 12

Paraqitje tabelare e krimeve të regjistruara me elemente të urrejtjes për periudhën 2019 deri në maj 2024

26 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Duke marrë parasysh sa më sipër dhe statistikat e paraqitura nga MPB-ja, konstatohet se numri i veprave penale nga urrejtja është ulur pak në periudhën 2019-2024. Gjegjë- sisht, nëse në vitin 2019 u regjistruan 51 vepra penale me 51 autorë, në vitin 2023 u regjistruan 41 vepra penale dhe 39 autorë. Në të dy vitet e përmendura, veprat penale nga gjuha e urrejtjes ishin më të shumtat, kështu në vitin 2019 ka pasur 49 vepra penale ose 96% e numrit të përgjithshëm të krimeve nga urrejtja për atë vit, dhe në vitin 2023 ka pasur 39 vepra penale (95%).

Vepra penale sipas vitit

60 54 51 40 41 29 25 20 15 0 2019 2020 2021 2022 2023 2024 (01-05)

6.1.1. Shpërndarja gjeografike e veprave nga urrejtja Tabela sipas SPB-së jep një përgjigje për pyetjen në lidhje me shpërndarjen gjeografike të krimeve nga urrejtja. Numri më i madh i krimeve nga urrejtja u regjistruan në SPB Ohër (86), dhe dukshëm më pak në SPB Shkup (14), SPB Manastir (23), SPB Shtip (29) dhe SPB Tetovë (21). Ky fakt është i habitshëm duke pasur parasysh se Ohri është një qytet më i vogël se të gjitha sa më sipër. Është gjithashtu e rëndësishme që megjithëse çdo SPB vepron në rajonin e saj, kjo nuk do të thotë automatikisht se vepra penale është kryer në atë rajon. Ndonjëherë ndodh që pala e dëmtuar - viktima - raporton inciden- tin në vendbanimin e tij, ndërsa vepra penale është kryer në një rajon tjetër. Në këtë rast, SPB-ja përkatëse ku është raportuar krimi duhet të paraqesë kallëzimin penal në Prokurorinë Publike kompetente vendore ku është kryer krimi. Kjo është gjithashtu e rëndësishme nëse vepra është kryer në internet, kështu që më së shpeshti në këtë rast kallëzimi penal paraqitet në Prokurorinë Publike kompetente lokale ku ka jetuar autori sepse besohej se ai ka vepruar në internet nga atje. Për këto arsye, këto vepra nuk mund të merren si një pikë referimi e besueshme ose një “mostër statistikore” e vlefshme për të përcaktuar shpërndarjen gjeografike të krimit nga urrejtja. Meqë u përmendën krimet nga urrejtja në hapësirën online, theksohen të dhënat e dërguara nga Ministria e Punë- ve të Brendshme për numrin e krimeve të raportuara në Sektorin për Krim Kompjuterik. Janë regjistruar gjithsej 23 vepra penale, të cilat mund të konsiderohen të dhëna të be- sueshme, me vërejtjen se ndoshta të gjitha ato raste janë vepra të gjuhës së urrejtjes.46

46 KPK, që nga viti 2017 (që nga ndarja e saj si organ i Njësisë për Ndalimin e Krimit të Organizuar dhe Krimit të Rëndë) mban statistika për çdo krim të veçantë dhe paraqet një raport vjetor në Ministrinë e Punëve të Brendshme, i cili më pas zbatohet në Raportin e Përgjithshëm Vjetor të Ministrisë së Punëve të Brendshme. Shih: https://mvr.gov.mk/Upload/Editor_Upload/Godisen%20 izvestaj/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%BD%20%D0%B8%D0%B7% D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98%202023.pdf

27 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

SPB Shkup

SPB Manastir

SPB Veles

SPB Kumanovë

SPB Ohër

SPB Strumicë

SPB Tetovë

SPPB Shtip kompjuterik për krim Sektori

periudhën Gjithsej për Vepra penale me elemente të urrejtjes sipas llojit për periudhën nga viti 2019 përfshirë muajin qershor 2024, sipas njësive organizative

Gjithsej 14 23 8 11 86 4 21 29 23 219 Lëndim trupor Neni 130 par. 3 1 1 Rrezikim i sigurisë – Neni 144 par. 2 1 1 2 Rrezikim i sigurisë – Neni 144 par. 3 2 2 Rrezikim i sigurisë – Neni 144 par. 4 par. 5 8 7 3 2 8 1 3 1 12 45 Keqpërdorim I të dhënave personale - Neni 1 1 149 par. 2 Dëmtim I pronës – Neni 243 par. 2 në lidhje 1 1 2 4 me urrejtjen Shkaktim i urrejtjes, përçarjes ose jotolerancës në bazë nacionale, racore, fetare dhe bazë 1 5 1 8 15 tjetër diskriminimi – Neni 319 Përhapje e materialit ksenofobik me anë 10 4 9 74 1 8 24 11 141 të sistemit komojuterik – Neni 394 d Diskriminim racor dhe diskriminim tjetër 1 1 1 3 Neni 417 Dhunë – Neni 386 4 1 5 Paraqitje tabelare e veprave penale të regjistruara me elemente të urrejtjes sipas llojit për periudhën nga viti 2019 përfshirë muajin qershor 2024, sipas njësive organizative

6.1.2. Përgjigja e Ministrisë së Punëve të Brendshme ndaj krimeve të urrejtjes dhe akteve të gjuhës së urrejtjes Në reagimin sistematik të shtetit ndaj krimit nga urrejtja, roli i policisë është i një rëndë- sie të veçantë. Sa i përket statistikave të paraqitura nga MPB-ja, për veprat penale të raportuara nga urrejtja, duhet të merren me një farë shkalle rezervimi. Kjo për shkak se, në të vërtetë, nga këndvështrimi i sotëm, shteti (policia47 dhe gjykatat) ka bërë hapa pionierë në grumbullimin e të dhënave për krimet nga urrejtja, por në praktikën zyrtare shtetërore të zbulimit dhe ndjekjes penale të krimeve nga urrejtja në lidhje me krimet nga urrejtja, mungon qasja themelore e diferencimit të tyre si formë e veçantë e krimit. Pavarësisht reformave organizative në PP dhe Polici, ende nuk ka monitorim dhe rapor- tim të kënaqshëm. Për shembull, ekziston një tendencë e dukshme për të shmangur, 47 Policia është organi i parë i zbatimit të ligjit që i përgjigjet krimeve nga urrejtja dhe të dhënat që grumbullojnë duhet të jenë skeleti i të dhënave zyrtare të krimit nga urrejtja. Megjithatë, përveç përpjekjeve të policisë dhe autoriteteve të tjera qeveritare, frekuenca e regjistruar e krimeve nga urrejtja në statistikat zyrtare është përgjithësisht më e ulët se ajo reale. Kjo për shkak se evidentimi zyrtar varet nga viktimat që raportojnë raste dhe nëpunësit policorë që i evidentojnë ato me saktësi. Megjithatë, nga pikëpamja e kompetencës së këtij organi ekzekutiv për të marrë statistikat mbi krimet e urrejtjes dhe epërsinë e saj të mundshme në atë detyrë në krahasim me organet e tjera shtetërore, dhe mbi të gjitha Prokurorinë Publike, pa dyshim është për shkak të vetë faktit se PPRM nuk ka as buxhet të mjaftueshëm ose staf të mjaftueshëm për të përmbushur këtë detyrë, ndryshe nga Ministria e Punëve të Brendshme (për të thjeshtuar pjesën e fundit).

28 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

ose për t’i dhënë një kualifikim më të butë rasteve të dukshme të shkaktimit të urrejt- jes, përçarjes dhe intolerancës kombëtare, racore dhe fetare, dhe përmes, për shembull, nënshtrimit të një ngjarjeje të gjuhës së urrejtjes në një vepër të thjeshtë kundër rendit dhe qetësisë publike. Gjithashtu, të dhënat e grumbulluara nuk janë në dispozicion të publikut dhe nuk është e qartë nëse autoritetet e kuptojnë ndryshimin midis gjuhës së urrejtjes dhe krimit të urrejtjes per se. Gjegjësisht, as Enti Shtetëror i Statistikave nuk merr të dhëna të tilla të specifikuara nga Ministria e Punëve të Brendshme, as nuk citon (gjuha e urrejtjes vepron si parametër statistikor) Ministrinë e Punëve të Brendshme në raportet vjetore, as Ministria e Punëve të Brendshme nuk është në gjendje t’i sigurojë Ministrisë së Punëve të Jashtme të dhëna të tilla me kërkesë të organizatave ndërkom- bëtare në të cilat Republika e Maqedonisë së Veriut është anëtare. Përndryshe, nga pikëpamja e veprave të gjuhës së urrejtjes në internet, është i rëndë- sishëm fakti që regina probationem (prova e kurorës) është shpesh ekspertiza e zhvi- lluar nga Njësia për Hetim Ligjor (NJHL) pranë Ministrisë së Punëve të Brendshme, e cila bëhet me mjete dhe softuer të specializuar. Laboratori i Forenzikës Digjitale NJHL shqyrton pajisjet kompjuterike dhe pajisjet celulare që përmbajnë prova elektronike. Të dhënat merren nga pajisjet digjitale duke përdorur mjete mjeko-ligjore që bëjnë të mun- dur ruajtjen e integritetit të të dhënave. Për të analizuar të dhënat ekzistuese dhe për të rikuperuar të dhënat e fshira, përdoren metoda të ndryshme.

6.2 Prokuroria Publike PP është kategori kushtetuese dhe është organ i persekutimit që kanalizon punën e plotë të Ministrisë së Punëve të Brendshme në luftën kundër krimit. Sa i përket krimit nga urrejtja, prokuroritë publike janë njohur me të për një kohë të gjatë përmes traj- nimeve të kryera nga AGJPP-ja. Në nivel sistemi, PPRMV-ja, prezantoi gjithashtu ri- sitë që respektojnë parimin e hierarkisë dhe varësisë. Kështu, për të vepruar në mënyrë më efikase, të gjitha PP-të në vend, PPRMV-ve, u sugheroi që duke filluar nga data 01.01.2023, të plotësojnë rregullisht dhe pa përjashtim rastet në sistemin informativ “case managment” duke bashkangjitur vendimet e PP-së. Prokuroritë e kanë këtë sis- tem që nga viti 2016, por vetëm tani po zbatohet në praktikë.

6.2.1. Përgjigja e PP-së ndaj krimit nga urrejtja, përfshirë aktet e gjuhës së urrejtjes - praktikat hetimore Premisa për kornizën sistematike kombëtare kundër krimeve të urrejtjes për të funksi- onuar dhe për të marrë trajtim penal është neni 81 i kreut VII të LPP, me titull “Detyrimi për të ofruar ndihmë juridike”. Ai përcakton: “(paragrafi 1) Policia gjyqësore, prokurori pu- blik dhe gjykata për nevoja të zhvillimit të procedurës penale mund të kërkojnë ndihmë nga gjykatat, prokuroria publike, organet e administratës shtetërore dhe organet e tjera shte- tërore, institucionet që ushtrojnë kompetenca publike dhe organet e njësive të vetëqeverisjes vendore. Këto organe janë të detyruara t’i përgjigjen kërkesës sa më shpejt të jetë e mundur dhe të heqin pengesat e mundshme pa vonesë. Nëse është e nevojshme, mund të pajisen me një kopje të procesverbalit penal. (paragrafi 2) Organet e administratës shtetërore dhe

29 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

organet e tjera shtetërore mund të refuzojnë kërkesën e përmendur në paragrafin (1) të këtij neni, me një vendim të arsyetuar në përputhje me kompetencat e tyre ligjore, nëse kjo shkel detyrimin për mbajtjen e informacionit të klasifikuar, derisa organi kompetent ta heqë këtë detyrim.”. Sigurisht, nëse ekziston dyshimi më i vogël se një person juridik nuk do të ishte bashkëpunues, atëherë është në dispozicion edhe instrumenti - Kërkesa, në përputhje me nenin287 të LPP-së, ku parashikohet gjobë nëse nuk veprohet brenda periudhës ligjore prej 15 ditë.48 Sa i përket krimeve nga urrejtja me element ndërkombëtar dhe grumbullimit të provave nga jashtë, është gjithashtu i rëndësishëm Ligji për bashkëpunimin ligjor ndërkombëtar në çështjet penale.49 Veçanërisht e rëndësishme është ndihma juridike ndërkombëtare nga Kreu II i ligjit, siç janë: ekzekutimi i akteve procedurale; dhënia e informacionit spon- tan; shkëmbimi i informacionit dhe njoftimeve të caktuara; dorëzimi i kontrolluar; moni- torimi i komunikimeve; kërkimi i ambienteve dhe personave dhe sigurimi i përkohshëm i objekteve, pronës ose mjeteve që lidhen me veprën penale. Instrumenti që do të për- doret nga organi i përndjekjes është “kërkesë”. Dispozitat përkatëse janë: Nenet 16 - 37. Nga pikëpamja e LPP-së dhe praktikave hetimore, kapitulli ku përshkruhen masat e veçanta hetimore është gjithashtu i rëndësishëm. PIM më e rëndësishme - Ndjekja e Komunikimeve kryhet përmes një organi shtetëror.50 Për sa i përket marrjes së provave, është një sfidë organizative dhe teknologjike për Ministrinë e Punëve të Brendshme fluksi i akteve të gjuhës së urrejtjes në internet, më saktësisht në rrjetet sociale në internet. Në praktikë, është e nevojshme të trajtohen problemet dhe metodat e operacioneve të tilla të bashkëpunimit të organeve të ndje- kjes penale dhe këtyre shoqërive me një plan të mëparshëm, së pari të përcaktohen të dhënat kompjuterike që mund të jenë të nevojshme nga organet gjyqësore gjatë pro- cedurës penale; të shqyrtohen dhe të merren informacione për llojin e të dhënave kom- pjuterike që mund të merren, ku ndodhen dhe si mund të sigurohen gjatë procedurës së mëparshme, në përputhje me kornizën ligjore ndërkombëtare vendase, dhe së fundi, të nxirren mënyra dhe procedura që duhet të ndiqen gjatë dhënies së të dhënave kompju- terike që mund të jenë prova të mundshme në procedurë dhe të përgatiten formularët për paraqitjen e kërkesave për të dhëna nga internet provajderë vendas ose të huaj.51 Gjatë dorëzimit të kërkesës për dorëzimin e të dhënave kompjuterike, Prokuroria pu- blike, me kërkesë të bazuar në nenin 287 të LPP-së, mund t’i drejtohet drejtpërdrejt ofruesit vendas të internet provajderit ose ta bëjë këtë me urdhër përmes Njësisë për Krime Kompjuterike pranë Ministrisë së Punëve të Brendshme. Procesi i sigurimit të të dhënave nga provajderët e huaj të shërbimeve të internetit përgjithësisht përcaktohet

48 Shpesh shkelet afati për shkak të inercisë së administratës, por është e rëndësishme që organet ekzekutive në përgjithësi ta njoftojnë PP-në, për kohën kur mund të presë përgjigjen. 49 Nëse nuk ka marrëveshje tjetër dypalëshe ose shumëpalëshe të ratifikuar nga shteti dhe që rregullon këtë çështje 50 Në realitet, pavarësisht dëshirës së ligjvënësit për pavarësi të OTA si organ i veçantë nga Ministria e Punëve të Brendshme përgjegjëse për zbatimin e MVH-së, Agjencia e specializuar e Sigurisë Kombëtare e Ministrisë së Punëve të Brendshme është ende një filtër për informacion me interes për OTA. 51 Burimi: Stoilkovski, M./Cvetanovski, J., “Sigurimi i provave në formë elektronike nga ofruesit e shërbimeve ndërkombëtare dhe vendase të internetit - Udhëzues i shkurtër për prokurorët”, Shoqata e Prokurorëve Publikë të Republikës së Maqedonisë dhe OSBE - misioni në Shkup, f.5/2017

30 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

nga protokollet dhe procedurat e ofruesve të huaj të shërbimeve të internetit për bash- këpunim me autoritetet e zbatimit të ligjit. Nëse lëvizja e të dhënave është brenda një vendi, atëherë është e lehtë sepse subjektet juridike dominuese janë të detyruara t’i japin të dhënat organit që zhvillon procedurën dhe për shkak të periudhës së shkurtër të zbulimit të komunikimit midis IP adresave, shanset për marrjen e të dhënave janë të larta. Gjithashtu, nëse ekziston nevoja për të deklaruar pronësinë e një online mediumi vendas nga ku është zhvilluar komunikimi, atëherë autoriteti është i mjaftueshëm për të marrë informacionin nga Marnet52. Por për fat të keq, këto janë raste të rralla sepse është mënyra më e rrallë për të komunikuar midis adresave IP. Ofruesit e shërbimeve të internetit që janë regjistruar në Shtetet e Bashkuara, në për- puthje me legjislacionin aktual, për vepra penale të rënda kanë kompetencë të bash- këpunojnë drejtpërdrejt me përfaqësuesit e autoriteteve të zbatimit të ligjit nga vendet e tjera dhe në të njëjtën kohë të sigurojnë të dhëna për përdoruesit e shërbimeve të tyre të internetit për aktivitetet e përdoruesve, si dhe për përmbajtjen e krijuar nga përdoruesit e një shërbimi të caktuar. Bashkëpunimi ndërmjet këtyre ofruesve dhe or- ganeve zbatuese të ligjit është vullnetar, por duhet të kihet parasysh se çdo ofrues ka veçoritë e veta protokollare që publikohen në formën e “procedurave” për sigurimin e të dhënave për nevojat e organeve zbatuese të ligjit. Në fund, duhet të kihet parasysh se hendeku institucional në trajtimin e krimeve nga urrejtja, dhe veçanërisht akteve të gjuhës së urrejtjes, është më i madhi nëse bëhet fjalë për ndërveprimin ndërkombëtar midis subjekteve - institucioneve dhe kur ndërmjetësimi midis institucioneve gjyqësore bëhet në mënyrë klasike, përmes ministrive përkatëse të punëve të jashtme dhe eks- kluzivisht – me shkrim. Një praktikë e Prokurorisë Publike për tre vjet tani në Republikën e Maqedonisë së Ve- riut është Prokuroria Publike në rast se has në nevojën për bashkëpunim ndërkombëtar në çështjet penale, i drejtohet njësisë së specializuar për ndihmë juridike ndërkombëta- re të Prokurorisë Publike, dhe jo drejtpërdrejt kompanive - provajderëve dhe hostëve në vendet e huaja. Njësia u krijua në janar 2021 me qëllim përmirësimin, harmonizimin dhe përshpejtimin e procedurës së kërkesave për ndihmë juridike ndërkombëtare. Tani kjo njësi i dërgon kërkesat ose lutjet në Ministrinë e Drejtësisë, pastaj në mënyrë elektroni- ke dërgohen në Ministritë e Drejtësisë të vendeve përkatëse (veçanërisht në Shtetet e Bashkuara ku ndodhen shumica e provajderëve dhe hostëve) dhe prej andej vjen përgji- gja nga kompanitë për të dhënat e kërkuara në një kohë relativisht të shpejtë. Ekziston edhe një alternativë në rastin e vendeve me të cilat Ministria e Punëve të Brendshme e Republikës së Maqedonisë së Veriut ka krijuar bashkëpunim ndër-policor, në mënyrë që njësia për bashkëpunim ndërkombëtar e PPRMV-së, të paraqesë kërkesën në MPB dhe nga atje të arrijë përgjigjja, por praktika ka treguar se kjo kohë është procedurë më e gjatë, dhe ndoshta sepse korrespondenca nuk është ekskluzivisht me mjete elektro- nike, por me dërgesa me shkrim. Në fakt, nevoja për të pasur një përgjigje në formë të shkruar duhet të theksohet në kontaktin fillestar pasi në çdo rast dhe pavarësisht nga mënyra e qasjes së zgjedhur nga PP-ja. Një mënyrë më efikase e bashkëpunimit ndër- kombëtar dhe marrjes së informacionit (por ende jo e afirmuar sa duhet midis PP-ve) është padyshim përdorimi i PP-së për lidhjet e Republikës së Maqedonisë së Veriut në

52 https://marnet.mk/

31 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Eurojustice me seli në PPRMV me Sektorin për Bashkëpunim Policor Ndërkombëtar të Ministrisë së Punëve të Brendshme - INTERPOL. Si progres në fushën e prokurorive publike interpretohet edhe fakti se pas 10 vjet nga tranzicioni i procedurës penale nga lloj “i përzier” në “akuzator” u ekipua dhe u vu në funksion të plotë Qendra hetimore e PP më të madhe (PPTH Shkup), si dhe në PPTH Tetovë dhe në PPTH Kumanovë .53 Një qendër e tillë ka ekzistuar në PP NKOK, ndërsa që nga fillimi atje kanë punuar pjesëtarë të MPB-së (inspektorë), specialiteti i të cilëve është si krimi i dhunshëm ashtu edhe krimi kibernetik. Sa i përket qendrave të hetimit në PPTH në Shkup, PPTH në Kumanovë dhe PPTH në Tetovë, personeli është më mo- dest në krahasim me PPTH NKOK, ndërsa veçanërisht sa i përket dy zyrave të fundit të prokurorisë publike ku vetëm dy inspektorë punojnë në qendrat e hetimit. Deri në fund të vitit kalendarik 2024, është planifikuar të hapen qendra hetimore në Prokurorinë Pu- blike Manastir dhe Prokurorinë Publike Shtip.

6.2.2. Normat e rasteve të proceduara dhe akuzat Lidhur me rastet e përpunuara në PP, në arkivat e Prokurorisë Themelore Publike – Sh- kup, mund të gjendeshin më shumë vendime negative meritore të prokurorive publike, të cilat ose refuzuan akuzën penale për një vepër të tillë ose vendosën se nuk kishte vend për ndërhyrjen e prokurorit publik. Gjegjësisht, ka të dhëna zyrtare nga viti 2023 për PPTH Shkup se vetëm në vitin 202154 janë pranuar gjithsej 19 kallëzime penale për 4 vepra penale në fushën e gjuhës së urrejtjes, ndërsa në të njëjtin vit është marrë ven- dim për 17 prej tyre (90%) – Aktvendim për refuzimin e kallëzimit penal.55 Në përgjigje të rritjes së shkallës së gjuhës së urrejtjes (Covid-19), shteti duhet të marrë parasysh dhe të krijojë një mekanizëm për parandalimin e gjuhës së urrejtjes. Autorite- tet gjyqësore janë shtylla kryesore në një strategji të tillë në të ardhmen për trajtimin e problemit. Sipas Parimit 5 të Rekomandimit të Këshillit të Evropës nr. R (97) 20 në lidhje me “gjuhën e urrejtjes” kërkohet që ligjet dhe praktikat kombëtare t’u mundësojnë organeve kompetente të ndjekjes penale t’i kushtojnë vëmendje të veçantë, për aq sa lejon liria e tyre e vendimit, rasteve që përfshijnë gjuhën e urrejtjes. Lidhur me të dhënat e grumbulluara për nevojat e kësaj analize specifike në tërësi, PPTH (Pa Prokurorinë Publike Resnjë dhe Prokurorinë Publike NKOK) për periudhën 2019 - qershor, 2024 raportoi se kanë pranuar 18 raste të krimeve të urrejtjes dhe 265 raste të gjuhës së urrejtjes. Nga të gjitha këto raste, ka pasur 106 lëndë që kanë marrë epilog - dënim. Dhe nga të gjitha ato raste, vetëm 15 u etiketuan si “krime nga urrejtja” në Sistemin për Menaxhim të Lëndëve (Case Managment System). Për 103 raste, pro- cedura ende është zhvilluar dhe kallëzimet penale të tjera ose u hodhën poshtë ose u transferuan në juridiksionin vendor të një Prokurorie tjetër Publike.

53 Shih Rregulloren e PPRMV-së për organizimin dhe funksionimin e qendrave hetimore të datës 07.02.2020. 54 veprat penale sipas: nenit 394-d të Kodit penal, nenit 144 paragrafi 4 të Kodit penal, nenit 319 të Kodit penal dhe nenit 417 të Kodit penal. 55 Burimi: Markoski, A., "Analizë për përcaktimin e hendekut institucional në lidhje me regjistrimin dhe përpunimin e gjuhës së urrejtjes në Republikën e Maqedonisë së Veriut", Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut, Shkup, 2023, Link: https://mhc.org.mk/wp-content/uploads/2023/10/analiza_ institucionalenjaz_web_disklejmer.pdf

32 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Siç mund të shihet nga përgjigjet e një pjese të PPTH -ve (Kërçovë, Strumicë, Gostivar, Tetovë...), ata kryesisht nuk kanë bërë dallim në paragrafët e neneve të Kodit penal, nëse vepra penale është kryer nga një motiv i njëanshëm. Kjo pavarësisht nga fakti se sistemi për menaxhimin e lëndëve ofron një mundësi për të klikuar në butonin “krim nga urrejtja” nëse është kështu, kjo paraqet një mjet elektronik që thjeshton ndjeshëm pro- cesin e mbajtjes së evidencës të këtyre llojeve të veprave penale. Natyrisht, për shkak të përdorimit të papërfillshëm të këtij mjeti që potencialisht, nëse do të përdorej, do të kontribuonte në të dhëna të sakta dhe koncize, një pjesë e madhe e PPTH -ve siguroi të dhëna të përgjithshme dhe të gjera që mbulonin të gjitha veprat penale sipas një neni dhe paragrafi të caktuar, pavarësisht nëse ato kanë përfshirë krime nga urrejtja ose vepra penale të përgjithshme. Vetëm dy PPTH siguruan kopje të aktakuzave (Veles dhe Ohër), ndërsa PPTH Kërçovë deklaroi se nuk kishin praktikë në administratën e tyre për të kontrolluar fushën e “krimit nga urrejtja” në sistemin për menaxhimin e lëndëve, që ishte një sfidë e rëndësishme për analizën. Megjithatë, autorët morën informacion produktiv se që nga qershori 2024 ekziston një prokurore publike në PPTH të Shkupit e emëruar si person kontakti dhe përgjegjëse për monitorimin e procedurave për krimet nga urrejtja (dhe krimet që për- fshijnë diskriminimin).56 Për qëllime të kësaj analize, më datë 04.09.2024 është zhvilluar një intervistë me prokuroren e emëruar. Gjatë intervistës, ajo dha të dhëna se PPTH Shkup për vitin aktual 2024, përkatësisht për: ekzistencën dhe punën aktuale në PPTH Shkup të 1 rasti me emërtimin “KO” (përgjegjësi penale) dhe, një rast me kodin “RO” (të ndryshme)57, ku për rastin e parë nga PPTH kompetente është marrë një vendim gjatë vitit 2024 - Vendimi për refuzimin e kallëzimit penal, dhe në rastin e dytë procedura për grumbullimin e informatave dhe provave të mëparshme nga një Prokuror Publik tjetër kompetent ishte ende në vazhdim. Ajo shtoi se në pothuajse 5 vitet e fundit, askush nuk ka shënuar opsionin - krim nga urrejtja në sistemin ku shënohen të dhënat për rastet aktuale - Menaxhimi i rasteve.

6.2.3. Analiza e akuzave Autorëve të kësaj analize u janë dorëzuar gjithsej 14 kallëzime anonime. Nga këto, 7 aktakuza janë ngritur nga Prokuroria Publike në Ohër, ndërsa 7 aktakuza janë ngritur nga Prokuroria Publike në Veles. Nga numri i përgjithshëm i aktakuzave të paraqitura, në fakt, numri më i madh (10) janë Propozime për lëshimin e urdhrit të dënimit, dhe 4 (katër) janë Propozime për aktakuzë. Nuk është dorëzuar asnjë aktakuzë.58

56 Link: https://jorm.gov.mk/wp-content/uploads/2024/05/obvinitelski-pechat-br.2.pdf. 57 Klasifikimi i zakonshëm i rasteve, ku emërtimi “KO” përfaqëson raste me seriozitet më të madh (ku vërtetohet baza e dyshimit se është kryer një vepër penale) sesa rastet me emërtimin “RO” ku zakonisht ose ekzistojnë vetëm indikacione të një vepre penale të kryer ose nuk ka indikacione, dhe kur paraqiten raste të formuara pas kallëzimeve penale joserioze ose të paqarta. Shih llojet e regjistrave të përmendura në nenin 69 të Rregullores për funksionimin e brendshëm të prokurorive publike (Gazeta Zyrtare nr. 190/2021). Në dispozicion në: http://ldbis.pravda.gov.mk/PregledNaZakon.aspx?id=57258 58 Në zbatim të LPP-së, aktakuzat ngrihen pas kryerjes së një hetimi, dhe në rast të veprave penale më të lehta (me dënim deri në 5 vjet burgim maksimal) ku nuk kryhet asnjë hetim zyrtar (megjithëse kryhen veprime hetimore), akti pozitiv i Prokurorisë Publike për Ndjekje Penale quhet "Propozimi i Aktakuzës".

33 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Aktakuzat e Ohrit Siç mund të shihet nga propozimet e Ohrit për lëshimin e urdhrit penal dhe dy propo- zimeve të aktakuzës, dallohen propozimet e aktakuzës me të njëjtin emërtim KO nr. 18/2023, të cilat janë kundër gjithsej dy të pandehurve të veçantë, por që si bashkë- kryerës kanë kryer një vepër penale - Lëndim i rëndë trupore sipas nenit 131 paragrafi 1 në lidhje me paragrafin 2 neni 22 të Kodit penal, përkatësisht lidhja për shkak të së cilës të dy aktakuzat kanë të njëjtin numër në prokurorinë publike. E pritshme, në lidhje me të dy propozimet për aktakuzë, u bashkua një procedurë e vetme penale dhe u zhvillua në Gjykatën Themelore të Ohrit. Një mashkull nga komuniteti etnik bullgar u dëmtua në këtë rast. Rasti u ekspozua në media, madje edhe përmes procedurës penale kishte implikime ndërkombëtare sepse pala e dëmtuar u trajtua për herë të parë për dëmti- met e pësuara në Republikën e Bullgaria, dhe më pas seancat kryesore u ndoqën si nga përfaqësuesit e misionit diplomatik bullgar në Republikën e Maqedonisë së Veriut (pasi që në ndërkohë i dëmtuari u bë edhe shtetas bullgar) ashtu edhe nga përfaqësuesit e mediave bullgare.59 Mund të përfundohet se gjatë procedurës së mëparshme para-hetimore, Prokuroria publike kompetente veproi me ndërgjegje dhe profesionalizëm duke u kujdesur për të gjitha indikacionet se ishte kryer një krim nga urrejtja në ngjarjen e të drejtës pena- le. Gjatë procedurës së mëparshme, PP-ja kompetente u sigurua të merrte prova të shumta materiale siç janë: pamjet e mbikëqyrjes me video, listat e bisedave telefonike të bëra; dokumentacioni mjekësor në emër të të dëmtuarit; ekspertiza mjekësore; njoh- ja e fytyrës u krye (dhe kjo u konstatua në procesverbal, si dhe me pamjet video); dhe gjithashtu u sigurua që të gjithë protagonistët u ekzaminuan me një ekzaminim shtesë të dy dëshmitarëve. Sa i përket vendimeve të tjera të paraqitura nga Prokuroria Publike Ohër, të cilat janë pesë Propozime për lëshimin e urdhrit për dënim, propozimi KO nr. 232/2021 i datës 21.02.2024 i paraqitur kundër një personi për vepër penale - Përhapje e materialit racist dhe ksenofobik me anë të një sistemi kompjuterik të përmendur në nenin 394-d para- grafin 1 të Kodit penal. Përshkrimi i veprës në pjesën operative korrespondon plotësisht me një akt të gjuhës së urrejtjes sepse një karakteristikë e mbrojtur - statusi shoqëror - u sulmua në mënyrë verbale. I dëmtuari si individ nuk është identifikuar, por policia sulmohet si shërbim publik. Diçka e ngjashme vlen edhe për Propozimin KO nr.127/20 të datës 26.06.2022, i cili është paraqitur edhe kundër një personi dhe për të njëjtën vepër penale. Por në këtë rast në mënyrë verbale u sulmuan gjyqtarët dhe përmbaruesit si kastë, ndërkaq përsëri nuk u identifikua asnjë viktimë individuale. Është e padiskutuesh- me që kjo karakteristikë e mbrojtur - statusi social është renditur në përshkrimin ligjor dhe të qenit e veprës penale sipas nenit 394-d paragrafi 1 të Kodit penal, por duhet të kihet parasysh se ajo nuk është pjesë e gamës së veçorive të mbrojtura të përmendura në nenin 122, pika 42 të Kodit penal dhe kështu (dhe me modus operandi) këto raste nuk mund të përbëjnë krime nga urrejtja, por vepra të gjuhës së urrejtjes si nënkategori kri- minologjike për veprat penale verbale dhe shprehjen e tyre më ekstreme. Nga ana tjetër, në lidhje me tre propozimet e mbetura të Ohrit KO nr.97/22 të datës 08.04.2022, KO nr.98/19 të datës 30.12.2020 dhe KO nr.678/21 të datës 04.01.2024, në të gjitha ato 59 https://www.dw.com/mk/kamerite-pristignaa-dali-i-pendikov/a-64838559

34 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

ekziston ndjekje penale kundër individëve që kanë kryer veçmas një vepër penale - Për- hapja e materialit racist dhe ksenofobik me anë të një sistemi kompjuterik të përmendur në nenin 394-d paragrafi 1 të Kodit penal, por ku objekti i mbrojtjes përfaqësohet nga funksionarë politikë, siç janë: kryetari i atëhershëm i Qeverisë së Republikës së Maqedo- nisë së Veriut ose deputetët e atëhershëm në Kuvendin e Republikës së Maqedonisë së Veriut. Është e padiskutueshme që të pandehurit në veprat e tyre verbale, përkatësisht shkrimet në rrjetin social “Facebook” shprehën dëshirën për vdekje dhe fatet e mbajtës- ve të pushtetit, por PP-ja kompetente duhej të sigurohej në seriozitetin e qëllimeve dhe motiveve të autorëve, sepse duke marrë parasysh praktikën e Gjykatës në Stras- burg, këto raste mund të interpretoheshin lehtësisht si demonstrim i të drejtës demo- kratike për lirinë e fjalës dhe konkurrencës së ligjshme politike duke përdorur parulla bombastike propagandistike. Kështu, gjithçka varet nga rrethanat dhe provat materiale dhe verbale të siguruara, dhe për një gjë të tillë – ekzistimi i e provave të forta, asnjë dokumentacion me shkrim nuk është paraqitur nga Prokuroria Publike Ohër si provë, as nuk mund të përfundohet se ato janë siguruar gjatë procedurës paraprake thjesht duke lexuar vetë Propozimet (Për shkak të natyrës së Propozimit për lëshimin e urdhrit për dënim, i cili sipas ligjit paraqitet në Gjykatë pa akt - Lista e provave).

Aktakuzat e Velesit Prokuroria Publike Themelore Veles dha një nga përgjigjet më gjithëpërfshirëse në lidh- je me informacionin e kërkuar, dhe përveç përgjigjes së paraqitur 5 (pesë) Propozime për lëshimin e urdhrave penalë dhe 2 (dy) Propozime për aktakuzë. Por nëse analizohen pesë propozimet, atëherë përfundohet se asnjë prej tyre nuk i referohet krimit nga urre- jtja. Konkretisht, Propozimi KO nr.534/22 i datës 20.06.2023 është paraqitur kundër një personi për vepër penale - Lëndim trupor sipas nenit 130 paragrafit 3 në lidhje me paragrafin 1 të Kodit penal, por në ngjarjen e të drejtës penale bëhet fjalë për një sulm fizik të një fqinji ndaj një tjetri për shkak të hakmarrjes që fqinji i sulmuar e kishte ra- portuar më parë sulmuesin në MPB për prerje të paligjshme të druve. Në këtë rast, si sulmuesi ashtu edhe i sulmuari i përkasin të njëjtës bashkësi etnike. Në fakt, veprimi mund të inkriminohet, por plotësohet vetëm ekzistimi i nenit 130 paragrafit 1 të KP-së, dhe sipas paragrafit 5 të të njëjtit nen, ai ndiqet penalisht në një padi private. E njëjta gjë vërehet në lidhje me Propozimin KO nr.360/23 të 17,10,2023, por ekziston një autor - një person dhe vepër e kryer penale - duke rrezikuar sigurinë e nenit 144 paragrafit 3c në lidhje me paragrafin 2c pikën 1 të Kodit penal, ndërsa në fakt në ngjarjen penale një person, për shkak të marrëdhënieve të paqarta pronësore-juridike, ka kërcënuar dy bashkëqytetarë të tij që ishin nga e njëjta bashkësi etnike me kërcënuesin. Edhe në këtë rast, veprimi mund të inkriminohet, por plotësohet vetëm ekzistimi i nenit 144 paragra- fit 1, dhe sipas nenit 144 paragrafit 6 ndiqet penalisht në një padi private. Sa i përket 3 (tre) Propozimeve të tjera për lëshimin e urdhrit të dënimit: KO nr. 366/21 të datës 30.12.2021, KO nr. 74/19 të datës 03.04.2019 dhe KO nr. 298/19 të datës 25.09.2019, të gjitha i referohen një vepre penale – Rrezikim i sigurisë të nenit 144 pa- ragrafit 4 të Kodit penal, por në të gjitha ato nuk ka prova se ekzistimi i krimit është për- mbushur, sepse nuk ka prova se ka qenë një kërcënim mjaft i fortë dhe serioz. Ky kuant i gabimit është i domosdoshëm të ekzistojë në veprën penale konkrete që në shumicën

35 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

e legjislacioneve të tjera quhet thjesht - Kërcënim60. Përndryshe, në dy nga rastet, sul- mohen statuset sociale të palëve të dëmtuara si eprorë të të pandehurve, në kuptimin e punëdhënësve të tyre (KO nr. 366/21 dhe KO nr. 298/19). Për të gjitha Propozimet e mësipërme dhe të analizuara, u miratuan propozime dënimi të shkallës së parë, të cilat lëshuan urdhra penalë dhe vendosën masa alternative - dënime me kusht. Në rastin e fundit, Propozimi KO nr. 74/19, tipari i mbrojtur i sulmuar është - dënim politik, por nuk është marrë vendim për lëshimin e urdhrit të dënimit, por është marrë vendim në bazë të pranimit të fajësisë me të cilin kryerësit i është dhënë dënim me kusht. Sa i përket propozimeve për aktakuzë të Prokurorisë Publike Veles me KO nr. 554/2020 dhe KO nr.342/21, të dyja i referohen veprës penale - Rrezikim i sigurisë së përmendur në nenin 144 të Kodit penal. Në rastin e parë (KO nr. 554/2020) aktakuza është ngritur kundër një kryerësi për veprën penale - Rrezikim i sigurisë sipas nenit 144 paragrafi 4 të Kodit penal dhe është e qartë nga pjesa operative e së njëjtës se subjekt i mbrojtjes janë dy persona të cilët sulmohen për shkak të statusit të tyre personal dhe shoqëror si karakteristikë e mbrojtur. Nga provat e propozuara, është e qartë se PP kompetente është kujdesur të shtojë ekspertizë psikologjike për gjendjen e të dëmtuarve, si dhe prova materiale - një fragment nga komunikimi elektronik. Konkluzioni është se bëhet fjalë për aktakuzë absolutisht të vlefshme për të cilën ka informacione se Aktgjykimi është dhënë në bazë të pranimit të fajësisë të Gjykatës Themelore Veles K nr.71/21 të datës 05.04.2021, me të cilin i pandehuri është dënuar me masë alternative - dënim me kusht. Megjithatë, në këtë rast nuk bëhet fjalë për krim nga urrejtja sepse karakteristika e mbrojtur “statusi personal dhe shoqëror” nuk është pjesë e përkufizimit të veprës nga urrejtja sipas nenit 122 të Kodit penal, por në këtë rast bëhet fjalë për krim nga urrejtja. Është i ngjashëm shembulli dhe pozitiv me Propozimin e Prokurorisë KO nr.342/21 të datës 18,10,2021 të paraqitur kundër një personi për veprën penale - Rrezikim i si- gurisë sipas nenit 144 paragrafit 2, shih paragrafin 1 të Kodit penal. Pjesa operative e aktakuzës tregon se ky është një rast i sulmit verbal dhe trupor të një personi (duke kapur qafën e tij) kundër një bashkëqytetari të një etnie tjetër minoritare vetëm sepse në tarracën e tij personi i dëmtuar vuri në dukje flamurin e shtetit amë të komunitetit të tij etnik. Siç dëshmohet nga shpjegimi i aktakuzës, PP kompetente u kujdes të merrte prova materiale si: dokumentacion mjekësor në emër të të dëmtuarit dhe një fragment nga të dhënat penale dhe evidenca në emër të të pandehurit, si dhe të merrte në pyetje të dëmtuarin në procesverbal në procedurën e paraburgimit. Lidhur me këtë aktakuzë, Gjykata Themelore Veles dha aktgjykim për lirimin e të pandehurit nga aktakuza, por në procedurë të apelit, Gjykata e Apelit Shkup dha aktgjykimin KZH Nr. 903/23 të datës 05.04.2024, me të cilin i pandehuri u dënua me kusht. Në arsyetimin e vendimit, gjykata më e lartë gjen me saktësi momentin që është krim nga urrejtja, ndërsa për sanksionin e butë argumenton me faktin se ka rrethana kryesisht lehtësuese - në radhë të parë se është një person i padënuar.

60 Shih nenin 139 të Kodit penal të Republikës së Kroacisë.

36 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

R ezultatet gjyqësore dhe praktika e 7. shqiptimit të dënimeve Për qëllime të analizës, janë kërkuar dhe marrë të dhëna nga 31 gjykata (të gjitha gjykatat themelore dhe të apelit në vend) dhe Këshilli Gjyqësor. Të dhënat e kërkuara në lidhje me: – Numrin e përgjithshëm të lëndëve të përfunduara dhe aktuale, për çdo vepër penale veç e veç61 dhe numri nën të cilin janë regjistruar; – Statistikat mbi numrin e përgjithshëm të rasteve në të cilat shënohet fusha “krim nga urrejtja” në sistemin e menaxhimit të lëndëve gjyqësore (ACMIS); dhe – Dorëzimin e të gjitha vendimeve gjyqësore të plotfuqishme dhe të kundërligjshme, nëse nuk janë në dispozicion në portalin www.sud.mk. Disa nga gjykatat dërguan të dhëna sipas veprës penale për të cilën u kërkuan, ndërsa të tjerët raportuan vetëm numrin e përgjithshëm të lëndëve të regjistruara. Disa nga këto institucione dërguan të dhëna për numrin e rasteve sipas nenit të veprës penale të Kodit penal (vepër penale parësore), ndërsa disa për paragrafë konkret të atyre veprave pe- nale që lidhen me krimet nga urrejtja. Vetëm një numër i vogël gjykatash dërguan kopje të vendimeve gjyqësore, përkatësisht përgjigjet përmbanin vetëm një numër regjistrimi të lëndëve. Disa nga gjykatat dërguan një numër të madh të numrave të regjistrimit nga lëndët, por pas verifikimit shtesë u konstatua se këto nuk ishin vepra penale nga urrejtja. Vetëm një numër i vogël gjykatash raportuan se kanë shënuar fushën ‘krim nga urrejtja’ në ACMIS. Për të kapërcyer një kufizim të tillë, u krye një hulumtim i gjerë për- mes bazës së të dhënave të vendimeve në dispozicion përmes portalit gjyqësor www. sud.mk, ku u identifikuan dhe përpunuan 64 dënime në fushat e krimit të urrejtjes dhe gjuhës së urrejtjes. Këto vendime kanë të bëjnë me 56 lëndë gjyqësore, tetë prej të cilave janë shqyrtuar nga një gjykatë e shkallës së dytë.

7.1 Vendimet gjyqësore sipas fushës dhe veprës penale Të dhënat tregojnë shpërndarjen e Fusha lëndëve që lidhen me gjuhën e urrejtjes 60 dhe krimin nga urrejtja, me një dominim 50 të dukshëm të rasteve që lidhen me 40 gjuhën e urrejtjes. Në veçanti, 55 lëndë 30 kategorizohen si gjuhë e urrejtjes, që 20 është shumica e rasteve të raportu- ara, ndërsa 9 raste lidhen me krimin 10 nga urrejtja. Ky ndryshim i rëndë- 0 sishëm sugjeron që gjuha e urrejtjes Gjuhë e urrejtjes Krim nga urrejtja është një fenomen i trajtuar më shpesh në krahasim me krimin e urrejtjes, i cili mund t’i atribuohet natyrës publike dhe 61 Në zbatim të krimeve të renditura në nëntitujt 5.4.1 dhe 5.4.2 më lart.

37 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

dukshmërisë së gjuhës së urrejtjes, veçanërisht në hapësirën në internet. Numri më i ulët i veprave penale të raportuara nga urrejtja është një tregues i mundshëm i nën-ra- portimit, sfidave në njohjen e motivimit nga paragjykimet ose pengesat në ndjekjen pe- nale. Ky konstatim thekson nevojën për përpjekje plotësuese në parandalimin e gjuhës së urrejtjes, si dhe në identifikimin dhe përpunimin e krimit nga urrejtja për të trajtuar gamën e plotë të akteve të motivuara nga paragjykimi.

Vepra penale

0 5 10 15 20 25 30 35 40

Dhunë Rrezikim i sigurisë Lëndim trupor

Shkaktim i urrejtjes nacionale, racoredhe fetare, përçarje dhe jotolerancë

Përhapja e materialit racor dheksenofob nëpërmjet sistemitkompjuterik

Gjykatave iu kërkuan të dhëna për gjithsej 23 vepra penale të gjuhës së urrejtjes ose krimit nga urrejtja (shih nëntitujt 5.4.1 dhe 5.4.2 më lart). Sipas përgjigjeve, gjykatat kanë vendosur për pesë nga këto vepra penale ndërkaq nuk janë evidentuar raste që lidhen me 18 veprat të tjera penale. Dy nga veprat penale lidhen me krimin nga urrejtja, ndërsa tre lidhen me gjuhën e urrejtjes. Vepra më e zakonshme me 35 lëndë është përhapja e materialit racist dhe ksenofobik përmes sistemeve kompjuterike, gjë që thekson incidencën e gjuhës së urrejtjes në internet. Kjo pasohet nga 12 raste që përfshijnë nxitje të urrejtjes, përçarjes dhe intolerancës kombëtare, racore ose fetare, duke treguar një shpërthim të konsiderueshëm të aktiviteteve ndezëse që synojnë komunitetet në shoqëri. Vepra të tjera më të rëndësishme përfshijnë lëndimin trupor (katër raste), rrezi- kimin e sigurisë (tre raste) dhe dhunën (dy raste). Kjo ndarje nxjerr në pah kontributin kritik të internetit si një platformë e përshtatshme për kryerjen e krimeve nga urrejtja, ndërsa thekson llojllojshmërinë e këtyre veprave penale, duke përfshirë dëmtimin fizik dhe kërcënimet ndaj sigurisë publike. Këto gjetje sugjerojnë nevojën për strategji të sy- nuara për të trajtuar përhapjen në internet të urrejtjes, si dhe spektrin më të gjerë të krimit nga urrejtja.

38 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

7.2 Vendime gjyqësore të bazuara në motivim të njëanshëm

Motivim i njëanshëm 20 18 18 17 Bindje politike 16 14 Përkatësi etnike

12 Përkatësi nacionale

10 Orientim seksual 8 8 8 Religjion dhe bindje fetare 6 6 5 Gjinia 4 3 Tjetër 2 0

* Disa nga rastet që lidhen me gjuhën e urrejtjes dhe krimet e urrejtjes përmbajnë dy ose më shumë motivime të njëanshme, së këndejmi edhe numri më i madh i motivimeve të njëanshme sesa subjektet.

Të dhënat tregojnë shpërndarjen e incidenteve nga urrejtja sipas motivimit të njëanshëm, duke sugjeruar disa faktorë kryesorë. Bindja politike është motivimi kryesor i njëanshëm me 18 raste, pasuar nga përkatësia etnike me 16 raste. Kjo sugjeron që tensionet po- litike dhe ndarjet etnike janë nxitësit kryesorë të incidenteve të lidhura me urrejtjen. Kategori të tjera të dukshme përfshijnë përkatësinë kombëtare me tetë subjekte dhe besimin fetar me pesë subjekte, gjë që pasqyron më tej ndarjet shoqërore. Megjithëse orientimi seksual dhe gjinia janë motive më të rralla, megjithatë janë të pranishme për- katësisht me gjashtë dhe tri lëndë. Këto të dhëna theksojnë natyrën komplekse të inci- denteve nga urrejtja, ku mbizotërojnë motivet politike dhe etnike, por nuk përjashtohen format e tjera të paragjykimit. Kjo shpërndarje e larmishme tregon nevojën për politika gjithëpërfshirëse që do të trajtojnë forma të ndryshme të urrejtjes, sepse asnjë motivim nuk mund të shihet si i izoluar. Në veçanti, rëndësia e trajtimit të tensioneve politike dhe etnike veçohet si prioritet për zvogëlimin e incidenteve të lidhura me urrejtjen. Kur krahasohen të dhënat nga Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut për gjuhën e urrejtjes dhe krimin nga urrejtja (shih nëntitujt 5.4.1 dhe 5.4.2 më lart) me të dhënat zyr- tare gjyqësore, është e rëndësishme të theksohet dallimi kohor – të dhënat e Komitetit të Helsinkit përfshijnë një periudhë prej 10 vjetësh, ndërsa të dhënat gjyqësore për- fshijnë pesë vjet. Për të kapërcyer këtë dallim, krahasimi mund të bazohet në përqindje në vend të numrave absolutë. Sipas të dhënave të Komitetit të Helsinkit, përkatësia etnike është motivi më i zakonshëm për njëanshmëri që përfaqëson rreth 50% të rasteve. Në të kundërt, të dhënat gjyqësore

39 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

tregojnë se rreth 20% e rasteve janë të motivuara nga përkatësia etnike. Ky ndryshim i rëndësishëm tregon për një nënvlerësim të rasteve të motivuara nga paragjykimi etnik në procedurat prokuroriale dhe rrjedhimisht gjyqësore, megjithëse ato dominojnë në ra- portet e Komitetit të Helsinkit. Orientimi seksual shfaqet si motivi i dytë më i zakonshëm në raportet e Komitetit të Helsinkit, me një pjesëmarrje prej rreth 27%. Megjithatë, në të dhënat e gjykatës, orientimi seksual është motivi në vetëm 8.5% të rasteve, duke treguar se shumë incidente që lidhen me orientimin seksual nuk arrijnë në gjykata. Një pjesë e arsyeve të mundshme për këtë situatë përfshijnë frikën e viktimave nga raportimi i këtyre veprave për shkak të viktimizimit dytësor, mosbesimit ndaj institucioneve, mungesës së vetëdijes për të drejtat, mungesës së mbrojtjes dhe shërbimeve të përshtatshme ligjore për të mbështetur viktimat, presionit nga familja ose komuniteti dhe mungesës së njohjes së motivit të paragjykimit nga institucionet. Në kategorinë e bindjes politike, të dhënat e Komitetit të Helsinkit tregojnë se rreth 20% e rasteve janë të motivuara nga ky para- gjykim, ndërsa të dhënat gjyqësore tregojnë rreth 25%. Megjithëse përqindjet janë më të përafërta në këtë kategori, numri i përgjithshëm dukshëm më i ulët i lëndëve në gjy- kata sugjeron që incidentet e motivuara politikisht gjithashtu mund të raportohen ose procedohen dobët. Për përkatësinë kombëtare dhe religjionin, të dhënat e Komitetit të Helsinkit tregojnë rreth 8% dhe 3% në mënyrë përkatëse, krahasuar me rreth 11% dhe 7% në të dhënat gjyqësore. Megjithëse këto kategori janë proporcionalisht më të pranishme në lëndët gjyqësore, numri absolut mbetet i vogël, duke treguar sfida në trajtimin e këtyre motiveve të paragjykimit në sistemin ligjor. Duke theksuar përqindjet dhe duke marrë parasysh dallimet në afatet kohore, bëhet e qartë se raportet e Komitetit të Helsinkit ofrojnë një pasqyrim më të gjerë të incidente- ve të motivuara nga paragjykimi, veçanërisht në fusha të tilla si orientimi seksual dhe et- nia, gjë që tregon se këto incidente nënvlerësohen ndjeshëm në procedurat gjyqësore. Kjo tregon nevojën për të përmirësuar mekanizmat për sigurimin e raportimit, njohjes dhe përpunimit më të mirë të akteve të motivuara nga urrejtja në të gjitha kategoritë.

7.3 Epilogët gjyqësorë Epilogu gjyqësor 35 30 30 Urdhëresë penale 25 Gjykim 20 20 Pranim i fajit

15 Përsëritja e procedurës

9 Refuzim i aktakuzës 10 Marrëveshje 5 2 1 1 0

40 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Grafiku i paraqitur ofron një pasqyrë të rezultateve gjyqësore të rasteve që lidhen me krimin nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes. Një nga gjetjet kryesore është përdorimi i rëndësishëm i urdhëresave penale si mënyrë veprimi nga prokuroritë dhe gjykatat. Me 30 raste të zgjidhura përmes këtij procesi të përshpejtuar, është e qartë se kjo qasje preferohet në shumicën e rasteve. Urdhëresat penale zakonisht përdoren për çështje më pak komplekse, më së shpeshti kur ka prova të qarta dhe kur i pandehuri, pas marr- jes së urdhrit me postë, pranon përgjegjësinë pa apeluar duke mos filluar aktgjykimin dhe vendimi bëhet i formës së prerë.62 Ndërsa kjo mundëson që rastet të zgjidhen më shpejt, ngrihen dy pyetje të rëndësishme: a është trajtuar në mënyrë adekuate serioziteti i veprave penale të motivuara nga urrejtja dhe a kanë pasur të pandehu- rit një mundësi reale për t’u mbrojtur? Përgjigja e mundshme për këto pyetje vijon më poshtë në këtë analizë. Gjuha e urrejtjes dhe krimi nga urrejtja shpesh kanë implikime të gjera shoqërore dhe zgjidhja e tyre përmes procedurave të përshpejtuara mund të mos pasqyrojë nevojën e plotë për analizë më të thellë gjyqësore dhe ndëshkim proporcional. Gjykimet janë rezultati i dytë më i zakonshëm gjyqësor, me 20 çështje të zgjidhura për- mes procedurave të plota gjyqësore. Kjo pasqyron angazhimin e sistemit gjyqësor për të shqyrtuar rastet kur provat ose rrethanat janë më komplekse ose kur të pandehurit kundërshtojnë pretendimet. Numri relativisht i lartë i gjykimeve tregon se shumë raste të krimit nga urrejtja dhe gjuhës së urrejtjes kërkojnë një vlerësim të plotë ligjor, i cili mund të jetë tregues i seriozitetit të akteve ose sfidave në vërtetimin e motivimit të njëanshëm para gjykatës. Nëntë çështje u zgjidhën përmes pranimit të fajësisë gjatë seancës kryesore gjyqëso- re.63 Pranimi i fajit mund të përshpejtojë procesin ligjor dhe të zvogëlojë barrën mbi gjy- katat, por gjithashtu ngre pyetje të rëndësishme nëse dënimet janë të përshtatshme, e cila është temë e analizës më poshtë. Aktet e motivuara nga urrejtja kanë një ndikim të thellë si te viktimat individuale ashtu edhe te shoqëria, prandaj është thelbësore që rezultatet e rasteve të tilla të dërgojnë një mesazh të qartë se këto akte do të sanksi- onohen rëndë. Grafiku gjithashtu tregon se dy raste rezultuan në një rigjykim, i cili mund të tregojë gabime procedurale ose shfaqjen e provave të reja që kërkojnë një rivlerësim të akt- vendimit fillestar. Procedurat e përsëritura mund të zgjasin ndjeshëm gjykimin, duke shkaktuar vonesa në dhënien e drejtësisë. Ky fenomen sugjeron gjithashtu dobësi të mundshme në trajtimin fillestar të këtyre rasteve, gjë që tregon nevojën për të forcuar procedurat ligjore dhe kapacitetet në trajtimin e krimeve nga urrejtja. Është interesante se vetëm një rast përfundoi me mohimin e një akuze, që mund të nënkuptojë se kur aku- zat për krime nga urrejtja arrijnë në gjykatë, ato më së shpeshti mbështeten nga prova të mjaftueshme. Për më tepër, një rast u zgjidh përmes një marrëveshjeje, e cila është një ngjarje e rrallë në rastet e veprave nga urrejtja për shkak të seriozitetit të tyre. Zg- jidhjet në përgjithësi përfshijnë një marrëveshje midis të pandehurit ose të pandehurve dhe zyrës së prokurorit publik të konfirmuar nga gjykata.

62 Për më shumë informacion në lidhje me urdhrin penal, shih Kapitullin XXXI të Ligjit për procedurë penale, "Gazeta Zyrtare e RMV-së", nr. 150/2010, në dispozicion në: https://www.slvesnik.com.mk/ Issues/BDBF29F810D5E9468FC65FA542B857B3.pdf 63 Ibid.Neni 381.

41 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Grafiku tregon se sistemi gjyqësor mbështetet kryesisht në urdhërpagesat dhe gjyki- met penale për të trajtuar rastet e krimeve të urrejtjes. Ndërsa këto rezultate pasqyro- jnë nevojën praktike për efikasitet në trajtimin e rasteve, ato gjithashtu ngrenë pyetje të rëndësishme nëse procesi ligjor pasqyron në mënyrë adekuate seriozitetin e krimeve të urrejtjes. Të dhënat tregojnë se ndërsa gjykimet mbeten një metodë e rëndësish- me për zgjidhjen e këtyre çështjeve, përdorimi i shpeshtë i urdhëresave penale mund të zvogëlojë ndikimin e përgjithshëm të përgjigjeve gjyqësore ndaj veprave penale të motivuara nga urrejtja. Është e nevojshme të shqyrtohet nëse qasja aktuale trajton në mënyrë të mjaftueshme dëmin më të gjerë shoqëror të shkaktuar nga këto vepra dhe nëse pasojat më të rrepta ligjore mund të shërbejnë si një pengesë më e fortë kundër autorëve të ardhshëm të mundshëm.

7.4 Vendimet gjyqësore dhe dënime të shqiptuara Lloji i vendimeve gjyqësore

50 46 45 40 35 30 25 20 15 10 4 4 5 0

Dënim mekusht Lirim ngaakuza Dënim meburg

Nga grafiku del qartë se mbizotërojnë dënimet me kusht, me 46 raste që kanë përfun- duar me këtë rezultat. Kjo shifër e tejkalon ndjeshëm numrin e dënimeve me burg dhe lirimeve me vetëm 4 raste secila. Të gjitha dënimet me burg i referohen krimit të urrejt- jes, domethënë asnjë dënim me burg nuk është vendosur në rastet që lidhen me gjuhën e urrejtjes. Dënimet me kusht përfaqësojnë një metodë shumë më të përgjithshme të dënimit dhe përdoren kur gjykata konsideron se shkelësi nuk duhet t’i nënshtrohet menjëherë vuajtjes së dënimit me burg, por gjithsesi duhet t’i nënshtrohet njëfarë mbi- këqyrjeje. Kjo qasje mund të jetë e diskutueshme në kontekstin e krimeve nga urrejtja, pasi akte të tilla shpesh kanë një ndikim më të madh shoqëror dhe krijojnë një atmosferë frike dhe pasigurie midis grupeve të prekura. Përdorimi i përsëritur i dënimeve me kusht

42 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

mund të zvogëlojë efektin parandalues të masave të ligjit penal, veçanërisht nëse au- torët e këtyre veprave nuk marrin sanksione më të rënda. Nga lirimi, i pranishëm në katër raste, rezulton se gjykata nuk ka gjetur prova të mjaftu- eshme për të dënuar të pandehurin. Ky rezultat tregon se në një numër të vogël rastesh ose provat nuk ishin mjaft të forta, ose akuza nuk ishte e përgatitur në mënyrë adekuate për të siguruar një dënim. Megjithatë, përqindja e ulët e shfajësimeve sugjeron që kur çështjet arrijnë në gjykim, shumica e tyre përpunohen me sukses dhe përfundojnë me një formë të caktuar dënimi. Vendosja e dënimeve me burg, të pranishme edhe në 4 raste, sugjeron që gjykatat të konsiderojnë vetëm një numër të kufizuar çështjesh mjaft të rënda për të kërkuar heqjen e lirisë. Kjo mund të hapë debatin nëse politika ndëshku- ese për krimet nga urrejtja është mjaft e rreptë për të penguar autorët e ardhshëm të mundshëm, veçanërisht në kontekstin e akteve që kërcënojnë kohezionin dhe sigurinë sociale.

Dënime

Burgim 6 muaj 1 1 vit e 6 muaj burg 1 1 vit e 2 muaj burg, e prolonguarpër 1 periudhë prej 4 vjetësh

1 6 muaj dënim me burg, eprolonguar për periudhë prej 2vjetësh 2 2 vjet burg

2 Dënimi është anonimizuar

3 6 muaj burg, e prolonguar përperiudhë prej 1 vjet

6 1 vit burg, e prolonguar përperiudhë prej 2 vjetësh

30 3 muaj burg, e prolonguar përperiudhë prej 1 vjet

0 5 10 15 20 25 30 35

Grafiku ofron një pasqyrë të detajuar të llojeve të ndryshme të dënimeve të shqiptuara në rastet që lidhen me krimin nga urrejtja dhe gjuha e urrejtjes. Është e qartë se dënimet me kusht janë lloji më i zakonshëm i dënimit, me 30 raste në të cilat autorët morën tre muaj burg, të vonuar për një periudhë prej një viti. Kjo tregon se lirimi me kusht është qasja kryesore në zgjidhjen e këtyre krimeve, duke lejuar të dënuarit të shmangin burgi- min nëse nuk kryejnë një vepër penale të re gjatë periudhës së provës. Ndërsa kjo qasje ofron njëfarë fleksibiliteti dhe mundësie për rehabilitim, ngrihen pyetje nëse dënime të tilla janë me peshë të mjaftueshme për të penguar veprat penale në të ardhmen. Në

43 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

gjashtë raste, të pandehurit kanë marrë një dënim me një vit burg, të vonuar për një periudhë prej dy vjetësh. Kjo tregon se, megjithëse njihet serioziteti i veprave penale, natyra e kushtëzuar e dënimeve ende pasqyron prirjen e sistemit gjyqësor drejt masave më të buta. Dënimi me kusht lejon që gjykata të vendosë një dënim me kusht me burgim pa qenë në gjendje të kryejë menjëherë një dënim me burg, duke sugjeruar që gjykata të kërkojë të balancojë dënimin me mundësinë e rehabilitimit. Janë disa raste me kohëzgjatje të ndryshme të dënimeve, në tre raste të pandehurit janë dënuar me burgim prej gjashtë muajsh, të shtyrë në një periudhë prej një viti. Në dy raste, për arsye të panjohura, dënimi është anonimizuar, pra nuk janë specifikuar detajet e sakta të dënimit. Në dy raste, të pandehurit janë dënuar me burg (nga 6 muaj deri në 3 vjet), që është dënimi më i lartë nga të gjitha rastet e analizuara. Këto të dhëna tregojnë se gjykatat kanë mundësi të përcaktojnë opsione të ndrysh- me për dënim, por varësia mbizotëruese nga dënimet me kusht tregon se sistemi ligjor preferon zgjidhje që nuk përfshijnë privimin e drejtpërdrejtë të lirisë. Megjithatë, numri i vogël i dënimeve me burg ngre pyetjen nëse një qasje e tillë është mjaft e fortë për të penguar autorët e ardhshëm dhe për të pasqyruar në mënyrë adekuate efektin e dëm- shëm shoqëror të këtyre akteve. Fakti që vetëm disa autorë morën dënime me burg mund të tregojë nevojën për një politikë më të rreptë penale, veçanërisht për krime më të rënda ose të përsëritura.

7.5 Analiza e vendimeve gjyqësore në lidhje me gjuhën e urrejtjes Kur analizohen vendimet gjyqësore për gjuhën e urrejtjes, është e rëndësishme të vlerësohet nëse vendimet gjyqësore përputhen me standardet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut, në veçanti me Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut (KEDNJ) dhe praktikën e Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut (GJEDNJ). Gjykatat kom- bëtare, edhe pse zbatojnë të drejtën e brendshme, kanë detyrimin të ndjekin të drejtën ndërkombëtare, e cila është pjesë e rregullimit ligjor të brendshëm. GJEDNJ konsideron lirinë e shprehjes përmes nenit 10 të GJEDNJ-së, por gjithashtu përcakton se kjo e dre- jtë mund të kufizohet për të parandaluar shprehjet që nxisin urrejtje, dhunë ose diskri- minim. Gjuha e urrejtjes nuk gëzon mbrojtje kur paraqet kërcënim për sigurinë publike, moralin ose të drejtat e të tjerëve. GJEDNJ-ja zbaton disa kritere gjatë vlerësimit të çështjeve, të tilla si qëllimi i folësit, konteksti i shprehjes, përmbajtja e fjalës dhe pasojat e mundshme të saj. Këta faktorë janë çelësi për të përcaktuar nëse gjuha është e mbro- jtur ose përbën gjuhë të urrejtjes të sanksionuar.

Qëllim i folësit GJEDNJ-ja shqyrton qëllimet që qëndrojnë pas shprehjes. Nëse është e qartë se dekla- rata është bërë me qëllim të nxitjes së urrejtjes ose dhunës ndaj një grupi të caktuar, atëherë ajo deklaratë mund të klasifikohet si gjuhë urrejtjeje. Në rastin e Sürek v. Turkey (No. 1),64 GJEDNJ-ja konstatoi se thirrja për dhunë ndaj grupeve të caktuara ishte e pa- përshtatshme dhe e pambrojtur sipas nenit 10.

64 Sürek v. Turkey (No. 1), Application No. 26682/95, Judgment of 8 July 1999.

44 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Sfondi i shprehjes GJEDNJ-ja shqyrton nëse shprehja është bërë në një kontekst politik ose shoqëror të ndjeshëm. Për shembull, në rastin e Erbakan v. Turqi,65 GJEDNJ-ja theksoi se fjalimet e mbajtura në kontekste politike që nxisin intolerancën fetare ose etnike duhet të anali- zohen me kujdes. Deklaratat e bëra në mjedise ku ekziston një rrezik i lartë i dhunës dhe intolerancës kanë potencial më të madh për t’u klasifikuar si gjuhë e urrejtjes.

Natyra dhe përmbajtja e shprehjes GJEDNJ-ja kontrollon nëse deklarata përmban një thirrje të qartë ose të nënkuptuar për dhunë, urrejtje ose diskriminim. Në rastin e Le Pen v. Franca,66 GJEDNJ-ja arriti në përfundimin se deklaratat raciste kundër komunitetit mysliman nuk ishin të mbrojtura nga neni 10 i GJEDNJ-së sepse ato nxisnin urrejtje dhe diskriminim publik në bazë të përkatësisë etnike dhe fetare.

Pasojat nga fjalimi GJEDNJ-ja vlerëson gjithashtu mundësinë që fjalimi të shkaktojë pasoja reale dhe të dëmshme. Nëse fjalimi ka potencial për të shkaktuar dhunë ose tensione serioze so- ciale, GJEDNJ-ja vlerëson se nuk duhet të mbrohet. Në rastin e Norwood v. The United Kingdom,67 GJEDNJ-ja vuri në dukje se shprehjet publike që bëjnë thirrje për diskriminim dhe urrejtje ndaj grupeve fetare, siç është Islami, konsiderohen të papranueshme dhe mund të shkaktojnë trazira sociale.

Ekuilibri midis lirisë së shprehjes dhe interesit publik GJEDNJ-ja gjithmonë balancon të drejtën e lirisë së shprehjes me interesin publik për të ruajtur harmoninë sociale dhe për të mbrojtur të drejtat e të tjerëve. Në rastin e Gündüz v. Tureky,68 Gjykata vlerësoi shprehjet e një udhëheqësi fetar dhe arriti në përfundimin se ndërsa deklaratat e tij ishin provokuese, ato nuk ishin aq ekstreme sa të konsiderohes- hin gjuhë e urrejtjes.

Proporcionaliteti i kufizimit GJEDNJ-ja kontrollon gjithashtu nëse kufizimet në shprehje janë proporcionale me qëllimin. Në rastin e Handyside v. The United Kingdom,69 GJEDNJ-ja krijoi parimin se liria e shprehjes zbatohet jo vetëm për informacionin dhe idetë që priten pozitivisht, por edhe për ata që ofendojnë, tronditin ose shqetësojnë. Sidoqoftë, kur bëhet fjalë për gjuhën e urrejtjes, kufizimet duhet të përcaktohen qartë dhe të jenë proporcionale me qëllimin, siç është parandalimi i diskriminimit ose dhunës.

65 Erbakan v. Turkey, Application No. 59405/00, Judgment of 6 July 2006. 66 Le Pen v. France, Application No. 18788/09, Decision of 20 April 2010. 67 Norwood v. The United Kingdom, Application No. 23131/03, Decision of 16 November 2004. 68 Gündüz v. Turkey, Application No. 35071/97, Judgment of 4 December 2003. 69 Handyside v. The United Kingdom, Application No. 5493/72, Judgment of 7 December 1976.

45 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Masat e marra nga shteti GJEDNJ-ja shqyrton nëse organet kombëtare kanë marrë masa të përshtatshme për t’u mbrojtur nga gjuha e urrejtjes. Në rastin e Perinçek v. Switzerland,70 GJEDNJ-ja analizoi nëse kriminalizimi i mohimit të gjenocidit përbën shkelje të nenit 10 të GJEDNJ-së. Gjy- kata konstatoi se sanksionimi i formave të caktuara të fjalës mund të justifikohet nëse mbron interesin publik, por kjo duhet të matet siç duhet. Në këtë analizë të rezultateve gjyqësore në lidhje me gjuhën e urrejtjes, këto kritere janë të një rëndësie të veçantë. Duke marrë në konsideratë natyrën e deklaratave, konteks- tin e tyre dhe pasojat e mundshme, do të vlerësohet nëse ato janë trajtuar në mënyrë adekuate, në përputhje me standardet e përcaktuara nga GJEDNJ-ja.

7.5.1 Bindja politike Numri më i madh i vendimeve gjyqësore për gjuhën e urrejtjes i referohen bindjes poli- tike ose përkatësisë si një tipar i mbrojtur i njohur në legjislacionin kombëtar (18). Të tri lëndët gjyqësore lidhur me këtë veçori në kuadër të veprës penale “Përhapja e materialit racist dhe ksenofobik me anë të një sistemi kompjuterik” nga neni 394-d, paragrafi 1 i Kodit penal. 13 nga aktgjykimet janë dhënë me urdhër-ndëshkim, ndërsa pesë aktgjyki- met e mbetura kanë pasuar pranimin e fajit gjatë seancës kryesore. Kjo do të thotë se asnjë nga këto lëndë nuk ka shkuar në gjykatë të shkallës së dytë, pasi nuk është lejuar ankim. Asnjë autor nuk u dënua me dënim me burg. Ndaj të gjithë autorëve u shqiptua dënim me kusht, duke filluar nga një dënim me burg prej tre muaj që nuk do të kryhet nëse kryerësi nuk kryen një vepër penale të re brenda një viti, deri në një dënim me burg prej një viti që nuk do të kryhet nëse kryerësi nuk kryen një vepër penale të re brenda dy vjetësh. Shumica e rasteve kanë të bëjnë me gjuhën e urrejtjes në rrjetet sociale, veçanërisht në Facebook. Autorët zakonisht postonin statuse, komente ose imazhe që, sipas Gjy- katave Themelore (GJTH), përbënin gjuhë urrejtjeje. Shembujt përfshijnë kërcënime, thirrje për dhunë, betim, fyerje dhe shpifje ndaj zyrtarëve të emëruar dhe të zgjedhur dhe anëtarëve të partive politike. Shumë nga këto raste i referohen ndryshimeve të Kushtetutës në vitin 2021 për ndryshimin e emrit të vendit, ndërsa disa kanë të bëjnë me pandeminë COVID dhe procesin e vaksinimit. Në vendimin K-12/21 të Gjykatës së Përgjithshme Berovë, i dënuari publikoi një foto me një lak të varur dhe bëri thirrje për varje publike të deputetëve në shesh. Në aktgjykimet K.nr.5/24 dhe K.nr.54/23 të Asamblesë së Përgjithshme të Gjevgjelisë, K.nr.183/20 të Asamblesë së Përgjithshme të Kërçovës, K.nr.253/2019 të Asamblesë së Përgjithshme të Shtipit, K.nr.150/22 të Asamblesë së Përgjithshme të Radovishit, K-50/21 dhe K-102/22 të Asamblesë së Për- gjithshme të Vinicës, të dënuarit përmes komenteve bënë thirrje për varjen, prerjen, vrasjen dhe varrimin e Kryeministrit. Në aktgjykimet K-57/24 të Gjykatës Komunale të Koçanit, K.427/22 të Gjykatës Themelore të Shtipit, K.42/23 të Gjykatës Themelore të Strumicës dhe K.319/22 të Gjykatës Themelore të Velesit, të dënuarit kërkuan varjen e Ministrit të Punëve të Brendshme dhe zyrtarëve të tjerë publikë. Në vendimin K-95/21 të Këshillit Komunal të Prilepit, i dënuari dëshironte të kishte një ligj për varje publike 70 Perinçek v. Switzerland, Application No. 27510/08, Judgment of 15 October 2015.

46 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

të anëtarëve të një partie opozitare. Në aktgjykimin K.nr.119/2024 të Këshillit Komunal të Kërçovës, i dënuari ka bërë thirrje për vrasjen e një kryetari të një partie politike. Në vendimin K.nr.87/2023 të Gjykatës së Rrethit Gjyqësor Strumicë, i dënuari ka kërkuar likuidimin e Ministrit të Shëndetësisë. Në aktgjykimin K.nr.60/2023 të Këshillit Komu- nal të Strumicës, i dënuari i është drejtuar me fyerje dhe ofendim Ministrit të Punëve të Brendshme.

7.5.2 Përkatësia etnike Të dytat në numrin e vendimeve gjyqësore për gjuhën e urrejtjes janë ato që lidhen me kombësinë si një karakteristikë e mbrojtur (13). Dy nga këto lëndë përmbajnë motivim të njëanshëm ndërsektorial, domethënë, njëra i referohet përkatësisë etnike dhe besimit fetar, dhe tjetra gjinisë, përkatësisë etnike dhe besimit fetar. 11 nga këto lëndë gjyqësore janë iniciuar në kuadër të veprës penale “nxitja e urrejtjes, përçarjes ose intolerancës mbi baza kombëtare, racore, fetare dhe të tjera diskriminuese” të nenit 319, paragrafit 1, ndërsa dy sipas veprës penale “Përhapje e materialit racist dhe ksenofobik me anë të një sistemi kompjuterik” të nenit 394-d, paragrafi 1 i Kodit penal. Vendimet u kaluan përmes gjykimeve të rregullta (7), gjykimeve të përsëritura (2), rrëfimit të fajit (1), zgjidhjes (1), urdhrit të dënimit (1) dhe hedhjes së aktakuzës (1), dhe kishte gjithsej tre ankesa në një gjykatë sekondare. Asnjë autor nuk u dënua me dënim me burg. Ndaj të gjithë të dënu- arve ju shqiptua dënim me kusht, duke filluar nga një dënim me burg prej dy muajsh që nuk do të kryhet nëse kryerësi nuk kryen një vepër penale të re brenda një viti, deri në një dënim me burg prej gjashtë muajsh që nuk do të kryhet nëse kryerësi nuk kryen një vepër penale të re brenda katër vjetësh. Në rastin K-84/19 të Gjykatës Themelore Manastir, i pandehuri është shpallur fajtor për shkak se në murin e një dyqani privat të fshatit ka shkruar “UÇK, Kosovë, Adem Jashari na thërret – Kosovë” në gjuhën shqipe, duke shkaktuar kështu urrejtje dhe ankth në bazë të përkatësisë etnike në mesin e maqedonasve në fshat. Në rastin K.nr.496/22 të Gjykatës së Rrethit Gostivar, i dënuari i bëri fyerje në baza etnike një nëpunësi policor nga komuniteti etnik shqiptar dhe e sulmoi fizikisht ndërsa nëpunësi ishte në detyrë. Gjykata konstatoi se i dënuari shkaktoi mosmarrëveshje etnike dhe kreu krimet e Sulmit të një nëpunësi dhe Nxitjes së urrejtjes dhe intolerancës mbi baza diskriminuese. Në rastin K.nr. 14/19 të OS Krushevë, pesë persona të etnisë maqedonase gjatë festës publike të 2 gushtit 2018, gjatë një feste publike, si pjesë e një grupi tifozësh, lëshuan parulla urrejtëse që synonin anëtarët e komunitetit shqiptar. Kjo shkaktoi urrejtje dhe mosmarrëveshje në baza etnike në një tubim publik. Të pandehurit u deklaruan fajtorë dhe u shpallën fajtorë për nxitje të urrejtjes, përçarjes dhe intolerancës në baza etni- ke. Në rastin e pikës së kontrollit nr.72/20 të Gjykatës Themelore të Shkupit, i dënuari postoi në rrjetet sociale një tekst me shprehje që nxisin urrejtje ndaj komunitetit etnik shqiptar. Deklarata u bë në kontekstin e dy ngjarjeve të lidhura: dëmtimi i Teatrit Po- pullor Maqedonas. nga grupi i tifozëve “Shfercerët” dhe tërmeti i fortë në Republikën e Shqipërisë në vitin 2019, i cili rezultoi me viktima njerëzore. Teksti ishte subjekt i ko- menteve dhe shpërndarjeve në rrjetin social, duke nxitur kështu urrejtje ndaj komunite- tit shqiptar. I dënuari u vendos në Prokurorinë Publike dhe u shpall fajtor për përhapjen e materialit racist dhe ksenofobik përmes një sistemi kompjuterik.

47 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Në rastin K.nr.203/2021 të Këshillit Komunal të Kërçovës, i dënuari hyri në një kafe-bar dhe pa u provokuar bëri fyerje të rënda, kërcënime dhe dhunë ndaj një nëpunësi policor në detyrë, duke përdorur shprehje që synonin etninë, fenë dhe gjininë e tij. Në fyerje, u përdorën terma që i referohen stereotipave fetarë dhe etnikë në lidhje me synetin, e cila thekson më tej nxitjen e urrejtjes në bazë të gjinisë, në lidhje me traditat fetare. I pandehuri u dënua për nxitje të urrejtjes, përçarjes dhe intolerancës në bazë të gjinisë, përkatësisë etnike dhe fesë. Në rastin K.nr.38/23të Gjykatës Themelore Koçan, i dënuari ka postuar foto dhe video përmes llogarive të tij në mediat sociale që promovojnë urrejtje dhe dhunë në bazë të përkatësisë etnike dhe fetare. Ai ndau një video të anëtarëve të ushtrisë çeçene duke bërë thirrje për agresion. Ai më vonë publikoi një foto me tekstin „ISRAEL TERRORIST“ dhe një simbol të Yllit të Davidit, i cili është një simbol i popullit hebre, duke nxitur urre- jtje për këtë grup. I pandehuri është shpallur fajtor për veprën penale “Përhapje e mate- rialit racist dhe ksenofobik me anë të një sistemi kompjuterik” në bazë të nenit 394-d të Kodit penal në bazë të përkatësisë etnike dhe fetare. Në rastin K-775/18 të Gjykatës Komunale të Kumanovës, i dënuari, i cili ishte 18 vjeç, së bashku me disa persona të tjerë shkaktuan intolerancë etnike dhe mosmarrëvesh- je duke hequr dhe dëmtuar flamurin shtetëror në qendër të qytetit, para një numri të madh të qytetarëve. Gjatë tentativës së një nëpunësi policor për ndalimin e tij, i pande- huri e ka sulmuar, e ka goditur dhe i ka shkaktuar lëndime trupore, pas së cilës ka tentuar të arratiset. Ky incident ndezi më tej intolerancën etnike midis të pranishmëve dhe në publik. Gjatë gjykimit, prokurori publik deklaroi “Krimi i urrejtjes gjithmonë ndëshkohet më rëndë se krimet e tjera, sepse paraqet një rrezik të veçantë për paqen dhe stabilite- tin në një vend.” I dënuari pranoi krimin dhe u shpall fajtor për krimet e Sulmimit të një zyrtari gjatë kryerjes së punëve të sigurisë publike dhe Nxitjes së urrejtjes, përçarjes dhe intolerancës kombëtare, racore dhe fetare. Prokurori publik në rastin vlerësoi se dënimi i vendosur me kusht ishte shumë i butë dhe apeloi në Gjykatën e Apelit (GJA) në Shkup, duke kërkuar një dënim më të rreptë, për të cilin mori mbështetje nga Prokuroria e Lartë Publike. Megjithatë, GJA në vendimin e saj Kzh.519/19 vlerësoi se një dënim prej një viti e dy muaj burg i cili nuk do të kryhet nëse kryerësi nuk kryen një vepër të re penale brenda katër vjetësh është i përshtatshëm. Në rastin K-398/21 të Gjykatës Komunale Manastir, personi nga komuniteti maqedo- nas u akuzua për shkaktim të intolerancës etnike në një argument në treg me persona nga komuniteti shqiptar. Gjatë argumentimit, i pandehuri ka përdorur shprehje fyese që mund të nxisin padurim. Gjykata refuzoi aktakuzën sepse konstatoi se krimi nuk plo- tësonte kriteret për një krim, përkatësisht mungonte qëllimi. Pas shkarkimit, prokurori publik paraqiti ankesë në GJA Manastir, i cili në vendimin e tij Kzh.59/22 vlerësoi se nuk ishte shpjeguar se si GJTH Manastir arriti në përfundimin se kishte mungesë qëllimi dhe se një krim i tillë nuk mund të kryhej nga pakujdesia. Në rastin K-67/2019 të GJTH Delçevë, dy të pandehur kanë bërë kërcënime ndaj anëtarëve të komunitetit rom, duke bërtitur me shprehje të dhunshme të zërit që pro- vokojnë ndjenja të armiqësisë dhe urrejtjes në baza etnike. Shprehjet e tyre përfshinin kërcënime për të djegur shtëpitë e komunitetit rom dhe pretendime fyese se komunite- ti rom ishte pengesë për përparimin e shtetit. Kërcënimet u adresoheshin drejtpërdrejt edhe individëve nga komuniteti rom, të cilëve u ishte thënë se do të gjendeshin dhe

48 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

do të vriteshin. Gjykata i shpalli të pandehurit fajtorë për nxitje të urrejtjes, mosmarrë- veshjes ose intolerancës mbi baza kombëtare dhe të tjera diskriminuese. Pas ankimit të paraqitur nga të pandehurit, GJTH Shtip në vendimin e saj KZ.56/21 ka shprehur dyshi- me serioze në vendimin e gjykatës së shkallës së parë dhe ka konstatuar se edhe pse është e padiskutueshme që kërcënimet e ditës kritike i janë bërë komunitetit rom, nuk ka prova mjaftueshëm të qarta dhe të verifikuara se të pandehurit kanë qenë autorët. Dëshmitarët deklaruan se dëgjuan kërcënime, por nuk mund të konfirmonin me siguri se cilët persona i bënë kërcënimet për shkak të errësirës dhe distancës. I vetmi dëshmi- tar që njohu zërat e të pandehurve e bazoi pretendimin e tij në një supozim, pasi ai nuk kishte asnjë kontakt me të pandehurit më parë. Pas gjykimit të përsëritur, gjykata e shkallës së parë, me vendimin e saj K19/21, ka liruar të pandehurit për mungesë provash të veprës nga prokurori publik.

7.5.3 Përkatësia nacionale Të tretët në numrin e vendimeve gjyqësore për gjuhën e urrejtjes janë ato që lidhen me kombësinë si një karakteristikë e mbrojtur (6). Katër nga këto lëndë gjyqësore janë ini- ciuar në kuadër të veprës penale “Përhapje e materialit racist dhe ksenofobik me anë të një sistemi kompjuterik” nga neni 394-d, paragrafi 1 i Kodit penal, ndërsa dy sipas veprës penale “ Nxitje e urrejtjes, përçarjes ose intolerancës mbi baza kombëtare, racore, fetare dhe të tjera diskriminuese” nga neni 319, paragrafi 1 i Kodit penal. Vendimet gjyqësore u morën përmes gjykimeve të rregullta (4) dhe urdhrave për dënim (2). Në katër raste të pandehurit janë dënuar, ndërsa në dy raste të pandehurit janë liruar. Asnjë nga të dënu- arit nuk u dënua me burg. Të gjithë të dënuarve iu dha i njëjti dënim me kusht - dënim me burg prej tre muajsh që nuk do të kryhet nëse kryerësi nuk kryen vepër penale të re brenda një viti. Në rastin K-33/22 të Gjykatës Themelore Berovë, i pandehuri, anëtar i komunitetit maqedonas, publikoi material të shkruar ksenofobik që ia shpërndau publikut përmes rrjetit social Facebook, duke e publikuar në profilin e tij. I njëjti material u shpërnda më vonë në formën e fletëpalosjeve nëpër rrugët e qytetit të Berovës. Materiali përmbante shprehje që promovojnë dhe nxisin urrejtje në bazë të përkatësisë etnike dhe shtetë- sisë, që synojnë qytetarët që pranojnë ndryshimin e ri kushtetues me emrin Republika e Maqedonisë së Veriut. Në material janë përdorur terma si “Severxhan” dhe “Severxha- nistanec”, të cilat në mënyrë të shëmtuar dhe nënçmuese i përshkruajnë këta shtetas, duke deklaruar se ata janë “armiq të Maqedonisë dhe maqedonasve”. Në rastin K.nr. 40/22 të Gjykatës Themelore të Berovës, një person u akuzua për për- hapjen e materialit ksenofobik përmes llogarisë së tij në Facebook ku ai komentoi për- mes shprehjeve që sipas aktakuzës promovojnë dhe nxisin urrejtje ndaj një ish-depute- te në Kuvend, për shkak të rolit të saj në votimin e ndryshimeve kushtetuese që lidhen me ndryshimin e emrit të vendit. Në koment, i pandehuri përdori terma ofendues (të mallkuar janë tradhtarët deri në brezin e dhjetë) dhe drejtoi një gjykatë merite që synon- te angazhimin e saj të mëvonshëm politik si drejtuese e Agjencisë së Sigurisë Kom- bëtare. Gjykata themelore në Berovë vlerësoi se komentet e të pandehurit, edhe pse ofenduese, nuk plotësonin kriteret për veprën penale “Përhapje e materialit racist dhe ksenofobik”. Sipas gjykatës, nuk u provua se komentet e të pandehurit kishin një poten-

49 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

cial të vërtetë për të nxitur urrejtje ose dhunë ndaj të dëmtuarës, as se ato shkaktuan një ndikim të rëndësishëm në publik. Gjykata gjithashtu sugjeroi se, si një figurë publike, ajo duhet të demonstrojë një shkallë më të madhe të tolerancës për komentet kritike dhe ofenduese, përveç nëse ato krijojnë një rrezik real të urrejtjes ose dhunës. Për këto arsye, gjykata e liroi të pandehurin nga përgjegjësia penale, duke deklaruar se mendimi i shprehur është një gjykatë me vlerë që nuk nxit urrejtje dhe mbrohet nga e drejta e lirisë së shprehjes. I pakënaqur me këtë rezultat, prokurori publik ka bërë ankim në Gjykatën e Apelit Shtip, i cili përmes Aktgjykimit KZ-186/23 ka refuzuar ankimin dhe është pajtuar plotësisht me vendimin e shkallës së parë. Në vendimin gjyqësor, Gjykata e Apelit Shtip gjithashtu deklaroi se për të përcaktuar faktet nëse janë arritur karakteristikat e veprës penale “Përhapje e materialit racist dhe ksenofobik”, nevojiten njohuri nga ekspertët, duke përcaktuar vendin e krimit dhe duke përcaktuar adresën IP nga e cila është kryer. Në rastin K.nr. 390/2021 në Gjykatën Themelore të Gostivarit, i pandehuri dyshohet se ka djegur flamurin shtetëror në qytetin e Gostivarit, i cili është vendosur në një shtizë me rastin e festës kombëtare të 11 tetorit. Prokuroria pretendoi se i pandehuri mbërriti në vendngjarje me automjet, uli flamurin shtetëror dhe i vuri flakën, duke shkaktuar kështu urrejtje dhe intolerancë në bazë të përkatësisë kombëtare. Nga provat e sigu- ruara, përfshirë analizat e ADN-së nga flamuri i djegur dhe anësori metalik nga direku, identiteti i dhunuesit nuk mund të vërtetohej. I pakënaqur me këtë rezultat, prokurori publik ka bërë ankim në Gjykatën e Gostivarit, por nuk ka marrë mbështetje nga Proku- roria e Lartë Publike. Nëpërmjet aktgjykimit të saj KZ.nr. 108/23, Gjykata e Apelit Gosti- var konstatoi se prokurori publik nuk provoi përtej dyshimit të arsyeshëm se i pandehuri ka kryer veprën për të cilën akuzohet. Në rastin K.nr. 86/2023 në Gjykatën Themelore Strumicë, i pandehuri ka postuar një koment përmes profilit të tij në rrjetin social Facebook që nxit urrejtje dhe dhunë në bazë të përkatësisë kombëtare. Komenti u publikua si reagim ndaj një artikulli tjetër nga portali i internetit “Kolev për BGNES: Nëse Maqedonia nuk e pranon dorën e zgjatur të Bullgarisë, do të fshihet plotësisht.” Në komentin e tij, i pandehuri ka bërë kërcenim duke bërë thirrje për likuidim. I pandehuri u dënua për përhapjen e materialit ksenofobik që nxit urrejtje dhe dhunë në bazë të përkatësisë kombëtare.

7.5.4 Religjioni ose bindja fetare Të katërtat në numrin e vendimeve gjyqësore për gjuhën e urrejtjes janë ato që lidhen me religjionin ose besimin fetar si një karakteristikë e mbrojtur (5). Dy nga këto lëndë janë analizuar më lart (7.5.1 përkatësia etnike) sepse përmbajnë motivim të njëanshëm ndërsektorial. Të tri lëndët gjyqësore të analizuara në këtë seksion janë iniciuar në ku- adër të veprës penale “Përhapje e materialit racist dhe ksenofobik me anë të një sistemi kompjuterik” nga neni 394-d, paragrafi 1 të Kodit penal. Dy nga aktgjykimet janë dhënë me pranimin e fajit dhe një me urdhëresë penale. Në të gjitha rastet të pandehurit janë dënuar. Kjo do të thotë se asnjë nga këto lëndë nuk ka shkuar në një gjykatë të shkallës së dytë, pasi nuk është lejuar ankim. Asnjë autor nuk u dënua me dënim me burg. Ndaj të gjithë autorëve u shqiptua dënim me kusht, duke filluar nga dënim me burg prej tre muajsh që nuk do të kryhet nëse kryerësi nuk kryen një vepër penale të re brenda një viti,

50 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

deri në dënim me burg prej gjashtë muajsh që nuk do të kryhet nëse kryerësi nuk kryen një vepër penale të re brenda dy vjetësh. Në rastin K.nr. 196/21 në GJTH Shtip, i dënuari ka postuar imazhe dhe tekste me përm- bajtje ofenduese dhe kërcënuese përmes llogarisë së tij në Instagram. Postimet përm- banin mesazhe anti-semite dhe anti-krishtere të drejtuara kundër grupeve të bazuara në fe dhe besim fetar, duke përfshirë kërcënime për dhunë fizike dhe seksuale dhe thi- rrje për akte terroriste kundër personave të besimit të krishterë dhe hebre. Në rastin K. nr. 270/19 të GJTH Shtip, i dënuari, anëtar i komunitetit rom, ndau një artikull në rrjetin social Facebook duke iu referuar një sulmi terrorist në një xhami në Zelandën e Re. Sipas artikullit, ai shtoi një koment me përmbajtje që bën thirrje për dhunë kundër anëtarë- ve të një grupi tjetër fetar, në të cilin ai sugjeroi një sulm të ngjashëm ndaj një objekti fetar të kishës. I dënuari është vetëdeklaruar fajtor. Gjykata në këtë rast ka deklaruar se bëhet fjalë për “krim nga urrejtja”. Në rastin K.nr. 2031/19 të GJTH Shkup, i dënuari postoi komente raciste dhe ksenofobike që promovojnë urrejtje, diskriminim dhe dhunë në bazë të fesë dhe besimit fetar përmes profilit të tij në rrjetin social Facebook. Në publikimet e tij, i akuzuari përdori shprehje fyese të drejtuara ndaj komunitetit mysli- man dhe anëtarëve të Bashkësisë Fetare Islame (BFI), duke bërë thirrje për dhunë dhe diskriminim.

7.5.5 Orientimi seksual Të pestat në numrin e vendimeve gjyqësore për gjuhën e urrejtjes janë ato që lidhen me orientimin seksual si një karakteristikë e mbrojtur (4). Të tri lëndët gjyqësore në ku- adër të veprës penale “Përhapje e materialit racist dhe ksenofobik me anë të një sistemi kompjuterik” nga neni 394-d, paragrafi 1 të Kodit penal. Tre nga aktgjykimet janë dhënë me urdhëresë penale dhe një përmes pranimit të fajit. Në katër raste të pandehurit janë dënuar, ndërsa në dy raste të pandehurit janë liruar. Kjo do të thotë se asnjë nga këto lëndë nuk ka shkuar në një gjykatë të shkallës së dytë, pasi nuk është lejuar ankim në lidhje me situatën faktike të përcaktuar. Asnjë autor nuk u dënua me dënim me burg. Ndaj të gjithë autorëve u shqiptua dënim me kusht, duke filluar nga dënim me burg prej tre muajsh që nuk do të kryhet nëse kryerësi nuk kryen një vepër penale të re brenda një viti, deri në dënim me burg prej gjashtë muajsh që nuk do të kryhet nëse kryerësi nuk kryen një vepër penale të re brenda dy vjetësh. Në rastin K.nr. 40/23 në GJTH Gjevgjeli, i dënuari përmes rrjetit të tij social Facebook komentoi një artikull nga një portal në internet në lidhje me një deklaratë të presidentit serb për ndalimin e paradave të krenarisë homoseksuale që do të mbahen në Beograd. Në komentin e tij, i pandehuri ka bërë thirrje për dhunë, duke përdorur shprehje që nxi- sin urrejtje dhe diskriminim ndaj komunitetit LGBTI+. I pandehuri sugjeroi që të fillonte një “spastrim” me armë të zjarrit, duke përdorur gjuhë kërcënuese dhe diskriminuese. Në seancën kryesore, i pandehuri është vetëdeklaruar fajtor. Në rastin K.nr. 160/22 në GJTH Radovish, i dënuari postoi një koment përmes llogarisë së tij në rrjetin social në lidhje me një artikull në portal që raportonte për martesën e “Miss Argjentina dhe Miss Porto Riko”. Në postimin e tij, i pandehuri nxiti urrejtje dhe bëri thirrje për dhunë ndaj komunitetit LGBTI+ të margjinalizuar. Për arsye të panjohura, në këtë vendim, komenti i të pandehurit është anonim. Në rastin K.nr. 305/22 në GJTH Shtip, i dënuari komentoi

51 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

përmes llogarisë së tij në Facebook nën videon me titull “Muaji i Krenarisë nxjerr në pah fitoret dhe pengesat e komunitetit LGBTI+.” Në komentin e tij, i pandehuri ka përdorur shprehje fyese dhe kërcënuese që nxisin urrejtje dhe thirrje për dhunë seksuale ndaj komunitetit LGBTI+. Në rastin K.nr. 379/22 në GJTH Shtip, i dënuari komentoi përmes llogarisë së tij në Facebook në një postim në një faqe që promovon mbështetjen dhe këshillimin për LGBTI+. I pandehuri ka lënë një koment (qen të ngordhur, do tu vijë fundi) që synon komunitetin LGBTI+.

7.5.6 Gjinia Në vendin e gjashtë për nga numri i vendimeve gjyqësore për gjuhën e urrejtjes janë ato që lidhen me gjininë (2). Të dy rastet gjyqësore janë iniciuar në bazë të veprës penale “Përhapje e materialit racist dhe ksenofobik me anë të një sistemi kompjuterik” nga neni 394-d, paragrafi 1 të Kodit penal dhe janë kaluar me urdhër penal. Në të dyja rastet të pandehurit janë dënuar. Kjo do të thotë se asnjë nga këto lëndë nuk ka shkuar në një gjy- katë të shkallës së dytë, pasi nuk është paraqitur asnjë ankesë dhe për pasojë nuk është lejuar ankim. Asnjë prej autorëve nuk u dënua me burg, domethënë iu dha një dënim me kusht prej tre muaj burg, i cili nuk do të kryhet nëse kryerësi nuk kryen një vepër të re penale brenda një viti. Në rastin K.nr. 115/2024 në GJTH Kërçovë, i dënuari shkroi komente përmes llogarisë së tij në Facebook që nxisin urrejtje dhe thirrje për dhunë ndaj një gruaje. Në postimet e tij, i pandehuri shprehu urrejtje për gjininë femërore, duke akuzuar gruan për ndërhyrje në martesën e tij dhe duke u bërë thirrje të tjerëve ta gjejnë dhe ta lëndojnë. Në një nga komentet, i pandehuri shkruante “Nëse është kështu, vriteni”, dhe në një postim të mëvonshëm, komentonte me një tekst që paraqiste kërcënime dhe urrejtje, “vriteni nëse është e tillë plehra nuk duhet të jetojë”. Në rastin K.nr. 290/22 në GJTH Gostivar, i dënuari postoi komente përmes profilit të tij në rrjetin social Facebook me përmbajtje fyese dhe kërcënuese që nxit urrejtje dhe dhunë seksuale ndaj grave që janë viktima të përdhunimit.

7.5.7 Karakteristika të tjera të mbrojtura Përveç karakteristikave të mbrojtura përgjithësisht të pranuara në të drejtën ndërkom- bëtare71, në fushën e gjuhës së urrejtjes, ligji penal kombëtar përcakton një listë shtesë të karakteristikave të mbrojtura që përfshijnë përkatësinë në një grup të margjinalizuar, gjuhën, shtetësinë, origjinën sociale, llojet e tjera të besimeve, arsimin, përkatësinë poli- tike, statusin personal ose shoqëror, statusin familjar ose martesor, statusin pronësor, statusin shëndetësor, ose çdo bazë tjetër të parashikuar me ligj ose me një marrëveshje ndërkombëtare të ratifikuar. Një zgjidhje e tillë mund të dobësojë efektivitetin e ndjek- jes penale të gjuhës së urrejtjes dhe të çojë në keqkuptime midis organeve të ndjekjes dhe gjykatave, duke krijuar vështirësi në zbatimin e qëndrueshëm të ligjeve dhe sanksi- onimin efektiv të gjuhës së urrejtjes. Një listë e gjerë dhe e hapur e karakteristikave të mbrojtura mund të krijojë paqartësi ligjore që mund të rezultojnë në vendime gjyqësore

71 Gjinia, raca, ngjyra e lëkurës, seksi, etnia, kombësia, feja ose besimi, aftësia e kufizuar mendore ose trupore, mosha, orientimi seksual dhe identiteti gjinor.

52 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

jo konsistente dhe vështirësi në interpretimin e ligjit. Kjo mund të mbingarkojë sistemin e drejtësisë me raste që nuk plotësojnë kriterin origjinal konceptual të gjuhës së urre- jtjes, duke vonuar kështu përpunimin e incidenteve më të rënda. Përveç kësaj, mund të lejojë zbatimin diskrecional të ligjit, gjë që do të çonte në ndjekje penale selektive dhe zbatim të pabarabartë. Zgjerimi i listës së karakteristikave të mbrojtura mund të ketë gjithashtu efektin e mbytjes së lirisë së shprehjes, kështu që njerëzit do të kishin frikë të shprehnin mendime legjitime nga frika e ndjekjes penale. Së fundi, kjo zgjidhje rrit kompleksitetin në provën e qëllimit, ndërkaq ekziston rreziku që ligji të keqpërdoret nga grupe të caktuara politike ose shoqërore për të heshtur pikëpamjet kontradiktore. Në pesë rastet më poshtë, të gjithë të pandehurit janë dënuar me dënime me kusht, qoftë përmes pranimit të fajit, qoftë me urdhëresë penale. Në rastin K-41/22 të GJTH Berovë, i dënuari postoi një koment përmes llogarisë së tij në Facebook që, sipas gjykatës, nxiti urrejtje në bazë të statusit të mëparshëm shoqëror të një deputeteje në Kuvend duke e quajtur atë “tradhtare”. Ky vendim me urdhër dënimi është diametralisht i kundërt me vendimin në rastin K.nr. 40/22 të së njëjtës gjykatë (shih nëntitullin 7.5.3 më lart) me të njëjtën situatë faktike, por një të pandehur tjetër i cili u lirua nga akuzat. Në rastin K.nr. 65/2023 në GJTH Berovë, i pandehuri postoi një koment përmes llogarisë së tij në Facebook, i cili sipas gjykatës nxit urrejtje ndaj pjesëtarëve të policisë. Komenti ishte një reagim ndaj një postimi në lidhje me një aksi- dent në të cilin shtëpia e një nëpunësi policor u dogj nga rrufeja. Komenti i të dënuarit lexonte “U djegshin të gjithë kriminelët Zoti është i madh.” Sipas gjykatës, i dënuari e ka kryer veprën në bazë të statusit social të policit. Në rastin K.nr. 184/2023 të GJTH Kërçovë, i dënuari si administrator i grupit “Anti-Muria K.” në platformën e internetit Viber, në mënyrë të përsëritur ka publikuar tekste që nxisin urrejtje ndaj pjesëtarëve të policisë. Në postimet e tij, i pandehuri përdori terma ofendues si “xhandarë”, “kojota” dhe pretendime për konsum alkooli dhe droge. Sipas gjykatës, i dënuari e ka kryer veprën penale kundër një grupi personash të një statusi të caktuar. Në rastin K-131/23 të GJTH Ohër, i dënuari komentoi përmes llogarisë së tij në Facebook në një postim nga media elektronike me titull “Gjyqtari V.K. nga O. u shkarkua për shkak të vrasjes së M.” Në ko- mentin e tij, i pandehuri ka bërë shprehje fyese dhe kërcënuese dhe fyerje ndaj gjyqtarë- ve, duke bërë thirrje për dhunë dhe linçim, të cilat, sipas gjykatës, kanë nxitur urrejtje në bazë të statusit shoqëror. Në rastin K.nr.185/21 të GJTH Radovish, i dënuari postoi një koment përmes llogarisë së tij në Facebook duke bërë thirrje për dhunë ndaj gazetarëve. Në komentin e tij, i pandehuri ka përdorur shprehje fyese, fyerje dhe ka bërë thirrje për burgosje dhe ndëshkim fizik të gazetarëve, të cilët, sipas tij, kanë përhapur panik. Këto deklarata nxitën urrejtje dhe dhunë ndaj një grupi gazetarësh bazuar në statusin e tyre personal dhe shoqëror.

7.5.8 Shënime përfundimtare Nga analiza e vendimeve gjyqësore në lidhje me gjuhën e urrejtjes në kontekstin kom- bëtar zbulohen disa aspekte kryesore kur krahasohen me kornizën ligjore ndërkom- bëtare, në veçanti Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut (KEDNJ) dhe praktika e Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut (GJEDNJ).

53 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Së pari, megjithëse gjykatat kombëtare përpunojnë rastet e gjuhës së urrejtjes sipas legjislacionit të brendshëm, aplikimi i dënimeve të pezulluara mbizotëron, pa vendosur dënime me burg për autorët. Kjo praktikë ngre pyetje në lidhje me proporcionalitetin dhe efektin parandalues të dënimeve, veçanërisht duke marrë parasysh ashpërsinë e krimeve të urrejtjes siç njihen në standardet ndërkombëtare. GJEDNJ thekson se sank- sionet efektive janë të nevojshme për veprat që kanë potencial për të nxitur dhunë ose diskriminim. Së dyti, vendimet gjyqësore zakonisht janë shumë të shkurtra dhe shpesh ka paqartësi se cilën veçori të mbrojtur (e dispozitës përkatëse të Kodit penal) ka marrë parasysh gjykata. Arsyetimi i pamjaftueshëm në vendimet gjyqësore mund të krijojë pasiguri li- gjore dhe ta bëjë më të vështirë zbatimin e vazhdueshëm të dispozitave të gjuhës së urrejtjes. Kjo jo vetëm që kufizon transparencën e procesit, por gjithashtu lë vend për dyshime rreth bazës së vendimeve, veçanërisht në rastet kur mund të jenë më të rëndë- sishme karakteristikat e mbrojtura. Së treti, në aktvendimet gjyqësore me urdhëresat penale, i pandehuri nuk është pjesë- marrës aktiv në procesin ligjor, pra policia dhe prokuroria paraqesin vetëm kopje të foto- grafive, postimeve dhe komenteve nga rrjetet sociale, pa i mbështetur ato me eksperti- zë. Kjo ngre shqetësime në lidhje me tërësinë dhe besueshmërinë e provave. Një shkur- tim i tillë procedural mund të çojë në shqyrtim të pamjaftueshëm, i cili dëmton efikasite- tin e procesit ligjor dhe potencialisht ndikon në drejtësinë e rezultatit. Pa vlefshmëri të hollësishme të ekspertëve, veçanërisht në rastet që përfshijnë prova digjitale, ekziston rreziku i keqinterpretimit ose trajtimit të padrejtë, i cili mund të dëmtojë besueshmërinë e vendimeve gjyqësore dhe të pengojë zbatimin e saktë të drejtësisë. Së katërti, megjithëse vetëm një numër i vogël i vendimeve gjyqësore përmendin qartë termin “krim nga urrejtja” edhe në rastet e gjuhës së urrejtjes, kjo ngre pyetjen nëse gjyqtarët e kuptojnë dallimin midis dy koncepteve të ndryshme. Shqyrtimi i pamjaftu- eshëm i dallimit midis gjuhës së urrejtjes dhe krimit nga urrejtja mund të çojë në zbatim joadekuat të ligjit, i cili mund të ndikojë në saktësinë e kualifikimit të veprës penale dhe vendosjen e sanksioneve. Së pesti, analiza tregon se numri më i madh i rasteve të përpunuara kanë të bëjnë me gjuhën e urrejtjes bazuar në bindjen politike dhe përkatësinë etnike dhe kombëtare; një numër më i vogël kanë të bëjnë me fenë, orientimin seksual dhe gjininë; dhe aspak nuk ka vendime gjyqësore në lidhje me racën, ngjyrën e lëkurës, paaftësinë mendore ose trupore dhe identitetin gjinor. Kjo ndarje tregon për boshllëqe të mundshme në mbro- jtjen e grupeve të caktuara të cenueshme, gjë që është në kundërshtim me rekomandi- met e instrumenteve ndërkombëtare që bëjnë thirrje për mbrojtje gjithëpërfshirëse të të gjitha karakteristikave të njohura. Së gjashti, ligji penal kombëtar përmban një listë të gjerë dhe të hapur të karakteristi- kave të mbrojtura që, megjithëse synojnë të ofrojnë mbrojtje të gjerë, mund të çojnë në një dobësim të efektivitetit të ndjekjes penale të gjuhës së urrejtjes. Kjo shtrirje mund të krijojë paqartësi ligjore dhe vështirësi në interpretimin e ligjit, duke rezultuar në vendi- me gjyqësore jo konsistente. Një mjedis i tillë mund të mbingarkojë sistemin e drejtësisë dhe ta bëjë më të vështirë procedurën e provës, veçanërisht në përcaktimin e motivimit të njëanshëm, i cili është një element kryesor sipas kritereve të GJEDNJ-së.

54 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Së shtati, ka pasur raste kur gjykatat kanë refuzuar akuzat për shkak të mungesës së qëllimit ose mungesës së provave të mjaftueshme që lidhin të pandehurin me krimin. Kjo tregon nevojën për hetime më të plota dhe udhëzime të qarta për grumbullimin dhe vlerësimin e provave, siç rekomandohet nga instrumentet ndërkombëtare. Kriteret e GJEDNJ-së, të tilla si shqyrtimi i qëllimit, kontekstit dhe pasojave të mundshme të folësit, janë thelbësore për kryerjen e procedurave gjyqësore që janë në përputhje me standardet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut. Së teti, qasja e gjykatave ndaj çështjeve që përfshijnë figura publike dhe të shprehurit politik tregon shumë pak përpjekje për të balancuar mbrojtjen kundër gjuhës së urre- jtjes dhe ruajtjen e lirisë së shprehjes. GJEDNJ-ja konstaton se nëpunësit publikë janë të ndjeshëm ndaj një shkalle më të lartë kritikash dhe kufizimet në të folur duhet të jenë proporcionale dhe të nevojshme në një shoqëri demokratike. Vendimet e gjykatave kombëtare për lirimin e të pandehurve nga përgjegjësia në raste të caktuara pasqyrojnë këtë parim, por shumica dërrmuese e këtyre rasteve përfundojnë në dënim edhe për gjuhën që përbën fyerje, shpifje ose paturpësi. Së fundmi, megjithëse gjyqësori kombëtar merret me gjuhën e urrejtjes, ka fusha ku ne- vojitet përmirësim për harmonizim të plotë me standardet ndërkombëtare. Përmirësimi i qartësisë së dispozitave ligjore, sigurimi i sanksioneve proporcionale dhe efektive dhe promovimi i qëndrueshmërisë në vendimet gjyqësore janë hapa kryesorë në këtë dre- jtim. Përforcimi i trajnimit për autoritetet e prokurorisë dhe stafin gjyqësor për gjuhën e urrejtjes dhe parimet përkatëse të të drejtave të njeriut mund të kontribuojë në nd- jekje dhe parandalim më efektiv, duke promovuar kështu një shoqëri më tolerante dhe gjithëpërfshirëse.

7.6 Analiza e vendimeve gjyqësore në lidhje me krimin nga urrejtja Gjatë analizimit të vendimeve gjyqësore për krimin nga urrejtja, është thelbësore që sistemi ligjor jo vetëm t’i identifikojë këto akte, por edhe t’i sanksionojë në përputhje me rrethanat, duke marrë parasysh ashpërsinë dhe ndikimin e tyre shoqëror. Në këtë drejtim, analiza zbaton standardet e vendosura nga Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut (GJEDNJ), të cilat ofrojnë udhëzime se si shtetet duhet të merren me krimet e motivuara nga paragjykimi dhe diskriminimi. Zbatimi i këtyre standardeve është i nevo- jshëm për të vlerësuar nëse gjykatat vendase e njohin motivin e urrejtjes si një rrethanë rënduese dhe nëse dënimet e shqiptuara dhe hetimet janë mjaft rigoroze për të sigu- ruar drejtësi për viktimat dhe për të parandaluar incidente të mëtejshme. GJEDNJ-ja ka vendosur standarde të rëndësishme për trajtimin e krimit nga urrejtja përmes jurisprudencës së saj të gjerë. Megjithëse vetë koncepti i “krimit nga urrejtja” nuk është përcaktuar qartë në GJEDNJ, KEDNJ-ja ka zhvilluar një sërë parimesh që zba- tohen kur merren parasysh rastet që lidhen me krimet e motivuara nga paragjykimi dhe diskriminimi. Këto standarde janë thelbësore për të kuptuar qasjen ligjore dhe gjyqësore ndaj akteve të tilla, të cilat zakonisht përpunohen sipas nenit 2 (e drejta për jetë), nenit 3 (ndalimi i trajtimit çnjerëzor ose degradues) dhe nenit 14 (ndalimi i diskriminimit) të GJEDNJ-së.

55 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Neni 14 dhe diskriminimi GJEDNJ-ja vazhdimisht thekson se krimi nga urrejtja është një formë diskriminimi, që kërcënon të drejtat themelore të njeriut dhe shkel parimin e barazisë. Në rastin Nachova and Others v. Bulgaria,72 GJEDNJ-ja konstatoi se shtetet kanë një detyrim jo vetëm për të parandaluar dhe hetuar krimet e motivuara nga urrejtja, por edhe për të siguruar ndëshkimin e atyre që janë përgjegjës për vepra të tilla.

Detyrimet pozitive të vendeve GJEDNJ-ja vëren se shtetet kanë një detyrim pozitiv jo vetëm për të hetuar krimet e urrejtjes, por edhe për të siguruar që ato të përpunohen me seriozitetin e duhur. Në rastin Šečić v. Kroacia,73 GJEDNJ-ja theksoi se hetimi joadekuat i krimit të urrejtjes mund të përbëjë në vetvete shkelje të neneve 3 dhe 14 të GJEDNJ-së.

Identifikimi i paragjykimeve GJEDNJ-ja konstaton se shtetet duhet të ndërmarrin hapa shtesë për të përcaktuar nëse vepra penale është e motivuar nga paragjykimet. Në rastin e Angelova and Iliev v. Bullgaria,74 GJEDNJ-ja kritikoi mungesën e hetimit për motivimin racor pas vrasjes së një të riu rom, duke e vlerësuar atë si një dështim të shtetit për të identifikuar dhe përpu- nuar krimin e urrejtjes.

Proporcionalitet i dënimeve GJEDNJ-ja gjithashtu shqyrton nëse dënimet e shqiptuara për krim nga urrejtja janë proporcionale me seriozitetin e veprës penale. Në rastin e Balázs v. Hungari,75 GJEDNJ-ja konstatoi se ndëshkimi i lehtë i nëpunësve të policisë që morën pjesë në dhunë të mo- tivuar nga urrejtja racore ishte i papërshtatshëm dhe përbënte shkelje të të drejtave të viktimës.

Parandalimi dhe sigurimi i sanksioneve efektive GJEDNJ-ja gjithashtu thekson se shtetet kanë detyrim të marrin masa parandaluese për të parandaluar krimin nga urrejtja dhe për të siguruar që autorët e këtyre akteve të sanksionohen në mënyrë përkatëse. Në rastin e R.B. v. Hungary,76 GJEDNJ-ja konsta- toi se dështimi i autoriteteve për të siguruar mbrojtje efektive ligjore kundër sulmit të motivuar nga paragjykimi përbënte shkelje të nenit 14 të lexuar në lidhje me nenin 3 të Konventës.

72 Nachova and Others v. Bulgaria, Application Nos. 43577/98 and 43579/98, Judgment of 6 July 2005. 73 Šečić v. Croatia, Application No. 40116/02, Judgment of 31 May 2007. 74 Angelova and Iliev v. Bulgaria, Application No. 55523/00, Judgment of 26 July 2007. 75 Balázs v. Hungary, Application No. 15529/12, Judgment of 20 October 2015. 76 R.B. v. Hungary, Application No. 64602/12, Judgment of 12 April 2016.

56 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Përgjegjësia dhe stereotipat e përbashkët GJEDNJ-ja ka theksuar në mënyrë të përsëritur se shtetet kanë përgjegjësi për të traj- tuar krimin nga urrejtja me seriozitetin që meriton, veçanërisht kur bazohet në ste- reotipa dhe paragjykime negative. Në rastin e E.S. v. Slovakia,77 GJEDNJ-ja zbuloi se mbrojtja e pamjaftueshme ligjore për viktimat e sulmeve të motivuara nga paragjykimi etnik kontribuon në krijimin e një atmosfere mosndëshkimi. Duke shqyrtuar këto raste, mund të përfunddohet se GJEDNJ-ja vendos standarde të qarta për mënyrën se si shtetet duhet të merren me krimin nga urrejtja – nga hetimi përkatës deri te dënimet proporcionale, me fokus të veçantë në mbrojtjen e grupeve të cenueshme dhe parandalimin e paragjykimeve dhe diskriminimit të mëtejshëm.

7.6.1 Përkatësia etnike Janë analizuar dy raste të krimit nga urrejtja që kanë të bëjnë me kombësinë si një kara- kteristikë e mbrojtur. Këto çështje janë iniciuar në kuadër të veprës penale “Dhunë” si- pas nenit 386 të Kodit Penal. Autorët në të dyja rastet dënohen me burgim. Një nga rastet është vendosur vetëm nga një gjykatë e shkallës së parë, ndërsa rasti tjetër është vendosur edhe nga një gjykatë e shkallës së dytë. Në rastin K-896/19 të Gjykatës Komunale të Shkupit, në një dyqan ushqimor në pronësi të palës së dëmtuar, i pandehuri, së bashku me dhjetë persona të panjohur, ka kryer dhunë të rëndë, duke rrezikuar sigurinë e të pranishmëve, përfshirë katër persona të dëmtuar. I pandehuri ka hyrë në dyqan dhe ka bërë fyerje dhe kërcënime në baza etnike ndaj të dëmtuarve, duke u thënë se ata nuk i përkasin atij vendi dhe se ai do t’i djegë. Kur një nga të dëmtuarit u përpoq të largonte të pandehurin nga dyqani, ai filloi të hi- dhte produkte, duke shtyrë të dytin të dëmtuar i cili u rrëzua dhe i ra të fikët. Së shpejti dhjetë të huaj erdhën në vend dhe filluan të hidhnin gurë, pemë dhe objekte të tjera në dyqan, duke shkaktuar frikë dhe pasiguri midis të pranishmëve. Të pandehurit dhe dëshmitarët u fshehën pas rafteve derisa sigurimi i pengoi sulmuesit të hynin në objekt. Gjykata zhvilloi seancën kryesore në mungesë të të pandehurit i cili ishte i paarritshëm për autoritetet e përndjekjes. Në ngarkim të të pandehurit, gjykata ka dhënë dënim me 1 vit e 6 muaj burg. Në caktimin e dënimit, gjykata mori parasysh rrethanat rënduese, përfshirë urrejtjen etnike ndaj shqiptarëve. Në rastin K.nr. 176/20 të Këshillit Komunal të Kumanovës, në vitin 2018, në oborrin e Shkollës Fillore, katër anëtarët e akuzuar të komunitetit maqedonas ushtruan dhunë të rëndë ndaj dy personave të lënduar nga komuniteti shqiptar, duke i shkaktuar lëndime të rënda trupore njërit prej tyre dhe lëndime trupore tjetrit. Nëpërmjet veprimeve të të pandehurve u shkaktua një ndjenjë pasigurie dhe frike te dëshmitarët e pranishëm dhe publiku i gjerë. Të dëmtuarit, së bashku me miqtë e tyre, me dy motoçikleta, erdhën në oborrin e shkollës për të pushuar. Pak kohë më vonë, të pandehurit mbërritën, hynë në oborrin e shkollës dhe iu afruan të dëmtuarit. Njëri nga të pandehurit i është drejtuar njërit prej të dëmtuarve me pyetjen “nga jeni”, të cilës i dëmtuari i është përgjigjur se janë nga një fshat ku pjesa më e madhe e banorëve janë shqiptarë. Më pas një nga të pandehurit i ka urdhëruar të largohen nga oborri i shkollës. Ndërsa të dëmtuarit filluan 77 E.S. v. Slovakia, Application No. 8227/04, Judgment of 15 September 2009.

57 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

të largoheshin, një nga të pandehurit filloi të godiste një nga të dëmtuarit. Në atë mo- ment, të pandehurit e tjerë e kanë sulmuar të dëmtuarin, duke e goditur me grushte në kokë. I dëmtuari arriti të arratisej dhe u përpoq të largohej në drejtim të dyerve të përparme të shkollës. Të pandehurit më pas sulmuan viktimën tjetër duke e goditur atë në kokë dhe trup me grushte. Pasi i dëmtuari i parë vuri re se po sulmonin të dëmtuarin e dytë, ai u kthye për ta ndihmuar, arriti ta largonte nga duart e të pandehurve dhe së bashku me të filloi të ikte. Gjatë vrapimit, të pandehurit goditën të parin e plagosur me një objekt të fortë në gjurin e djathtë, pas së cilës ai ra në tokë duke pësuar lëndime të rënda trupore – një thyerje të gjurit të djathtë, mavijosje në kokë dhe trup dhe gërvishtje në trup. Personit të dytë të dëmtuar iu shkaktua një lëndim trupor – një blanë në gjoks. Ndaj të gjithë të pandehurve, gjykata ka shqiptuar dënimin me 3 vjet burg. Si rrethanë rënduese, gjykata vlerësoi rrethanën që krimi është kryer në një vend publik, në oborrin e një shkolle dhe pranë një kishe, duke shkaktuar një ndjenjë pasigurie dhe frike jo ve- tëm te dëshmitarët e pranishëm, por edhe te publiku i gjerë. Gjykata më tej konsideroi urrejtjen etnike si motiv për sulmin, pasi të plagosurit u sulmuan për shkak të etnisë së tyre shqiptare. Gjatë sulmit, të dëmtuarit u fyen me shprehje të urrejtjes ndaj komuni- tetit shqiptar, të cilat, sipas gjykatës, tregonin motivin e të pandehurve. Të pakënaqur me rezultatin e procedurës, të gjithë të pandehurit paraqitën ankesa, por GJA Shkup, në rastin e saj KZ-378/22, refuzoi ankesat si të pabazuara, u pajtua me vendimin e Gjy- katës Themelore të Kumanovës dhe konfirmoi vendimin e shkallës së parë.

7.6.2 Gjinia Janë analizuar dy raste të krimit nga urrejtja që kanë të bëjnë me gjininë si një karakte- ristikë e mbrojtur. Këto çështje janë iniciuar në kuadër të veprës penale “Lëndim trupor” nga neni 130 paragrafi 2 të Kodit penal. Autorët në të dyja rastet dënohen me dënime me kusht dhe me burgim. Vetëm gjykata e shkallës së parë vendosi për të dyja rastet dhe disa nga të pandehurit nuk ishin në dispozicion të autoriteteve të ndjekjes penale. Në rastin K.nr. 1555/19 të Gjykatës Themelore të Shkupit, i pandehuri i cili është gjykuar në mungesë, ka ushtruar dhunë në familje ndaj ish-partneres së tij. Pasi e vuri re që po kthehej në shtëpi nga puna, ai e kapi me makinë, e tërhoqi zvarrë dhe filloi ta sulmonte fizikisht duke e goditur me grusht në kokë dhe duke i tërhequr flokët. E dëmtuara ka rënë në tokë, pas së cilës i pandehuri ka vazhduar ta godasë në trup, duke i shkaktuar lëndime trupore. Avokati i të pandehurit tregoi se edhe pse ngjarja ishte e qartë, arsyet dhe motivet që çuan në veprën nuk u përcaktuan. Gjykata e vlerësoi këtë punë në konte- kstin e jurisprudencës ndërkombëtare, duke treguar Opuz v. Turkey78 e GJEDNJ-së duke deklaruar se sipas GJEDNJ-së, shtetet kanë detyrimin të mbrojnë gratë nga dhuna dhe të marrin masat përkatëse kundër abuzuesve. Trajtimi joadekuat i rasteve të dhunës në familje dhe mosndëshkimi për abuzuesit është një formë diskriminimi në bazë të gjinisë. Gjykata më tej deklaroi se dhuna në familje, sipas GJEDNJ-së, mund të kualifikohet si krim i urrejtjes me bazë gjinore sepse përbën dhunë të drejtuar ekskluzivisht ndaj grave, duke e bërë atë të përshtatshme për zbatimin e mëtejshëm të standardeve ndërkom- bëtare për krimet nga urrejtja.

78 Opuz v. Turkey, No. 33401/02, European Court of Human Rights, Judgment of 9 June 2009.

58 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Në rastin K.nr. 462/22 e GJTH të Shkupit, u akuzuan pesë persona nga një familje. Në shtëpinë e familjes, të pandehurit jetonin së bashku në një familje. Pas një debati verbal, të gjithë të pandehurit kanë lënduar fizikisht bashkëshorten e njërit prej të pandehurve. Incidenti filloi me një shuplakë nga vjehrri, pas së cilës gruaja e lënduar ra në dysheme. Ndërsa përpiqej të dilte nga shtëpia, ajo u parandalua dhe u sulmua më tej nga anëtarët e familjes që e tërhoqën zvarrë, e goditën me grushte dhe shqelma, duke i shkaktuar lëndime trupore si blana, gërvishtje dhe hematoma. Gjykata konstatoi se vepra është kryer në kontekstin e dhunës në familje. Tre të pandehurve iu dhanë dënime me kusht prej gjashtë muajsh, ndërsa dy të tjerët, të cilët ishin të paarritshëm për organet e pro- kurorisë, u dënuan me nga dy vjet burg secili. Prokurori publik vuri në dukje se kjo ishte një seri sulmesh të përsëritura në komunitetin familjar. Gjykata e lidhi çështjen me pra- ktikën ndërkombëtare dhe Konventën e Stambollit, duke treguar detyrimin e shtetit për të siguruar mbrojtje nga dhuna ndaj grave dhe për të ndërhyrë para se të ndodhë dhuna fizike. Gjykata gjithashtu iu referua GJEDNJ-së, duke deklaruar se organet duhet të ndërhyjnë edhe para se të materializohet dhuna, për të parandaluar më shumë dëme. Në rastin konkret, gjykata vlerësoi se dhuna në familje mund të kualifikohet si krim i urrejtjes për shkak të gjinisë së viktimës, e cila ishte në përputhje me të kuptuarit mo- dern të bashkësisë ndërkombëtare dhe praktikës gjyqësore të GJEDNJ-së.

7.6.3 Orientimi seksual Në rastin K.nr. 482/22 të GJTH Strumicë, i pandehuri, gjatë një aktiviteti të organizuar nga një shoqatë për mbështetjen e komunitetit LGBTI+, e motivuar nga urrejtja për ori- entimin e ndryshëm seksual, sulmoi fizikisht një përfaqësues të shoqatës. I pandehuri iu afrua të dëmtuarit ndërsa ishte ulur në një stol dhe e goditi atë me grushte dhe shkelma në kokë dhe trup, duke i shkaktuar lëndime trupore në formë të blanave në qafë, gjoks, krahun e majtë dhe bark. Gjatë gjykimit, i pandehuri pranoi krimin dhe shprehu keqardhje, dhe mbrojtësi i tij deklaroi se sulmi ndodhi në një “gjendje afektive”, pasi i pandehuri mori informacion nga një person i afërt se i dëmtuari i ofroi një fletëpalosje me përmbajtje LGB- TI+ një fëmije. Pas konfirmimit nga fëmija se i është ofruar fletëpalosje me përmbajtje si “Jam lesbike”, “Jam gay”, “Jam njeri”, i pandehuri është drejtuar në shesh dhe ka sulmuar të dëmtuarin. Gjykata arriti në përfundimin se veprimet e të pandehurit janë kryer nga urrejtja për shkak të orientimit të ndryshëm seksual të të dëmtuarit, i cili ishte i qartë nga motivet e të pandehurit dhe reagimi i tij ndaj përmbajtjes së fletëpalosjes. Gjykata refuzoi pranimin e tezës së ndikimit, pasi i pandehuri ka qenë 2 km larg ngjarjes kur ka dëgjuar për fletushkën pas së cilës është drejtuar për në vendin ku është zhvilluar ngjarja. I pandehuri është shpallur fajtor për veprën penale të urrejtjes “Plagosje personale” (neni 130 i Kodit Penal) dhe është dënuar me burgim për gjashtë muaj. I pakënaqur me masën e dënimit, i pandehuri ka bërë ankim në GJA Shtip, i cili në rastin e tij KZ-30/23 ka refuzuar ankimin si të pabazuar dhe ka konfirmuar vendimin e shkallës së parë.

7.6.4 Përkatësia nacionale Në rastin K.nr. 154/21 të GJTH të Strugës, i pandehuri në oborrin e shtëpisë familjare, nga urrejtja rrezikoi sigurinë e gruas së dëmtuar të cilës i ishte vjehërr me një kërcënim serioz për të sulmuar jetën e saj dhe trupin e burrit të saj. I pandehuri i kërkoi të dëmtu-

59 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

arës të largonte dy fëmijët e saj të mitur nga oborri sepse ata po e shqetësonin për të pushuar. Më pas ai iu drejtua asaj me fjalë fyese, duke e fyer në baza kombëtare sepse ajo ishte shtetase e Shqipërisë dhe bëri kërcënime serioze, duke përfshirë se ai do t’i vriste nëse nuk do të largoheshin brenda tri ditëve. Prokuroria ka pretenduar se me këto veprime i pandehuri ka kryer veprën penale të “Rrezikimit të sigurisë” nga urrejtja (sipas nenit 144 paragrafit 2 lidhur me paragrafin 1 të Kodit Penal). Gjykata konstatoi se prokurori nuk provoi përtej dyshimit të arsyeshëm se i pandehuri ka kryer veprën për të cilën akuzohet, pas së cilës i pandehuri është liruar nga akuza. I pakënaqur me rezultatin e procedurës, prokurori publik ka paraqitur ankesë në GJTH të Manastirit, për të cilën ka marrë mbështetje nga Prokuroria e Lartë Publike. GJA Manastir, në lëndën e tij KZ-384/22, u pajtua se krimi nuk u provua nga prokuroria dhe deklaroi se proku- rori nuk arriti të rendiste shenjat e nevojshme ligjore për ta cilësuar krimin si të kryer nga urrejtja. Sipas GJA Manastir, megjithëse aktakuza thotë se krimi është kryer nga urrejtja, disavantazhi ishte se nuk kishte karakteristika kualifikuese që shpjegonin nëse urrejtja kishte të bënte me racën, kombësinë, origjinën etnike, fenë, gjininë, orientimin seksual ose karakteristika të tjera të mbrojtura. Si rezultat, gjykata e shkallës së parë nuk kreu një analizë të plotë të aktakuzës dhe për këtë arsye u lëshua lirim, mbi bazën se prokurori publik nuk arriti të provojë përtej dyshimit të arsyeshëm se i pandehuri kishte kryer vepër penale.

7.6.5 Karakteristika të tjera Në lëndën K.447/21 të GJTH Veles, i pandehuri, në korridorin e Sektorit për Punë të Brendshme Veles (SPBV), nga urrejtja, rrezikoi sigurinë e kolegut të dëmtuar, kryetarit të ri të SPBV-së. Sipas aktakuzës, vepra penale është kryer nga urrejtja e të pandehurit ndaj të dëmtuarit që daton më herët, kur i dëmtuari ishte komandant dhe i pandehuri i ka folur fjalë të pahijshme, për shkak të pikëpamjeve kontradiktore që ekzistonin midis tyre brenda SPBV-së. Në këtë kontekst, i pandehuri ka bërë një kërcënim serioz ndaj të dëmtuarit, duke përdorur fjalë të tilla si: “me çfarë po merresh, do të më kujtosh, do të shohësh se kush jam, do të shohësh se çfarë do të të bëj”. Gjykata ka proceduar çështjen sipas veprës penale të urrejtjes “Rrezikim i sigurisë” (sipas nenit 144 paragrafit 2 të Kodit penal), por vendimi nuk ka përcaktuar ndonjë motivacion të njëanshëm. I pandehuri u dënua me burgim prej tre muajsh, i cili nuk do të kryhet nëse i pandehuri nuk kryen një vepër të re penale brenda një viti. Në rastin K.185/23 të GJTH Veles, i pandehuri lëndoi fizikisht të dëmtuarin në atë mënyrë që përderisa i dëmtuari po lëvizte nëpër fshat dhe po fliste në telefon celular, i pandehuri, i cili po vinte nga ana e kundërt e rrugës, për shkak të urrejtjes ndaj të dëmtuarit për shkak se e ka kallëzuar për prerje të paligjshme të pemëve, e ka goditur me grusht në anën e djathtë të fytyrës. Me këtë goditje, ai shkaktoi lëndime trupore, përkatësisht një thyerje të eshtrave të hundës pa zhvendosje. Gjykata ka proceduar çështjen sipas veprës penale të urrejtjes “Rrezikim i sigurisë” (sipas nenit 144 paragrafit 2 të Kodit penal), por vendimi nuk ka përcaktuar ndonjë motivacion të njëanshëm. I pan- dehuri u dënua me burgim prej tre muajsh, i cili nuk do të kryhet nëse i pandehuri nuk kryen një vepër të re penale brenda një viti.

60 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Në rastin K.300/23 të GJTH të Velesit, i pandehuri në qytetin e Velesit, nga urrejtja, për shkak të marrëdhënieve të pazgjidhura pronësore, ka kërcënuar seriozisht të sulmojë jetën e të dëmtuarit dhe xhaxhait të tij. Ndërsa personi i dëmtuar qëndronte në vend dhe bisedonte me një person, i pandehuri erdhi dhe filloi të bënte kërcënime ndaj per- sonit të dëmtuar, duke i dërguar mesazhe dhe duke i thënë se do ta dëbonte nga qyteti, do ta zgjidhte, do t’i hiqte kokat atij dhe xhaxhait të tij dhe do t’i shkatërronte. Sipas gjykatës, palës së dëmtuar iu shkaktua një ndjenjë pasigurie, rrezikimi dhe frike. Gjykata ka konstatuar se këto veprime të të pandehurit përmbanin elementët e rëndësishëm të veprës penale “Rrezikim i sigurisë” nga urrejtja (sipas nenit 144 paragrafit 2 të Kodit penal), por vendimi nuk ka përcaktuar ndonjë motivacion të njëanshëm.

7.6.6 Shënime përfundimtare Analiza e vendimeve gjyqësore në lidhje me krimin nga urrejtja zbulon disa aspekte të rëndësishme që meritojnë vlerësim kritik në kontekstin e legjislacionit vendas, standar- deve ndërkombëtare dhe praktikës së GJEDNJ-së. Së pari, ndërsa ekziston një kornizë ligjore që lejon sanksionimin e krimit nga urrejtja, vërehet se në disa raste gjykatat nuk i zbatojnë dispozitat për motivimin e njëanshëm në mënyrë adekuate. Në disa raste të analizuara, edhe pse veprat penale u përpunuan si vepra penale të urrejtjes, aktgjykimet nuk kishin një shpjegim se si u krijua motivimi i njëanshëm dhe lidhja me karakteristikat e mbrojtura. Kjo tregon mungesë konsistence dhe qartësie në praktikën gjyqësore. Së dyti, vërehet se në disa raste gjykatat i referohen standardeve ndërkombëtare dhe praktikës gjyqësore të GJEDNJ-së, siç është rasti me Opuz v. Turkey, por jo gjithmonë me saktësi. Në rastin konkret, gjykata e cilëson dhunën në familje si krim të urrejtjes gjinore, i cili nuk mbështetet drejtpërdrejt nga teksti i Konventës së Stambollit (e cila i referohet diskriminimit me bazë gjinore dhe dhunës ndaj grave) dhe praktikës së GJED- NJ-së. Megjithëse GJEDNJ-ja pranon se dhuna në familje është një formë diskriminimi në bazë të seksit ose gjinisë, ajo nuk e klasifikon atë si një krim nga urrejtja. Kjo tregon nevojën për një saktësi dhe kuptim më të madh të standardeve ligjore ndërkombëtare në zbatimin e tyre në kontekstin e brendshëm. Së treti, në disa raste, prokuroria nuk arrin të përcaktojë dhe provojë tiparet kualifikuese të krimit nga urrejtja, veçanërisht në aspektin e tipareve të mbrojtura. Mungesa e pro- vave të qarta dhe argumentimi i motivimit të njëanshëm çon në shfajësim, si në rastin kur urrejtja për shkak të përkatësisë kombëtare nuk është provuar në mënyrë adekuate. Kjo tregon nevojën për të përmirësuar procedurat hetimore dhe për të rritur kapacite- tet e prokurorisë për të përpunuar këto akte në mënyrë efektive. Së katërti, në gjykime të caktuara, gjykatat nuk arrijnë të përcaktojnë se cila karakte- ristikë specifike e mbrojtur është baza e urrejtjes, veçanërisht në rastet kur përdoren terma të përgjithshëm si “urrejtje për shkak të marrëdhënieve të paqarta të pronës”. Kjo dëmton sigurinë ligjore dhe mund të çojë në një kualifikim të pasaktë të veprës penale. Identifikimi i saktë i veçorisë së mbrojtur është çelësi për zbatimin e duhur të dispozita- ve të krimit nga urrejtja. Së pesti, dënimet e shqiptuara ndryshojnë dhe nuk janë gjithmonë proporcionale me seriozitetin e veprave penale. Edhe pse në disa raste jepen dënime me burg, në të tjera

61 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

zbatohen dënime me kusht ose dënime me burg të cilat nuk do të kryhen nëse kryerësi nuk kryen një vepër të re penale. Kjo ngre pyetje në lidhje me efektin parandalues të dënimeve dhe nëse ato pasqyrojnë në mënyrë adekuate peshën e krimit nga urrejtja, në përputhje me rekomandimet e GJEDNJ-së për sanksione proporcionale dhe efektive. Së gjashti, mungesa e pranimit sistematik dhe të qëndrueshëm të motivimit të njëan- shëm si rrethanë rënduese në gjykime mund të sinjalizojë mungesë të vetëdijes ose të kuptuarit të rëndësisë së këtij elementi. Kjo thekson nevojën për trajnim dhe edukim shtesë të gjyqtarëve dhe prokurorëve mbi konceptin e krimit nga urrejtja dhe procedi- min e duhur të tij. Së fundi, ndërsa ka përpjekje për të trajtuar krimin nga urrejtja, analiza tregon për disa fusha ku nevojitet përmirësim. Përputhja e praktikës gjyqësore me standardet ndër- kombëtare, përmirësimi i procedurave hetimore, identifikimi dhe dëshmimi i saktë i mo- tivimit të njëanshëm, si dhe sigurimi i dënimeve proporcionale, janë thelbësore për lufti- min efektiv të krimit nga urrejtja. Për më tepër, rritja e ndërgjegjësimit dhe ekspertizës midis profesionistëve ligjorë është e nevojshme për të siguruar që viktimat të marrin mbrojtje dhe drejtësi adekuate, dhe autorët të përballen me pasoja që pasqyrojnë në mënyrë adekuate seriozitetin e krimeve të tyre.

S fidat dhe mospërputhjet në zbatimin e 8. legjislacionit Duket se përzierja e termave “krim nga urrejtja” me “dhunë me bazë gjinore” dhe “dhunë në familje”79 paraqet sfidën më të madhe për organet e përndjekjes në punën e tyre pra- ktike, dhe kjo veçanërisht për policinë. Shpesh policia vepron e hutuar kur ka një element të mizogjinisë në këtë rast. Injorimi i kësaj çështjeje ligjore mund të shkaktojë pasoja të gjera. Kjo për shkak se nga pikëpamja e akteve më të lehta të urrejtjes ku u prish rendi publik dhe paqja, por edhe aktet e gjuhës së urrejtjes, si një nëngrup i akteve të urrejtjes, epilogët gjyqësorë mund të jenë të një natyre të ndryshme. Vetë nocioni i gjuhës së urrejtjes ndonjëherë ka karakter kufitar-amorfik, kështu që në varësi të situatës faktike,

79 Si shembull pozitiv për viktimat e veprave të kryera ndaj personave me orientim të ndryshëm seksual, duhet përmendur Ligji për mbrojtjen dhe parandalimin e dhunës në familje. Konkretisht, neni 3 i ligjit përcakton dhunën në familje dhe thotë: “Dhuna në familje nënkupton maltretim, fyerje, rrezikim të sigurisë, lëndim trupor, dhunë seksuale ose dhunë tjetër psikologjike, fizike ose ekonomike që shkakton ndjenja pasigurie, rrezikimi ose frike, përfshirë kërcënimet për veprime të tilla, ndaj bashkëshortit, prindërve ose fëmijëve ose personave të tjerë që jetojnë në një bashkim martesor ose jashtëmartesor ose familje të përbashkët, si dhe ndaj një bashkëshorti aktual ose të mëparshëm, partnerit jashtëmartesor ose persona që kanë një fëmijë të përbashkët ose janë në marrëdhënie të ngushta personale, pavarësisht nëse dhunuesi ndan ose ka ndarë të njëjtën vendbanim me viktimën apo jo.” Duke pasur parasysh se partnerët nuk përcaktohen nga gjinia e tyre në nenin e mësipërm, formulimi "ose persona të tjerë që jetojnë në një gjendje jashtëmartesore ose në një familje të përbashkët" gjithashtu mbron çiftet e të njëjtit seks nga dhuna në familje. Për më tepër, përkufizimi i gjerë që thotë se "personat në marrëdhënie të ngushta personale" përfshin plotësisht komunitetet midis dy burrave ose dy grave dhe kështu garanton mbrojtjen dhe parandalimin e dhunës në familje edhe për këto grupe. Burimi: Drpljanin, V/Menkioski, I., "Analiza e kornizës ligjore në lidhje me të drejtat LGBT", Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut të Republikës së Maqedonisë, Shkup, 2017., f.19-20.

62 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

ndonjëherë nga autoritetet gjyqësore mund të trajtohet si vepër penale, ndonjëherë si kundërvajtje, dhe nganjëherë edhe si vepër e ligjit civil të fyerjes ose shpifjes. Në mënyrë të ngjashme, krimet më të lehta të urrejtjes ndonjëherë cilësohen nga policia si vepra penale kundër rendit dhe qetësisë publike ose vepra penale që lidhen me garat sportive. Ekziston gjithashtu një boshllëk në Ministrinë e Punëve të Brendshme në lidhje me re- gjistrimin dhe përpunimin e të dhënave për krimet nga urrejtja. Strukturalisht, ekziston edhe një departament i specializuar për mbajtjen e statistikave në Ministrinë e Punëve të Brendshme, i cili merr të dhëna si nga Njësia e Analizës për Krim dhe Kundërzbulim në Shkup (NJAKK) ashtu edhe nga Departamentet e Krimit.- analiza për kundërzbulim nga qytetet në brendi. Problemi është se këto autoritete regjistrojnë të gjitha veprat penale individuale kundër rendit publik dhe qetësisë dhe krimeve në aspektin e: kohës, vendit dhe mënyrës, por më e rëndësishmja - edhe në aspektin e kualifikimit ligjor. Me- gjithatë, fillimisht ata nuk e kanë idenë se cilat janë veprat penale të një lloji të veçantë të krimeve të urrejtjes, që të drejtoheshin vetëm atyre dhe t’i dorëzonin raportet vjeto- re, ndërsa më pas, nuk i regjistrojnë qëndrimet e ndryshme të neneve nën të cilat janë emërtuar veprat penale në KP. Ky është një problem real që mund të zgjidhet thjesht me vendosjen teknike të paragrafëve si grafikë të veçantë në tabelat elektronike në të cilat mbahet evidenca e veprave penale të kryera nga këto autoritete. Kua- lifikimet specifike dhe të sakta juridike sigurisht duhet të konfirmohen nga prokuroritë publike gjatë procedurës penale, kështu që rezulton e nevojshme që në të ardhmen të ketë komunikim aktiv ndërmjet Prokurorisë Publike, nga njëra anë, dhe NJAKK-së (regjistron 80% të krimit në vend) dhe OCRA-së, nga ana tjetër. Kjo gjithashtu përm- bushet disi sepse për Prokurorinë Publike, siç është thënë, ekziston një detyrim ligjor që gjithmonë të informojë MPB-në nëse është parashtruesi i ankesës penale, dhe për epilogun e procedurës penale - vendimin e merituar të prokurorit publik dhe cila korres- pondencë përmban gjithashtu të dhëna për kualifikimin e saktë ligjor. Sa i përket prokurorive publike, ato pasqyrojnë sfidat dhe problemet me të cilat për- ballet MPB-ja, sepse e tillë - rrjedha e procedurës penale është kaskadë; puna e MPB-së kanalizohet përmes Prokurorisë Publike në formën e kallëzimeve penale dhe njoftimeve të paraqitura. Nga detyrimet që Prokuroria Publike përmbush në drejtim të regjistrimit dhe përpunimit të të dhënave për aktet e gjuhës së urrejtjes, u tha më lart se baza ishte futja e sistemit elektronik “Case managment” në përputhje me Ligjin për Prokurorinë Publike80 dhe Rregulloren për Funksionimin e Brendshëm të Prokurorive Publike81. Gje- gjësisht, në vetë sistemin, analog me ACCMIS-in gjyqësor, ekziston një kolonë e veçantë që duhet të shënohet nga Prokuroria Publike kompetente, dhe nëse është një krim i urrejtjes. Nga pikëpamja e sfidave dhe sa i përket prokurorive publike, është e rëndë- sishme që në përputhje me atë Rregullore për funksionimin e brendshëm të Prokurorisë Publike të datës 29.07.2021, regjistrat të mbahen në mënyrë elektronike82; rastet dhe të gjitha regjistrat të regjistrohen në bazën e të dhënave elektronike, dhe për ato nevoja, në përputhje me nenin.79, u organizua një Qendër për Informatikë që kujdeset për fun- ksionimin e Sistemit të Menaxhimit të Lëndëve (Case Managment System).

80 Gaz. Zyrtare e Republikës së Maqedonisë, nr.62, datë 20.04.2015. 81 Gaz. Zyrtare e RMV nr. 190/2021 datë 29.07.2021. 82 Shih nenin 62, paragrafi 5.

63 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Ngjashëm me sistemin gjyqësor, por edhe me “Procesverbalin për marrjen e një rapor- timi” të MPB-së, edhe këtu do të duhet të ndërhyhet dhe të futet një kolonë për aktet e gjuhës së urrejtjes, duke pasur parasysh se ekziston një dallim i qartë ligjor me aktet e urrejtjes. Për më tepër, do të duhet të rregullohet Protokolli për bashkëpunim midis Ministrisë së Punëve të Brendshme, Prokurorisë Publike dhe Policisë Financiare të vitit 2014, i cili do të përcaktojë një detyrim për njoftim të menjëhershëm me gojë nga autoritetet ekzekutive në Prokurorinë Publike në rast të një vepre penale të urre- jtjes të kryer dhe të zbuluar83, pavarësisht nëse ai krim cilësohet si “i rëndë”84. Në vitin 2023, u nënshkrua një Protokoll tjetër për bashkëpunim ndërmjet Ministrisë së Punëve të Brendshme dhe Prokurorisë Publike të Republikës së Maqedonisë së Veriut85, por ai lidhej me thellimin dhe sqarimin e Protokollit origjinal të vitit 2014, ndërkaq është e rëndësishme që ai të kategorizojë veprat penale, duke përcaktuar kështu katego- rinë “vepra penale komplekse” për të cilat njësia organizative e Ministrisë së Punëve të Brendshme është e detyruar të njoftojë menjëherë Prokurorinë Publike për pranimin e raportit. Këtu nuk thuhet nëse format e veçanta më serioze të krimeve të urrejtjes do të trajtoheshin nën krime të tilla, kështu që ka vend për përsosje të Protokollit në atë drejtim, sidomos për faktin se me Protokollin e fundit u krijua një Komision 8 anëtarësh i cili do të merret në mënyrë specifike me “ndryshimet dhe shtesat” në Protokoll. Në fushëveprimin e këtij Komisioni dhe për të njëjtin qëllim dhe detyrë, do të interpretohej harmonizimi i metodave për regjistrimin dhe përpunimin e veprave të gjuhës së urrejt- jes. Është gjithashtu e dëshirueshme që Prokuroria Publike në përputhje me praktikat e mëparshme, të miratojë një “Udhëzim të Detyrueshëm” për procedimin e të gjitha PPTH -ve në rastet e krimeve nga urrejtja. Këto dokumente shpesh klasifikohen me emërtimin “Dov” dhe janë për përdorim të brendshëm të PPTH -ve. Nga pikëpamja e krimeve të urrejtjes, jo vetëm që mund të jenë të rëndësishme rre- gulloret për ndjekjen penale të autorëve të krimeve, por edhe rregulloret e tjera që rre- gullojnë parandalimin e këtyre veprave penale, si dhe ato që merren me proceset pos festum të “shërimit” të pasojave dhe risocializimit të kryerësit, siç është Ligji për ekze- kutimin e sanksioneve dhe Ligji për probacion.

8.1. Forcimi i kornizës ligjore dhe përkufizime Është e qartë se një përparim në legjislacion është bërë në nivelin kontinental me përku- fizimin e “gjuhës së urrejtjes” nga Këshilli i Evropës në vitin 2022. Kjo do të reflektohet edhe te ne. Për shembull, ato, disa, vepra penale nga gjuha e urrejtjes në të cilat ekziston një tregues i një numri të tepërt të grupeve me karakteristika të mbrojtura, që duhet të shkurtohen në përputhje me pozicionin e KE-së dhe të jenë në kohezion më të madh me përkufizimin e veprës nga urrejtja nga neni 122 i Kodit penal.

83 Shih nenin 8 të Protokollit. 84 Në zbatim të LPP-së, autoritetet e kanë këtë detyrim vetëm nëse zbulohet një vepër penale që sjell dënim me burg më shumë se 4 vjet. 85 https://jorm.gov.mk/wp-content/uploads/2023/04/protokol-za-sorabotka-%D1%98orsm-mvr_1.pdf

64 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Ka gjithashtu vend për promovim të mëtejshëm në Kodin penal në lidhje me krimet e urrejtjes.86 Ka paqartësi në lidhje me aktet e ndryshme të gjuhës së urrejtjes, kështu që nuk shihet logjika te qeniet individuale nëse krahasohet vepra “Përhapje e materialit racist dhe ksenofobik me anë të një sistemi kompjuterik”, nga neni 394-d paragrafi 1 të Kodit penal me veprën - Rrezikim i sigurisë neni 144 paragrafi 5 të Kodit penal sepse disa nga veprimet juridike thjesht përbëjnë nxitje në përputhje me nenin 23 të Kodit penal për veprën e dytë. Ndërkaq për të dy veprat penale parashikohet i njëjti dënim. Për më tepër, në lidhje me nenin 144 [Rrezikimi i sigurisë], është intriguese që forma e veprës nga urrejtja sipas paragrafit 3 dënohet më lehtë (nga tre muaj deri në tre vjet burg) sesa forma e gjuhës së urrejtjes - paragrafi 5 (nga një deri në pesë vjet burg). Lidhur me normën e lartpërmendur nga neni 39, paragrafi 6 të Kodit penal, 87 koha ka treguar se nuk është zbatuar aspak nga gjyqtarët dhe është një “fjalë e vdekur në letër”, por është gjithashtu normë prej kauçuku sepse do të ishte e pakonceptueshme që një vendim gjyqësor të “rrëzohej” në procedurë ankimi për shkak të shkeljes së ligjit material (Kodit penal) nëse ankimi bazohet vetëm në shkeljen e normës së përmendur nga gjy- kata. Në fund të fundit, kjo dispozitë është gjithashtu disi e diskutueshme pasi gërryen pavarësinë e gjyqësorit dhe autonominë e vendimmarrjes të vendosur në mënyrë kush- tetuese dhe ligjore. Për këto arsye, nevojitet shmangie e saj. Të rëndësishme janë ligjet e tjera që nuk duhet të anashkalohen, por më shpesh të zba- tohen në trajtimin e autorëve të krimeve nga urrejtja. Gjatë analizës së aktgjykimeve, u përcaktua se të pandehurit nuk kanë marrë sanksione adekuate, të cilat gjithashtu i nënshtrohen punimeve të probacionit të rregulluara me Ligjin për probacion.88 Ky ligj ishte një risi në spektrin e legjislacionit të të drejtës penale. Megjithëse “probacioni” në kushtet maqedonase ka një kuptim të ngushtë89 (), ky ligj rregullon çështjet e pro- bacionit dhe procedurën për ekzekutimin e masave alternative që janë me interes në fushën e krimeve nga urrejtja, përkatësisht: dënimi me kush me mbikëqyrje mbrojtëse dhe shërbim në komunitet90 (). Ato janë me interes për arsyen se këto masa alterna- tive janë shumë të përshtatshme dhe ofrojnë një risocializim në dukje për autorët e krimeve nga urrejtja që kanë kryer një krim më të lehtë dhe janë të padënuar më parë. Thjesht, një përshtypje e mirë e “reagimit” për shoqërinë do të ishte që i njëjti dhunues të bënte shërbim në komunitet në një organizatë humanitare që është e angazhuar në promovimin e të drejtave të atij grupi me karakteristika të mbrojtura që dhunuesi kishte sulmuar më parë dhe për të cilat ai ishte dënuar. Ose, për shembull, të punojë në një institucion publik pikërisht në lagjen ku jetojnë qytetarët që i përkasin atij grupi, qoftë ky të ishte një institucion arsimor ose NP “Rrugë dhe rrugica”. Dhe nëse kjo gjë do të ishte në aspektin e masës alternative - Puna me dobi të përg- jithshme në komunitet, atëherë në aspektin e masës alternative “Dënim me kusht me mbikëqyrje mbrojtëse”, argument i mjaftueshëm është se mund të shqiptohet për ve- 86 Kështu, në nenin 130 [Lëndime trupore], paragrafi 2 dhe paragrafi 3 përfaqësojnë inkriminim të dyfishtë me sanksion të pabarabartë të parashikuar dhe është e nevojshme të korrigjohet nga ligjvënësi. 87 Për detyrimin e gjyqtarëve për të elaboruar në secilin nga aktgjykimet pse nuk e kanë zbatuar nenin 39 paragrafi 5 të Kodit penal. 88 Gaz. Zyrtare e RM-së nr. 226, datë 25.12.2015. 89 Sepse nuk përfshin një iniciativë për revokimin e dënimeve me kusht që janë pa mbikëqyrje mbrojtëse. 90 Shih nenin 1.

65 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

pra penale më të rënda të urrejtjes, por Gjykata në përputhje me nenin 56, paragra- fin 1, pikën 8 të Kodit penal do të impononte “përdorimin e kohës së lirë pas vlerësimit nga organi kompetent në përputhje me ligjin”, dhe kjo do të ishte më tepër shoqërim dhe bashkëpunim i ndërsjellë me personat nga grupi i mbrojtur ndaj të cilit shkelësi kishte armiqësi, duke shqiptuar në të njëjtën kohë Detyrimin në mbikëqyrjen mbrojtëse: “sh- mangie dhe mos shoqërim me persona që ndikojnë negativisht te i dënuari”, në përputhje me nenin 56, paragrafin 1, pikën 9 të Kodit penal, i cili do të ishte i dobishëm nëse do të ishte një autor i ri i përfshirë në ndonjë grup radikal të rinjsh ose huliganë që do të kishte si rezultat planin për parandalim dhe risocializim të veçantë. Dhe është kuriozitet fakti që në asnjë nga aktgjykimet e analizuara të përmendura më sipër nuk është shqiptuar asnjë nga masat e mësipërme. Punimet e probacionit kryhen nga nëpunësit e probacionit nga Drejtoria për Ekzekuti- min e Sanksioneve (në tekstin e mëtejmë: Drejtoria), në bazë të një kërkese ose një vendimi gjyqësor gjatë procedurave gjyqësore dhe në bazë të një vendimi gjyqësor të formës së prerë dhe ekzekutiv, dhe me pëlqimin paraprak të personit të cilit i kryhen punimet e probacionit. Në kuadër të Drejtorisë, Sektori për probacion organizohet si njësi organizative e Drej- torisë në nivel qendror dhe zyra në fushën e gjykatave themelore me juridiksion të zgje- ruar në nivel vendor. Ky Sektor dorëzon raportet e tij statistikore pikërisht te Drejtoria.91 Përndryshe, procedura për shqiptimin dhe zbatimin e masave alternative të lartpër- mendura rregullohet jo vetëm me Ligjin për Provën, por edhe me Kapitullin XXXII të LPP-së, si dhe me Kapitullin XXX të Ligjit për Ekzekutimin e Sanksioneve (por vetëm në lidhje me autorët fëmijë, dhe jo autorët madhorë, gjë që është një zgjidhje e arsyeshme duke pasur parasysh se Ligji për Provën është lex specialis në lidhje me atë çështje). Në dekadën e fundit, Drejtoria ka nënshkruar marrëveshje të shumta me: ndërmarr- jet publike, njësitë e vetëqeverisjes lokale, kompanitë private dhe subjektet e tjera ku zbatohet masa alternative - shërbimi në komunitet.92 Me paraqitjen e procedimit pe- nal për vepra penale sipas nenit 206 të Kodit penal në periudhën e pandemisë COVID, këto masa parapenale dhe administrative janë bërë më të shpeshta, për zbatimin e të cilave është e rëndësishme edhe Rregullorja për mënyrën e kryerjes së shërbimit në komunitet, e cila kërkon që Drejtoria të lidhë kontrata për shërbim në komunitet me të dënuarit. Gjatë punës, Drejtoria është e detyruar të sigurojë këtë person nga dëmtimi në punë Përvoja ka treguar se punonjësit e shërbimit të provës janë të angazhuar në punë dhe për çdo të dënuar për të cilin ata kanë formuar një objekt pune përgatisin një “Pro- gram për trajtim individual”, dhe në bazë të vlerësimit të personalitetit dhe rrethanave personale të të dënuarit. Ky shërbim ka bashkëpunim të vazhdueshëm me Ministrinë e Punëve të Brendshme si në drejtim të marrjes së të dhënave nga Ministria e Punëve të

91 Në zbatim të nenit 9 të ligjit, Drejtoria për Ekzekutimin e Sanksioneve mban një regjistër të vetëm për personat që kryejnë punë me probacion. Brenda regjistrit të vetëm, mbahen shënime dhe dosje për personat që kryejnë punë me probacion. Zyrat e shërbimit të probacionit në nivel lokal mbajnë shënime për kryerjen e punës së shërbimit të probacionit. Regjistri mbahet në mënyrë elektronike. Punonjësit e shërbimit të probacionit gjithashtu përgatisin raporte për zbatimin e masave alternative dhe i dorëzojnë ato në gjykatën që ka marrë vendimin në shkallë të parë. 92 Evidentohet se rasti i parë i shërbimit në komunitet i kryer nga një i dënuar ishte në vitin 2019 në Tetovë. Burimi: Broshura “Sektori për probacion”, Ministria e Drejtësisë, Shkup, 2019, f.16.

66 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Brendshme për vendbanimin apo vendqëndrimin e të dënuarve, ashtu edhe në drejtim të detyrimit të shërbimit për të informuar Ministrinë e Punëve të Brendshme për vendi- met gjyqësore të plotfuqishme ose të kryera që kanë imponuar shërbimin në komunitet. Në rast të një mase të tillë alternative, shërbimi i probacionit njofton edhe Agjencinë për Punësim.93

8.2. Rritja e ndërgjegjësimit dhe edukimit publik Maqedonia e Veriut zbatoi Programin e trajnimit të ODIHR-së për zbatimin e ligjit për krimin nga urrejtja (TAHCLE) në vitin 2014, duke trajnuar më shumë se 2,000 nëpunës policor në kuadër të programit deri në vitin 2018. “Refresh”- trajnimi i përsëritur u krye nga ODIHR-ja në dhjetor 2021. 94 Maqedonia e Veriut gjithashtu zbatoi programin e ODIHR-së “Trajnim për prokurorët dhe krimet nga urrejtja” (PAHCT) në vitin 2019, dhe në vitin 2022 përfundoi trajnimin për krimet nga urrejtja për gjyqësorin së bashku me Misionin e OSBE-së në Shkup. Përveç OSBE-së, në këtë drejtim ka qenë aktiv edhe Komiteti i Helsinkit për të drejtat e njeriut - Shkup. Përveç kësaj, kjo organizatë joqeveritare, ndryshe nga OSBE-ja, i zgjeroi aktivitetet e saj në veprat për gjuhën e urrejtjes. Ligjëratat kryesore mbi gjuhën e urre- jtjes për gjyqtarët dhe PP-të u zhvilluan në vitin 2019 me ndërmjetësimin e Komitetit të Helsinkit për të Drejtat e Njeriut - Shkup dhe AGJPP-së. Sa i përket gjuhës së urrejtjes, janë planifikuar trajnime më të gjera për nëpunës policorë që do të zhvillohen në bashkëpunim me sektorin e OJQ-ve dhe Qendrën e Trajnimit të Policisë në Shkup. Lidhur me krimin nga urrejtja, si pjesë e projektit të saj për të ndërtu- ar një përgjigje gjithëpërfshirëse ndaj autoriteteve për ndjekjen penale të krimeve nga urrejtja, ODIHR-ja kohët e fundit ka zhvilluar një sërë mjetesh dhe metodologjish udhë- zuese praktike që synojnë forcimin e përpjekjeve të qeverisë, institucioneve të drejtë- sisë penale, agjencive dhe organizatave të shoqërisë civile.95 Mjeti bazohet në përvojën

93 Burimi: Ristova, O. dhe Baltovska, E., “Doracak për Bashkëpunimin e Institucioneve Shtetërore, Ndërmarrjeve Publike dhe organizata joqeveritare me Shërbimin për probacion”, Zelena Lupa, Shkup, 2021, f.19 dhe f.27. 94 Në dhjetor 2021, si pjesë e programit të ODIHR për Trajnimin kundër krimit nga urrejtja për zbatimin e Ligjit (TAHCLE), u mbajt një seancë rikualifikimi për trajnerë (ToT) për veprat nga urrejtja për Policinë e Ohrit. Në trajnim morën pjesë gjithsej 22 pjesëmarrës (7 gra dhe 15 burra) nga i gjithë vendi. Vazhdon faza kaskadë e programit për trajnim TAHCLE. Burimi: https://www.hatecrime.osce.org/reporting/ north-macedonia/2021. 95 ODIHR i OSBE-së sugjeron: "Mjetet që matin krimet nga urrejtja të paraportuara dhe ndikimin e tyre tek viktimat mund të ofrojnë një tregues më të mirë të shkallës së vërtetë të krimit nga urrejtja, si dhe informacion të vlefshëm mbi ndikimin e krimit nga urrejtja tek viktimat. Ato mund të identifikojnë komunitetet specifike në rrezik dhe të japin informacion mbi ndryshimin e modeleve të dhunës. Ato mund të ndihmojnë në vlerësimin e nivelit të besimit të komunitetit në polici dhe agjenci të tjera të drejtësisë penale. E gjithë kjo njohuri mund të ndihmojë në përmirësimin e planifikimit, veprimit parandalues dhe reagimit. “Mekanizmat për mbledhjen dhe monitorimin e të dhënave për krimin nga urrejtja. Udhëzues praktik ”, (2014.: Varshavë: OSBE/ODIHR, f. 33).

67 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

e projektit të ODIHR-së në Bullgari96, Greqi, Itali dhe Poloni për të nxjerrë në pah prakti- kat e mira dhe mësimet e nxjerra. Zyra e ODIHR-së ka zhvilluar gjithashtu një program të fuqishëm për grumbullimin e të dhënave për krimet nga urrejtja, të quajtur “Informacione për krimet nga urrejtja (INFA- HCT)”, për të ndihmuar vendet pjesëmarrëse në përpjekjet e tyre për të monitoruar dhe regjistruar në mënyrë efektive krimet nga urrejtja.97 Publikimet pioniere mbi temën e krimit nga urrejtja u shkruan nga teoricienët maqe- donas në vitin 2012 në edicionin e AGJPP-së, në formën e një analize ligjore.98 Më pas vijuan trajnimet e gjyqtarëve ekzistues dhe Prokurorit Publik në formatin e “trajnimit të vazhdueshëm” në AGJPP, trajnimet e para ishin që në vitin 2013.99 Përveç OSBE-së, ekziston një organizatë tjetër ndërkombëtare në vend që i kushton vëmendje trajnimeve për luftimin e krimeve nga urrejtja, dhe ky është Këshilli i Evropës. Programi i Edukimit për të Drejtat e Njeriut të KE-së për Profesionistët Ligjorë (HELP) është platforma kryesore arsimore e KE-së për standardet evropiane të të drejtave të njeriut për profesionistët ligjorë (kryesisht gjyqtarë, prokurorë publikë dhe avokatë) dhe, kur është e përshtatshme, grupe të tjera profesionale.100 Kursi HELP i Këshillit të Evro- pës përbëhet nga dy module të dallueshme: mbi gjuhën e urrejtjes dhe krimin nga urre- jtja. Moduli i gjuhës së urrejtjes u zhvillua si një iniciativë e përbashkët e programit HELP dhe ODIHR-së, me kontributin e FRA-së. Përveç kursit online HELP “Lufta kundër krimit nga urrejtja, hetimi efektiv, ndjekja penale dhe trajtimi i krimit nga urrejtja”, u zhvillua një kurs për krimin nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes në kuadër të projektit të Këshillit të Evropës me të njëjtin emër. 101 Analiza e aktgjykimeve dhe aktakuzave dëshmoi në mënyrë të padiskutueshme se ende ka një mungesë të pjesshme të vetëdijes dhe ekspertizës ndërmjet gjyqtarëve dhe Pro- kurorisë Publike. Sa i përket policisë, për një dekadë trajnimet për njohjen dhe reagimin ndaj krimit nga urrejtja janë zhvilluar në Qendrën e Trajnimit të Ministrisë së Punëve të Brendshme në Idrizovë- Shkup dhe kjo ka dhënë rezultat, siç perceptohet edhe nga

96 Trajnimi pilot që u mbajt në vende të ndryshme në Bullgari formoi bazën e manualit për trajnim për policinë dhe prokurorët publikë. https://www.osce.org/files/ODIHR_Toolkit_Brochure_for_WEB_use_ only.pdf 97 Më 20 tetor 2014, në Shkup nga AGjPP dhe OSBE u organizua një konferencë e rëndësishme me titull "Mbledhja e të dhënave dhe mekanizmat e monitorimit të krimit nga urrejtja", në të cilën mori pjesë përfaqësuesja e ODIHR-it, Joanna Perry. 98 (http://nemrazi.mk/pravna-analiza-na-kontseptot-na-kaznenoto-delo-na-omraza-i-govorot- na-omraza/), si dhe një koleksion të "Aktgjykimeve dhe vendimeve në lidhje me gjuhën e urrejtjes nga praktika gjyqësore e Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut" (https://www.osce.org/mk/ skopje/97690). 99 Në vitin 2013 dhe 2014, Akademia për Gjyqtarë dhe Prokurorë Publikë organizoi disa ngjarje me temë luftimin e krimit nga urrejtja. Fillimisht, u organizuan trajnime për trajnerë, pasuar nga 4 trajnime dy- ditore kaskadë për secilin rajon gjyqësor të apelit, të cilat përfshinin më shumë se 80 pjesëmarrës në vit, dhe në vitin 2015 u organizua trajnim shtesë për trajnerë. Burimi: Arnaudova, A., "Ligjet efektive dhe profesionistët e kualifikuar në përgjigje të gjuhës së urrejtjes", Përmbledhje "16 Nëntori, Dita Ndërkombëtare e Tolerancës: Tekste të Zgjedhura", MANU-OBSE, Shkup, 2015, f.81. 100 Shih: https://www.coe.int/en/web/help/home. 101 Shih: https://www.coe.int/en/web/inclusion-and-antidiscrimination/georgia-fighting-discrimination- hate-crime-and-hate-speech

68 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

statistikat e mësipërme në lidhje me Ministrinë e Punëve të Brendshme, por nuk do të ishte e drejtë të pritet që ata të jenë “më ekspertë” juristë nga gjyqtarët ose PP-të. Fakti është se trajnimet në AGJPP për krimet nga urrejtja janë pjesë e realitetit në vitet e fundit, por rezultoi se është e nevojshme që ato të vazhdojnë, dhe natyrisht trajnimet për policinë duhet të vazhdojnë. Në pasigurinë e mekanizmave zyrtarë të grumbullimit të të dhënave, shoqëria civile (OSHC) shpesh është një burim më i rëndësishëm i të dhënave mbi natyrën e krimeve nga urrejtja, ndikimin e tyre dhe pengesat për drejtësinë dhe sigurinë e viktimave. Anali- zat e tyre monitorojnë vazhdimisht trendin dhe marrin të dhëna për krimet nga urrejtja; për ndryshimet përkatëse legjislative; për ofrimin e informacionit specifik për qytetarët në këtë fushë, por edhe për faktorët politikë që do të mund të ndihmonin në përmirësi- min e situatës nëse ky krim rritet. 102Në teknikat e marrjes së të dhënave nga organizatat e shoqërisë civile, përdoren jo vetëm statistikat zyrtare, të cilat më së shpeshti janë ose të padisponueshme ose të pamjaftueshme, por edhe viktimat e akteve janë anketuar dhe janë bërë sondazhe cilësore të rasteve studimore103. Dokumentacioni i të dhënave përfshin gjithashtu burimin e informacionit, si dhe variantet dhe kategoritë mbi bazën e të cilave janë marrë këto të dhëna. Për të rritur besueshmërinë e të dhënave, për- doret një numër më i madh i varianteve proxy, të tilla si: përkatësia etnike. Gjëja më e rëndësishme që duhet të kihet parasysh është se kriminaliteti është një çështje e gjallë, kështu që as të dhënat dhe as mënyrat e sigurimit të tyre nuk mund të jenë statike.104 Është e rëndësishme të kihet parasysh se është e mundur që organet tjera të grum- bullojnë të dhëna dhe informacione të ndryshme. Për shembull, shërbimet shënde- tësore dhe sociale mund të grumbullojnë informacione për viktimat dhe shërbimet që u ofrohen atyre, organet arsimore mund të kenë të dhëna për krimet nga urrejtja ose incidentet në shkolla, ndërsa shërbimet për strehim mund të kenë të dhëna për krimet nga urrejtja në zona strehimi të caktuara ose komplekse. Është gjithashtu e nevojshme që qarqet shkencore të përcaktojnë korrelacionin midis faktorëve ekonomikë dhe kultu- rorë dhe krimeve të urrejtjes në bazë të atyre statistikave.105 Koordinimi i ngushtë midis ministrive dhe organeve mund të çojë në zhvillimin e një qasjeje të gjerë strategjike nga orgaet, duke bashkuar shumë organe qeveritare në përpjekjet për t’iu përgjigjur në mënyrë efektive krimeve të urrejtjes. Organet shtetërore duhet të respektojnë dispozitën e Ligjit për qasje të lirë në informa- cion dhe të sigurojnë publicitet dhe transparencë në punën e mbajtësve të informacio-

102 Instrumentet e përdorura nga sektori i OJQ-ve, gjatë grumbullimit të të dhënave për krimet nga urrejtja janë: 1) matja, 2) vlerësimi, 3) monitorimi i situatës dhe transparenca, dhe 4) raportimi në organet qeveritare, politikanët dhe organizatat ndërkombëtare. 103 Këto përfshijnë numrin e vendimeve gjyqësore të plotfuqishme, numrin e viktimave, numrin e autorëve të krimit, numrin e klubeve sportive që janë ndëshkuar penalisht, numrin e ankesave të paraqitura në Ministrinë e Punëve të Brendshme, numrin e përfituesve të ndihmës juridike falas dhe numrin e ankesave ndaj punonjësve të policisë nga qytetarët. 104 Shiko më shumë: Praktični vodič za tijela javne vlasti i institucije: "Kako prikupljati podatke o jednakosti?" Ludwig Boltzmann Institut za ljudska prava i Ured za ljudska prava i prava nacionalnih manjina Vlade R. Hrvatske, Zagreb, 2013, f. 30-39. 105 Në Republikën e Italisë është bërë një studim i kësaj natyre. Burimi: Poljak, Ibid, f.2715. Në dispozicion në: http://www.centar-fm.org/inmediasres/index.php/marko-poljak-jelena-hadzic-i-masa-martinic- govor-mrznje-u-hrvatskom-medijskom-prostoru (22,05,2023).

69 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

nit dhe të lejojnë personat fizikë dhe juridikë të ushtrojnë të drejtën për qasje të lirë në informacion publik, edhe në rastet kur ka ndjekje penale për një krim të urrejtjes (por të kufizuar nga respektimi i parimit të LPP-së - fshehtësia e procedurave hetimore). Në veçanti, në lidhje me veprat e gjuhës së urrejtjes, Komisioni Ndërministror nën Qe- verinë e Republikës së Maqedonisë së Veriut për luftimin e dezinformatave dhe gjuhës së urrejtjes tashmë vepron në Republikën e Maqedonisë së Veriut dhe në të ardhmen mund të koordinohet midis institucioneve përkatëse në lidhje me trajtimin e akteve të gjuhës së urrejtjes, e cila gjithashtu do të kryejë rolin e një pararoje para publikut me qëllim të veprimit parandalues. Në vitin 2023, 11 OJQ përgatitën një dokument “Parimet shtetërore për një strategji për luftë kundër dezinformatave”, por deri më sot strategjia kombëtare për të njëjtën nuk është miratuar, megjithëse ishte planifikuar të bëhej në vitin 2024. Sa i përket akteve të gjuhës së urrejtjes, një sukses i rëndësishëm është fakti që në vitin 2019 Këshilli për Etikë në Media (KEMM), i mbështetur nga OSBE-ja, promovoi rrjetin e themeluar për të luftuar gjuhën e urrejtjes në media, me shpresën për të pasur një rol të rëndësishëm në mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Që nga fillimi, Rrjeti përfshiu disa OJQ të specializuara në fushën e mbrojtjes së të drejtave të njeriut dhe disa institucione përkatëse shtetërore të degës ekzekutive (MPB, MPJ, ASHMAV, KMD, Avokati i Po- pullit), si dhe PPRMV. Në vitet në vijim, ky rrjet u takua disa herë, kështu që u miratuan aktet: Deklarata për luftën kundër gjuhës së urrejtjes në media dhe Memorandumi i Bashkëpunimit. Për Republikën e Maqedonisë së Veriut, nuk ka të dhëna zyrtare në lidhje me ngac- mimin në internet, i cili shpesh manifestohet me gjuhë të urrejtjes, por fakti është se fenomene të tilla ekzistojnë. Është për tu përshëndetur iniciativa në sektorin e OJQ-ve për edukimin mediatik të qytetarëve në lidhje me ekzistimin e “cyber-bullying” (term i cili është prezent në vendin tonë), megjithëse manifestime të tilla janë modeste në formën e “pamfleteve” për njohje të shpejtë me fenomenin.106 Në sektorin privat, refle- ktoi kompania “Makpetrol” dhe fushata e saj në vitin 2024 për çrrënjosjen e “dhunës së bashkëmoshatarëve”107, e cila, nga ana tjetër, shpesh kryhet nga urrejtja.108

8.3. Zgjerimi i sistemit për mbrojtjen e viktimave dhe ndihmë juridike Sipas Kodit penal, termi “viktimë” nënkupton: “çdo person që ka pësuar dëme, përfshirë lëndime fizike ose mendore, vuajtje emocionale, humbje materiale ose shkelje ose rrezikim tje- tër të lirive dhe të drejtave të tij themelore si rezultat i një vepre penale”.109 Në bazë të LPP, viktima mund të shpresojë për kompensim për dëmet. Dëmtimi, në përputhje me LPK, mund të jetë material dhe jomaterial, dhe interpretohet si zvogëlim i pasurisë së dikujt

106 Shih: Broshura "Cyberbullying...and it's violence!", Metamorfozis, Shkup, 2011. 107 https://telma.com.mk/2024/04/16/opshtestveno-odgovornata-kampana-na-makpetrol-se- proshiruva-vo-sveti-nikole-i-vo-novo-selo/ 108 https://libertas.mk/fbi-sekoe-desetto-zlostorstvo-od-omraza-se-sluchuva-na-uchilishte/ 109 Shih: Neni 122, paragrafi 22.

70 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

(dëmtim i zakonshëm), parandalim i rritjes së pasurisë (përfitim i humbur) dhe shkaktim i dhimbjes ose frikës tjetër fizike ose psikologjike (dëm jomaterial).110 Përndryshe, viktimologjia është një shkencë që gjen një përfundim legjislativ në të dre- jtën procedurale penale sesa në të drejtën materiale. Deri vonë, nuk kishte pothuajse asnjë sistem të zhvilluar të mbështetjes për viktimat në Maqedoninë e Veriut për t’iu përgjigjur nevojave të viktimave të krimit nga urrejtja. Sipas Ligjit për procedurën pena- le, viktima e çdo krimi ka të drejtë për mbështetje efektive psikologjike dhe mbështetje tjetër profesionale nga organet, institucionet dhe organizatat që ofrojnë ndihmë për vi- ktimën e krimit. Një mbështetje e specializuar për viktimat e krimit nga urrejtja ofrohet nga organizatat e shoqërisë civile. Viktimat e krimeve për të cilat është dhënë një dënim me burg prej të paktën katër vje- tësh kanë të drejtë për konsultim ligjor falas para se të japin një deklaratë dhe të marrin kompensim për dëmin jomaterial nga kryerësi ose shteti. Disa viktima – përfshirë të miturit, viktimat e rrezikuara dhe veçanërisht viktimat e cenueshme – kanë të drejtë për masa të veçanta mbrojtëse kur japin deklarata ose intervistohen në të gjitha fazat e procedurës. Viktimat e krimeve të caktuara (“kundër lirisë gjinore dhe moralit gjinor, njerëzimit dhe të drejtës ndërkombëtare”) kanë të drejta shtesë, duke përfshirë: të dre- jtën për të folur me një këshilltar ose prokuror pa pagesë para intervistës (në rast se viktima merr pjesë si person i dëmtuar në procedurë); të drejtën për intervistë me një person të të njëjtit seks; të drejtën për të refuzuar t’i përgjigjet pyetjeve në lidhje me jetën personale të viktimës, nëse nuk lidhet me veprën penale; të drejtën për intervistë duke përdorur pajisje audio-vizuale; dhe të drejtën për të kërkuar përjashtimin e publi- kut nga seanca kryesore. Gjykata përcakton masat e veçanta të mbrojtjes procedurale me propozimin e prokurorit publik ose viktimës ose sipas vlerësimit të saj kur është e nevojshme për mbrojtjen e viktimave të cenueshme. Ligji për procedurë penale gjithashtu rregullon çështjet që lidhen me dëgjimin e vikti- mave dhe dëshmitarëve veçanërisht të cenueshëm me vëmendje të veçantë, dhe nëse është e nevojshme: në prani të një kujdestari; me ndihmën e një psikologu, punonjësi social ose profesionisti tjetër; duke përdorur mjete/ vegla teknike për transmetimin e imazhit dhe zërit; pa praninë e palëve, etj. Gjatë shqyrtimit të viktimës ose dëshmitarit, gjykata mund të përjashtojë edhe publikun. Viktimat e të gjitha veprave penale kanë të drejtë të marrin pjesë në procedurën penale si të dëmtuar duke u bashkuar me ndjekjen penale ose duke kërkuar dëmshpërblim. Në rast se dhunuesi nuk mund të paguajë dëmshpërblim, dëmi mbulohet nga shteti. Në këtë çështje, një përparim i rëndësishëm u bë me miratimin dhe hyrjen në fuqi të Ligjit për pagesën e kompensimit në para për viktimat e veprave penale me dhunë.111 Qëllimi

110 Të dëmtuarit që ka pasur dhimbje fizike mund t'i jepet kompensim lartësia e të cilit varet nga intensiteti dhe kohëzgjatja e atyre dhimbjeve, e cila përcaktohet me ekzaminim mjekoligjor. Gjykata, në përcaktimin e masës së këtij dëmi, duhet të marrë parasysh edhe shpenzimet e bëra për shtrimin në spital dhe trajtimin e viktimës. I dëmtuari gjithashtu ka të drejtë për kompensim të dhimbjes mendore për shkak të zvogëlimit të aktivitetit jetësor (të natyrës së përhershme ose të përkohshme) si dhe për shkak të mavijosjes, e cila manifestohet si humbje ose dëmtim i një pjese të trupit, për shkak të së cilës viktima ka dhimbje mendore. Burimi: Ignjatović, Đ./Simeunović P., B., “Viktimologija”, Pravni fakultet u Beogradu, ed. Crimen, Beograd, 2011, f.135. 111 Me këtë ligj rregullohet e drejta për kompensim monetar të viktimave të veprave penale me dhunë,

71 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

i ligjit është të sigurojë kompensim monetar për viktimat e veprave penale të kryera të dhunës112 në ndihmë të shtetit dhe të parandalojë viktimizimin e mundshëm dhe viktimizi- min sekondar si vuajtje shtesë që viktimat mund të vuajnë nga marrëdhënia e autoriteteve kompetente113 Viktima (dhe viktima e ndërmjetme114) ka të drejtë për kompensim monetar pavarësisht nëse autori i veprës penale është i njohur dhe pavarësisht nëse ndaj autorit të veprës penale janë iniciuar procedura penale, ose ka pengesa faktike ose ligjore për procedurë penale (Shih nenin 14). Neni 13 përcakton: “Parakusht për ushtrimin e të drejtës për kompensim monetar në përputhje me dispozitat e këtij ligji është që vepra penale të regjistrohet ose të raportohet në polici ose në prokurorinë publike.115 Arsyet për miratimin e këtij Ligji janë, megjithatë, se deri më tani përqindja e arkëtimit nga autorët e krimit ka qenë shumë e ulët, dhe procedurat e konfiskimit ishin të papër- fillshme, por arsyeja ishte edhe kohëzgjatja e gjatë e procedurës penale. Do të krijohej një komision për zbatimin e Ligjit. Kështu, një Komision 5-anëtarësh u krijua në shkurt 2024.116 Komisioni zhvilloi mbledh- jen e tij të parë në të njëjtin muaj. Kryetari i Komisionit është gjyqtar. Deri më 10.09.2024 janë mbajtur gjithsej 8 mbledhje. Sekretari i Komisionit është i punësuar në Ministrinë e Drejtësisë të Republikës së Maqedonisë së Veriut. Është miratuar Rregullorja për shtyp dhe Rregullorja për formën dhe përmbajtjen e formularëve.117 Ambientet e Komisionit janë në Ministrinë e Drejtësisë të Republikës së Maqedonisë së Veriut. Dihet se krimet nga urrejtja janë veçanërisht të ashpra ndaj pronës së viktimave. Prandaj, është e rëndësishme të118 dihet se aktualisht po punohet për një Propozim - ligj për plotësimin dhe

kushtet për ushtrimin e së drejtës për kompensim monetar, llojet e kompensimit monetar, themelimi, statusi, përbërja dhe kompetencat e Komisionit për kompensimin e viktimave të veprës penale me dhunë, zgjedhja, mandati, ndërprerja e mandatit, si dhe shkarkimi i Presidentit dhe anëtarëve të Komisionit, mjetet e pagesës së kompensimit monetar për viktimat, informimi dhe udhëzimi i viktimave, procedura për ushtrimin e së drejtës për kompensim monetar, e drejta për rekurs, procedura në rastet ndërkufitare, si dhe procesverbali dhe ruajtja e të dhënave. 112 Neni 10: “Viktimë e një vepre penale me dhunë, në kuptim të këtij ligji, konsiderohet viktima e menjëhershme dhe e ndërmjetme e veprës penale me dhunë…” 113 Shih nenin 4. 114 Neni 12: “Viktimë e ndërmjetme është anëtari i familjes (partneri i martuar ose jashtëmartesor, fëmija, prindi) i një viktime të menjëhershme te i/e cili/a ka ndodhur vdekja për shkak të veprës penale të dhunës sipas nenit 9 të këtij ligji.” 115 "Me kërkesën e viktimës, policia ose prokuroria publike janë të detyruara t'i lëshojnë viktimës, prindit ose kujdestarit ose avokatit një njoftim përkatës, procesverbal për pranimin e kallëzimit, një shënim zyrtar ose një vërtetim se vepra penale është raportuar apo evidentuar si vepër penale. “ (Kjo nuk bie në kundërshtim me LPP-në, ku rregullohet që transkriptet e personit të dëmtuar mund t'i jepen pas ekzaminimit). 116 PP Stevço Donev nga PPL Shtip është përfaqësues në Komision. Nga intervista me të e realizuar me datë 11.09.2024, mësohet se Komisioni tashmë ka pranuar 3 raste në punë, ku asnjëri prej tyre nuk ka qenë viktimë e krimit nga urrejtja, por në një prej tyre bëhet fjalë për dhunë në familje, ndërsa dy rastet e tjera janë formuar pas kërkesave të dorëzuara jo në kohë. 117 Mësuar nga intervista me Andrijana Gjorgjevska, Udhëheqëse e Njësisë për Falje dhe Kompensim të Dëmit në Ministrinë e Drejtësisë të Republikës së Maqedonisë së Veriut, bërë më 10.09.2024. 118 Informacioni i siguruar nga Udhëheqësi i Njësisë për Ndihmë Juridike Ndërkombëtare në Çështjet Penale në Ministrinë e Drejtësisë - Gordana Milevska.

72 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

ndryshimin e119 Ligjit për bashkëpunim ndërkombëtar në çështjet penale (Gazeta Zyrtare e Re- publikës së Maqedonisë së Veriut nr. 77/2021).120 Kjo, për shkak të nevojës së harmonizimit të dispozitave të këtij ligji me standardet ndërkombëtare në fushën e konfiskimit të pasurisë dhe përfitimit të pasurisë dhe dorëzimit të sendeve të konfiskuara dhe përfitimit të pasurisë (Kon- venta e KIE-së për pastrimin e parave, zbulimin, sekuestrimin dhe konfiskimin e të ardhurave nga krimi dhe financimi i terrorizmit e vitit 2005121, e cila ndryshon Konventën e Strasburgut të vitit 1990), si dhe eliminimin e mangësive të lokalizuara të parashikuara në ligjin aktual. Përparësi i jepet kthimit të pasurisë së konfiskuar shtetit kërkues për qëllime të kom- pensimit të viktimave të veprës penale, përkatësisht kthimit të pronës te pronarët e saj të ligjshëm, i cili sigurohet në bazë të një akti që përcakton kompensimin e viktimave, përkatësisht kthimin e pronës te pronarët e ligjshëm. Nëse bëhen këto ndryshime legjislative, atëherë Ligji për bashkëpunim ndërkombëtar në çështjet penale bëhet plotësues i Ligjit për konfiskimin e pronës në procedurën civile (Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut nr.: 53/2024 e datës 04.03.2024), i cili në nenin 21 paragrafin 1 thotë se organi qendror për bashkëpunim ndërkombëtar është PPRMV-ja, si dhe me Ligjin për zyrën për kthimin e pronës (Gazeta Zyrtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut nr.: 66/2024 e datës 20.03.2024). Ky ligj rregullon krijimin, kompetencat dhe financimin e Zyrës për kthim të pronës (Zyra AKP), bashkëpunimin me organet dhe institucionet vendase, bashkëpunimin me vendet e hu- aja dhe Bazën e të Dhënave të Integruara Elektronike. Zyra e AKP-së është themeluar në kuadër të PPRMV-së dhe do të ketë kompetencë për të ndërmarrë aktivitete për marrjen e informacionit dhe të dhënave për gjetjen dhe identifikimin e të ardhurave dhe përfitimeve të tjera pronësore në vend ose jashtë vendit në lidhje me një shtetas vendas ose rezident në Republikën e Maqedonisë së Veriut, një person pa shtetësi ose një të huaj, si dhe për nevojat e procedurës së konfiskimit pa përcaktuar përgjegjësinë penale të rregulluar me ligj, që rrjedhin nga ose lidhen me krimet e mbuluara nga neni 8 i ligjit.122 Tashmë është thënë se nga pikëpamja penalogjike, dënimi me kusht dhe mbikëqyrja parandaluese janë mjete të mira për kontrollin e autorëve të mëparshëm, por, për fat të keq, ende nuk janë praktikuar në një shkallë më të konsiderueshme në Republikën e Maqedonisë së Veriut.123 Nga pikëpamja viktimologjike, pavarësisht ndryshimeve të bëra në procedurën penale124 që futi nocionin “viktimë”, në praktikë, shteti ende nuk ka ngritur në mënyrë optimale të gjitha rrjetet institucionale për mbrojtjen dhe kënaqësinë në kohë të këtyre personave, por natyrisht që ka progres.

119 https://ener.gov.mk/Default.aspx?item=pub_regulation&subitem=view_reg_detail&itemid=83230 120 https://ener.gov.mk/Default.aspx?item=pub_regulation&subitem=view_reg_detail&itemid=83230 121 https://rm.coe.int/168008371f 122 Bëhet fjalë për 40 vepra penale tipike për disiplinën kriminalistike të “Krimit të Organizuar”, por që në shumicën e rasteve teorikisht mund të jenë vepra nga urrejtja. 123 Legjislacioni i BE-së gjithashtu i referohet përdorimit të tyre, në veçanti Rekomandimi i Komitetit të Ministrave (2014) 3 i 19 shkurtit 2014 në Këshillin Evropian për trajtimin e shkelësve të rrezikshëm "kur ekziston një mundësi e lartë që personi të kryejë përsëri një vepër penale të rëndë." 124 Gazeta Zyrtare e RM nr. 120/2010.

73 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

9. Konkluzion Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuha e urrejtjes e kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024 tregon arritje dhe sfida të rëndësishme. Krimi i urrejtjes dhe gjuha e urrejtjes jo vetëm që prishin jetën e viktimave, por gjithashtu minojnë kohezionin shoqëror, duke krijuar një atmosferë frike dhe pasigurie. Të dhënat tregojnë qartë se paragjykimet e bazuara në përkatësinë etnike, polarizimin politik dhe faktorë të tjerë diskriminues mbeten nxitës të rëndësishëm të këtyre akteve, duke kërkuar përpjekje të shtuara për të rritur ndërgjegjësimin e publikut, për të forcuar kornizën ligjore dhe për të rritur efikasitetin e institucioneve në zbatimin e ligjit. Ndryshimet e vitit 2019 në Kodin penal përbënin një hap të rëndësishëm drejt përca- ktimit dhe sanksionimit të veprave penale nga urrejtja, duke përfshirë njohjen e tyre si rrethana rënduese gjatë shqiptimit të dënimeve. Megjithatë, analiza zbulon boshllëqe dhe sfida të rëndësishme në zbatimin e legjislacionit: • Mungesa e regjistrimit sistematik dhe përpunimit të të dhënave: Organet e përndjekjes dhe gjyqësori kanë boshllëqe në regjistrimin e krimeve të urrejtjes dhe gjuhës së urrejtjes, gjë që e bën të vështirë monitorimin dhe analizimin e ten- dencave. • Konfuzioni i termave: Ekziston konfuzion midis kuptimit dhe lidhjes së terma- ve “urrejtje”, “gjuhë e urrejtjes”, “krim nga urrejtja”, “dhunë me bazë gjinore” dhe “dhunë në familje”, gjë që çon në klasifikim dhe veprim të pasaktë nga organet e përndjekjes. • Njohuri të pamjaftueshme të treguesve të njëanshëm të motivimit: Organet dhe gjykatat e përndjekjes rrallë përqendrohen në perceptimin e viktimave, për- katësinë etnike, fetare dhe të tjera të autorëve kundrejt viktimave, vendin dhe kohën e kryerjes së krimeve të urrejtjes, mungesën e motivimit tjetër, etj. • Mungesa e provave të plota: Në disa raste, propozimet për lëshimin e një ur- dhër-ndalimi bazohen vetëm në kopjet e imazheve ose komenteve nga rrjetet sociale, pa ekspertizë adekuate, gjë që minon besueshmërinë e provave dhe dre- jtësinë e procesit. • Përpunimi i përdhosjes, fyerjeve, shpifjes dhe vlerësimit të gjykatave si gjuhë e kriminalizuar e urrejtjes: Në disa nga rastet, organet e përndjekjes dhe gjykatat përpunojnë konflikte të pahijshme verbale që nuk bëjnë thirrje për dhunë dhe diskriminim, të cilat mund të depërtojnë në ligjin civil ose të kufizojnë lirinë e shprehjes. • Mundësimi i mbrojtjes selektive për profesione të caktuara: Përmes një përg- jigjeje të drejtësisë penale ndaj gjuhës së urrejtjes, profesione të caktuara marrin statusin e grupeve të mbrojtura (p.sh. nëpunës policorë, gjyqtarë, gazetarë dhe ish-deputetë) për shkak të statusit të tyre “personal” ose “social” që mund të çojë në kufizime të lirisë së fjalës. • Aktakuzat dhe aktgjykimet e pamjaftueshme të arsyetuara: Aktet dhe ven- dimet e prokurorisë publike dhe gjyqësorit shpesh janë shumë të shkurtra dhe

74 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

të paqarta se cila veçori e mbrojtur është marrë parasysh, duke krijuar pasiguri ligjore dhe duke e bërë të vështirë zbatimin e vazhdueshëm të dispozitave ligjore. • Mbrojtja e pabarabartë e grupeve të ndryshme: Shumica e rasteve të përpu- nuara i referohen gjuhës së urrejtjes bazuar në bindjen politike dhe përkatësinë etnike, ndërsa veçoritë e tjera të mbrojtura neglizhohen, duke treguar boshllëqe të mundshme në mbrojtjen e grupeve të caktuara të cenueshme. Në 17 nga 18 raste që lidhen me dënimin politik, viktima janë funksionarët dhe ish-zyrtarët e partive në pushtet. • Dënime të pamjaftueshme dhe joproporcionale: Mbizotëron zbatimi i dënime- ve me kusht, pa burgim, gjë që ngre pyetje në lidhje me efektin parandalues të dënimeve dhe përshtatshmërinë e tyre ndaj seriozitetit të veprave penale. • Zbatimi i pamjaftueshëm i masave alternative: Në praktikë, rrallë zbatohen masa alternative të tilla si shërbimi në komunitet ose shërbimi me kusht me mbi- këqyrje mbrojtëse, të cilat mund të kontribuojnë në risocializimin e dhunuesve. • Trajnimi dhe ndërgjegjësimi i pamjaftueshëm: Megjithëse ka një numër të vo- gël trajnimesh për praktikuesit në sistemin e drejtësisë, vazhdimi dhe përmirë- simi i tyre është i nevojshëm, veçanërisht për të kuptuar dallimet midis llojeve të ndryshme të të folurit, dhunës dhe krimit. • Mbrojtja dhe mbështetja e pamjaftueshme për viktimat: Sistemi i mbrojtjes së viktimave është ende i pazhvilluar dhe nevojiten masa shtesë për të siguruar mbështetje ligjore, psikologjike, sociale dhe financiare. Përveç kësaj, ka vend për përmirësim të legjislacionit penal. Kodi penal përmban një listë të gjerë dhe të hapur të karakteristikave të mbrojtura në rastin e veprave të gjuhës së urrejtjes që, megjithëse synojnë të ofrojnë mbrojtje të gjerë, mund të çojnë në një dobësim të efektivitetit të ndjekjes penale të gjuhës së urrejtjes. Kjo shtrirje mund të krijojë paqartësi ligjore dhe vështirësi në interpretimin e ligjit, duke rezultuar në vendi- me gjyqësore jo konsistente. Një mjedis i tillë mund të mbingarkojë sistemin e drejtësisë dhe ta bëjë më të vështirë procedurën e provës, veçanërisht në përcaktimin e motivimit të njëanshëm, i cili është një element kryesor sipas kritereve të GJEDNJ-së. Lidhur me krimet nga urrejtja, në nenin 130 [Lëndime trupore] paragrafët 2 dhe 3, ka inkriminim të dyfishtë me një sanksion të parashikuar të pabarabartë. Për më tepër, në nenin 144 [Rrezikimi i sigurisë], forma e veprës nga urrejtja e përmendur në paragrafin 3 dënohet më lehtë (nga tre muaj deri në tre vjet burg) sesa forma e gjuhës së urrejtjes e përmen- dur në paragrafin 5 (nga një deri në pesë vjet burg). Standardet dhe angazhimet ndërkombëtare, si dhe rekomandimet nga Kombet e Bash- kuara, OSBE-ja, Këshilli i Evropës dhe Bashkimi Evropian, theksojnë nevojën për një qasje gjithëpërfshirëse për të trajtuar krimin e urrejtjes dhe gjuhën e urrejtjes, duke për- fshirë parandalimin, ndjekjen penale dhe mbështetjen për viktimat. Republika e Maqe- donisë së Veriut ka bërë hapa të rëndësishëm në përafrimin e legjislacionit të saj me këto standarde, por zbatimi mbetet një sfidë që kërkon përpjekje dhe përmirësime të vazhdueshme.

75 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

10. Rekomandime 10.1. Rekomandime për krimin nga urrejtja • Dallimi i krimit nga urrejtja nga format e tjera të dhunës: – Organet e përndjekjes dhe gjykatat duhet të dallojnë qartë krimet nga urrejtja nga format e tjera të ngjashme të krimit, siç është dhuna në familje, edhe pse ka lidhje të mundshme midis tyre. • Zbatimi i vazhdueshëm i dispozitave të motivimit të njëanshëm: – Prokuroritë dhe gjykatat të zbatojnë dispozitat për motivimin e njëanshëm në mënyrë të përshtatshme dhe të japin shpjegime të hollësishme në aktakuza dhe aktgjykime, duke deklaruar se si është krijuar marrëdhënia me karakteris- tikat e mbrojtura. – Prokuroria duhet të sigurojë prova dhe argumente të mjaftueshme mbi tipa- ret kualifikuese të krimit nga urrejtja. • Statistikat dhe baza e të dhënave e centralizuar për krimin nga urrejtja: – Zhvillimi dhe zbatimi i një sistemi kombëtar për grumbullimin dhe monitorimin e të dhënave për rastet e raportuara, të hetuara, të ndjekura penalisht dhe gjyqësore në lidhje me krimin nga urrejtja. – Sigurimi i raportimit të rregullt dhe të standardizuar nga të gjitha institucionet përkatëse. – Përfshirja e statistikave specifike për krimet nga urrejtja në bazën elektronike të të dhënave “Makstat” të Entit Shtetëror për Statistika. – Ministria e Punëve të Brendshme, prokuroritë publike dhe gjykatat duhet të mbajnë shënime të hollësishme dhe të ndajnë statistikat e tyre. • Forcimi i kapaciteteve të organeve të përndjekjes penale dhe gjykatave: – Organizimi i trajnimeve të specializuara dhe të vazhdueshme për gjyqtarët, prokurorët publikë dhe nëpunësit e policisë për njohjen, hetimin dhe ndjekjen penale të krimit nga urrejtja. – Trajnimi duhet të jetë i një natyre multidisiplinare me aspekte ligjore, psikolo- gjike dhe sociologjike. – Zhvillimi i udhëzimeve dhe protokolleve për zbatimin e qëndrueshëm të dispo- zitave ligjore. • Rritja e transparencës dhe disponueshmërisë së vendimeve gjyqësore: – Sigurimi i qasjes të publikut në akuza dhe vendime gjyqësore, të mbrojtura në mënyrë adekuate për privatësinë e palëve të përfshira. – Promovimi dhe publikimi i vendimeve të rëndësishme për zhvillimin e jurispru- dencës në fushën e krimeve nga urrejtja.

76 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

• Dënimet proporcionale dhe efektive: – Dënimet e shqiptuara duhet të pasqyrojnë në mënyrë adekuate seriozitetin e veprave penale në mënyrë që të kenë efekt parandalues. – Konsiderimi i zbatimit të masave alternative kur ato sigurojnë mbrojtje efekti- ve të shoqërisë dhe viktimave dhe risocializimin e dhunuesve. • Mbështetje për viktimat: – Shërbimet e specializuara për mbështetjen e viktimave, duke përfshirë ndihmën ligjore, sociale, psikologjike dhe financiare. • Masat parandaluese: – Zhvillimi i sistemeve të paralajmërimit të hershëm për të monitoruar tensi- onet në rritje në rajone, komunitete ose platforma online të caktuara, duke u mundësuar autoriteteve të ndërhyjnë para se krimet nga urrejtja të përsh- kallëzohen. – Zbatimi i iniciativave të përfshirjes së komunitetit, ku zbatimi i ligjit dhe udhëheqësit e komunitetit do të punojnë së bashku për të nxitur dialogun, për të zgjidhur ankesat dhe për të zvogëluar paragjykimet që mund të çojnë në krime të urrejtjes. – Formalizimi i rolit të organizatave të shoqërisë civile në monitorimin dhe ra- portimin e krimeve nga urrejtja, pasi ato shpesh kanë shtrirje më të mirë në komunitete dhe mund të ofrojnë të dhëna dhe njohuri të rëndësishme për or- ganet. – Inkurajimi i partneriteteve publike-private për të përfshirë komunitetin më të gjerë në parandalimin e krimit nga urrejtja, duke përfshirë bashkëpunimin me institucionet arsimore, organizatat fetare dhe subjektet e biznesit. • Teknologjia dhe interneti si aleatë: – Përdorimi i mediave sociale dhe burimeve të hapura për të monitoruar dhe hetuar krimet e mundshme nga urrejtja. – Sigurimi i trajnimit dhe burimeve për përdorimin e mjeteve digjitale në hetime.

10.2. Rekomandime në lidhje me gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar • Miratimi i një baze të dhënash të centralizuar për gjuhën e urrejtjes: – Regjistrimi dhe monitorimi specifik i rasteve të gjuhës së urrejtjes, i përshtatur në CMS, AKMIS dhe baza të tjera të të dhënave. • Përmirësimi i cilësisë së vendimeve gjyqësore: – Gjykatat duhet të japin gjykime të detajuara dhe të arsyetuara, duke përcaktu- ar qartë tiparet e mbrojtura dhe bazën ligjore të vendimit. – Sigurimi i transparencës dhe sigurisë ligjore përmes shpjegimeve të detajuara.

77 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

• Sigurimi i provave të plota: – Prokuroria duhet të mbështesë akuzat me ekspertizën përkatëse, veçanërisht në rastet me prova digjitale. – Prezantimi i standardeve për grumbullimin dhe ruajtjen e provave digjitale. • Sqarimi i koncepteve: – Trajnime për gjyqtarët dhe prokurorët për dallimin të gjuhës së urrejtjes nga krimi nga urrejtja dhe balancimin me lirinë e shprehjes. – Zhvillimi i udhëzuesve dhe udhëzimeve praktike. • Rishikimi i legjislacionit: – Reduktimi i specifikimit të tepërt të karakteristikave të mbrojtura në dispozi- tat penale. – Pajtimi i krimeve të gjuhës së urrejtjes për një koherencë dhe efektivitet më të madh. • Dënimet proporcionale dhe parandaluese: – Sigurimi i dënimeve që pasqyrojnë në mënyrë adekuate seriozitetin e veprave penale dhe kanë efekt parandalues. – Shqyrtimi i rritjes së sanksioneve për shkelësit e përsëritur ose format veçanërisht të rënda të gjuhës së urrejtjes. • Forcimi i kapaciteteve të monitorimit online: – Përdorimi i mjeteve të sofistikuara dhe inteligjencës artificiale për të monito- ruar hapësirën digjitale. – Ofrimi i trajnimeve që do të përfshijnë aspekte teknologjike për monitorimin dhe analizimin e përmbajtjes në internet. – Përfshirja e programeve të edukimit digjital për policinë dhe publikun e gjerë, për të ndihmuar në identifikimin, raportimin dhe zvogëlimin e gjuhës së urrejt- jes në internet. • Mbështetje për viktimat: – Sigurimi i mekanizmave për raportimin e lehtësuar të gjuhës së urrejtjes. – Shërbimet e specializuara për mbështetjen e viktimave, duke përfshirë ndihmën ligjore dhe psikologjike falas. • Bashkëpunimi me ofruesit e internetit dhe platformat: – Bashkëpunim për të hequr shpejt përmbajtjen e paligjshme. – Zhvillimi i protokolleve në përputhje me dispozitat ligjore dhe standardet ndërkombëtare.

78 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Bibliografi dhe burime 1. “Fleta zyrtare e RFPJ-së” nr. 13/1951. Në dispozicion në: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/ D197D76C64C443FB9C5F1CD1C0DAE760.pdf 2. Civil Rights Act of 1957 (1957). Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Në dispozicion në : https://www. govinfo.gov/content/pkg/STATUTE-82/pdf/STATUTE-82-Pg73.pdf (në anglisht) 3. Akti i Statistikave të Krimeve nga Urrejtja (1990). Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Në dispo- zicion në : https://ucr.fbi.gov/hate-crime/2017/resource-pages/hate-crime-statistics-act.pdf (në anglisht) 4. Kodi penal gjerman (Strafgesetzbuch, StGB). Në dispozicion në : https://www.gesetze-im-inter- net.de/englisch_stgb/englisch_stgb.html (në anglisht) 5. Akti i rendit publik 1986 (1986). Mbretëria e Bashkuar. Në dispozicion në : https://www.legislation. gov.uk/ukpga/1986/64 (në anglisht) 6. Konventa ndërkombëtare për eliminimin e të gjitha formave të diskriminimit racor (1965). Kom- bet e Bashkuara. Në dispozicion në : https://www.ohchr.org/sites/default/files/cerd.pdf (në anglisht) 7. Pakti ndërkombëtar për të drejtat civile dhe Politike (1966). Kombet e Bashkuara. Në dispozicion në : https://www.ohchr.org/sites/default/files/ccpr.pdf (në anglisht) 8. Konventa për eliminimin e të gjitha formave të diskriminimit ndaj grave (1979). Kombet e Bash- kuara. Në dispozicion në : https://www.ohchr.org/sites/default/files/cedaw.pdf (në anglisht) 9. Plani i veprimit të zbritjes (2012). Kombet e Bashkuara. Në dispozicion në : https://www.ohchr.org/ sites/default/files/Rabat_draft_outcome.pdf (në anglisht) 10. OSBE Vendimi nr. 9/09 për luftën kundër krimeve nga urrejtja (2009). Athinë: OSBE. Në dispozi- cion në : https://www.osce.org/files/f/documents/d/9/40695.pdf (në anglisht) 11. OSBE Vendimi nr. 12/04 për luftimin e antisemitizmit (2004). Sofija: OSBE. Në dispozicion në https://www.osce.org/files/f/documents/3/7/23133.pdf (në anglisht) 12. Vendimi i Këshillit të Ministrave të OSBE-së nr. 4/13 për zbatimin e një plani veprimi për për- mirësimin e gjendjes së romëve dhe sintive (2013). Kiev: OSBE. Në dispozicion në : https://www. osce.org/files/f/documents/5/1/109340.pdf (në anglisht) 13. Publikimet e OSBE-së. Në dispozicion në : https://www.osce.org/resources/publications (në an- glisht) 14. Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut (1950). Këshilli i Evropës. Në dispozicion në : https:// www.echr.coe.int/documents/d/echr/convention_eng (në anglisht) 15. Rekomandimi nr. R (97) 20 i Komitetit të Ministrave për Shtetet Anëtare për “Gjuhën e Urrejt- jes” (1997). Këshilli i Evropës. Në dispozicion në : https://rm.coe.int/168007cdac (në anglisht) 16. Rekomandimi CM/Rec(2010)5 i Komitetit të Ministrave për masat për të luftuar diskriminimin për shkak të orientimit seksual ose identitetit gjinor (2010). Këshilli i Evropës. Në dispozicion në : https://rm.coe.int/1680081561 (në anglisht) 17. Rekomandimi i Përgjithshëm i ECRI nr. 7 (Rishikuar) për legjislacionin kombëtar për të luftuar racizmin dhe diskriminimin racor (2017). Këshilli i Evropës. Në dispozicion në : https://rm.coe.int/ ecri-general-policy-recommendation-no-7-revised-on-national-legislatio/16808b5aae (në anglisht) 18. Rekomandimi CM/Rec(2023)1 i Komitetit të Ministrave për luftën kundër gjuhës së urrejtjes (2023). Këshilli i Evropës. Në dispozicion në: https://search.coe.int/cm/Pages/result_details.as- px?ObjectId=0900001680a67955 (në anglisht) 19. Rekomandimi CM/Rec(2024)4 i Komitetit të Ministrave për të luftuar krimin nga urrejtja (2024). Këshilli i Evropës. Në dispozicion në: https://search.coe.int/cm/Pages/result_details.aspx?Objec- tId=0900001680af9736 (në anglisht) 20. Vendimi kornizë i Këshillit 2008/913/EC për luftimin e formave dhe shprehjeve të caktuara të racizmit dhe ksenofobisë përmes ligjit penal (2008). Bashkimi Evropian. Në dispozicion në : htt- ps://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32008F0913 (në anglisht)

79 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

21. Direktiva 2012/29/eu për themelimin e standardeve minimale për të drejtat, përkrahjen dhe mbrojtjen e viktimave të krimit (2012). Bashkimi Evropian. Në dispozicion në : https://eur-lex.euro- pa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32012L0029 (në anglisht) 22. Strategjia e BE-së për të Drejtat e Viktimave (2020-2025) (2020). Komisioni Evropian Në dis- pozicion në : https://commission.europa.eu/document/download/551c44da-baae-4692-9e7d- 52d20c04e0e2_en (në anglisht) 23. Rregullorja (BE) 2022/2065 e Parlamentit Evropian dhe e Këshillit për një treg të vetëm për shërbimet digjitale (Akti i Shërbimeve Digjitale) (2022). Bashkimi Evropian. Në dispozicion në : https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32022R2065 (në anglisht) 24. OSBE, “Të kuptojmë krimin nga urrejtja” (2015). Në dispozicion në https://www.osce.org/files/f/ documents/a/3/104168.pdf (në anglisht) 25. OSBE, “Trajtimi i krimit nga urrejtja: një udhëzues praktik” (2015). Në dispozicion në https://www. osce.org/files/f/documents/3/0/337141.pdf (në anglisht) 26. Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut - Gjuha e urrejtjes. Në dispozicion në: http://govor- naomraza.mk 27. Këshilli për Etikë në Media i Maqedonisë - ankesat. Në dispozicion në: https://complaints.semm. mk 28. Raportet vjetore të krimit nga urrejtja. Në dispozicion në: https://zlostorstvaodomraza.com 29. Infografik për krimin nga urrejtja (shkurt 2013 - tetor 2020). Në dispozicion në: https://mhc.org. mk/reports/podatoczi-za-kriminalot-od-omraza-fevruari-2013-oktomvri-2020/ 30. Iganski, P., “Hetimi i viktimizimit për krimin nga urrejtja: një raport” (2019). OSBE, Shkup. Në dispozi- cion në: https://www.osce.org/files/f/documents/6/5/424199.pdf 31. Iganski, P., “Hetimi i viktimizimit për krimin nga urrejtja: një raport” (2023). OSBE, Shkup. Në dispozi- cion në: https://www.osce.org/files/f/documents/9/b/560274.pdf 32. “Gazeta Zyrtare e RMV-së-së”, nr. 111/2009. Në dispozicion në: https://www.slvesnik.com.mk/Is- sues/2A2D5314C418A34EA5D597CC923695D2.pdf 33. “Gazeta Zyrtare e RMV-së”, nr. 27/2014. Në dispozicion në: https://www.slvesnik.com.mk/Issu- es/6ed04b3db86643b297d84aa94513d055.pdf 34. OSBE, Ligjet e krimit nga urrejtja - një udhëzues praktik (2009). Në dispozicion në : https://www. osce.org/files/f/documents/2/e/313271.pdf (në anglisht) 35. “Gazeta Zyrtare e RMV-së”, nr. 248/2018. Në dispozicion në: https://www.slvesnik.com.mk/Issu- es/b089570baccc436a9b39c585dca78b3f.pdf 36. “Gazeta Zyrtare e RMV-së”, nr. 49/2017. Në dispozicion në: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/ b53767c9b9bd4fc28156ca5da7b2ae55.pdf 37. Programi i punës së Qeverisë për vitin 2023. “Gazeta Zyrtare e RMV-së”, nr. 122/2023. Në dispozi- cion në: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/daa31801855a4e3fbb91c2f60222762d.pdf 38. “Gazeta Zyrtare e RMV-së”, nr. 247/2022. Në dispozicion në: https://www.slvesnik.com.mk/Issu- es/d0f88bf42e134b978d599eadcfafac20.pdf 39. Ligji për procedurë penale, neni 275. “Gazeta Zyrtare e RMV-së”, nr. 150/2010. Në dispozicion në: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/BDBF29F810D5E9468FC65FA542B857B3.pdf 40. Stoilkovski, M., Cvetanovski, J., “Sigurimi i provave në formë elektronike nga ofruesit e shërbimeve ndërkombëtare dhe vendase të internetit - një udhëzues i shkurtër për prokurorët”. Shoqata e Proku- rorëve Publikë të Republikës së Maqedonisë së Veriut dhe OSBE - misioni në Shkup. 41. Markoski, A., “Analizë për përcaktimin e hendekut institucional në lidhje me regjistrimin dhe për- punimin e gjuhës së urrejtjes në Republikën e Maqedonisë së Veriut” (2023). Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut, Shkup. Në dispozicion në: https://mhc.org.mk/wp-content/uploads/2023/10/ analiza_institucionalenjaz_web_disklejmer.pdf 42. “Vula e Prokurorit” nr. 2/2024. Në dispozicion në: https://jorm.gov.mk/wp-content/uploa- ds/2024/05/obvinitelski-pechat-br.2.pdf

80 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

43. Rregullore për funksionimin e brendshëm të prokurorive publike (Gazeta Zyrtare nr. 190/2021). Në dispozicion në: http://ldbis.pravda.gov.mk/PregledNaZakon.aspx?id=57258 44. E drejta penale e Republikës së Kroacisë, neni 139. Në dispozicion në: https://www.zakon.hr/z/98/ Kazneni-zakon (në gjuhën kroate) 45. K.12/21 GJTH Berovë 46. K.33/22 GJTH Berovë 47. Aksi K.40/22 GJTH Berovë 48. K.41/22 GJTH Berovë 49. K.nr.65/23 GJTH Berovë 50. K.84/19 GJTH Manastir 51. K.398/21 GJTH Manastir 52. K.nr.203/21 GJTH Manastir 53. K.185/23 GJTH Veles 54. K.300/23 GJTH Veles 55. K.319/22 GJTH Veles 56. K.447/21 GJTH Veles 57. K.50/21 GJTH Vinicë 58. K.102/22 GJTH Vinicë 59. K.59/23 GJTH Gjevgjeli 60. K.nr.5/24 GJTH Gjevgjeli 61. K.nr.40/23 GJTH Gjevgjeli 62. K.nr.54/23 GJTH Gjevgjeli 63. К. бр.290/22 GJTH Gostivar 64. К. бр.390/21 GJTH Gostivar 65. К. бр.496/22 GJTH Gostivar 66. K.19/21 GJTH Delçevë 67. K.67/19 GJTH Delçevë 68. K.183/22 GJTH Kërçovë 69. К. бр.115/24 GJTH Kërçovë 70. K. nr.119/24 GJTH Kërçovë 71. K.Nr.184/23 GJTH Kërçovë 72. K.57/24 GJTH Koçan 73. K.nr.38/23 GJTH Koçan 74. K.nr.14/19 GJTH Krushevë 75. K.nr.176/20 GJTH Kumanovë 76. K.nr.775/18 GJTH Kumanovë 77. K.131/23 GJTH Ohër 78. K.95/21 GJTH Prilep 79. K.nr.149/22 GJTH Radovish 80. K.nr.150/22 GJTH Radovish 81. K.nr.160/22 GJTH Radovish 82. K.nr.185/21 GJTH Radovish 83. K.nr.896/19 GJTH Shkup 84. K.nr.1555/19 GJTH Shkup 85. K.nr.2031/19 GJTH Shkup

81 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

86. K.nr.462/22 GJTH Shkup 87. KPP. nr.72/20 GJTH Shkup 88. K.nr.154/21 GJTH Strugë 89. K.nr.42/23 GJTH Strumicë 90. K.nr.60/23 GJTH Strumicë 91. K.nr.86/23 GJTH Strumicë 92. K.nr.87/23 GJTH Strumicë 93. K.nr.482/22 GJTH Strumicë 94. K.nr.196/21 GJTH Shtip 95. K.nr.253/19 GJTH Shtip 96. K.nr.270/19 GJTH Shtip 97. K.nr.305/22 GJTH Shtip 98. K.nr.379/22 GJTH Shtip 99. K.nr.427/22 GJTH Shtip 100. Kzh.59/22 GJA Manastir 101. Kzh.384/22 GJA Manastir 102. Kzh. nr.108/23 GJA Gostivar 103. Kzh.378/22 GJA Skopje 104. Kzh.519/19 GJA Shkup 105. Kzh. nr.30/23 GJA Shtip 106. Kzh. nr.56/21 GJA Shtip 107. Kzh.nr.186/23 GJA Shtip 108. Sürek v. Turkey (No. 1), Application No. 26682/95, Judgment of 8 July 1999. Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut. 109. Erbakan v. Turkey, Application No. 59405/00, Judgment of 6 July 2006. Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut. 110. Le Pen v. France, Application No. 18788/09, Decision of 20 April 2010. Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut. 111. Norwood v. The United Kingdom, Application No. 23131/03, Decision of 16 November 2004. Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut. 112. Gündüz v. Turkey, Application No. 35071/97, Judgment of 4 December 2003. Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut. 113. Handyside v. The United Kingdom, Application No. 5493/72, Judgment of 7 December 1976. Gjyka- ta Evropiane për të Drejtat e Njeriut. 114. Perinçek v. Switzerland, Application No. 27510/08, Judgment of 15 October 2015. Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut. 115. Nachova and Others v. Bulgaria, Application Nos. 43577/98 and 43579/98, Judgment of 6 July 2005. Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut. 116. Šečić v. Croatia, Application No. 40116/02, Judgment of 31 May 2007. Gjykata Evropiane për të Dre- jtat e Njeriut. 117. Angelova and Iliev v. Bulgaria, Application No. 55523/00, Judgment of 26 July 2007. Gjykata Evro- piane për të Drejtat e Njeriut. 118. Balázs v. Hungary, Application No. 15529/12, Judgment of 20 October 2015. Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut. 119. R.B. v. Hungary, Application No. 64602/12, Judgment of 12 April 2016. Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut.

82 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

120. E.S. v. Slovakia, Application No. 8227/04, Judgment of 15 September 2009. Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut. 121. Opuz v. Turkey, Application No. 33401/02, Judgment of 9 June 2009. Gjykata Evropiane për të Dre- jtat e Njeriut. 122. Drpljanin, V., Mencioski, I., Analiza e kornizës ligjore në lidhje me të drejtat LGBT-së (2017). Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut të Republikës së Maqedonisë, Shkup. 123. Ligji për Parandalimin dhe Mbrojtjen nga Diskriminimi “Gazeta Zyrtare e RMV-së” nr. 62/2015. 124. Ligji për Parandalimin dhe Mbrojtjen nga Diskriminimi, Gazeta Zyrtare e RMV-së, nr. 190/2021. 125. Protokolli për bashkëpunim ndërmjet Prokurorisë Publike të Republikës së Maqedonisë së Veriut dhe Ministrisë së Punëve të Brendshme të Republikës së Maqedonisë së Veriut (2023). Në dispozicion në: https://jorm.gov.mk/wp-content/uploads/2023/04/protokol-za-sorabot- ka-%D1%98orsm-mvr_1.pdf 126. Ligji për probacion, “Gazeta Zyrtare e RM” nr. 226/2015. 127. Broshura “Sektori për probacion” (2019). Ministria e Drejtësisë, Shkup. 128. Ristova, O., Baltovska, E., “Doracak për Bashkëpunimin e Institucioneve Shtetërore, Ndërmarrjeve Publike dhe OJF-ve me Shërbimin e Probacionit” (2021). Thjerrëza e gjelbër, Shkup. 129. OSBE/ODIHR, Raporti për Maqedoninë e Veriut (2021). Në dispozicion në : https://hatecrime.osce. org/reporting/north-macedonia/2021 (në anglisht) 130. OSBE/ODIHR, Mekanizmat e grumbullimit dhe monitorimit të të dhënave për krimin nga urrejtja: një udhëzues praktik (2014). Varshavë. 131. OSBE/ODIHR, “Doracak për Trajnim” (viti i paspecifikuar). Në dispozicion në : https://www.osce.org/ files/ODIHR_Toolkit_Brochure_for_WEB_use_only.pdf (në anglisht) 132. Arnaudova, A., “Ligjet efektive dhe profesionistët e kualifikuar në përgjigje të gjuhës së urrejtjes” (2015). Në “16 Nëntori, Dita Ndërkombëtare e Tolerancës: Tekste të Zgjedhura”. MANU-OBSE, Shkup, f. 81 133. Poljak, M., Hadžić, J., Martinić, M., „Govor mržnje u hrvatskom medijskom prostoru“ (2020). In Medias Res, Загреб. Në dispozicion në: http://www.centar-fm.org/inmediasres/index.php/marko-poljak-je- lena-hadzic-i-masa-martinic-govor-mrznje-u-hrvatskom-medijskom-prostoru (në gjuhën kroate) 134. Broshura “Cyberbullying... and it’s violence!” (2011). Metamorfozis, Shkup. 135. Ignjatović, Đ., Simeunović, P. B., „Viktimologija“ (2011). Fakulteti Juridik në Beograd, edicioni Crimen, Beograd. 136. Ligji për kompensimin financiar të viktimave të krimeve të dhunshme, “Gazeta Zyrtare e RMV-së” nr. 138/2022. 137. Council of Europe Convention on the Prevention of Terrorism (2005). Këshilli i Evropës. Në dispo- zicion në : https://rm.coe.int/168008371f (në anglisht) 138. Kodi penal i RMV-së, “Gazeta Zyrtare e RM-së” nr. 120/2010. 139. Reuters, „UK study shows link between domestic violence, radicalisation risk“ (2021). Në dispozicion në : https://www.reuters.com/world/uk/uk-study-shows-link-between-domestic-violence-radicali- sation-risk-2021-11-25/ (në anglisht) 140. Sekretariati për Çështje Evropiane i Republikës së Maqedonisë së Veriut, Në dispozicion në : htt- ps://www.sep.gov.mk/post/?id=5657 (25.05.2023)

83 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Shkurtesat ACMIS Sistemi për Menaxhimin e Lëndëve Gjyqësore ZKP Zyra për Kthimin e Pronës GJA Gjykata e Apelit AGJPP Akademia për Gjykatës dhe Prokurorë Publikë “Pavell Shatev” BSP Byroja e Sigurisë Publike PLP Prokuroria e Lartë Publike KEDNJ Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut NJKKA Njësitë për Kundërzbulim Kriminal dhe Analizës KERI Komisioni Evropian kundër Racizmit dhe Intolerancës GJEDNJ Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut BE Bashkimi Evropian Sh.а. Shënim i autorëve Sh.j. Shënimi jonë LPP Ligji për procedurë penale PNDCP Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike ICERD Konventa Ndërkombëtare për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit Racor PP Prokuror publik PPRMV Prokuroria Publike e Republikës së Maqedonisë së Veriut KP Kodi penal PP Përgjegjësi penale LGBTI+ Lezbike, homoseksual, biseksual, transgjinor, interseksual dhe individë të tjerë me orientim seksual janë heteroseksual dhe identiteti gjinor i të cilëve është vendosur në lindje MPB Ministria e Punëve të Brendshme MD Ministria e Drejtësisë OJQ Organizatë joqeveritare, shoqatë e qytetarëve OSBE Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë ODIHR Zyra për institucionet demokratike dhe të drejtat e njeriut të OSBE-së OHCHR Zyra e Komisionarit të Lartë të Kombeve të Bashkuara për të Drejtat e Njeriut PTHP Prokuroria themelore publike PPTH NKOK Prokuroria Publike Themelore për Ndjekjen e Krimit të Organizuar dhe Korrupsionit NJKKA Njësia për Kundërzbulim Kriminal dhe Analizë AOT Agjencia Operative dhe Teknike PAHCT Programi i ODIHR “Trajnim për prokurorë për krimet nga urrejtja” MVH Masat e veçanta hetimore RMV Republika e Maqedonisë së Veriut SHBA Shtetet e Bashkuara të Amerikës SPB Sektorit për Punë të Brendshme KE Këshilli i Evropës KEM Këshilli për Etikë në Media SKKA Sektori për Kundërzbulim Kriminal dhe Analitikë TAHCLE Programi i ODIHR për trajnim kundër krimit nga urrejtja për zbatimin e ligjit CEDAF Konventa për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit ndaj Grave RQ i RMV Regjistri Qendror i Republikës së Maqedonisë së Veriut

84 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

Rezyme Kjo analizë vlerëson efektivitetin e legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën 2019-2024. Fokusi është në zbatimin e ligjeve nga organet hetimore dhe gjykatat, iden- tifikimin e boshllëqeve dhe dhënien e rekomandimeve për përmirësim. Analiza integron të dhëna sasiore për rastet dhe rezultatet gjyqësore, si dhe analiza cilësore të të drejtës kombëtare dhe ndërkombëtare, me qëllim vlerësimin e zbatimit praktik të legjislacio- nit. Të dhënat sasiore janë siguruar nga Ministria e Punëve të Brendshme, Prokuroritë Publike, Gjykatat dhe Këshilli Gjyqësor dhe kanë të bëjnë me rastet e raportuara, heti- met dhe rezultatet gjyqësore. Rezultatet e të dhënave cilësore nga analiza e statisti- kave, vendimeve gjyqësore, ligjeve përkatëse dhe standardeve ndërkombëtare, si dhe intervistat me praktikuesit ligjorë. Janë analizuar të dhënat nga mbi 50 institucione, përfshirë 78 aktakuza dhe vendime gjyqësore, 64 prej të cilave janë identifikuar si vepra penale nga urrejtja. Kjo qasje e bazuar në prova ka për qëllim informimin e po- litikëbërësve dhe përmirësimin e parandalimit dhe sanksionimit të veprave penale nga urrejtja, duke forcuar kuadrin ligjor dhe mbrojtjen e viktimave. Në shoqërinë multikulturore të Maqedonisë së Veriut, gjuha e urrejtjes dhe veprat penale nga urrejtja paraqesin sfida serioze, veçanërisht në kontekstin e tensioneve politike dhe etnike. Në periudhën 2014-2024, OJQ-të lokale regjistruan 2,685 incidente të gjuhës së urrejtjes në të cilat motivet më të zakonshme ishin përkatësia etnike, orientimi seksual, bindja politike, kombësia, gjinia ose seksi, raca ose ngjyra e lëkurës, feja dhe besimi fetar. Gjuha e urrejtjes dominon rrjetet sociale dhe mediat, me ndjekje penale shpesh të pa- kënaqshme dhe vetëdije të ulët të publikut. Sa i përket krimit nga urrejtja, OJQ-të lokale regjistruan gjithsej 933 incidente në periudhën 2013–2023, në të cilat motivet më të zakonshme janë përkatësia etnike, bindja politike dhe statusi i refugjatit ose emigrantit. Veprat penale më të zakonshme përfshijnë dhunën, dëmtimin trupor dhe dëmtimin e pronës. Kryeqyteti Shkupi është epiqendra e incidenteve, gjë që pasqyron përqendrimin e tensioneve etnike dhe politike. Hulumtimet e OSBE-së nga viti 2018 dhe 2023 trego- jnë një ndikim të rëndësishëm emocional dhe psikologjik te viktimat, me një shkallë të ulët të raportimit – gjashtë nga dhjetë incidente nuk raportohen. Viktimat e krimit nga urrejtja shpesh janë të rinj, dhe motivi i njëanshëm shpesh humbet në procedimin penal nga policia në gjykata. Legjislacioni kombëtar i Maqedonisë së Veriut trajton temën e gjuhës së urrejtjes dhe krimit nga urrejtja përmes disa dispozitave në Kodin penal. Gjuha e urrejtjes trajtohet si vepër penale në rastet e nxitjes së urrejtjes, diskriminimit, gjenocidit ose shpërndarjes së materialit racist dhe ksenofob. Megjithëse ligjet në përgjithësi janë në përputhje me standardet ndërkombëtare, ka vend për përmirësim, veçanërisht në mbrojtjen kundër gjuhës seksiste dhe LGBTI-fobike në kontekste offline. Krimi nga urrejtja është vepër penale kundër një personi fizik ose juridik dhe personave të lidhur ose pronë, që është kryer tërësisht ose pjesërisht për shkak të një karakteristike reale ose të perceptuar ose lidhjes së një personi që ka të bëjë me racën, ngjyrën e lëkurës, kombësinë, origjinën etnike, fenë ose besimin, paaftësinë mendore ose fizike, seksin, identitetin gjinor, ori- entimin seksual dhe besimin politik. Ndryshimet në Kodin penal të vitit 2018 paraqitën

86 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

17 dispozita të reja për dënime më të rrepta për vepra të motivuara nga urrejtja, duke e përshtatur legjislacionin me standardet moderne ndërkombëtare. Masat institucionale përfshijnë vendosjen e mjeteve për regjistrimin dhe raportimin e krimeve të urrejtjes në Ministrinë e Punëve të Brendshme dhe përditësimin e sistemeve të menaxhimit të rasteve në prokurori dhe gjykata. Pavarësisht këtyre përpjekjeve, efe- ktiviteti i këtyre masave mbetet i kufizuar, kryesisht për shkak të mungesës së zbatimit efektiv dhe ndërgjegjësimit të pamjaftueshëm të publikut. Programet për mbështetjen e viktimave janë në fillimet e tyre dhe nevojiten burime shtesë dhe transparencë për t’i zbatuar në mënyrë efektive. Këto masa theksojnë angazhimin e shtetit për përmirësi- min e mbrojtjes së viktimave dhe parandalimin e krimeve nga urrejtja, por zbatimi i tyre në praktikë mbetet një sfidë. Analiza e të dhënave nga 31 gjykata, përfshirë gjykatat themelore dhe gjykatat e apelit, si dhe Këshilli Gjyqësor, ofroi një pasqyrë të rëndësishme të praktikës gjyqësore për gjuhën e urrejtjes dhe krimin nga urrejtja. Gjuha e urrejtjes dominon si kategori me 55 lëndë, krahasuar me 9 lëndë për krim nga urrejtja. Veprat më të zakonshme lidhen me përhapjen e materialit racist dhe ksenofobik në internet, gjë që tregon ndikimin në rritje të platformave online. Bindjet politike dhe përkatësia etnike janë motivet krye- sore, ndërsa orientimi seksual dhe gjinia janë më pak të shpeshta, por të rëndësishme. Gjykatat mbështeten kryesisht në urdhrat penale (30 lëndë), ndërsa gjykimet (20 lëndë) zbatohen për lëndë më komplekse. Si dënim mbizotërojnë dënimet me kusht (46 raste), ndërsa vetëm 4 raste përfunduan me dënime me burg, të gjitha për krim nga urrejtja, por nga analiza u konstatua se 2 prej tyre nuk plotësonin kriterin ligjor për t’u vendosur në këtë kontekst. Praktika tregon një tendencë drejt sanksioneve më të buta, të cilat mund të zvogëlojnë efektin parandalues të dënimeve. Kjo thekson nevojën për një fokus më të fuqishëm në parandalimin dhe ashpërsinë më të madhe në politikën penale për veprat penale të motivuara nga urrejtja. Një analizë e vendimeve gjyqësore në lidhje me gjuhën e urrejtjes ka treguar se gjykatat më shpesh zbatojnë dënime me kusht, pa dënime me burg. Kështu, mungesa e dëni- meve me burg ngre çështje në lidhje me proporcionalitetin e dënimeve dhe efektin pa- randalues të tyre, veçanërisht për veprat penale me pasoja potencialisht të rënda. Gjy- katat, në shumicën e rasteve, japin shpjegime të shkurtra dhe të paqarta, gjë që krijon pasiguri se si trajtohen karakteristikat e mbrojtura. Shpesh përdoren urdhra penale, ku i pandehuri nuk është pjesëmarrës aktiv, ndërsa provat, kryesisht digjitale, rrallë mbësh- teten nga ekspertiza e ekspertëve. Kjo ngre pyetje në lidhje me tërësinë e provave dhe drejtësinë e procedurave gjyqësore. Në disa vendime gjyqësore, termat “krim nga urre- jtja” dhe “gjuhë e urrejtjes” nuk dallohen qartë, gjë që krijon konfuzion juridik. Gjithashtu, shpërndarja e vendimeve gjyqësore tregon se veprimet e motivuara nga bindja politike, përkatësia etnike dhe kombësia sanksionohen më shpesh, ndërsa ka pak ose aspak gjy- kime në lidhje me racën, ngjyrën e lëkurës dhe aftësinë e kufizuar. Analiza e vendimeve gjyqësore për krimin nga urrejtja tregoi se mbizotërojnë rastet që lidhen me përkatësinë etnike, gjininë, orientimin seksual dhe kombësinë. Shembujt tregojnë se urrejtja etnike shpesh çon në dhunë. Në rastin e krimit nga urrejtja me bazë gjinore, krimet vlerësohen si krim nga urrejtja, por në fakt bëhet fjalë për dhunë në familje dhe dhunë me bazë gjinore, ku përcaktohet se gjykatat jo gjithmonë zbatojnë me saktësi ligjin vendas dhe standardet ndërkombëtare. Sulmet ndaj komunitetit LGB-

87 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

TI+ janë gjithashtu të sanksionuara, por dënimet rrallë kanë një efekt të fuqishëm pa- randalues. Sfidat më të mëdha lindin nga identifikimi i pamjaftueshëm i karakteristikave dhe dobësive të mbrojtura në procedurat hetimore. Në disa raste, vendimet gjyqësore për lirim janë rezultat i mungesës së provave për motivim të njëanshëm, duke treguar nevojën për përmirësim të hetimeve dhe qartësi në kualifikimin e veprave penale. Gjy- katat jo gjithmonë japin shpjegime të qarta, dënime proporcionale dhe zbatim konsis- tent të ligjeve për krimet nga urrejtja që nuk arrijnë mbrojtje të barabartë të viktimave dhe parandalim të incidenteve të ardhshme. Analiza tregon një progres të konsiderueshëm, por në të njëjtën kohë një numër të madh sfidash sistematike. Miratimi i ndryshimeve në Kodin penal në vitin 2018 ishte një hap kryesor drejt përmirësimit të kornizës ligjore, veçanërisht përmes përcaktimit të krimit nga urrejtja dhe njohjes së motivimit të njëanshëm si rrethanë rënduese. Megjithatë, zbatimi i këtyre ndryshimeve legjislative jo gjithmonë arrin të pasqyrojë qëllimin e tyre thelbësor – mbrojtjen efektive të viktimave dhe parandalimin e krimit nga urrejtja. Një nga dobësitë më të rëndësishme ka të bëjë me mungesën e regjistrimit dhe përpunimit sistematik të të dhënave për vepra të tilla. Kjo e bën të vështirë analizimin e tendencave dhe parandalimin e formulimit të politikave efektive. Për më tepër, ekziston një mun- gesë e përcaktimit të qartë midis formave të ndryshme të krimit, siç janë gjuha e urre- jtjes dhe krimi nga urrejtja, gjë që shpesh rezulton në klasifikim dhe trajtim të pasaktë. Në praktikë, përpunimi i këtyre veprave përballet me sfida serioze. Në disa raste, provat janë të kufizuara në kopjet e imazheve ose komenteve në rrjetet sociale, pa ekspertizë shtesë, gjë që minon drejtësinë e procesit. Vendimet gjyqësore shpesh nuk përmbajnë justifikime të mjaftueshme për karakteristikat e mbrojtura ose motivimin e njëanshëm, gjë që krijon pasiguri ligjore dhe e bën të vështirë zbatimin e vazhdueshëm të legjislaci- onit. Dënimet me kusht mbizotërojnë, ndërsa dënimet me burg shqiptohen rrallë, gjë që zvogëlon efektin parandalues dhe shtron pyetje në lidhje me përshtatshmërinë e tyre. Në të njëjtën kohë, ka mungesë të zbatimit të masave alternative siç është shërbimi në komunitet, të cilat mund të kontribuojnë në risocializimin e dhunuesve. Për më tepër, vi- ktimat shpesh mbeten pa mbështetje të përshtatshme ligjore, psikologjike ose sociale. Sistemi i mbrojtjes së viktimave është i pazhvilluar, duke rritur më tej sfidat me të cilat përballen grupet e cenueshme. Situata në gjykata pasqyron situatën në prokuroritë publike ku gjithashtu ka një do- bësi që lidhet me: mungesën e regjistrimit dhe përpunimit sistematik të të dhënave për vepra penale të tilla. Gjegjësisht, vetëm një pjesë e prokurorive themelore publike (13) dorëzuan të dhëna sipas veprave penale të kërkuara, ndërsa të tjerët, një numër i konsiderueshëm, (8) raportuan vetëm numrin e përgjithshëm të rasteve të regjistruara, ku një prokurori publike raportoi se në punën e tyre praktike nuk është zbatuar ende “Sistemi për Menaxhimin e Lëndëve - Case management system” dhe që padyshim i pengoi të mbajnë statistika të sakta për krimet nga urrejtja. Janë paraqitur edhe mostra të aktakuzave anonime (14), por vetëm nga dy prokurori publike themelore, kështu që në analizën e tyre, në mënyrë të ngjashme me gjykatat, u vërejt se ekziston një mungesë e dallimit të qartë midis formave të ndryshme të krimit, siç janë gjuha e urrejtjes dhe krimi nga urrejtja, gjë që shpesh rezulton në klasifikim dhe trajtim të pasaktë. Ministria e Punëve të Brendshme luan një rol të rëndësishëm në trajtimin e krimit nga urrejtja. Nga analiza rezulton se është organi kryesor që e regjistron dhe e lufton këtë

88 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

krim, edhe pse nga analiza e punës së organeve gjyqësore evidentohen probleme në punën e policisë, si keq kualifikimi i krimeve më të lehta të urrejtjes, statistikat e Minis- trisë së Punëve të Brendshme janë më të qarta dhe më të sakta se ato të gjykatave dhe prokurorive. Ndërsa ka mangësi në drejtim të njohjes së treguesve në lidhje me krimin nga urrejtja, kjo megjithatë sugjeron që policia është më e vetëdijshme për fenomenin e krimit nga urrejtja. Kështu, është plasuar një informacion konciz se në vitin 2019 u regjistruan 51 vepra penale me 51 autorë, dhe në vitin 2023 u regjistruan 41 vepra penale dhe 39 autorë. Në të dy vitet e përmendura, veprat penale nga gjuha e urrejtjes ishin më të shumtat, kështu në vitin 2019 ka pasur 49 vepra penale ose 96% e nu- mrit të përgjithshëm të krimeve nga urrejtja për atë vit, dhe në vitin 2023 ka pasur 39 vepra penale (95%). Sidoqoftë, ka papërsosmëri teknike edhe në Ministrinë e Punëve të Brendshme në mënyrën e tyre të regjistrimit të krimeve nga urrejtja që është e përgjithshme dhe kër- kon përpunim dhe sofistikim të mëtejshëm, veçanërisht në drejtim të bërjes së dallimit midis krimeve nga urrejtja dhe veprave të gjuhës së urrejtjes. Gjegjësisht, Ministria e Punëve të Brendshme fillimisht nuk e ka idenë se cilat janë veprat penale të një llo- ji të veçantë të krimeve të urrejtjes, që të drejtoheshin vetëm atyre dhe t’i dorëzonin raportet vjetore, ndërsa më pas, nuk i regjistrojnë qëndrimet e ndryshme të neneve nën të cilat janë nominuar veprat penale në Kodin penal. Ky është një problem real që mund të zgjidhet thjesht me vendosjen teknike të paragrafëve si grafikë të veçantë në tabelat elektronike në të cilat mbahet evidenca e veprave penale të kryera. Kualifikimet specifike dhe të sakta juridike sigurisht duhet të konfirmohen nga prokuroritë publike gjatë procedurës penale, kështu që rezulton e nevojshme që në të ardhmen të ketë komunikim aktiv midis Prokurorisë Publike, nga njëra anë, dhe Ministrisë së Punëve të Brendshme, nga ana tjetër. Për më tepër, do të duhet të rregullohet Protokolli për bashkëpunim midis Ministrisë së Punëve të Brendshme, Prokurorisë Publike dhe Policisë Financiare të vitit 2014, i cili do të përcaktojë një detyrim për njoftim të menjëhershëm me gojë nga autoritetet ekzekutive në Prokurorinë Publike në rast të një vepre penale të kryer dhe të zbuluar të urrejtjes, pavarësisht nëse ai krim cilësohet si “i rëndë” Përndryshe, grumbullimi i të dhënave në Ministrinë e Punëve të Brendshme është një shqetësim i njësisë së krijuar prej kohësh në organogramin e Ministrisë së Punëve të Brendshme, OKRA, kështu që është një faktor lehtësues në çdo ndërmarrje për ndryshi- me delikate në softuerin e tyre dhe praktikën e grumbullimit të të dhënave sepse gjëja më e rëndësishme është të kihet parasysh se krimi është një çështje e gjallë, kështu që as të dhënat dhe as mënyrat e grumbullimit të tyre nuk mund të jenë statike. Më pas, të dhënat e grumbulluara do të duhet të vihen në dispozicion të publikut. Gjegjësisht, sot as Enti Shtetëror i Statistikave nuk merr të dhëna të tilla të specifikuara nga Ministria e Punëve të Brendshme, as nuk citon (gjuha e urrejtjes vepron si parametër statisti- kor) Ministrinë e Punëve të Brendshme në raportet vjetore, as Ministria e Punëve të Brendshme nuk është në gjendje t’i sigurojë Ministrisë së Punëve të Jashtme të dhëna të tilla me kërkesë të organizatave ndërkombëtare në të cilat Republika e Maqedonisë së Veriut është anëtare. Trajtimi i krimit nga urrejtja dhe gjuhës së urrejtjes kërkon një qasje të integruar që kombinon kornizat ligjore të përcaktuara qartë, zbatimin adekuat të ligjeve, përforcimin

89 Analiza e zbatimit të legjislacionit për veprat penale nga urrejtja dhe gjuhën e urrejtjes të kriminalizuar në Republikën e Maqedonisë së Veriut për periudhën nga janari 2019 deri në qershor 2024

e kapaciteteve institucionale dhe zhvillimin e masave parandaluese efektive. Është e nevojshme të bëhet dallimi midis krimeve nga urrejtja dhe formave të tjera të dhunës, si dhe të zbatohet vazhdimisht motivimi i njëanshëm në gjykime, me shpjegime të hollësishme dhe transparente. Nevoja për trajnim të vazhdueshëm të gjyqtarëve, pro- kurorëve dhe nëpunësve policorë për të identifikuar dhe përpunuar këto vepra është thelbësore, me theks në aspektet ligjore dhe sociologjike. Në të njëjtën kohë, duhet të përmirësohet evidentimi përmes një baze të dhënash të centralizuar, e cila do të lejojë monitorimin e tendencave dhe analizimin e suksesit të masave gjyqësore. Nga pikëpamja e ligjeve, ka vend për promovim të mëtejshëm në Kodin penal, ndërsa në aspektin e krimeve të urrejtjes. Ka paqartësi në lidhje me aktet e ndryshme të gjuhës së urrejtjes, kështu që nuk shihet logjika te qeniet individuale nëse krahasohet vepra “Përhapje e materialit racist dhe ksenofobik me anë të një sistemi kompjuterik”, nga neni 394-d paragrafi 1 të Kodit penal me veprën - Rrezikimi i sigurisë neni 144 paragrafi 5 të Kodit penal sepse disa nga veprimet juridike thjesht përbëjnë nxitje në përputhje me nenin 23 të Kodit penal për veprën e dytë. Ndërkaq për të dy veprat penale parashikohet i njëjti dënim. Për më tepër, në lidhje me nenin 144 [Rrezikimi i sigurisë], është intriguese që forma e veprës nga urrejtja sipas paragrafit 3 dënohet më lehtë (nga tre muaj deri në tre vjet burg) sesa forma e gjuhës së urrejtjes - paragrafi 5 (nga një deri në pesë vjet burg). Kodi penal përmban një listë të gjerë dhe të hapur të karakteristikave të mbrojtura në rastin e veprave të gjuhës së urrejtjes që, megjithëse synojnë të ofrojnë mbrojtje të gjerë, mund të çojnë në një dobësim të efektivitetit të ndjekjes penale të gjuhës së urre- jtjes. Kjo shtrirje mund të krijojë paqartësi ligjore dhe vështirësi në interpretimin e ligjit, duke rezultuar në vendime gjyqësore jo konsistente. Një mjedis i tillë mund të mbingar- kojë sistemin e drejtësisë dhe ta bëjë më të vështirë procedurën e provës, veçanërisht në përcaktimin e motivimit të njëanshëm, i cili është një element kryesor sipas kritereve të GJEDNJ-së. Dënimet duhet të pasqyrojnë seriozitetin e veprave penale. Mbështetja e viktimave duhet të përfshijë ndihmë ligjore, psikologjike dhe sociale, si dhe mekanizma të lehtë- suar të raportimit. Në këtë çështje, një përparim i rëndësishëm u bë me miratimin dhe hyrjen në fuqi të Ligjit për pagesën e kompensimit në para për viktimat e veprave penale të dhunës. Në mënyrë parandaluese, organet duhet të zbatojnë sisteme të paralajmërimit të her- shëm, të bashkëpunojnë me komunitetet dhe të përdorin mjete digjitale për të monito- ruar përmbajtjen në internet. Rishikimi i legjislacionit, veçanërisht në fushën e gjuhës së urrejtjes, duhet të rrisë qartësinë dhe efikasitetin, me fokus në përafrimin me standar- det ndërkombëtare, duke u përpjekur për një shoqëri të lirë nga urrejtja dhe diskriminimi.

Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

Voislav Stojanovski and Aleksandar Markoski Title: Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

Author: Voislav Stojanovski Aleksandar Markoski

Publisher: OSCE Mission to Skopje

Translation and proofreading: Eurolingua

Graphic design: POLYESTERDAY

The materials in this publication are for ease of reference only. Although the OSCE has invested the utmost care in its development, it does not accept any liability for the accuracy and completeness of any information, instructions and advice provided or for any misprints. The contents of this publication, the views, opinions, findings, interpretations and conclusions expressed herein do not necessarily reflect the official policy or position of the OSCE. For these reasons, no claims can be made against the OSCE in respect of potential consequences from the reliance on information or conclusions contained in this publication.

ISBN: 978-92-9271-524-3 Contents 1. Introduction 5 2. Methodology of the research and data sources 5 3. Background and context of hate crimes 6 3.1 A brief historical overview of the legal framework for hate crimes 7 3.2 International law and standards 8 3.2.1 United Nations 8 3.2.2 Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE) 9 3.2.3 Council of Europe 10 3.2.4 European Union (EU) 11 4. Concept of criminalised hate speech and hate crime 12 4.1 Criminalised hate speech 12 4.2 Hate crime 13 4.3 Differences between hate speech and hate crime 14 5. Hate speech and hate crime in the Republic of North Macedonia 15 5.1 The trend of hate speech 15 5.2 The trend of hate crime 16 5.2 Victimisation due to hate crime 17 5.3 National legislation and institutional measures 18 5.3.1 Criminalised hate speech 18 5.3.2 Hate crime 19 5.3.3 Institutional measures 21 6. Prosecution of hate speech and hate crime 22 6.1 Ministry of Internal Affairs 23 6.1.1. Geographic distribution of hate crimes 25 6.1.2. The MoIA’s response to hate crimes and hate speech 26 6.2 Public Prosecutor’s Office 27 6.2.1. The Public Prosecutor’s Office’s response to hate crime, including acts of hate speech - investigative practices 27 6.2.2. Rates of processed cases and indictments 30 6.2.3. Analysis of indictments 31 7. Judicial outcomes and sentencing practice 35 7.1 Judgments according to area and criminal offense 35 7.2 Judgments according to bias motivation 37 7.3 Judicial outcomes 38 7.4 Judgments and sentences imposed 40 7.5 Analysis of court decisions related to hate speech 42 7.5.1 Political belief 44 7.5.2 Ethnic affiliation 45 7.5.3 National affiliation 47 7.5.4 Religion or religious belief 48 7.5.5 Sexual orientation 49 7.5.6 Gender 50 7.5.7 Other protected characteristics 50 7.5.8 Concluding observations 51

3 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

7.6 Analysis of court decisions related to hate crimes 53 7.6.1 Ethnic affiliation 55 7.6.2 Gender 56 7.6.3 Sexual orientation 57 7.6.4 National affiliation 57 7.6.5 Other characteristics 58 7.6.6 Concluding observations 59 8. Challenges and inconsistencies in the implementation of legislation 60 8.1. Strengthening the legal framework and definitions 62 8.2. Increasing public awareness and education 65 8.3. Expanding the victim protection and legal aid system 68 9. Conclusion 71 10. Recommendations 73 10.1. Recommendations regarding hate crime 73 10.2. Recommendations regarding criminalised hate speech 75 References 76 Abbreviations 81 Executive Summary 84

4 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

1. Introduction The main objective of this analysis was to assess the effectiveness of the legislation on hate crimes and criminalised hate speech, to evaluate its implementation by investiga- tive authorities and courts, as well as to identify gaps in implementation and propose recommendations for improvement. The analysis covers the period from January 2019 to June 2024, focusing on the prosecution and judicial outcomes of hate crimes and criminalised hate speech for this period. The geographical scope of the study is national, with a focus on the Republic of North Macedonia. Data were obtained from the Ministry of Internal Affairs, basic public prosecutors’ offices, and basic and appellate courts in the country. In 2019, the amendments to the Criminal Code entered into force, defining the term hate crime and supplementing and amending numerous legal provisions to include hate crimes as an aggravating circumstance in sentencing. These changes mark the begin- ning of the time scope of this analysis. The five-year timeframe provides a solid basis for assessing trends, challenges, and the overall effectiveness in the implementation and enforcement of legislation. This analysis uses a mixed method, integrating quantitative data on reported cases and court outcomes. By analysing international and national law, case law, statistical data, and case outcomes, the analysis aims to provide a comprehensive assessment of how well legislation is being implemented to address hate crimes and criminalised hate speech in practice. This evidence-based approach is intended to provide insights for policymakers, legal professionals, and advocacy groups. By highlighting areas of success and identifying gaps in implementation, the analysis is designed to improve the effectiveness of the prevention and prosecution of hate crimes and criminalised hate speech. The aim is to contribute to a stronger legal framework and more effective enforcement mechanisms, while improving the protection of individuals against hate-motivated acts.

2. Methodology of the research and data sources This analysis follows a mixed methods approach, integrating qualitative and quantita- tive data to provide a comprehensive assessment of the prosecution and judicial treat- ment of hate crimes and criminalised hate speech in North Macedonia. This methodol- ogy allows for a detailed assessment of the legal framework and its practical application by relevant institutions. The quantitative data were provided by official sources, including the Ministry of Internal Affairs, basic public prosecutors’ offices, and basic and appellate courts. These institu- tions provided case data from January 2019 to June 2024, focusing on incidents related to hate crimes and hate speech, outcomes of investigations, and judicial proceedings. The data were analysed to identify trends in reporting, prosecution, and sentencing.

5 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

Qualitative data were collected through the analysis of statistics, public prosecutorial decisions, court decisions, and relevant legislative amendments, including through the prism of international law and standards. In addition, interviews were conducted with legal practitioners from the Ministry of Justice, the State Commission for Compensa- tion for Victims of Violent Crimes, public prosecutors, and judges with the aim of better understanding the practical challenges and successes in the application of hate crime legislation. The data collected from over 30 judicial institutions were subjected to descriptive sta- tistical analysis to quantify them in terms of the number of reported cases, the impo- sition of criminal sanctions and the types of crimes committed. In addition, content analysis of over 70 indictments and court judgments and legal texts was conducted to assess how the courts interpret and apply the laws on hate crimes and hate speech. The analysis focused on identifying gaps in implementation and areas where the legal provisions have been successfully implemented. In this analysis, the terms “hate crime” and “criminal offence of hate” are used inter- changeably and refer to the same concept of hate-motivated crimes. Although there may be nuances in the legal terminology, for the purposes of this study, both terms denote crimes committed with a motive of prejudice or hatred towards individuals, groups, or property. In addition, the term “hate acts” is used to encompass all forms of hate-motivated criminal activities, including hate speech and hate crimes. This general term is used where biased motivations are considered in relation to their sanctioning in national criminal legislation. The research faced certain limitations, primarily due to the lack of a central mecha- nism for collecting data on hate crimes, which resulted in obtaining different data. Some prosecutors’ offices (13) and courts (6) submitted data according to the requested crim- inal offenses, while others (8 prosecutors’ offices and 8 courts) reported only the total number of registered cases. 9 prosecutors’ offices and 14 courts reported that they had no cases related to hate crimes. Only a small number of institutions sent copies of indictments and judgments. For the most part, the responses contained only the reg- istration number of the cases, and the additional verification showed that most often they were not hate crimes. In order to overcome this limitation, an extensive research was conducted through the database of decisions available through the court portal www.sud.mk. In this way, more than 100 decisions were reviewed, and for the purposes of this analysis, 64 judgments in the areas of hate crime and hate speech were identi- fied and processed.

3. Background and context of hate crimes Effectively addressing hate crime and hate speech does not only require good legisla- tion, but also a full understanding of the historical, cultural, and legal context in which these phenomena arise and are treated. To achieve this, it is necessary to consider how these phenomena have developed throughout history, as well as the role of interna- tional law and national legislation in defining and regulating them. This chapter reviews the historical roots of hate crime and hate speech, tracing key moments in the legal

6 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

development of these concepts. In addition, it examines the role of international organ- isations and their documents that set standards and recommendations for addressing these forms of criminal behaviour. This review provides a basis for a deeper understand- ing of the national legal context in which measures for protection against hate crime and hate speech are implemented, as well as the need for their continuous improve- ment in line with modern international standards.

3.1 A brief historical overview of the legal framework for hate crimes Hate-motivated crimes have been part of human history for centuries and are most often targeting individuals based on their race, religion, or other identity features. Per- secutions, pogroms, and ethnic cleansing throughout history are striking examples of hate crimes, and after the horrors of the Holocaust and the legal response through the Nuremberg Trials, European legal systems laid the foundation for their further legal regulation. Hate speech was first criminalised in the national legislation in 1951, through the Criminal Code of the Federal People’s Republic of Yugoslavia.1 Article 119 provided that “Anyone who, by propaganda or in any other way, shall cause or incite national, racial, and religious hatred or discord between the peoples and nationalities living in the Federal People’s Republic of Yugoslavia, shall be punished by strict imprisonment for a term of up to fifteen years.” The legal framework for addressing hate-motivated crimes in the United States began in the 1960s during the Civil Rights Movement. The Congress passed the Civil Rights Act of 1968, with provisions to protect civil rights based on race, religion, and national origin.2 In 1990, the Hate Crime Statistics Act mandated the collection of data on bi- as-motivated crimes.3 The Matthew Shepard and James Byrd Jr. Hate Crime Prevention Act of 2009 expanded the definition of hate crimes to include gender, sexual orienta- tion, gender identity, and disability.4 As part of its efforts to combat hate crimes, Germany introduced the offence of Volksverhetzung (“incitement to hatred”) under Article 130 of the German Criminal Code in 1960.5 This law has been amended several times since then, most notably in the 1990s, to expand its scope, including criminalising incitement to hatred against parts of the population on grounds of race, religion, ethnicity, or national origin. The United Kingdom was among the first European countries to adopt a law on hate-motivated crimes. The 1986 Public Order Act introduced provisions against incitement to racial hatred, which were later expanded to cover religious hatred and sexual orientation

1 “Official Gazette of FPRY” No. 13/1951, available at: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/ D197D76C64C443FB9C5F1CD1C0DAE760.pdf 2 Available at: https://www.govinfo.gov/content/pkg/STATUTE-82/pdf/STATUTE-82-Pg73.pdf (English). 3 Available at: https://ucr.fbi.gov/hate-crime/2017/resource-pages/hate-crime-statistics-act.pdf (English). 4 Available at: https://www.congress.gov/bill/111th-congress/senate-bill/909/text 5 Available at: https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_stgb/englisch_stgb.html (English).

7 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

through amendments in 2006.6 This law is one of the earliest examples of national leg- islation directly addressing the link between hate speech and hate crime.

3.2 International law and standards When analysing the legislation on hate crime and criminalised hate speech, it is crucial to consider the broader international context that shapes national solutions. Various international conventions and international soft-law instruments provide guidance on how states should address these issues.

3.2.1 United Nations The International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination (ICERD), adopted by the UN in 1965,7 is one of the earliest international instruments calling on member states to sanction hate speech and violence motivated by racial rea- sons. Through Article 4 of this Convention, member states shall be obliged to criminal- ise all forms of propaganda and organisations that promote racial hatred, as well as acts of incitement to racial discrimination and violence. Furthermore, the Convention also calls for the prohibition of any statement that incites racial hatred. In addition, Article 6 requires states to provide legal remedies for victims of such acts. The International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR) of 1966,8 through Arti- cle 20, obliges the states to prohibit by law any act of national, racial, or religious hatred that constitutes an incitement to discrimination, hostility or violence. This provision is designed to protect individuals against hate speech, while balancing it with the freedom of expression enshrined in Article 19. The states are obliged to take legal measures to prevent speech that promotes hatred and threatens public order or individual rights. It is important that this article highlights that hate speech goes beyond common expres- sion and refers to speech that incites harmful actions or attitudes towards particular groups. The 1979 Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women (CEDAW)9 focuses on eliminating discrimination against women in all spheres of life. It obliges states to take measures against discrimination, including the adoption of laws to ensure equality between men and women. Although it does not specifically focus on hate speech or hate crime, Article 5 addresses cultural patterns and stereotypes, emphasising the need to eliminate prejudices and practices based on the idea of the inferiority of women or stereotypical gender roles, which may contribute to hate speech or discriminatory acts.

6 Available at: https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1986/64 (English). 7 Available at: https://www.ohchr.org/sites/default/files/cerd.pdf (English) 8 Available at: https://www.ohchr.org/sites/default/files/ccpr.pdf (English) 9 Available at: https://www.ohchr.org/sites/default/files/cedaw.pdf (English)

8 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

The 2012 Rabat Plan of Action10, developed by the Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (OHCHR), provides a framework for balancing freedom of expression with the need to combat hate speech and hate crime. It sets out criteria for determining when hate speech should be prohibited by law, with a focus on incite- ment to violence, hostility, or discrimination. The Plan emphasises the need for clear le- gal standards, enforcement mechanisms, and public education to address hate speech, while at the same time protecting the freedom of expression.

3.2.2 Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE) The OSCE Ministerial Council Decision No. 9/09 of 200911 is the key document of this organisation that focuses on the fight against hate crime by encouraging the adoption of comprehensive legislation that recognises the bias motivation as an aggravating cir- cumstance. It emphasises the importance of systematic data collection, requiring gov- ernments to collect and report data on hate crime. In addition, it calls for the provision of support for victims, including legal aid and tailored services. The decision also em- phasises the need for capacity-building activities, through training of law enforcement and judicial authorities, and effectively identify, investigate, and prosecute hate crime. OSCE Ministerial Council Decisions No. 12/0412 and 4/1313 of 2004 and 2013, respec- tively, highlight the OSCE’s commitment to addressing hate crimes targeting Jewish, Roma, and Sinti communities. They emphasise the need for better data collection, call- ing on States to fully document incidents of violence and discrimination. In addition, the decision calls for training of law enforcement officials to recognise and respond effectively to bias-motivated crimes against Jews, Roma, and Sinti, fostering greater trust between these communities and the authorities. It also promotes cooperation with the civil society, ensuring that victim support services are available and that the unique challenges faced by these communities are taken into account when addressing hate crimes. The OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR) plays a key role in monitoring, reporting on, and supporting the development of effective hate crime laws in OSCE participating States. ODIHR provides training for law enforcement agencies, helps improve hate crime data collection, and publishes annual reports on hate crime incidents.14 It also offers practical resources to assist governments and the civil society in addressing hate crime.15

10 Available at: https://www.ohchr.org/sites/default/files/Rabat_draft_outcome.pdf (English) 11 Available at: https://www.osce.org/files/f/documents/d/9/40695.pdf (English) 12 Available at: https://www.osce.org/files/f/documents/3/7/23133.pdf (English) 13 Available at: https://www.osce.org/files/f/documents/5/1/109340.pdf(English) 14 https://hatecrime.osce.org/participating-states(English) 15 Available at: https://www.osce.org/resources/publications(English)

9 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

3.2.3 Council of Europe The 1950 European Convention on Human Rights (ECHR)16 protects fundamental rights, including the freedom of expression. Article 10 establishes the right to freedom of expression, but allows for limitations on this freedom in order to prevent hate speech and protect the rights of others. Article 14 prohibits discrimination in the enjoyment of the rights and freedoms set out in the Convention. Although not explicitly focusing on hate speech or hate crime, these articles allow for legal measures against hate speech and discriminatory conduct, while maintaining a balance with freedom of expression. The 1995 Framework Convention for the Protection of National Minorities17 is a key instrument aimed at protecting the rights of national minorities. While it does not ex- plicitly criminalise hate crimes, it obliges the states to ensure that persons belonging to national minorities are free from discrimination and are able to preserve their culture, language, and religion. The Convention highlights the importance of promoting mutual respect and understanding, which indirectly supports efforts to combat hate speech and hate crime by fostering inclusiveness and tolerance. The 2001 Convention on Cybercrime18 is the first international treaty to address hate crimes committed via the Internet and other computer networks. It focuses on criminal- ising activities such as illegal access to systems and interference with data. The 2003 Additional Protocol expands these provisions to criminalise racist and xenophobic acts committed via computer systems, including the dissemination of racist or xenophobic material, threats, and insults based on race, ethnicity, or religion. The Protocol obliges the states to adopt national legislation to address hate speech and hate crimes com- mitted via digital platforms. The General Policy Recommendation No. 7 of 2002 issued by the European Commis- sion against Racism and Intolerance (ECRI)19 provides guidance on improving national legislation to combat racism and racial discrimination. It specifically recommends crim- inalising hate speech and hate crimes, in particular when they involve incitement to vio- lence, hatred, or discrimination. The recommendation calls for strong legal frameworks, victim protection measures, and public awareness campaigns to prevent the spread of racist ideologies and to ensure the effective prosecution of hate crimes. The Recommendation CM/Rec(2022)1620 addresses the growing concern about hate speech, particularly in the digital era, and provides comprehensive guidance to member states on how to address this issue. The Recommendation highlights the need for a balanced approach, ensuring that hate speech is effectively prevented, while ensuring the protection of freedom of expression. The recommendation calls on member states to adopt legal frameworks that criminalise hate speech when it incites violence, hostili-

16 Available at: https://www.echr.coe.int/documents/d/echr/convention_eng(English) 17 Available at: https://rm.coe.int/168007cdac(English) 18 Available at: https://rm.coe.int/1680081561(English) 19 Available at: https://rm.coe.int/ecri-general-policy-recommendation-no-7-revised-on-national- legislatio/16808b5aae(English) 20 Available at: https://search.coe.int/cm/Pages/result_details.aspx?ObjectId=0900001680a67955 (English)

10 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

ty, or discrimination, and to enforce those laws with clear and dissuasive penalties. The Recommendation also emphasises the importance of preventive measures, including public education campaigns, training for law enforcement authorities and cooperation with the civil society and online platforms to counter hate speech. Particular attention is paid to online hate speech, calling on internet platforms to act swiftly in removing illegal content, while at the same time fostering an inclusive digital environment. The Recommendation CM/Rec(2024)421 aims to combat hate crime and strengthen victim support systems. This Recommendation calls on member states to strengthen their legal frameworks by recognising the element of hate as an aggravating circum- stance or as an essential part of specific criminal offences. It also highlights the impor- tance of specialised support for victims, ensuring their access to legal aid and services, in particular for vulnerable groups such as children and young people. Training of law enforcement agencies, with a focus on recognising indicators of bias and establishing specialised investigators and prosecutors for hate crime, is a priority. In addition, the Recommendation highlights the need for improved data collection and reporting mech- anisms, calling on states to cooperate with the civil society and ensure inclusiveness in online and offline spaces.

3.2.4 European Union (EU) The EU Framework Decision 2008/913/JHA22 is a key legislative instrument that oblig- es EU Member States to combat certain forms of hate speech and hate crime. It crimi- nalises public incitement to violence or hatred based on race, colour, religion, or national origin. This Decision requires Member States to provide for effective sanctions and to take the necessary measures to promote the prevention and awareness-raising of hate crimes. In addition, the 2000 Charter of Fundamental Rights of the European Union23 reinforces the importance of equality and non-discrimination in all Member States. The Victims’ Rights Directive (2012/29/EU)24 aims to ensure that all victims, includ- ing those of hate crime, are treated with respect and receive appropriate support, pro- tection, and access to justice. According to the Directive, victims of hate crime, due to the nature of the bias-motivated offence, may need specialised support services. The Directive requires individual assessments of victims in order to identify specific needs, including psychological support, security measures, and participation in judicial proceedings. The 2016 EU Code of Conduct on Countering Illegal Hate Speech Online25 is a voluntary agreement between the European Commission and major technology companies such as Facebook, Twitter (X) and YouTube. It obliges these platforms to review and remove illegal hate speech within 24 hours of receiving the notification. The Code aims to coun-

21 Available at: https://search.coe.int/cm/Pages/result_details.aspx?ObjectId=0900001680af9736 (English) 22 Available at: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32008F0913 (English) 23 Available at: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:12012P/TXT (English) 24 Available at: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32012L0029 (English) 25 Available at: https://commission.europa.eu/document/download/551c44da-baae-4692-9e7d- 52d20c04e0e2_en (English)

11 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

ter the spread of racist, xenophobic, and discriminatory content online by encouraging the cooperation between the governments, the civil society, and the private sector, pro- moting transparency, and educating users on how to tackle hate speech, while at the same time enforcing respect for freedom of expression. The 2022 Digital Services Act (DSA)26 is a key regulatory framework in the EU that addresses illegal content online, including hate speech. It imposes strict obligations on major online platforms to promptly remove illegal hate speech, introduces transparency in content moderation practices, and requires the implementation of risk assessments in order to minimise harm. The Act also introduces sanctions for non-compliance and requires regular reporting on the removal of harmful content. This regulation strength- ens accountability and creates a safer digital space.

C oncept of criminalised hate speech and 4. hate crime In the context of legal frameworks for addressing discrimination and violence, the con- cepts of hate crime and hate speech are of significant importance. Hate speech includes expressions that incite hatred, discrimination, or violence against certain groups, often in the public discourse or the media. Hate crime, on the other hand, refers to crimes motivated by prejudice against an individual’s identity, including characteristics such as race, religion, sexual orientation, ethnicity, etc. These crimes not only harm individuals, but also threaten social cohesion and public safety, leading to wider societal implica- tions. Although the two terms are related and share a common ground in addressing prejudice and intolerance, they differ in their legal definitions, implications, and the con- texts in which they are applied. Understanding these differences is key to developing effective legal measures and policies to promote social cohesion.

4.1 Criminalised hate speech There is no universally accepted definition of the concept of hate speech. Differenc- es in the cultural and legal systems of different countries lead to variations in what is considered hate speech. In some jurisdictions, it may be defined as public expression that incites violence or discrimination based on race, religion, sexual orientation or oth- er personal characteristics, while in others, hate speech may include broader forms of verbal aggression. Societal attitudes towards hate speech also vary, with some seeing it as a threat to fundamental human rights and social harmony, while others place it in the context of freedom of expression and believe that restrictions should be minimal. Hate speech is distinguished from other forms of speech by its purpose of inciting ha- tred, discrimination, or violence against certain groups because of their identity fea- tures. A number of legal systems have adopted specific laws criminalising hate speech, and its sanctioning is often based on whether the expression is intended to cause actual 26 Available at: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32022R2065 (English)

12 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

harm or violence. Identifying hate speech may involve analysing the context of the ex- pression, the speaker’s intent, and the effects on the intended audience. The Council of Europe Recommendation CM/Rec(2022)1627 defines hate speech as all types of expression that incite, promote, spread or justify violence, hatred or discrimi- nation against an individual or a group of people, or that degrade them because of their real or attributed personal characteristics or status, such as race, colour, language, reli- gion, nationality, national or ethnic origin, age, disability, sex, gender identity and sexual orientation.

4.2 Hate crime Similar to hate speech, there is no universally accepted definition of the concept of hate crime. Differences in cultural, social, and legal contexts lead to different perceptions of what constitutes hate crime, often influenced by local histories, values, and experienc- es of discrimination and violence. Some countries may prioritise race and ethnicity as primary motivators of hate crimes, while others may emphasise religion, sexual orien- tation, or disability. This diversity complicates the effort to establish consistent legal frameworks, as definitions can vary not only between nations but also within commu- nities. In addition, societal attitudes towards hate crimes can vary considerably, with some viewing them as serious offences that threaten social cohesion, while others may perceive them as isolated incidents or minimise their importance. Hate crimes are often distinguished from other crimes by their motivation and broader societal implications. These crimes not only harm individual victims, but also threaten community cohesion and contribute to a climate of fear among affected groups. The identification of hate crimes is often based on the recognition of specific “bias indica- tors”. These indicators can include the nature of the crime, the identity of the victim, and the circumstances surrounding the incident. For example, graffiti, verbal harassment, or the targeting of religious sites can signal bias motivation. Many legal systems provide for harsher penalties for hate crimes compared to similar acts without bias motivation. This reflects the recognition that hate crimes are more harmful because of their intent and impact on society. The OSCE defines hate crimes as crimes that are motivated by prejudice against cer- tain characteristics of individuals or groups. Specifically, hate crimes include two main elements: they must constitute a crime under criminal law and they must be committed due to a biased motivation,28 meaning that the perpetrator’s actions are influenced by prejudice against some of the victim’s identity characteristics (race, ethnicity, religion, sexual orientation, etc.). This definition emphasises that hate crimes are not only relat- ed to the feelings of the perpetrator but also stem from broader societal prejudices and can target individuals or property associated with marginalised communities.

27 Supranote 20. 28 See, for example, in “Understanding hate crime”, page 7, 2015, available at: https://www.osce.org/ files/f/documents/a/3/104168.pdf and “Treatment of hate crime: Practical Guide”, page 21, 2015, available at: https://www.osce.org/files/f/documents/3/0/337141.pdf.

13 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

The Council of Europe Recommendation CM/Rec(2024)429 defines hate crime as a crime committed with an element of hatred based on one or more real or perceived (ascribed) personal characteristics or status, where: a. “hatred” includes prejudice or contempt and b. “personal characteristics or status” includes, but is not limited to, race, colour, language, religion, nationality, national or ethnic origin, age, disability, sex, gen- der, sexual orientation, gender identity and expression, and sex characteristics.

4.3 Differences between hate speech and hate crime Although hate speech and hate crime are often seen as interrelated concepts, they differ in their nature, legal definitions, and their broader social implications. The main difference concerns the very nature of the act: hate speech is a verbal, written, or oth- er form of expression aimed at inciting hatred, discrimination, or violence against in- dividuals or groups, based on their identity features, such as race, religion, ethnicity, sexual orientation, etc. Hate crime, on the other hand, is a physical crime (bodily injury, violence, damage to property, etc.) that is motivated by prejudice against the personal characteristics of the victim. Hate speech can create a social atmosphere that normal- ises violence against vulnerable groups. Hate speech typically involves emotional or psychological harm through words or sym- bols that spread hatred, incite violence, or degrade groups. The harm is often indirect, affecting people’s sense of safety and dignity, even when no immediate physical harm occurs. Hate crimes, on the other hand, involve concrete harm, such as physical vio- lence, property damage, or other crimes that directly harm individuals or communities. The emotional impact is often amplified by the physical threat or actual harm that is inflicted. The legislation provisions on hate speech typically apply a higher threshold for criminal liability because modern legal systems aim to protect freedom of speech. Expression is usually criminalised only if it crosses a certain line — such as directly inciting violence or posing a real threat. Criminalising hate speech is often seen as a preventive measure to avoid the escalation of violence or hate crime. Hate speech can be an early indicator of tensions which, if not addressed, could lead to actual hate crimes. Hate crime laws, on the other hand, are reactive, meaning they address violence or harm that has already occurred. In addition, hate speech in some legal systems can only be sanctioned when the expres- sion directly calls for violence or serious discrimination, while hate crime involves active action that already causes physical or material harm. It is important to emphasise that hate speech can be an initial step leading to hate crime. There is also a difference in the way these acts are identified. Hate crime is often identi- fied through “bias indicators”, such as verbal insults during a physical attack or targeting symbolic objects associated with minority groups. On the other hand, hate speech is usually recognised by analysing the content of the expression, the intentions of the speaker, and the effects on the audience.

29 Supranote 21.

14 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

H ate speech and hate crime in the 5. Republic of North Macedonia In the contemporary multicultural and multi-religious society of the Republic of North Macedonia, diversity can be a significant asset in building democracy. However, these differences can also create potential conflicts by awakening radical nationalism that can lead to intensification of tensions. Hate speech is not only a form of communication but is also a powerful instrument that can generate violence and incite hate crimes. This part of the analysis focuses on hate speech and hate crimes in the Republic of North Macedonia, examining hate trends, the legal framework, social implications, and the need for proactive measures to prevent such phenomena.

5.1 The trend of hate speech Hate speech poses a significant challenge in North Macedonia, given the country’s large number of ethnic minorities. Incidents of hate speech, particularly those related to po- litical and ethnic tensions, intensify during election periods, in the media, and on so- cial media. The local Helsinki Committee for Human Rights and other NGOs frequently register and report cases of hate speech,30 noting that while legal mechanisms exist, prosecution is often unsatisfactory, and public awareness of the consequences is low. Efforts to combat hate speech are supported by international organisations present in the country, which encourage North Macedonia to strengthen its legal framework and improve law enforcement. In addition, civil society plays a key role in monitoring hate speech, raising awareness, and promoting tolerance in society. On the portal www.govornaomraza.mk of the local Helsinki Committee for Human Rights, a total of 2,685 incidents related to hate speech were registered between 2014 and September 2024. Bias-motivated hate speech 1400 1313 1200 1000 952

800 566 600 400 233 191 200 92 145 68 0 1

Ethnicity Sexual orientation Political belief Nationality Sex or gender Race or skin colour Religion or religious belief Other

* Incidents related to hate speech often contain two or more biased motivations, hence the greater number of biased motivations than incidents.

30 See http://govornaomraza.mk - General database of the Helsinki Committee for Human Rights for registered incidents of hate speech and https://complaints.semm.mk - database of the Council for Media Ethics for complaints against hate speech in the media.

15 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

The data registered by the Helsinki Committee provide important insight into the mo- tives behind the reported incidents of hate speech. The largest number of incidents, a total of 1,313, are related to ethnicity, which indicates the existence of ethnic tensions in the society. The high number of 952 incidents due to sexual orientation highlights the seriousness of the discrimination and hostility faced by the LGBTI+ community. Political beliefs, with 566 reported cases, are an indicator of the impact of political po- larisation and political divisions on social interactions that can lead to social conflicts. Additional categories such as nationality (233), sex or gender (191), and race or skin col- our (92), also witness the prevalence of prejudice in society. Religious beliefs and other factors with 68 and 145 reported cases, respectively, further complicate the picture of the nature of these incidents. These data show that hate speech is not an isolated phe- nomenon but a deep-rooted problem and requires coordinated legal and institutional measures to prevent and sanction it.

5.2 The trend of hate crime In addition to registering incidents related to hate speech as described above, the local Helsinki Committee for Human Rights also registers incidents related to hate crimes. On their portal www.zlostorstvaodomraza.com, between 2013 and 2023 (but without data for 2021), a total of 933 incidents were registered in which there were indicators of bias that could mean that these crimes were hate crimes.31 The graph below shows the cumulatively processed and published data for 758 incidents registered by the Helsinki Committee from February 2013 to October 2020.32

Bias-motivated hate crime

600 501 500

400

300

200 136 100 44 26 21 20 10 0 1

Ethnicity Political belief Refugee or asylum status Religion or religious belief Skin colour Sexual orientation Other

31 According to the annual hate crime reports, available at: https://zlostorstvaodomraza.com 32 See infographic on: https://mhc.org.mk/reports/podatoczi-za-kriminalot-od-omraza-fevruari-2013- oktomvri-2020/

16 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

Ethnicity, as well as hate speech, is the most prevalent motivation behind hate crime, accounting for 66.1% of cases, confirming that ethnic tensions continue to be the most significant factor in biases for possible violence in North Macedonia. Political affiliation, accounting for 17.9% of cases, as well as the refugee or migrant status (5.8%), are also important factors. Additional motivations, such as religion or belief (3.4%), skin colour, sexual orientation, and gender identity, although less prevalent, still show that prejudic- es are targeting different groups in society. The published data from the Helsinki Committee33 further show that the most frequent- ly registered types of incidents include violence (225 cases), bodily harm (181 cases) and damage to property (136 cases), which highlights the physical and material damage suf- fered by the victims of these acts. The geographical distribution of these incidents indi- cates that Skopje is the most affected area, with 549 incidents registered, which in turn indicates that the capital is a centre of ethnic and political tensions. Other areas, such as Kumanovo (44), Tetovo (28) and Bitola (23) also show a high level of incidents. The main findings from the long-term monitoring of hate incidents by the Helsinki Commit- tee show that the victims and perpetrators are most often young people from different ethnic communities, with a large proportion of perpetrators remaining undetected, and the biased motive is often “lost” during the process from the police to the courts. There is also a lack of adequate statistics on these incidents, and minimal preventive meas- ures have been taken, such as human rights education and raising public awareness. 34

5.2 Victimisation due to hate crime During June-July 2018 and again in June-July 2023, the OSCE Mission to Skopje con- ducted two surveys on hate crime victimisation in North Macedonia, involving a total of 3,124 respondents.35 The survey results provide important insights into the prevalence and impact of hate crimes. Both surveys highlight the serious emotional and psychological impact on victims of hate crime, who consistently report more severe psychosomatic effects than victims of other crimes. The findings from both surveys indicate that hate crime continues to be an entrenched problem in North Macedonia, requiring coordinated efforts from national and local authorities, as well as the civil society, to address underreporting, improve victim support, and strengthen the police response. The 2018 survey, conducted on a sample of 1,510 respondents, identified 165 victims of hate crime in the 12 months prior to the survey. This data showed that hate crime is sig- nificantly widespread, with victims reporting a total of 222 incidents, far more than the figures available through official statistics and NGO data. One of the most important findings of the survey is the low reporting rate: six out of ten incidents were not report- ed to the police. The results further indicated that victimisation due to hate crime has

33 Ibid. 34 Supranote 30. 35 Hate Crime Victimization Survey: Report, 2019, Paul Iganski. Available at: https://www.osce.org/ files/f/documents/6/5/424199.pdf and Hate Crime Victimization Research: Report, 2023, Paul Iganski. Available at: https://www.osce.org/files/f/documents/9/b/560274.pdf

17 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

a stronger socio-emotional and psychological impact than other types of crime, leading to increased anxiety and the occurrence of post-traumatic symptoms. The 2023 survey confirms a close agreement with the 2018 findings, showing that vic- timisation due to hate crime remains widespread, far above officially reported cases. While victimisation rates remain similar, the survey notes a small decline in the overall victimisation due to hate crime, which corresponds to the trend of decreasing of the overall crime in recent years. In terms of reporting, it was observed that rates remain stable, and victims of hate crime are still less likely to report hate crimes to the police, compared to other types of crime. The 2023 survey also indicates a decrease in crime related to political beliefs.

5.3 National legislation and institutional measures

5.3.1 Criminalised hate speech It should be noted that not all hate speech in North Macedonia is considered a crime. For example, there are provisions in the national legislation that treat hate speech as a misdemeanour. Such examples can be found in the laws on the prevention of violence and inappropriate behaviour at sports competitions, audio and audio-visual media ser- vices, media, etc. These laws contain provisions that sanction the incitement or spread of discrimination, intolerance or hatred through misdemeanour penalties (fines) of a financial nature. This analysis refers only to criminalised hate speech, as defined in the Criminal Code. The Council of Europe Recommendation CM/Rec(2022)1636 states that “Member States should specify and clearly define in their national criminal law which expressions of hate speech are subject to criminal liability, such as: 1) public incitement to commit genocide, crimes against humanity or war crimes; 2) public incitement to hatred, violence or discrimination; 3) racist, xenophobic, sexist and LGBTI-phobic threats; 4) racist, xenophobic, sexist and LGBTI-phobic public insults under conditions such as those set out specifically for online insults in the Additional Protocol to the Convention on Cybercrime concerning the criminalisation of acts of a racist and xenophobic nature committed through computer systems; 5) public denial, trivialisation and condoning of genocide, crimes against humanity or war crimes; and 6) intentional dissemination of material that contains such expressions of hate speech (listed in 1-5 above) including ideas based on racial superiority or hatred.“ The Criminal Code contains a total of six criminal offenses relating to hate speech: – Threatening the Safety, Article 144, paragraph 5 – Exposure of the Macedonian people and nationalities to ridicule, Article 179.

36 Supra note 18, item 11.

18 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

– Causing hatred, discord or intolerance on national, racial, religious or any other dis- criminatory ground, Article 319 paragraph 1 – Dissemination of racist and xenophobic material via information system, Article 394-d paragraph 1 – Approving or justifying genocide, crimes against humanity or war crimes, Article 407-a paragraph 1 – Racial or other discrimination, Article 417 paragraph 1 The criminal legislation of North Macedonia is largely aligned with the Council of Europe Recommendation CM/Rec(2022)16, in particular with regards to public incitement to genocide, hatred and violence (Articles 144, 319, 394-d and 407-a). The Law effectively covers the dissemination of racist and xenophobic material, public threats, and insults. However, to fully align with the Recommendation, the Law needs to provide clearer pro- tection against sexist and LGBTI-phobic speech, especially in offline contexts, expand the scope of the spreading of hate speech beyond computer systems, and provide a clear protection for freedom of expression.

5.3.2 Hate crime Hate crime is a relatively new concept in domestic law. In 2009, North Macedonia in- troduced a new provision in the Criminal Code – Article 39, paragraph 5 – on aggra- vating circumstances in the Criminal Code, which applies in cases where the crimes are committed against a person, a group of persons, or property and are motivated by the “national or social origin, political or religious affiliation, property or social status, gen- der, race or skin colour” of the victims.37 In 2014, amendments were adopted to several provisions of the Criminal Code,38 including Article 39, paragraph 5, which included an expanded and open list of protected characteristics, namely: “sex, race, skin colour, gen- der, member of a marginalised group, ethnicity, language, citizenship, social origin, reli- gion or religious belief, other types of beliefs, education, political affiliation, personal or social status, mental or physical disability, age, family or marital status, property status, health status, or on any other basis provided for by law or a ratified international agree- ment.” This amendment did not contribute to a significant increase in the prevention or prosecution of hate crimes, as there was no visible increase in the number of cases processed, tools for measuring the effectiveness of the provisions were lacking, and there was no mechanism for collecting data on hate crimes. In order to improve the legislative framework for addressing hate crimes, in 2015, the Ministry of Justice, at the initiative of the OSCE Mission in Skopje and the Academy of Sciences and Arts, established a Working Group for the revision of the provisions of the Criminal Code related to hate crimes. The same year, the Working Group prepared draft amendments to the country’s Criminal Code, proposing novelties such as the defi- nition of a hate crime, as well as stricter sanctions for certain crimes committed with

37 “Official Gazette of RNM“ No. 111/2009 available at: https://www.slvesnik.com.mk/ Issues/2A2D5314C418A34EA5D597CC923695D2.pdf 38 “Official Gazette of RNM“ No. 27/2014 available at: https://www.slvesnik.com.mk/ Issues/6ed04b3db86643b297d84aa94513d055.pdf

19 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

a bias motivation. In 2016, the text was submitted to the ODIHR, which supported the amendments and submitted its comments,39 most of which were implemented by the Working Group in 2017. In 2018, the Government proposed 17 new provisions to amend the Criminal Code to the Parliament, including a legal definition of hate crimes. Further- more, if during the course of the court proceedings, hate crime charges were brought within the meaning of the aggravating circumstances of Article 39, paragraph 5, the new paragraph 6 of the same article provides for an obligation for the court to explain the reasons if it decides not to apply paragraph 5. The amendments were adopted by the Parliament in late 2018, and entered into force in 2019.40 Article 22, paragraph 42 of the Criminal Code includes the definition for a crime of hate - Crime of hate explicitly foreseen by the provisions of this Code, shall be considered the crime against a natural person or a legal entity and associated persons thereto or a property which is committed wholly or partially due to a real or speculative (imaginary, assumptive) characteristic or association of the person and relates to the race, skin colour, nationality, ethnic origin, religion or conviction, mental or bodily disability, sex, gender identity, sexual orientation and political conviction. One of the key characteristics of this definition is that it recognises hate crime not only when motivated by actual characteristics, but also by presumed characteristics, which broadens the scope for identifying and processing hate crime. The provision also provides protection for both individuals and related property, reflecting the awareness that hate crimes can target symbols, institutions, or objects associated with a particular group or an individual. Furthermore, the law recognises a wide range of protected char- acteristics, providing a broad coverage for various marginalised and vulnerable groups. This inclusiveness is in line with international standards on hate crime, but also requires precise application in practice to ensure an effective legal protection. The mentioned 17 new provisions with the 2018 amendments to the Criminal Code refer to the following crimes: – Murder, Article 123, paragraph 2, item 4 – Bodily injury, Article 130, paragraph 2 – Severe bodily injury, Article 131, paragraph 2 – Coercion, Article 139, paragraph 2 – Unlawful deprivation of liberty (kidnapping), Article 140, paragraph 2 – Torture and other cruel, inhuman or degrading treatment and punishment, Article 142, paragraph 2 – Threatening the safety, Article 144, paragraph 3 – Prevention or disturbance of public gathering, Article 155, paragraph 2 – Rape, Article 186, paragraph 3 – Not providing medical help, Article 208, paragraph 1 – Burglary, Article 237, paragraph 1, item 7

39 Available at: https://www.osce.org/files/f/documents/2/e/313271.pdf 40 “Official Gazette of RNM” No. 248/2018, available at: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/ b089570baccc436a9b39c585dca78b3f.pdf

20 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

– Robbery, Article 237, paragraph 2 – Armed robbery, Article 238, paragraph 2 – Damage to objects of others, Article 243, paragraph 2 – Extortion, Article 258, paragraph 2 – Act of violence, Article 386, paragraph 5 – Desecration of a grave, Article 400, paragraph 2 All of these core crimes include a provision requiring courts to impose more severe penalties when it is proven that the crime was committed out of hate. Accordingly, hate crimes in the national legislation are crimes for which aggravating circumstances are prescribed due to specific factors or conditions present during the commission of the crime that increase its gravity or the culpability of the perpetrator. These circum- stances lead to more severe sanctions compared to the standard sanction for the same crime without such factors. The idea is that the presence of aggravating circumstances makes the crime more serious, either because of the nature of the act itself or because of the impact on the victim or society. According to the definition of a hate crime, it is sufficient for the crime to be even partially committed out of hate for the perpetrator to be sentenced to a more severe penalty. Having in mind that the national legislation prescribes a definition of hate crime (Article 22, paragraph 42 of the Criminal Code); contains a general provision stipulating that the element of hatred constitutes an aggravating circumstance for all criminal offenc- es committed with intent when imposing the sentence (Article 39, paragraph 5 of the Criminal Code); and specific criminal offences that include the element of hatred as an integral part of the offence, it can be concluded that the national legislation uses a com- bined, i.e. a hybrid system for sanctioning hate crime. This approach allows for a more flexible and comprehensive application of the law in the processing and sanctioning of hate-motivated offences, which is in line with the contemporary international stand- ards for combating hate crime.

5.3.3 Institutional measures In 2015, the Ministry of Internal Affairs introduced a “Red Button” application on its website http://redbutton.mvr.gov.mk/, which is intended for reporting hate crimes, in- citement to violence, child abuse, and human trafficking. The effectiveness of this ap- plication remains unknown, and the guide for using the “button” is more focused on online hate speech than on hate crimes themselves. Criminal charges for online hate crimes can also be filed electronically to the Cybercrime Sector of the Ministry of Inter- nal Affairs via the email cybercrime@moi.gov.mk. In April 2017, the Ministry of Internal Affairs amended the Rulebook on the Manner of Performing Police Work41, introducing a new form for receiving reports that contains a box for “indications that the crime was committed out of hate“. In 2014, the Case Management System of the Public Prosecutor’s Office introduced a functionality to mark whether a particular crime falls under the “hate crime” category, 41 “Official Gazette of RNM” No. 49/2017, available at: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/ b53767c9b9bd4fc28156ca5da7b2ae55.pdf

21 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

similar to the added functionality in the ACMIS court system (see below). Data entry is the task of a data officer until a public prosecutor is appointed, who then takes control. The data officer, the appointed prosecutor, his/her superior and the State Public Pros- ecutor’s Office have access to the cases. According to the latest information received in 2018, the system is not fully operational and is not used in all prosecutor’s offices across the country, which indicates that the practical application of this mechanism for recording hate crimes in the Prosecutor’s Office is not yet effective. In 2014, the Working Body for Standardisation of Judicial Procedures at the Supreme Court adopted a Conclusion on labelling of cases in the judicial case management sys- tem ACMIS where the commission of a hate/bias-motivated crime is qualified as an aggravating circumstance and is reflected in the imposition of a criminal sanction, in accordance with Article 39, paragraph 5 of the Criminal Code. Registration is carried out by filling in a box for labelling cases related to hate crimes. In the period from 2014 to 2023, the Ministry of Justice adopted the Programme for compensation of a child who is a victim or is harmed by an action prescribed by law as a crime of violence and other acts of individual or group violence. In 2023, the funds for this purpose amounted to approximately EUR 50,00042. There is no publicly available data on the actual use of this programme. At the end of 2022, the Law on Payment of Monetary Compensation to Victims of Vi- olent Crimes43 was adopted, which began to be implemented in 2023. The State Com- mission for Compensation for Victims of Violent Crimes was established in 2024. The aim of the Law is to provide monetary compensation to victims of violent crimes as assistance from the state and to prevent potential victimisation and secondary vic- timisation as additional suffering that victims may endure due to the attitude of the competent authorities.

6. Prosecution of hate speech and hate crime The prosecution authorities in the Republic of North Macedonia are represented by the Public Prosecutor’s Office and the Judicial Police. The Judicial Police consists of: the Ministry of Internal Affairs, the Financial Police Directorate, the Customs Administra- tion, and the Military Police. Statistical data and decisions on the prosecution of hate crimes for the period from 1 January 2019 to 30 June 2024 were requested from the Ministry of Internal Affairs and the basic public prosecution offices (through the Public Prosecutor’s Office of the Republic of North Macedonia) regarding: 1. Statistical data in each PPO on the total number of completed and ongoing cases for each crime separately, as well as on cases reported by the police, respectively, and those that were handed over to the PPO on the basis of specific crimes committed;

42 See, for example, 2023 Programme, “Official Gazette of RNM” No. 122/2023, available at: https://www. slvesnik.com.mk/Issues/daa31801855a4e3fbb91c2f60222762d.pdf 43 “Official Gazette of RNM” No. 247/2022, available at: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/ d0f88bf42e134b978d599eadcfafac20.pdf

22 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

2. Statistical data on the total number of cases where the “hate crime” box is marked in the “Case Management System” and respectively for the Ministry of Internal Affairs - the “hate crime” box that was manually marked in the Police Crime Report Minutes; and 3. Delivery via email or post of anonymised prosecutorial decisions (indictments), as well as information from the police, respectively, whether they have received feedback from the Public Prosecutor’s Office on the outcome of police proceedings for the prosecu- tion of hate crime cases44. Regarding the system of public prosecutor’s offices in North Macedonia, there are 22 basic public prosecutor’s offices (PPO) and a Basic Public Prosecutor’s Office for Prose- cution of Organised Crime and Corruption (BPPO POCC). There are also 4 higher public prosecutor’s offices (HPO) that address and control the work of the aforementioned 22 PPOs, on a territorial basis. The responses that were returned for the requested data were from the PPO, not the HPO. By the end of August 2024, responses were received from 21 PPOs, while 1 did not respond (PPO Resen). In this regard, a relevant fact is that the PPOs in the cities of Resen and Kriva Palanka do not have a residual public prose- cutor as the head of those offices, but despite this, the PPO Kriva Palanka responded to the request. The BPPO POCC, located in Skopje, did not respond either, which is expected considering the nature of its work and the scope of different criminal offenses. Regarding the Ministry of Internal Affairs, the data was submitted by the Bureau of Public Security (BPS) through the Criminal Intelligence and Analytics Sector (SKRA) of the Department for Suppression of Organised and Serious Crime and the Criminal Intelligence and Analysis Department (OKRA) with the Criminal Intelligence and Anal- ysis Units (EKRA). The response from the Ministry of Internal Affairs-BPS did not con- tain any information on how many of the individual cases and crimes for which criminal charges were filed, the MoIA received a letter from the Public Prosecutor’s Office or the BPPO POCC that resulted in charges being filed or, alternatively, with decisions to dismiss the criminal charges.

6.1 Ministry of Internal Affairs The total number of cases registered by the Ministry of Internal Affairs as “hate crimes” in the requested period is 221, and the number of registered perpetrators is 219. The figures are absolutely dominated by hate speech acts. Registration itself does not au- tomatically mean indictment and trial. According to Iganski, in 2023, only slightly less than four out of ten (37%) of the most serious crimes that are considered to have been motivated by bias and that were experienced by respondents in 2023 were reported to the police, and this statistics gives a high dark figure for hate crime. In addition, there were different offences in different stages of police reporting, so verbal attacks, wheth- er insults or threats, were the least likely to be reported by the citizens.45

44 The Public Prosecutor's Office's notification to the Ministry of Internal Affairs of the outcome of the criminal charges filed has been a decades-old practice, and the obligation is contained in the Law on Criminal Procedure (See Art. 275 of the Criminal Procedure Law). 45 Iganski, P., “Hate Crime Victimization Survey Report“, OSCE, Skopje, 2023, pg.34, 35. Link: https://www. osce.org/files/f/documents/9/b/560274.pdf.

23 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

Total for January the period 2019 2020 2021 2022 2023 – May 2019 2024 to May, REGISTERED CRIMES 2024 WITH HATE ELEMENTS

perpetrators

perpetrators crimes

crimes

crimes TOTAL 51 51 29 30 25 31 54 51 41 39 15 10 215 212 Bodily injury Article 130, par. 3 1 1 1 1 Threatening the safety, Art. 1 1 1 1 2 2 144 par. 2 Threatening the safety, Art. 2 2 2 2 144 par. 3 Threatening the safety, Art. 144 par. 4 (par. 5 with 2023 21 18 8 6 4 4 6 7 6 5 45 40 amendments) Abuse of personal data, 1 1 1 1 Article 149, par. 2 Tabular view of registered crimes with hate elements for the period 2019 to May 2024

Total for January the period 2019 2020 2021 2022 2023 – May 2019 2024 to May, REGISTERED CRIMES 2024 WITH HATE ELEMENTS perpetrators

perpetrators

perpetrators crimes

crimes

TOTAL 51 51 29 30 25 31 54 51 41 39 15 10 215 212 Damage to property Article 1 1 2 0 1 0 4 1 243, par. 2 with hate Inciting hatred, discord or intolerance on national, racial, religious, and other 3 4 1 0 2 6 2 0 2 2 4 2 14 14 discriminatory grounds– Art. 319 Dissemination of racist and xenophobic material through 2 2 2 2 a computer system – Art. 394 Racial and other 1 4 1 1 1 1 3 6 discrimination – Article 417 Violence – Article 386 2 4 1 5 1 1 1 2 5 12 Tabular view of registered crimes with hate elements for the period 2019 to May 2024

24 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

Taking into account the above and the statistics provided by the MoIA, it can be con- cluded that the number of hate crimes is in a slight decline in the period 2019-2024. Namely, if in 2019, 51 crimes were registered with 51 perpetrators, in 2023, 41 crimes and 39 perpetrators were registered. In both mentioned years, hate speech crimes were the most numerous, so in 2019, they accounted for 49 crimes or 96% of the total num- ber of hate crimes for that year, and in 2023, they accounted for 39 crimes (95%).

Crimes per year

60 54 51 40 41 29 25 20 15 0 2019 2020 2021 2022 2023 2024 (01-05)

6.1.1. Geographic distribution of hate crimes The table by SIA provides an answer to the issue regarding the geographical distribution of hate crimes. The largest number of hate crimes was registered in SIA Ohrid (86), and significantly fewer in SIA Skopje (14), SIA Bitola (23), SIA Shtip (29), and SIA Tetovo (21). This fact is surprising considering that Ohrid is a smaller city than all the mentioned ones. It is also relevant that although each SIA operates in its own region, this does not auto- matically mean that the crime was committed in that region. Sometimes it happens that the injured party - the victim reports the incident in his place of residence, and the crime was committed in another region. In that case, the appropriate SIA where the crime was reported, files the criminal charges with the local competent Public Prosecutor’s Office where the crime was committed. This is also important if the crime was committed online, as most often the criminal charges are filed with the local competent Public Prosecutor’s Office where the perpetrator lived because it was believed that they acted online from there. Therefore, these crimes cannot be taken as a reliable benchmark or a valid “statis- tical sample” for the purpose of determining the geographical distribution of hate crime. When mentioning online hate crimes, the data sent by the Ministry of Internal Affairs on the number of reported crimes to the Cybercrime Sector is noteworthy. A total of 23 crimes were registered there, which can be considered reliable data, with the note that probably all of those cases are hate speech crimes.46

46 Since 2017 (after being separated as a body from the Department for Suppression of Organised and Serious Crime), the SCC has been keeping statistics on each individual crime and submitting an annual report to the MoIA, which is then implemented in the general Annual Report of the MoIA. See: https://mvr.gov.mk/Upload/Editor_Upload/Godisen%20 izvestaj/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%BD%20%D0%B8%D0%B7% D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98%202023.pdf

25 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

SIA Skopje

SIA Bitola

SIA Veles

SIA Kumanovo

SIA Ohrid

SIA Strumica

SIA Tetovo

SIA Shtip crime computer Sector for period requested Total for the Crimes with hate elements according to type for the period from 2019 to June 2024, by organisational units

Total 14 23 8 11 86 4 21 29 23 219 Bodily injury Article 130 par. 3 1 1 Threatening the safety – Article 144 par. 2 1 1 2 Threatening the safety – Article 144 par. 3 2 2 Threatening the safety – Article 144 par. 8 7 3 2 8 1 3 1 12 45 4 par. 5 Abuse of personal data Article 149 par. 2 1 1 Damage of property – Article 243 par. 2 in 1 1 2 4 reference with hate Inciting hatred, discord or intolerance on national, racial, religious, and other 1 5 1 8 15 discriminatory grounds– Art. 319 Dissemination of racist and xenophobic material through a computer system – 10 4 9 74 1 8 24 11 141 Art. 394 d Racial and other discrimination Article 417 1 1 1 3 Violence – Article 386 4 1 5 Tabular view of registered crimes with hate elements according to type for the period from 2019 to June 2024, by organisational units

6.1.2. The MoIA’s response to hate crimes and hate speech In the state’s systemic response to hate crime, the role of the police is of particular importance. As for the statistics submitted by the MoIA on reported hate crimes, they should be taken with a certain amount of reserve. This is because, indeed from today’s perspective, the state (police47 and courts) have made pioneering steps in collecting data on hate crimes, but in the official state practice of detecting and prosecuting hate speech crimes as related to hate crimes, the basic approach of differentiating them as a separate form of crime is absent. Despite the organisational reforms in the Public Pros- ecutor’s Office and the Police, there is still no observation and reporting at a satisfac- tory level. For example, there is also a noticeable tendency to avoid, or to give a milder qualification to, obvious cases of inciting national, racial, and religious hatred, discord

47 The police are the first law enforcement agency to respond to hate crimes, and the data they collect should form the backbone of official hate crime data. However, despite the efforts of the police and other government agencies, the recorded incidence of hate crimes in official statistics is generally lower than the real incidence. This is because official recording depends on victims reporting cases and police officers accurately recording them. However, from the perspective of the competence of this executive agency to collect hate crime statistics and its potential superiority in this task compared to other state agencies, especially the Public Prosecutor’s Office, it is definite due to the very fact that the PPORNM does not have a sufficient budget or sufficient staff to fulfill this task, unlike the MoIA (to simplify the last part).

26 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

and intolerance, for example by substituting an event of hate speech as an ordinary offense against public order and peace. In addition, the collected data is not publicly available and it is not clear whether the authorities understand the difference between hate speech and hate crime per se. Namely, neither the State Statistical Office receives such specified data from the MoIA, nor does the Ministry of Internal Affairs state it (hate speech as a statistical parameter) in its annual reports, nor is the MoIA to provide the Ministry of Foreign Affairs with such data upon request from international organi- sations to which the Republic of North Macedonia is a member. Otherwise, from the aspect of acts of hate speech online, it is significant that for their proof, the crown evidence (regina probationem) is often the expert reports prepared by the Forensic Investigations Department (OFI) at the MoIA, which are done with spe- cialised tools and software. The OFI Digital Forensics Laboratory examines computer equipment and mobile devices that contain electronic evidence. Data is downloaded from digital devices using forensic tools that allow the integrity of the data to be pre- served. Various methods are used to analyse existing data and to restore deleted data.

6.2 Public Prosecutor’s Office The Public Prosecutor’s Office is a constitutional category and is a prosecution body that channels the entire extensive work of the MoIA in the fight against crime. Regard- ing hate crime, public prosecutors’ offices have long been familiar with it through the trainings conducted by the AJPP. At a systemic level, PPORNM has also introduced novelties respecting the principle of hierarchy and subordination. Thus, in order to work more efficiently, the PPORNM has instructed all public prosecutors in the coun- try, starting from 01.01.2023, to regularly and without exception make additions to the cases in the case management information system by uploading the decisions of the PPO. The prosecutor’s offices have had this system since 2016, but it is only now being implemented in practice.

6.2.1. The Public Prosecutor’s Office’s response to hate crime, including acts of hate speech - investigative practices The premise for the functioning of the national systemic framework against hate crimes and for it to receive criminal legal treatment is Article 81 of Chapter VII of the Criminal Procedure Code, entitled “Obligation to Provide Legal Aid”. It stipulates: “(paragraph 1) The judicial police, the public prosecutor, and the court may, for the purposes of conducting criminal proceedings, request assistance from the courts, the public prosecutor’s office, state administration bodies and other state bodies, institutions exercising public powers and from the bodies of local self-government units. These shall be obliged to respond to the request as soon as possible and to forthwith remove potential obstacles. If necessary, they may be provided with a copy of the criminal case file. (Paragraph 2) The state administration bodies and other state bodies may refuse the request referred to in paragraph (1) of this Article, with a reasoned decision in accordance with their legal competences, if this violates the obligation to keep classified information, until the competent body revokes such obligation”. Of course,

27 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

if there is even the slightest doubt that a legal entity would not be cooperative, then the instrument at hand is a Request, in accordance with Article 287 of the CPC, which provides for a fine if action is not taken within the legal deadline of 15 days.48 Regarding hate crimes with an international element and the collection of evidence from abroad, the Law on International Legal Cooperation in Criminal Matters is also relevant.49 International legal assistance from Chapter II of the Law is particularly im- portant, such as: the performance of procedural actions; the submission of spontane- ous information; the exchange of particular information and notifications; controlled delivery; the interception of communications; the search of premises and persons and the temporary seizure of objects, property, or funds related to a criminal offense. The instrument that the prosecution authority should use is a “rogatory letter”. The relevant provisions are: Art. 16 - 37. From the perspective of the CPC and investigative practices, the chapter where special investigative measures (SIM) are prescribed is also relevant. The most important SIM - Interception of communications is implemented through a state body.50 In terms of obtaining evidence, the surge in hate speech acts online, specifically on so- cial networks on the Internet, represents an organisational and technological challenge for the Ministry of Internal Affairs. In practice, the issues and methods for such collab- orative operations between law enforcement agencies and these companies need to be approached with a prior plan, first to define the computer data that may be needed by the judicial authorities during the criminal proceedings; to review and obtain infor- mation on the type of computer data that can be obtained, where they are located and how they can be secured during the preliminary proceedings, in accordance with the do- mestic international legal framework, and finally, to emanate the manner and procedure that should be followed when securing computer data that could be potential evidence in the procedure, and to prepare forms for submitting requests for data from domestic or foreign internet providers.51 When submitting a request for the delivery of computer data, the Public Prosecutor’s Office may, with a request based on Article 287 of the CPC, directly address the do- mestic Internet service provider or do so with an order through the Cybercrime Sector at the Ministry of Internal Affairs. The process, however, of providing data from foreign Internet service providers is generally defined by the protocols and procedures of for- eign Internet service providers for cooperation with law enforcement agencies. If the movement of data is within one country, then this is easy because the domicile legal en- tities are obliged to provide the data to the authority conducting the procedure and due

48 The deadline is often missed due to the inertia of the administration, but it is important that the executive authorities generally inform the Public Prosecutor in a timely manner when can the response be expected. 49 If there is no other bilateral or multilateral agreement ratified by the state that regulates this matter 50 In reality, despite the legislator's desire for the independence of the OTA as a separate body from the Ministry of Internal Affairs responsible for implementing the SIM, the specialised National Security Agency of the Ministry of Internal Affairs is still a filter for information that is of interest to the OTA. 51 Source: Стоилковски, М./Цветановски, Ј., „Обезбедување докази во електронска форма од меѓународни и домашни интернет сервис провајдери - Краток водич за обвинители“, Association of public prosecutors of Republic of Macedonia and the OSCE Mission in Skopje/2017, page 5.

28 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

to the short period of detection of communication between IP addresses, the chances of obtaining the data are high. In addition, if it is a matter of the need to discover the ownership of domestic online media from which the communication took place, then it is sufficient for the authority to obtain the information from Marnet52. However, unfor- tunately, these are rare cases because this is the rarest way of communication between IP addresses. Internet service providers registered in the United States, in accordance with current legislation, for more serious crimes, have the authority to directly cooperate with rep- resentatives of law enforcement agencies from other countries and, at the same time, provide data on the users of their Internet services about user activities, as well as on the content created by the users of a particular service. The cooperation between these providers and law enforcement agencies is on a voluntary basis, but it should be taken into consideration that each provider individually has its own protocol specifics that are published in the form of “procedures” for providing data for the needs of law enforce- ment agencies. Finally, it should be taken into consideration that the institutional gap in terms of dealing with hate crimes, and in particular with hate speech crimes, is great- est when it comes to international interaction between entities-institutions and when mediation between judicial institutions takes place in a traditional manner, through the relevant ministries of foreign affairs and exclusively in writing. The practice of the Public Prosecutor’s Office for the past three years in the Republic of North Macedonia has been that the PPO of the BPPO, in the event that there is a need for international cooperation in criminal matters, should address the specialised depart- ment for international legal assistance of the PPORNM, and not directly the companies - providers and hosts in foreign countries. The department was established in January 2021 with the aim of improving, unifying, and accelerating the procedure for requests for international legal assistance. This department now forwards the rogatory letters or requests to the Ministry of Justice, which are forwarded electronically to the ministries of justice of the relevant countries (especially the USA, where the largest number of providers and hosts are located), and from there, the response from the companies re- garding the requested data is received relatively quickly. There is also an alternative in the case of countries with which the Ministry of Internal Affairs of the Republic of North Macedonia has established inter-police cooperation, so the International Cooperation Department of the PPORNM submits the request to the MoIA and receives the re- sponse from there, but the practice has shown that this method takes longer, probably also because the correspondence is not exclusively electronic, but by written means. In fact, the need to have a written response must be emphasised in the initial contact in any case and regardless of the method of approach chosen by the Public Prosecutor. A more efficient way of international cooperation and obtaining information (but still insufficiently affirmed among Public Prosecutors) is undoubtedly the use of the Public Prosecutor for liaison of the North Macedonia in Eurojust based in the PPORNM in cooperation with the Sector for International Police Cooperation of the MoIA - Interpol. The fact that after 10 years of the transition of the criminal procedure from a “mixed” to an “accusatory” type, the Investigation Centre in the largest Public Prosecutor’s Office (BPPO Skopje), as well as in the BPPO Tetovo and BPPO Kumanovo, was equipped and 52 https://marnet.mk/

29 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

put into full operation is also interpreted as progress in the PPO sphere.53 Such a centre has existed since before in the BPPO POCC, and since the very beginning, members of the MoIA (inspectors) have been working there, whose specialties are both violent crime and computer crime. Regarding the investigation centres in the PPO Skopje, PPO Kumanovo and PPO Tetovo, the equipment is more modest compared to the BPPO POCC, and especially in terms of the last two public prosecutor’s offices, where only two inspectors work in the investigation centres. By the end of the calendar year 2024, investigation centres in the BPPO Bitola and BPPO Shtip are planned to be opened.

6.2.2. Rates of processed cases and indictments Regarding the processed cases in the PPO, in the archives of the Basic Public Pros- ecutor’s Office - Skopje, several negative meritorious public prosecutor’s decisions could be found, which either dismissed the criminal charge for such an offense or decided that there should be no public prosecutor’s intervention. Namely, there is official data from 2023 for the BPPO Skopje that in 2021 alone, a total of 19 criminal charges were received for 4 criminal offenses in the area of hate speech54, and in the same year, a decision was made for 17 of them (90%) - a decision to dismiss the crim- inal charge.55 In response to the increased rate of hate speech offenses (Covid-19), the state must take into account and establish a mechanism for the prevention of hate speech. Judicial authorities are the pivot in such a future strategy for addressing the issue. According to principle 5 of the Council of Europe Recommendation No. R (97) 20 on “hate speech”, national laws and practices require that competent prosecution bodies pay special at- tention, as far as their discretion allows, to cases involving hate speech. In terms of the data collected for the purposes of this specific analysis, the BPPO (excluding the BPPO Resen and the BPPO POCC) for the period 2019- June 2024 reported that they received 18 cases of hate crimes and 265 cases of hate speech. Of all these cases, there were 106 cases that had an epilogue - a guilty judgment. And of all those cases, only 15 were marked as “hate crimes” in the Case Management System. 103 cases were still being processed, and the remaining cases had either had their criminal charges dismissed or have been transferred to another BPPO for local jurisdiction. As can be seen from the responses of some of the PPOs (Kichevo, Strumica, Gostivar, Tetovo...), they generally did not differentiate between the paragraphs of the articles of the Criminal Code, whether the crime was committed with a biased motive. This is despite the fact that the case management system provides an option to click on the “hate crime” button if this was the case, and thus represents an electronic tool that

53 See the PPORNM Rulebook on the organisation and operation of investigative centers dated 07.02.2020. 54 criminal acts referred to in: Article 394-d of the Criminal Code, Article 144, paragraph 4 of the Criminal Code, Article 319 of the Criminal Code and Article 417 of the Criminal Code. 55 Source: Маркоски, А., „Анализа за утврдување на институционалниот јаз во однос на регистрирањето и обработката на говорот на омраза во Република Северна Македонија“, Helsinki Committee for Human Rights, Skopje, 2023, Link: https://mhc.org.mk/wp-content/uploads/2023/10/ analiza_institucionalenjaz_web_disklejmer.pdf

30 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

significantly simplifies the process of keeping records of this type of crime. Apparently, due to the negligible use of this tool which, if used, could potentially contribute to pre- cise and concise data, a large number of BPPOs provided general and extensive data covering all crimes under a certain article and paragraph, regardless of whether they included hate crimes or general crimes. Only two BPPOs provided copies of indictments (Veles and Ohrid), while BPPO Kiche- vo stated that they did not have a practice in their administration to check the “hate crime” field in the case management system, which posed a significant challenge for the analysis. However, the authors received productive information that since June 2024, there has been a public prosecutor in BPPO Skopje appointed as a contact person and responsible for monitoring hate crime proceedings (and crimes involving discrimina- tion).56 For the purposes of this analysis, an interview was conducted with the appoint- ed prosecutor on 04.09.2024. During the interview, she provided information that the BPPO Skopje, for the current year 2024, namely: the existence and ongoing work in the BPPO Skopje on 1 case with the code “CL” (criminal liability) and one case with the code “MS” (miscellaneous)57, where for the first case, a decision was made by the competent PP during 2024 - Decision to dismiss a criminal charge, and in the second case, the procedure for collecting previous information and evidence by another competent PP was still ongoing. She also added that in the past almost 5 years, no one has ticked and marked the option - hate crime in the system where data on current cases is entered – the Case Management System.

6.2.3. Analysis of indictments A total of 14 anonymised indictments were submitted to the authors of this analysis. Of these, 7 indictments were submitted by the BPPO Ohrid, and 7 indictments were submitted by the BPPO Veles. Of the total number of indictments submitted, the larg- est number (10) are Proposals for issuing a penalty order, and 4 (four) are Indictment Proposals. No bills of indictments were submitted.58

The Ohrid indictments As it can be seen from the Ohrid penalty order issuing proposals and the two indictment proposals, the indictment proposals with the same designation CL No. 18/2023 stand out, which are against a total of - two, separate defendants, but who as co-perpetrators

56 Link: https://jorm.gov.mk/wp-content/uploads/2024/05/obvinitelski-pechat-br.2.pdf. 57 Common classification of cases, where the designation "CL" represents more serious cases (where the basis for suspicion that a crime has been committed has been established) than cases marked "MS" where there are usually only indications of a crime committed or, alternatively, there are no indications at all, and where cases that were formed after frivolous or unclear criminal charges were filed are also registered. See types of registers from Art. 69 of the Rulebook on Internal Operations of Public Prosecutor's Offices (Official Gazette No. 190/2021). Available at: http://ldbis.pravda.gov.mk/ PregledNaZakon.aspx?id=57258 58 According to the CPC, bills of indictments are filed after an investigation has been conducted, and if it refers to minor crimes (with a maximum prison sentence of up to 5 years) where no formal investigation is conducted (although investigative actions are conducted), the positive act of the BPPO for criminal prosecution is called an "Indictment Proposal".

31 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

have committed a criminal offense - Serious bodily injury under Art. 131, paragraph 1 in reference with paragraph 2, Article 22 of the Criminal Code; hence the interconnec- tion due to which both indictments have the same PP number. As expected, a single, joined criminal proceeding was conducted in the Ohrid Basic Court on the two indict- ment proposals. In the case, a male person from the Bulgarian ethnic community was injured. The case was exposed in the media, and even the criminal proceedings included international implications because the injured party was first treated for the injuries he sustained in the Republic of Bulgaria, and then the main hearings were covered both by representatives of the Bulgarian diplomatic mission in the North Macedonia (since in the meantime the injured party had also become a Bulgarian citizen), and by represent- atives of the Bulgarian media.59 It can be concluded that during the previous pre-investigation procedure, the compe- tent Public Prosecutor acted conscientiously and professionally, with caution towards all indications that a hate crime had been committed in the criminal event. During the previous procedure, the competent Public Prosecutor ensured that numerous material evidence is collected, such as: video surveillance recordings, lists of telephone conver- sations; medical documentation in the name of the injured party; medical expertise; facial recognition was performed (and this was recorded in the minutes, as well as with a video recording); and ensured that all protagonists were examined with additional examination of two witnesses. Regarding the other decisions submitted by the BPPO Ohrid, which are five Proposals for issuing a penalty order, the Proposal CL No. 232/2021 of 21.02.2024, filed against one person for a criminal offense - Dissemination of racist and xenophobic materi- al through a computer system under Art. 394-d, paragraph 1 of the Criminal Code, stands out. The description of the offense in the operative part fully corresponds to an offense of hate speech because a protected characteristic - social status - is ver- bally attacked. The injured party, as an individual, is not identified, but the police as a public service are attacked. Something similar applies to the Proposal CL No. 127/20 of 26.06.2022, which was also filed against one person and for the same criminal offense. However, in this case, the judges and enforcement officers are verbally at- tacked as a group, and again, no individual victim is identified. It is indisputable that this protected characteristic - social status is listed in the legal description and es- sence of the crime in Article 394-d, paragraph 1 of the Criminal Code, but it must be taken into consideration that it is not part of the range of protected characteristics listed in Article 122, item 42 of the Criminal Code and therefore (and with modus op- erandi), these cases cannot represent hate crimes, but rather acts of hate speech as a criminological subcategory of verbal offenses and their most extreme expression. On the other hand, with regards to the remaining three Ohrid Proposals CL No. 97/22 of 08.04.2022, CL No. 98/19 of 30.12.2020 and CL No. 678/21 of 04.01.2024, all of them involve criminal prosecution against individuals who have separately commit- ted one criminal offense - Dissemination of racist and xenophobic material through a computer system under Art. 394-d, paragraph 1 of the Criminal Code, but where the object of protection is political officials, such as: the then current President of 59 https://www.dw.com/mk/kamerite-pristignaa-dali-i-pendikov/a-64838559

32 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

the Government of North Macedonia or the then current Members of Parliament of the North Macedonia. It is undeniable that the defendants in their verbal offenses, i.e. writings on the social network “Facebook”, expressed a desire for the deaths of those in power, but the competent public prosecutors had to ensure the seriousness of the perpetrators’ intentions and motives, because taking into account the case law of the Court in Strasbourg, these cases could easily be interpreted as demonstrating the democratic right to freedom of speech and legitimate political competition with the use of propagandistic bombastic slogans. So, everything depends on the circum- stances and the material and verbal evidence obtained, and in reference with that - the existence of solid evidence, the BPPO Ohrid has failed to submit written doc- umentation as evidence, nor can it be concluded that they were obtained during the pre-investigation procedures by simply reading the Proposals themselves (Due to the nature of the Proposal for issuing a penalty order itself, which according to the law is submitted to the Court without an act - List of Evidence).

The Veles indictments The BPPO Veles gave one of the most comprehensive responses regarding the re- quested information, and in addition to the response, it submitted 5 (five) Proposals for issuing penalty orders and 2 (two) Indictment Proposals. However, if the five proposals are analysed, it is concluded that none of them refers to a hate crime. Namely, the Pro- posal CL No. 534/22 of 20.06.2023 was filed against one person for a criminal offense - Bodily injury under Art. 130, paragraph 3 in reference with paragraph 1 of the Criminal Code, but the criminal legal event refers to a physical attack of one villager against another due to revenge because the attacked villager had previously reported the at- tacker to the MoIA for illegal logging. In the case, both the attacker and the attacked belong to the same ethnic community. In fact, the act could be incriminated, but only the essence of Art. 130, paragraph 1 of the Criminal Code is fulfilled, and he is prosecut- ed under a private lawsuit in accordance with paragraph 5 of the same Article. The same thing is noted in relation to the Proposal CL No. 360/23 of 17.10.2023, but it refers to a perpetrator - one person, and a criminal act committed – Threatening the safety under Art. 144, paragraph 3, paragraph 2, paragraph 1 of the Criminal Code, and in fact, in the criminal event, one person, due to unresolved property-legal relations, threatened two of his fellow citizens who were from the same ethnic community as the person who made the threat. In this case, too, the act could be incriminated, but only the essence of Art. 144, paragraph 1 is fulfilled, and he is prosecuted under Art. 144, paragraph 6, in accordance with a private lawsuit. Regarding the remaining 3 (three) Proposals for issuing a penalty order: CL No. 366/21 of 30.12.2021, CL No. 74/19 of 03.04.2019 and CL No. 298/19 of 25.09.2019, they all refer to the commission of one criminal offense - Threatening the safety un- der Art. 144, paragraph 4 of the Criminal Code, but in all of them there is no evidence that the essence of the offense was fulfilled, because there is no evidence that the threat was sufficiently strong and serious. This quantum of wrongdoing is necessary to exist in the specific criminal offense, which in most other legislations is simply

33 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

called - Threat60. Otherwise, in two of the cases, the social status of the injured par- ties as superior to the defendants, in the sense of their employers or businessmen, is threatened (CL No. 366/21 and CL No. 298/19). For all the mentioned and analysed Proposals, first-instance conviction proposals were adopted, which issued penalty orders and imposed alternative measures - suspended sentences. In the last case, Proposal CL No. 74/19, the threatened protected characteristic is - political belief, but no judgment was rendered to issue a penalty order, but a judgment was rendered based on an admission of guilt, which determined the perpetrator’s suspended sen- tence. In reference with the Prosecution Proposals of the BPPO Veles with CL No. 554/2020 and CL No. 342/21, they both refer to the criminal offense – Threatening the safety un- der Article 144 of the Criminal Code. In the first case (CL No. 554/2020) the indictment was filed against one perpetrator for the criminal offense - Threatening the safety un- der Article 144, paragraph 4 of the Criminal Code, and from the operative part thereof it is evident that the subject of protection are two persons who were attacked due to their personal and social status as a protected characteristic. It is evident from the proposed evidence that the competent PP made sure that psychological expert reports on the condition of the injured parties are obtained, as well as material evidence - an excerpt from the electronic communication. The conclusion is that this are absolutely substan- tiated charges for which there is information that a Judgment was issued based on a guilty plea by the Basic Court Veles K No. 71/21 of 05.04.2021, by which the defendant was sentenced to an alternative measure - suspended sentence. However, this case is not a hate crime because the protected characteristic “personal and social status” is not part of the definition of a hate crime under Article 122 of the Criminal Code, but in this case, it is an act of hate speech. A similar and positive example is the Indictment Proposal CL No. 342/21 of 18.10.2021 filed against one person for the criminal offense – Threatening the safety under Art. 144, paragraph 2, paragraph 1 of the Criminal Code. The operative part of the indictment shows that this is a case of verbal and physical attack of one person (by grabbing the neck) against his fellow citizen of another-minority ethnicity only because the injured party displayed the flag of the home country of his ethnic community on his balcony. As it can be seen from the explanation of the indictment, the competent PP ensured the obtaining of material evidence such as: medical documentation in the name of the injured party and an extract from the criminal and penal records in the name of the de- fendant, as well as to examine the injured party, with minutes, in the pre-investigation procedure. Regarding this indictment, the Veles Basic Court issued a judgment acquit- ting the defendant of the charges, but in an appeal procedure, the Skopje Appellate Court issued a judgment CA no. 903/23 of 05.04.2024, by which the defendant was sentenced to a suspended sentence. In the explanation of the judgment, the higher court precisely locates the moment that this is a hate crime, and argues in favour of the mild sanction with the fact that there were prevailing mitigating circumstances - pri- marily that this is a person with no prior convictions.

60 See Art.139 of the Criminal Code of R. Croatia.

34 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

7. Judicial outcomes and sentencing practice For the purposes of the analysis, data were requested and received from 31 courts (all basic and appellate courts in the country), and from the Judicial Council. The requested data related to: – The total number of completed and ongoing cases, for each crime separately61 and the number under which they are registered; – Statistical data on the total number of cases in which the “hate crime” box is marked in the court case management system (ACMIS); and – Delivery of all final and non-final court decisions, if they are not available on the por- tal www.sud.mk. Some courts sent data according to the crime for which they were requested, while others reported only the total number of registered cases. Some of these institutions sent data on the number of cases according to the article of the crime from the Criminal Code (basic criminal offense), and some also on the specific paragraphs of those criminal offenses that refer to hate crimes. Only a small number of courts sent copies of judg- ments, i.e. the responses contained only the registration number of the cases. Some of the courts sent a large number of registration numbers of the cases, but after additional review, it was established that they were not hate crimes. Only a small number of courts reported that the “hate crime” box in ACMIS was checked. In order to overcome this lim- itation, an extensive search was conducted through the database of decisions available through the court portal www.sud.mk, during which 64 judgments in the areas of hate crime and hate speech were identified and processed. These judgments refer to 56 court cases, eight of which were reviewed by a second-instance court.

7.1 Judgments according to area and criminal offense The data shows the distribution of Area cases related to hate speech and hate 60 crime, with a marked dominance of 50 cases related to hate speech. More 40 specifically, 55 cases are catego- rised as hate speech, representing 30 the majority of reported cases, while 20 9 cases are related to hate crime. 10 This significant difference suggests 0 that hate speech is a more frequently Hate Speech Hate Crime addressed phenomenon compared to hate crime, which can be attributed to the public nature and visibility of hate speech, especially in the online space.

61 Pursuant to the listed criminal offenses in subheadings 5.4.1 and 5.4.2 above.

35 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

The lower number of reported hate crimes is a possible indicator of underreporting, challenges in terms of recognising bias motivation, or barriers to prosecution. This finding highlights the need for increased efforts in the prevention of hate speech, as well as in the identification and prosecution of hate crime in order to address the full spectrum of bias-motivated acts.

Criminal Oﬀences

0 5 10 15 20 25 30 35 40

Violence Endangering safety Bodily injury

Causing hatred, discord or intolerance onnational, religious or any otherdiscriminatory ground

Spreading racist and xenophobic materialvia information system

Courts were requested to provide data on a total of 23 criminal offences related to hate speech or hate crime (see subheadings 5.4.1 and 5.4.2 above). According to the feed- back, courts have decided on five of these criminal offences, and no cases related to the other 18 criminal offences were identified. Two of the criminal offences relate to hate crime, while three relate to hate speech. The most common offence with 35 cases is the dissemination of racist and xenophobic material through computer systems, which highlights the prevalence of hate speech online. This is followed by 12 cases in- volving incitement to national, racial, or religious hatred, discord, and intolerance, which indicates a significant occurrence of inflammatory activities targeting communities in society. Other more significant offences include bodily harm (four cases), threatening the safety (three cases) and violence (two cases). This distribution highlights the critical contribution of the internet as a suitable platform for the commission of hate crimes, while also highlighting the diversity of these criminal offenses, including physical harm and threats to public safety. These findings point to the need for targeted strategies to address online hate speech, as well as the broader spectrum of hate crimes.

36 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

7.2 Judgments according to bias motivation

Bias Motivation 20 18 18 17 Political aﬃliation 16 14 Etnicity

12 Nationality

10 Sexual orientation 8 8 8 Religion 6 6 5 Sex 4 3 Other 2 0

* Some of the cases related to hate speech and hate crimes contain two or more bias motivations; hence the greater number of bias motivations than cases.

The data shows the distribution of hate incidents by bias motivations, highlighting sev- eral key factors. Political belief is the leading bias motivations with 18 cases, followed closely by ethnicity with 16 cases. This suggests that political tensions and ethnic di- visions are the main drivers of hate-related incidents. Other significant categories in- clude nationality with eight cases and religious belief with five cases, further reflecting societal divisions. Although sexual orientation and sex are less common motives, they are still present with six and three cases, respectively. These data highlight the complex nature of hate incidents, with political and ethnic motives dominating, but other forms of bias are not excluded. This diverse distribution points to the need for comprehensive policies that address the different forms of hatred as no single motivation can be seen in isolation. In particular, the importance of addressing political and ethnic tensions stands out as a priority for reducing hate-related incidents. When comparing the Helsinki Committee for Human Rights data on hate speech and hate crime (see subheadings 5.4.1 and 5.4.2 above) with official court data, it is impor- tant to highlight the time difference – the Helsinki Committee data cover a period of 10 years, while the court data cover a period of five years. To overcome this difference, the comparison can be based on percentages rather than absolute numbers. According to the Helsinki Committee, ethnicity is the most common motive for bias, ac- counting for around 50% of cases. Conversely, court data show that around 20% of cas- es are motivated by ethnicity. This significant difference indicates an underestimation

37 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

of cases motivated by ethnic bias in prosecutorial and consequently court proceedings, although they dominate the Helsinki Committee reports. Sexual orientation appears as the second most common motive in the Helsinki Committee reports, accounting for around 27%. However, in court data, sexual orientation is a motive in only 8.5% of cases, indicating that many incidents related to sexual orientation fail to reach the courts. Some of the possible reasons for this situation include victims’ fear of reporting these acts due to secondary victimisation, distrust in institutions, insufficient awareness of rights, lack of adequate legal protection and victim support services, family or com- munity pressure, and failure of the institutions to recognise the motive of bias. In the category of political beliefs, Helsinki Committee data show that around 20% of cases are motivated by this bias, while court data show around 25%. Although the percent- ages are more consistent in this category, the significantly lower total number of cases in courts suggests that politically motivated incidents may also be poorly reported or processed. Regarding nationality and religion, Helsinki Committee data show around 8% and 3%, respectively, compared to around 11% and 7% in court data. Although these categories are proportionally more present in court cases, the absolute numbers re- main low, indicating challenges in addressing these motives of bias in the legal system. By focusing on percentages and taking into account differences in time periods, it be- comes clear that the Helsinki Committee reports offer a broader reflection of bias-mo- tivated incidents, especially in areas such as sexual orientation and ethnicity, which indicates that these incidents are significantly underestimated in court proceedings. This points to the need to improve the mechanisms so as to ensure better reporting, recognition, and processing of hate crimes in all categories.

7.3 Judicial outcomes

Case Resolution 35 30 30 Penal order 25 Trial 20 20 Admission of guilt

15 Retrial

9 Charge dismissed 10 Plea agreement 5 2 1 1 0

38 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

The graph above provides an insight into the judicial outcomes of hate crime- and hate speech-related cases. One of the main findings is the significant use of penalty orders as a method used by PPOs and courts. With 30 cases resolved through this expedited process, it is clear that this approach is preferred in most cases. Penalty orders are usually used for less complex cases, most often when there is clear evidence and when the defendant, having received the order in the mail, accepts responsibility without ap- pealing, and thus the trial does not commence and the judgment becomes final.62 While this allows for expedited resolution of cases, two important questions arise: was the seriousness of the hate-motivated acts adequately addressed, and did the de- fendants have a real opportunity to defend themselves? Possible answers to these questions shall be provided later in this analysis. Hate speech and hate crime often have far-reaching social implications, and their resolution through expedited procedures may not reflect the full need for deeper judicial analysis and proportionate sentencing. Trials are the second most common court outcome, with 20 cases resolved through a full court proceeding. This reflects the commitment of the court system to consider cases where the evidence or circumstances are more complex or where defendants contest the allegations. The relatively high number of trials suggests that many hate crime and hate speech cases require a thorough legal assessment, which may be an indication of the seriousness of the acts or the challenges in proving bias motivation in court. Nine cases were resolved by guilty pleas during the main court hearing63. A guilty plea can speed up the legal process and reduce the burden on the courts, but it also raises important questions about whether the sentences are appropriate, which is the subject of the analysis below. Hate-motivated crimes have a profound impact on both individual victims and society, so it is crucial that the outcomes of such cases send a clear mes- sage that these acts will be severely sanctioned. The graph also shows that two cases resulted in retrials, which may indicate procedural errors or the emergence of new evidence that requires a reassessment of the initial judgment. Retrials can significantly prolong the court process, causing delays in the delivery of justice. This phenomenon also suggests potential weaknesses in the initial handling of these cases, which indicates the need to strengthen legal procedures and capacities in dealing with hate crimes. Interestingly, only one case ended in dismissal of charges, which may mean that when hate crime charges do reach the court, they are usually supported by sufficient evidence. In addition, one case was resolved through a plea agreement, which is a rare occurrence in hate crime cases due to their seriousness. Pleas generally involve an agreement between the defendant or defendants and the public prosecutor’s office confirmed by the court. The graph shows that the judicial system relies heavily on penalty orders and trials to resolve hate crime cases. While these outcomes reflect the practical need for efficiency in resolving cases, they also raise important questions about whether the legal process adequately reflects the seriousness of hate crimes. The data suggest that while trials 62 For more information regarding the penalty order, see Chapter XXXI of the Criminal Procedure Code, “Official Gazette of the Republic of North Macedonia” No. 150/2010, available at: https://www.slvesnik. com.mk/Issues/BDBF29F810D5E9468FC65FA542B857B3.pdf 63 Ibid. Article 381.

39 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

remain an important method of resolving these cases, the frequent use of penalty or- ders may dilute the overall impact of judicial responses to hate-motivated crimes. It is necessary to examine whether the current approach sufficiently addresses the broader societal harm caused by these crimes and whether more stringent legal consequences could serve as a stronger deterrent against future potential perpetrators.

7.4 Judgments and sentences imposed VERDICTS

50 46 45 40 35 30 25 20 15 10 4 4 5 0

Suspended sentence Acquital Imprisonment

The graph clearly shows that suspended sentences dominate, with 46 cases ending in this outcome. This figure significantly exceeds the number of prison sentences and ac- quittals, with only 4 cases each. All prison sentences relate to hate crimes, i.e. no prison sentences were imposed in hate speech cases. Suspended sentences represent a much more general method of sanctioning and are used when the court considers that the perpetrator should not immediately be subjected to prison, but should still be subject to some supervision. This approach can be controversial in the context of hate crimes, as such crimes often have a greater social impact and create an atmosphere of fear and insecurity among the groups affected. The continued use of suspended sentences can reduce the deterrent effect of criminal law measures, especially if more serious sanc- tions are not imposed on the perpetrators of these crimes. The acquittal, present in four cases, indicates that the court has failed to find sufficient evidence to convict the defendant. This outcome shows that in a small number of cas- es either the evidence was not strong enough, or the indictment was not adequately prepared to secure a conviction. However, the low percentage of acquittals suggests

40 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

that when cases reach trial, most of them are successfully prosecuted and end with some form of conviction. The imposition of prison sentences, also present in four cases, suggests that the courts consider only a limited number of cases as serious enough to require deprivation of liberty. This may open the debate as to whether the penal policy for hate crimes is sufficiently strict to deter future potential perpetrators, especially in the context of crimes that threaten social cohesion and security.

SENTENCES

6 months imprisonment 1 1 year and 6 months imprisonment 1 1 year and 2 months imprisonment, 1 suspended for 4 years

1 6 months imprisonment, suspended for 2 years

2 2 years imprisonment

2 Anonymized

3 6 months imprisonment, suspended for 1 year

6 1 year imprisonment, suspendedfor 2 years

30 3 months imprisonment, suspended for 1 year

0 5 10 15 20 25 30 35

The chart provides a detailed picture of the different types of sentences imposed in cases related to hate crime and hate speech. It is clear that suspended sentences are the most commonly applied type of sentence, with 30 cases receiving three months in prison, suspended for a period of one year. This shows that suspended sentences are the primary approach to resolving such offences, allowing convicted persons to avoid imprisonment if they do not commit a new crime during the probationary period pro- vided for in the suspended sentence. While this approach offers some flexibility and the possibility of rehabilitation, questions arise as to whether such sentences are suffi- ciently severe to deter future offences. In six cases, the defendants received a sentence of one year in prison, suspended for a period of two years. This suggests that, while recognising the seriousness of the offences, the suspended nature of the sentences still reflects the judicial system’s bias towards more lenient measures. A suspended sentence allows the court to impose a suspended prison sentence without immediately being able to serve the prison sentence, suggesting that the court seeks to balance the sanction with the possibility of rehabilitation.

41 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

There are several cases with different duration of sentences; in three cases, the de- fendants were sentenced to six months in prison, suspended for a period of one year. In two cases, for unknown reasons, the sentence was anonymised, i.e. the exact data on the sentence imposed was not provided. In two cases, the defendants were sentenced to prison (between 6 months and 3 years), which is the highest sentence imposed of all the cases analysed. These data suggest that courts have the ability to determine different sentencing op- tions, but the predominant reliance on suspended sentences suggests that the legal system prefers solutions that do not involve direct deprivation of liberty. However, the low number of prison sentences raises the question of whether this approach is strong enough to deter future offenders and adequately reflect the social harmful effect of these crimes. The fact that only a few offenders received prison sentences may indicate the need for a stricter sentencing policy, especially for more serious or repeated crimes.

7.5 Analysis of court decisions related to hate speech When analysing court decisions on hate speech, it is important to assess whether the court decisions are in line with international human rights standards, in particular the European Convention on Human Rights (ECHR) and the case law of the European Court of Human Rights (ECtHR). National courts, while applying domestic law, are also obliged to follow the international law that is part of the domestic legal order. The ECtHR ex- amines freedom of expression through Article 10 of the ECHR, but also establishes that this right may be limited to prevent expressions that incite hatred, violence, or discrim- ination. Hate speech does not enjoy protection when it poses a threat to public safety, morals, or the rights of others. The ECtHR applies several criteria in assessing cases, such as the intention of the speaker, the context of the expression, the content of the speech, and its potential consequences. These factors are crucial in establishing wheth- er the speech is protected or it constitutes hate speech subject to sanctions.

Intention of the speaker The ECtHR examines the intentions behind the expression. If it is clear that the state- ment was made with the aim of inciting hatred or violence against a particular group, then that statement may be classified as hate speech. In the case of Sürek v. Turkey (No. 1)64, the ECtHR found that incitement to violence against certain groups was inappro- priate and not protected under Article 10.

Context of expression The ECtHR considers whether the expression is made in a politically or socially sensitive context. For example, in the case of Erbakan v. Turkey,65 the ECtHR noted that speeches made in political contexts and which promote religious or ethnic intolerance should be

64 Sürek v. Turkey (No. 1), Application No. 26682/95, Judgment of 8 July 1999. 65 Erbakan v. Turkey, Application No. 59405/00, Judgment of 6 July 2006.

42 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

carefully analysed. Statements made in environments where there is a high risk of vio- lence and intolerance have a greater potential to be classified as hate speech.

Nature and content of expression The ECtHR examines whether a statement contains an explicit or implicit incitement to violence, hatred, or discrimination. In the case of LePen v. France,66 the ECtHR concluded that racist statements against the Muslim community were not protected by Article 10 of the ECHR because they incited public hatred and discrimination on grounds of ethnic or religious affiliation.

Consequences from the speech The ECtHR also considers whether the speech can cause real and harmful consequenc- es. If the speech has the potential to incite violence or serious social tension, the ECtHR considers that it should not be protected. In the case of Norwood v. The United King- dom,67 the ECtHR noted that public expressions that incite discrimination and hatred against religious groups, such as the Islam, are considered unacceptable and may pro- voke social unrest.

Balance between freedom of expression and public interest The ECtHR always balances the right to freedom of expression against the public in- terest in terms of maintaining social harmony and protecting the rights of others. In the case of Gündüz v. Turkey,68 the Court assessed the expressions of a religious leader and concluded that although his statements were provocative, they were not extreme enough to be considered hate speech.

Proportionality of the restriction The ECtHR also examines whether restrictions on the expression are proportionate to the aim pursued. In the case of Handyside v. The United Kingdom,69 the ECtHR estab- lished the principle that freedom of expression applies not only to information and ideas that are positively received, but also to those that offend, shock, or disturb. However, when it comes to hate speech, restrictions need to be clearly defined and proportionate to the aim pursued, such as preventing discrimination or violence.

Measures taken by the state The ECtHR examines whether national authorities have taken adequate measures to protect against hate speech. In the case of Perinçek v. Switzerland,70 the ECtHR exam- ined whether the criminalisation of genocide denial constituted a violation of Article 10

66 Le Pen v. France, Application No. 18788/09, Decision of 20 April 2010. 67 Norwood v. The United Kingdom, Application No. 23131/03, Decision of 16 November 2004. 68 Gündüz v. Turkey, Application No. 35071/97, Judgment of 4 December 2003. 69 Handyside v. The United Kingdom, Application No. 5493/72, Judgment of 7 December 1976. 70 Perinçek v. Switzerland, Application No. 27510/08, Judgment of 15 October 2015.

43 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

of the ECHR. The Court found that sanctioning certain forms of speech may be justified if it protects the public interest, but this must be proportionate. In this analysis of judicial outcomes related to hate speech, these criteria are of particu- lar importance. By considering the nature of the statements, their context, and poten- tial consequences, it will be assessed whether they have been adequately addressed, in accordance with the standards set by the ECtHR.

7.5.1 Political belief The majority of court decisions on hate speech concern political beliefs or affiliation as a recognised protected characteristic in the national legislation (18). All court cases concerning this characteristic have been initiated under the criminal offence of “Dis- semination of racist and xenophobic material by means of a computer system” under Article 394-d, paragraph 1 of the Criminal Code. 13 of the judgments were issued by way of a penalty order, while the remaining five judgments were reached following a guilty plea during the main hearing. This means that none of these cases reached a second instance court, as no appeal was allowed. No perpetrator was sentenced to imprison- ment. All perpetrators were given suspended sentences, ranging from a three-month prison sentence, which will not be served if the perpetrator does not commit a new crime within one year, to a one-year prison sentence, which will not be served if the perpetrator does not commit a new crime within two years. The majority of cases concern hate speech on social media, especially Facebook. The perpetrators most often posted statuses, comments, or images that, according to the Basic Courts (BC), constitute hate speech. Examples include threats, calls for violence, swearing, insults, and defamation against appointed and elected officials and members of political parties. A large number of these cases relate to the 2021 amendments to the Constitution to change the name of the country, while some are related to the COVID pandemic and the vaccination process. In the judgment K-12/21 of the Berovo Basic Court, the convicted person posted an image of a noose and called for the public hanging of MPs on the square. In the judgments K.no.5/24 and K.no.54/23 of the Gevgelija BC, K.no.183/20 of the Kichevo BC, K.no.253/2019 of the Shtip BC, K.no.150/22 of the Radovish BC, K-50/21 and K-102/22 of the Vinica BC, the convicted persons called for the hanging, beheading, murder, and burial of the Prime Minister through comments. In the judgments K-57/24 of the Kochani BC, K.no.427/22 of the Shtip BC, K.no.42/23 of the Strumica BC and K.319/22 of the Veles BC, the convicted persons called for the hanging of the Minister of Interior and other public officials. In the judgment K-95/21 of the Prilep BC, the convicted per- son wanted to have a law for the public hanging of members of an opposition party. In the judgment K.no.119/2024 of the Kichevo BC, the convicted person called for the murder of the president of a political party. In the judgment K.no.87/2023 of the Strumica BC, the convicted person called for the liquidation of the Minister of Health. In the judgment K.no.60/2023 of the Strumica BC, the convicted person cursed and insulted the Minister of Interior.

44 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

7.5.2 Ethnic affiliation The second place in terms of the number of court decisions on hate speech refers to those that refer to ethnicity as a protected characteristic (13). Two of these cases con- tain an intersectional bias motivation, i.e. one refers to both ethnicity and religious belief, and the other to sex, ethnicity, and religious belief. 11 of these court cases were initiated under the criminal offense of “inciting hatred, discord or intolerance on national, racial, religious, and other discriminatory grounds” under Article 319, paragraph 1, while two were initiated under the criminal offense of “Dissemination of racist and xenophobic material through a computer system” under Article 394-d, paragraph 1 of the Criminal Code. The judgments were reached through regular trials (7), repeated trials (2), guilty pleas (1), plea agreements (1), penalty orders (1) and dismissal of the indictment (1), and there were a total of three appeals to a second-instance court. None of the perpetra- tors were sentenced to prison. All of those convicted were given suspended sentences, ranging from a three-month prison sentence that will not be served if the perpetrator does not commit a new crime within a year, to a one-year and two-month prison sen- tence that will not be served if the perpetrator does not commit a new crime within four years. In the case K-84/19 of the Bitola BC, the defendant was found guilty because he wrote on the wall of a private village shop “UCHK, Kosovo, Adem Jashari is calling us – Koso- vo” in Albanian language, thereby causing hatred and anxiety on the basis of ethnicity among the Macedonians in the village. In the case K.no.496/22 of the Gostivar BC, the convicted person insulted a police officer from the Albanian ethnic community on eth- nic grounds and physically attacked him while the officer was on duty. The court found that the convicted person caused ethnic discord and committed the criminal offenses of Assault on an official and Inciting hatred and intolerance on discriminatory grounds. In the case K.no.14/19 of the Krushevo BC, five persons of Macedonian ethnicity, during the national holiday of August 2, 2018, during a public celebration, as part of a support- ers’ group, shouted hateful slogans directed targeting the members of the Albanian community. In doing so, they incited hatred and discord on ethnic grounds at a public gathering. The defendants pleaded guilty and were found guilty of inciting hatred, dis- cord, and intolerance on ethnic grounds. In the case KPP no.72/20 of the Skopje BC, the convicted person published a text on social networks with expressions that incite hatred towards the Albanian ethnic community. The statement was made in the con- text of two related events: the damage to the Macedonian National Theatre by the supporters’ group “Smugglers” and the strong earthquake in the Republic of Albania in 2019, which resulted in human casualties. The text was the subject of comments and shares on the social network, thus inciting hatred towards the Albanian community. The convicted person reached a plea agreement with the PPO and was found guilty of Disseminating racist and xenophobic material through a computer system. In the case K.no.203/2021 of the Kichevo BC, the convicted person entered a café and, without being provoked, directed serious insults, threats, and violence at a police officer on duty, using expressions targeting his ethnicity, religion, and gender. The insults used terms referring to religious and ethnic stereotypes about circumcision, which further

45 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

emphasises the incitement of hatred based on gender, associated with religious tradi- tions. The accused was convicted of inciting hatred, discord, and intolerance based on gender, ethnicity, and religion. In the case K.no.38/23 of the Kochani BC, the convicted person published images and videos on his social media profiles that promote hatred and violence on the basis of eth- nicity and religion. He shared a video with members of the Chechen army calling for ag- gression. Later, he published an image with the text “ISRAEL TERRORIST” and a symbol of the Star of David, which is a symbol of the Jewish people, inciting hatred towards this group. The defendant was found guilty of the criminal offense of “Dissemination of racist and xenophobic material through a computer system” under Article 394-d of the Criminal Code on the basis of ethnicity and religion. In the case K-775/18 of the Kumanovo BC, the convicted person, who was 18 years old, together with several other persons, caused ethnic intolerance and discord by tak- ing down and damaging the state flag in the city centre, in front of a large number of citizens. When a police officer tried to detain him, the defendant attacked him, hit- ting him, and causing him bodily harm, after which he tried to escape. This incident further inflamed ethnic intolerance among those present and in the public. During the trial, the public prosecutor stated that “Hate crimes are always punished more severely than other crimes, because they pose a particular danger to the peace and stability of a country.” The convicted person confessed to the crime and was found guilty of the crimes of Attacking an official while performing public security duties and Inciting na- tional, racial, and religious hatred, discord and intolerance. The public prosecutor in the case considered the suspended sentence to be too lenient and appealed to the Appel- late Court (AC) in Skopje, requesting a harsher sentence, for which he received support from the Higher Public Prosecutor’s Office. However, the AC in its decision CA (criminal appeal).519/19 considered that a sentence of one year and two months in prison, which will not be served if the perpetrator does not commit a new crime within four years, was appropriate. In case K-398/21 of the Bitola BC, a person from the Macedonian community was ac- cused of inciting ethnic intolerance in an argument at a market with persons from the Albanian community. During the argument, the defendant used offensive expressions that could incite intolerance. The court dismissed the indictment because it found that the act did not meet the criteria for a criminal offense, i.e. there was a lack of intent. After the dismissal, the public prosecutor filed an appeal with the Bitola AC, which in its decision CA.59/22 considered that it was not explained how the Bitola BC came to the conclusion that there was a lack of intent and that such a crime could not be committed through negligence. In the case K-67/2019 of the Delchevo BC, two defendants made threats against mem- bers of the Roma community, shouting in a violent voice expressions that provoked feelings of hostility and hatred on ethnic grounds. Their expressions included threats to burn down the houses of the Roma community and insulting claims that the Roma community was an obstacle to the progress of the state. Threats were also made di- rectly against individuals from the Roma community, who were told that they would be found and killed. The court found the defendants guilty of Inciting hatred, discord or intolerance on national and other discriminatory grounds. Following the appeal filed by

46 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

the defendants, the Shtip BC in its decision CA.56/21 expressed serious doubt in the decision of the first-instance court and established that although it is indisputable that threats were made against the Roma community on the critical day, there is not enough clear and verified evidence that the defendants were the perpetrators. Witnesses stat- ed that they heard threats, but could not confirm with certainty which persons made the threats due to the darkness and distance. The only witness who recognised the de- fendants’ voices based his claim on an assumption, as he had no previous contact with the defendants. After the retrial, the court of first instance, through its decision K19/21, acquitted the defendants due to lack of proof of the crime by the public prosecutor.

7.5.3 National affiliation The third place regarding the number of court decisions on hate speech refers to those of national affiliation as a protected characteristic (6). Four of these court cases were initiated under the criminal offense “Dissemination of racist and xenophobic material through a computer system” under Article 394-d, paragraph 1 of the Criminal Code, while two were initiated under the criminal offense “Inciting hatred, discord or intoler- ance on national, racial, religious and other discriminatory grounds” under Article 319, paragraph 1 of the Criminal Code. The judgments were issued through regular trials (4) and penalty orders (2). In four cases, the defendants were convicted, while in two cas- es the defendants were acquitted. None of the convicted persons were sentenced to prison. The same suspended sentence was imposed on all convicted persons - a three- month prison sentence that will not be served if the perpetrator does not commit a new crime within one year. In case K-33/22 of the Basic Court Berovo, the defendant, a member of the Macedo- nian community, published xenophobic written material that he disseminated to the public through the social network Facebook, posting it on his profile. The same material was later scattered in the form of leaflets through the streets of the city of Berovo. The material contained expressions that promote and incite hatred based on ethnicity and citizenship, targeting citizens who accept the new constitutional change with the name Republic of North Macedonia. The material used terms such as “Severdzhan” and “Severdzhanistanec,” (Northghanistans) which describe these citizens in a derogatory and disparaging manner, stating that they are “enemies of Macedonia and Macedoni- ans”. In case K.no. 40/22 of the Basic Court Berovo, a person was charged with dissemina- tion of xenophobic material through his Facebook profile where he commented using expressions that, according to the indictment, promote and incite hatred towards a former Member of Parliament, due to her role in voting on constitutional amendments related to changing the name of the country. In the comment, the defendant used offensive terms (damned be the traitors to the tenth generation) and made a value judgment directed at her later political engagement as head of the National Security Agency. The Basic Court Berovo assessed that the defendant’s comments, although of- fensive, did not meet the criteria for the criminal offense of “Dissemination of racist and xenophobic material”. According to the Court, it was not proven that the defendant’s comments had a real potential to incite hatred or violence towards the injured party,

47 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

nor that they caused a significant impact on the public. The court also indicated that, as a public figure, they should show a higher degree of tolerance towards critical and offensive comments, unless they create a real risk of hatred or violence. For these rea- sons, the court acquitted the defendant of criminal liability, stating that the expressed opinion represents a value judgment that does not incite hatred and is protected by the right to freedom of expression. Dissatisfied with this outcome, the public prosecutor filed an appeal with the Shtip AC, which, through its Judgment CA-186/23, rejected the appeal and fully agreed with the first-instance judgment. In its judgment, the Shtip AC also stated that in order to establish the facts whether the elements of the criminal offense “Dissemination of racist and xenophobic material” have been met, knowledge from experts is required, by establishing the place where the offense was committed and identifying the IP address from which it was committed. In case K.no. 390/2021 of the Basic Court Gostivar, the defendant allegedly burned the state flag in the city of Gostivar that was placed on a flagpole on the occasion of the national holiday of October 11th. The prosecution claimed that the defendant arrived at the scene by vehicle, lowered the state flag, and burned it, thereby inciting hatred and intolerance based on national affiliation. From the evidence presented, including DNA analyses of the burned flag and the metal cable from the flagpole, the identity of the perpetrator could not be determined. Dissatisfied with this outcome, the public prosecutor filed an appeal with the Gostivar AC, but was not supported for it from the Higher Public Prosecutor’s Office. Through its judgment CA.no. 108/23, the Gostivar AC established that the public prosecutor has failed to prove beyond reasonable doubt that the defendant committed the crime the one is accused of. In the case K.no. 86/2023 of the Basic Court Strumica, the defendant published a com- ment on his Facebook profile that incites hatred and violence based on national affilia- tion. The comment was published in response to another article from the internet portal “Kolev for BGNES: If Macedonia does not accept Bulgaria’s extended hand, it will be completely erased.” In his comment, the defendant made a threat calling for liquidation. The defendant was convicted of Disseminating xenophobic material that promotes ha- tred and violence based on national affiliation.

7.5.4 Religion or religious belief The fourth place in terms of the number of court decisions on hate speech refers to those pertaining to religion or religious belief as a protected characteristic (5). Two of these cases have been analysed above (7.5.1 Ethnic affiliation) because they contain an intersectional bias motivation. All three court cases analysed in this section were initiated under the criminal offence of “Dissemination of racist and xenophobic mate- rial by means of a computer system” under Article 394-d, paragraph 1 of the Criminal Code. Two of the judgments were delivered with a guilty plea, and one with a penalty order. In all cases, the defendants were convicted. This means that none of these cases reached a second-instance court, because an appeal was not allowed. No perpetrator was sentenced to prison. All perpetrators were given suspended sentences, ranging from a three-month prison sentence that will not be served if the perpetrator does not

48 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

commit a new crime within one year, to a six-month prison sentence that will not be served if the perpetrator does not commit a new crime within two years. In case K.no. 196/21 of the Shtip BC, the convicted person posted pictures and texts with offensive and threatening content on his Instagram profile. The posts contained anti-Semitic and anti-Christian messages directed against groups based on religion and religious beliefs, including threats of physical and sexual violence and calls for terrorist acts against people of Christian and Jewish faith. In case K.no. 270/19 of the Shtip BC, the convicted person, a member of the Roma community, shared an article on the social network Facebook that referred to a terrorist attack on a mosque in New Zealand. Un- der the article, he added a comment with content calling for violence against members of another religious group, in which he suggested a similar attack on a religious building, a church. The convicted person pleaded guilty. The court in this case stated that it was a “hate crime”. In case K.no. 2031/19 of the Skopje BC, the convicted person, through his Facebook profile, posted racist and xenophobic comments that promote hatred, dis- crimination, and violence based on religion and religious belief. In his posts, the defend- ant used offensive expressions directed at the Muslim community and members of the Islamic Religious Community (IRC), calling for violence and discrimination.

7.5.5 Sexual orientation The fifth place in terms of the number of court decisions on hate speech are those pertaining to sexual orientation as a protected characteristic (4). All court cases were initiated under the criminal offence of “Dissemination of racist and xenophobic material by means of a computer system” under Article 394-d, paragraph 1 of the Criminal Code. Three of the judgments were issued with a penalty order and one through a plea of guilty. In four cases, the defendants were convicted, while in two cases, the defendants were acquitted. This means that none of these cases reached a second-instance court, because an appeal was not allowed in relation to the established factual situation. No perpetrator was sentenced to imprisonment. All perpetrators were given suspended sentences, ranging from a three-month prison sentence that will not be served if the perpetrator does not commit a new crime within one year, to a one-year prison sen- tence that will not be served if the perpetrator does not commit a new crime within two years. In case K.no. 40/23 of the Gevgelija BC, the convicted person commented on his Face- book profile on an article from an internet portal regarding a statement by the Serbian President banning the gay pride parade that was to be held in Belgrade. In his comment, the defendant called for violence, using expressions that promote hatred and discrim- ination against the LGBTI+ community. The defendant suggested that a “cleansing” with firearms should be initiated, using a threatening and discriminatory language. At the main hearing, the defendant pleaded guilty. In case K.no. 160/22 of the Radovish BC, the convicted person posted a comment on his Facebook profile regarding an arti- cle on the portal reporting on the wedding of “Miss Argentina and Miss Puerto Rico.” In his post, the defendant incited hatred and called for violence against the marginalized LGBTI+ community. For unknown reasons, the defendant’s comment is anonymised in this judgment. In case K.no. 305/22 of the Shtip BC, the convicted person commented

49 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

on his Facebook profile on the video titled “The pride Month highlights the victories and obstacles of the LGBTI+ community.” In his comment, the defendant used offensive and threatening expressions that promote hatred and call for sexual violence against the LGBTI+ community. In case K.no. 379/22 of the Shtip BC, the convicted person commented on a post on a page promoting LGBTI+ support and counselling through his Facebook profile. The defendant left a comment (dead dogs, you, too, will see the end) targeting the LGBTI+ community.

7.5.6 Gender The sixth place in terms of the number of court decisions on hate speech refers to those pertaining to gender (2). Both court cases were initiated on the basis of the criminal offense “Dissemination of racist and xenophobic material through a computer system” under Article 394-d, paragraph 1 of the Criminal Code and were made with a penalty or- der. In both cases, the defendants were convicted. This means that none of these cases reached the second-instance court, because no complaint was filed, and consequently no appeal was allowed. None of the perpetrators was sentenced to prison, i.e. a sus- pended sentence of three months’ imprisonment was pronounced against them, which will not be served if the perpetrator does not commit a new criminal offense within one year. In case K.no. 115/2024 of the Kichevo BC, the convicted person wrote comments on his Facebook profile that promote hatred and call for violence against women. In his posts, the defendant expressed hatred towards women, accusing the woman of interfering in his marriage and calling on others to find and harm her. In one of the comments, the defendant wrote “If she is like that, kill her,” and in the next post, he commented with text that refers to threats and hatred “kill her, if she is like that, she should not live.” In case K.no. 290/22 of the Gostivar BC, the convicted person posted comments on his Facebook profile with offensive and threatening content that incites hatred and sexual violence against women who are victims of rape.

7.5.7 Other protected characteristics In addition to the generally accepted protected characteristics in international law,71 in the area of hate speech, the national criminal law establishes an additional list of protected characteristics that includes membership to a marginalised group, language, citizenship, social origin, other beliefs, education, political affiliation, personal or social status, family or marital status, property status, health status, or any other basis pro- vided for by law or a ratified international agreement. Such a solution may dilute the effectiveness of the criminal prosecution of hate speech and lead to misunderstandings between law enforcement agencies and courts, creating difficulties in the consistent application of laws and the effective sanctioning of hate speech. A broad and open list of protected characteristics may create legal ambiguities that may result in inconsistent judgments and difficulties in interpreting the law. This can overload the judicial system

71 Sex, race, color, gender, ethnicity, national affiliation, religion or belief, mental or physical disability, age, sexual orientation, and gender identity.

50 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

with cases that do not meet the original intended criteria for hate speech, thereby de- laying the processing of more serious incidents. In addition, it can allow for discretion- ary enforcement of the law, leading to selective prosecution and uneven application. Expanding of the list of protected characteristics could also have the effect of stifling freedom of expression, making people afraid to express legitimate opinions for fear of prosecution. Finally, this solution increases the complexity of proving intent, and there is also a risk that the law could be abused by certain political or social groups to silence opposing views. In the five cases below, all defendants were sentenced to suspended sentences, either through a guilty plea or a penalty order. In case K-41/22 of the Berovo BC, the convicted person posted a comment on his Face- book profile that, according to the court, promoted hatred based on the former social status of a Member of Parliament by calling her a “traitor”. This judgment with a penalty order is diametrically opposed to the judgment in case K.no. 40/22 of the same court (see subheading 7.5.3 above) with the same factual situation, but another defendant, who was acquitted of charges. In case K.no. 65/2023 of the Berovo BC, the convicted person posted a comment on his Facebook profile that, according to the court, promot- ed hatred towards members of the police. The comment was a reaction to a post about an accident in which a police officer’s house was burned down by lightning. The convict- ed person’s comment read: “You should all burn, you criminals, God is great.” According to the court, the convicted person committed the crime based on the social status of the police officer. In the case K.no.184/2023 of the Kichevo BC, the convicted person, as the administrator of the group “Anti-murija K.” on the Viber internet platform, repeat- edly published texts inciting hatred against members of the police. In his posts, the de- fendant used offensive terms such as “cops”, “coyotes”, and accusations of alcohol and drug consumption. According to the court, the convicted person committed the crime against a group of people with a certain status. In the case K-131/23 of the Ohrid BC, the convicted person commented on a post from the electronic media outlet titled “Judge V.K. of O. dismissed due to the murder of M.” In his comment, the defendant used offen- sive and threatening expressions and swear words towards the judges, calling for vio- lence and lynching, which according to the court incited hatred based on social status. In the case K.no.185/21 of the Radovish BC, the convicted person published a comment on his Facebook profile calling for violence against journalists. In his comment, the de- fendant used offensive expressions, swear words and called for the imprisonment and physical punishment of journalists who, according to him, were spreading panic. These statements incited hatred and violence against a group of journalists based on their personal and social status.

7.5.8 Concluding observations The analysis of court decisions related to hate speech in the national context reveals several key aspects when compared with the international legal framework, in particular the European Convention on Human Rights (ECHR) and the case-law of the European Court of Human Rights (ECtHR). First, although national courts process hate speech cases in accordance with domes- tic law, the application of suspended sentences, without imposing prison sentences on

51 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

perpetrators, is prevalent. This practice raises questions about the proportionality and dissuasive effect of sentences, especially given the seriousness of hate crimes as rec- ognised in international standards. The ECtHR emphasises that effective sanctions are necessary for acts that have the potential to incite violence or discrimination. Second, court decisions are usually too brief and there is often ambiguity as to which protected characteristic (from the relevant provision of the Criminal Code) the court has taken into account. Insufficient reasoning in judgments can create legal uncertainty and make it difficult to consistently apply hate speech provisions. This not only limits the transparency of the process, but also leaves room for doubt about the basis of de- cisions, especially in cases where multiple protected characteristics may be relevant. Third, in judgments with penalty orders, the defendant is not an active participant in the legal process, i.e. the police and the prosecution only submit copies of images, posts, and comments from social networks as evidence, without supporting them with expert opinions. This raises concerns about the thoroughness and reliability of the evidence. Such procedural shortening can lead to insufficient verification, which undermines the efficiency of the legal process and potentially affects the fairness of the outcome. With- out a detailed expert validation, especially in cases involving digital evidence, there is a risk of misinterpretation or improper treatment, which can undermine the credibility of the judgments and hinder the proper administration of justice. Fourth, although only a small number of court decisions explicitly mention the term “hate crime” even in cases of hate speech, this raises the question of whether judges understand the distinction between the two different concepts. Insufficient consider- ation of the difference between hate speech and hate crime can lead to inappropriate application of the law, which could affect the accuracy of the qualification of the offense and the imposition of sanctions. Fifth, the analysis shows that the largest number of processed cases concern hate speech based on political beliefs and ethnic and national origin; a smaller number con- cern religion, sexual orientation, and gender; and there are no judgments at all concern- ing race, skin colour, mental or physical disability, and gender identity. This distribution indicates potential gaps in the protection of certain vulnerable groups, which is contrary to the recommendations of international instruments calling for comprehensive pro- tection of all recognised characteristics. Sixth, national criminal law contains a broad and open-ended list of protected charac- teristics, which, while intended to provide extensive protection, may dilute the effec- tiveness of the prosecution of hate speech. This expansiveness may create legal ambi- guities and difficulties in interpreting the law, resulting in inconsistent judgments. Such a set-up may overburden the judicial system and make the evidentiary procedure more difficult, in particular in terms of establishing bias motivation, which is a key element under the ECtHR criteria. Seventh, there have been cases where courts have dismissed charges for lack of intent or insufficient evidence linking the defendant to the crime. This points to the need for more thorough investigations and clear guidelines for the collection and assessment of evidence, as recommended by international instruments. The ECtHR’s criteria, such as examining the speaker’s intention, context and potential consequences, are essential

52 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

for conducting judicial proceedings that comply with international human rights stand- ards. Eighth, the courts’ approach to cases involving public figures and political speech shows very little effort to strike a balance between protecting against hate speech and pre- serving freedom of expression. The ECtHR has held that public officials are subject to a higher degree of criticism and that restrictions on speech must be proportionate and necessary in a democratic society. Decisions by national courts to acquit defendants in certain cases reflect this principle, but the vast majority of these cases end in convic- tions even for speech that constitutes insult, defamation, or indecency. Finally, although the national judiciary is addressing hate speech, there are areas where improvement is needed to more fully align with international standards. Improving the clarity of legal provisions, ensuring proportionate and effective sanctions, and promot- ing consistency in judicial decisions are key steps in this direction. Strengthening of the training for law enforcement and judicial personnel on hate speech and relevant human rights principles can contribute to more effective prosecution and prevention, thereby promoting a more tolerant and inclusive society.

7.6 Analysis of court decisions related to hate crimes When analysing court decisions on hate crimes, it is crucial that the legal system not only identifies these acts, but also sanctions them appropriately, taking into account their gravity and social impact. In this regard, the analysis applies the standards estab- lished by the European Court of Human Rights (ECtHR), which provide guidance on how states should deal with crimes motivated by bias and discrimination. The application of these standards is necessary to assess whether domestic courts recognise the motive of hatred as an aggravating circumstance and whether the sentences imposed and the investigations are sufficiently rigorous to ensure justice for victims and prevent further incidents. The ECtHR has established significant standards for dealing with hate crimes through its extensive case law. Although the concept of “hate crime” itself is not explicitly de- fined in the ECHR, the ECtHR has developed a set of principles that apply when con- sidering cases related to crimes motivated by bias and discrimination. These standards are key to understanding the legal and judicial approach to such acts, which are usually prosecuted under Article 2 (right to life), Article 3 (prohibition of inhuman or degrading treatment), and Article 14 (prohibition of discrimination) of the ECHR.

Article 14 and discrimination The ECtHR has consistently held that hate crime is a form of discrimination that vio- lates fundamental human rights and the principle of equality. In the case of Nachova and Others v. Bulgaria,72 the ECtHR found that states have an obligation not only to prevent and investigate hate crimes, but also to ensure that those responsible for such acts are punished.

72 Nachova and Others v. Bulgaria, Application Nos. 43577/98 and 43579/98, Judgment of 6 July 2005.

53 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

Positive obligations of states The ECtHR has stressed that states have a positive obligation not only to investigate hate crimes, but also to ensure that they are prosecuted with appropriate seriousness. In the case of Šečić v. Croatia,73 the ECtHR emphasised that inadequate investigation of hate crimes may in itself constitute a violation of Articles 3 and 14 of the ECHR.

Identifying bias The ECtHR has ruled that states must take additional steps to determine whether a crime was motivated by bias. In the case of Angelova and Iliev v. Bulgaria,74 the ECtHR criticised the lack of an investigation into the racial motivation behind the murder of a Roma teenager, deeming it a failure by the state to identify and prosecute hate crimes.

Proportionality of sentences The ECtHR also considers whether sentences imposed for hate crimes are proportion- ate to the seriousness of the offence. In the case of Balázs v. Hungary,75 the ECtHR found that lenient punishment of police officers who participated in violence motivated by racial hatred was inappropriate and constituted a violation of the rights of the victim.

Prevention and ensuring effective sanctions The ECtHR also emphasises that states have an obligation to take preventive measures to prevent hate crimes and to ensure that perpetrators of these acts are adequately sanctioned. In the case of R.B. v. Hungary,76 the ECtHR found that the authorities’ failure to provide effective legal protection against a bias-motivated attack constitutes a vio- lation of Article 14 in conjunction with Article 3 of the Convention.

Shared responsibility and stereotypes The ECtHR has consistently stated that states have a responsibility to deal with hate crime with the seriousness it deserves, especially when it is based on negative stereo- types and bias. In the case of E.S. v. Slovakia,77 the ECtHR found that inadequate legal protection for victims of attacks motivated by ethnic bias contributed to the creation of a climate of impunity. By examining these cases, it can be concluded that the ECtHR sets clear standards on how states should deal with hate crime – from proper investigation to proportionate sanctioning, with a particular focus on protecting vulnerable groups and preventing fur- ther bias and discrimination.

73 Šečić v. Croatia, Application No. 40116/02, Judgment of 31 May 2007. 74 Angelova and Iliev v. Bulgaria, Application No. 55523/00, Judgment of 26 July 2007. 75 Balázs v. Hungary, Application No. 15529/12, Judgment of 20 October 2015. 76 R.B. v. Hungary, Application No. 64602/12, Judgment of 12 April 2016. 77 E.S. v. Slovakia, Application No. 8227/04, Judgment of 15 September 2009.

54 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

7.6.1 Ethnic affiliation Two hate crime cases were analysed that refer to ethnicity as a protected characteris- tic. These cases were initiated under the criminal offense “Violence” under Article 386 of the Criminal Code. The perpetrators in both cases were sentenced to imprisonment. One of the cases was decided by a first-instance court only, while the other case was decided by a second-instance court as well. In case K-896/19 of the Skopje BC, in a grocery store owned by the injured party, the defendant, together with ten unknown persons, committed gross violence, endangering the safety of those present, including four injured parties. The defendant entered the store and insulted and threatened the injured parties on ethnic grounds, telling them that they did not belong there and that he would set them on fire. When one of the injured parties tried to remove the defendant from the store, he began throwing prod- ucts, pushing the second injured party, who fell and fainted. Soon, ten unknown persons arrived at the scene and began throwing stones, wood and other objects at the store, causing fear and uncertainty among those present. The defendants and witnesses hid behind the shelves until security prevented the attackers from entering the building. The court held the main hearing in the absence of the defendant, who was unavaila- ble to law enforcement agencies. The court sentenced the defendant to 1 year and 6 months in prison. In determining the sentence, the court took into account aggravating circumstances, including ethnic hatred towards Albanians. In the case K.no. 176/20 of the Kumanovo BC, in 2018, in the courtyard of the Prima- ry School, the four defendants, members of the Macedonian community, committed gross violence against two injured persons from the Albanian community, causing se- rious bodily injury to one, and bodily injury to the other. The actions of the defendants caused a feeling of insecurity and fear among the witnesses present and the general public. The injured persons, together with their friends, came to the school courtyard on two motorcycles - scooters to rest. After a short time, the defendants arrived, entered the school courtyard and approached the injured persons. One of the defendants asked one of the injured persons “where are you from”, to which the injured person replied that they were from a village where the majority of the inhabitants were Albanians. Then, one of the defendants ordered them to leave the school yard. As the injured parties began to walk away, one of the defendants began to punch one of the injured parties. At that moment, the other defendants also attacked the injured party, punching him in the head. The injured party managed to escape and tried to walk away in the direction of the school entrance doors. The defendants then attacked the other injured party, punching him in the head and body. After the first injured party noticed that the second injured party was being attacked, he returned to help him, managed to pull him out of the defendants’ hands, and started running away with him. While they were running, the defendants hit the first injured party with a hard object in the right lower leg, after which he fell to the ground, suffering serious bodily injury - a fracture of the right lower leg, bruises on the head and body and scratches on the body. The second injured party was inflicted with bodily injury – a chest contusion. The court imposed a 3-year prison sentence on all defendants. As an aggravating circumstance, the court considered the fact that the crime was committed in a public place, in the schoolyard and near a church,

55 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

causing a feeling of insecurity and fear not only among the witnesses present, but also among the general public. The court additionally took into account ethnic hatred as a motive for the attack, since the injured parties were attacked because of their Albanian ethnicity. During the attack, the injured parties were insulted with expressions of hatred towards the Albanian community, which, according to the court, indicated the motive of the defendants. Dissatisfied with the outcome of the procedure, all defendants filed appeals, but the Skopje AC, in its case CA-378/22, rejected the appeals as unfounded, agreed with the decision of the Kumanovo BC and confirmed the first-instance judg- ment.

7.6.2 Gender Two hate crime cases were analysed that refer to gender as a protected characteristic. These cases were initiated under the criminal offense “Bodily Injury” under Article 130, paragraph 2 of the Criminal Code. The perpetrators in both cases were sentenced to suspended sentences and prison sentences. Both cases were decided only by a first-in- stance court, and some of the defendants were not available to the law enforcement authorities. In case K.no. 1555/19 of the Skopje BC, the defendant, who was tried in absentia, com- mitted domestic violence against his former partner. After seeing her returning from work, he intercepted her in the car, pulled her out of it and began to physically attack her by hitting her in the head with punches and pulling her by the hair. The injured party fell to the ground, after which the defendant continued to kick her in the body, causing her bodily injuries. The defendant’s defence attorney indicated that although the event was clear, the reasons and motives that led to the crime had not been established. The court assessed this crime in the context of international case law, citing the case Opuz v. Turkey78 of the ECtHR, stating that according to the ECHR, states have an obligation to protect women against violence and to take appropriate measures against perpetra- tors. Inadequate processing of cases of domestic violence and the failure to sanction perpetrators is a form of gender-based discrimination. The Court further stated that domestic violence, according to the ECHR, can be qualified as a gender-based hate crime, as it constitutes violence directed exclusively at women, making it appropriate for further application of international standards on hate crimes. In case K.no. 462/22 of the Skopje BC, five people from one family were the defendants. In the family home, the defendants lived together in a household. After a verbal argu- ment, all the defendants physically injured the unmarried wife of one of the defendants. The incident began with a slap from the father-in-law, after which the injured party fell to the floor. While she was trying to leave the home, she was stopped and additionally attacked by family members who dragged her, punched and kicked her, causing her bodily injuries such as bruises, scratches, and hematomas. The court found that the crime was committed in the context of domestic violence. Three of the defendants were imposed with suspended sentences of six months, while the other two, who were inac- cessible to law enforcement agencies, were sentenced to two years in prison. The public prosecutor emphasised that this was a series of repeated attacks in the family commu- 78 Opuz v. Turkey, No. 33401/02, European Court of Human Rights, Judgment of 9 June 2009.

56 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

nity. The Court linked the case to international practice and the Istanbul Convention, pointing out the state’s obligation to provide protection for violence against women and to intervene before physical violence occurs. The Court also referred to the ECtHR, stating that the authorities should intervene even before the violence materialises, in order to prevent greater harm. In the specific case, the Court assessed that domestic violence could be qualified as a hate crime based on the victim’s gender, which was in line with the contemporary understanding of the international community and the case law of the ECtHR.

7.6.3 Sexual orientation In case K.no. 482/22 of the Strumica BC, the defendant, during an event organised by an association for the support of the LGBTI+ community, motivated by hatred to- wards different sexual orientations, physically attacked a representative of the associ- ation. The defendant approached the injured party while he was sitting on a bench and punched and kicked him in the head and body, causing him bodily injuries in the form of bruises on the neck, chest, left upper arm, and abdomen. During the trial, the defendant admitted the crime and expressed remorse, and his defence attorney stated that the attack occurred in a “state of affect”, after the defendant received information from a close person that the injured party was offering a leaflet with LGBTI+ content to a child. After the child confirmed that the one had been offered a leaflet with content such as “I am a lesbian”, “I am gay”, “I am a human”, the defendant headed to the square and attacked the injured party. The court concluded that the defendant’s actions were committed out of hatred due to the different sexual orientation of the injured party, which was clear from the defendant’s motives and his reaction to the content of the leaflet. The court refused to accept the thesis of affect, because the defendant was 2km from the event when he heard about the leaflet and then headed to the place where the event was taking place. The defendant was found guilty of the crime of “Bodily injury” out of hatred (Article 130 of the Criminal Code) and sentenced to six months in prison. Dissatisfied with the sentence, the defendant filed an appeal with the Shtip AC, which in its case CA-30/23 rejected the appeal as unfounded and confirmed the first-instance judgment.

7.6.4 National affiliation In case K.no.154/21 of the Struga BC, the defendant – the father-in-law, in the yard of the family house, out of hatred, endangered the safety of the injured party by seriously threatening her life and her husband. The defendant asked the injured party to remove her two minor children from the yard, because they were bothering him in his rest. He then addressed her with insulting words, insulting her on ethnic grounds because she was a citizen of Albania, and made serious threats, including that he would kill them if they did not move out within three days. The prosecution claimed that with these actions, the defendant committed the crime of “Threatening the safety” out of hatred (under Article 144, paragraph 2 in conjunction with paragraph 1 of the Criminal Code). The court established that the prosecutor had not proven beyond reasonable doubt that the defendant had committed the crime for which he was charged, after which

57 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

the defendant was acquitted. Dissatisfied with the outcome of the proceedings, the public prosecutor filed an appeal with the Bitola BC, for which he received support from the Higher Public Prosecutor’s Office. The Bitola AC, in its case CA-384/22, agreed that the criminal offence had not been proven by the prosecution and stated that the prosecutor had failed to state the necessary legal elements to qualify the offence as committed out of hatred. According to the Bitola AC, although the indictment stated that the offence was committed out of hatred, the deficiency was that it did not contain the qualifying elements explaining whether the hatred was related to race, nationality, ethnic origin, religion, gender, sexual orientation or other protected characteristic. This resulted in the first-instance court not conducting a thorough analysis of the indict- ment and therefore, an acquittal was rendered, on the basis that the public prosecutor had failed to prove beyond reasonable doubt that the defendant had committed the criminal offence.

7.6.5 Other characteristics In case K.447/21 of the Veles BC, the defendant, in the hallway of the Veles Sector for Internal Affairs (VSIA), out of hatred endangered the safety of the injured colleague, a junior chief of the VSIA. According to the indictment, the crime was committed out of hatred of the defendant towards the injured party which dated back to when the injured party was a commander and the defendant addressed him with inappropriate words, due to the opposing views that existed between them within the VSIA. In this context, the defendant made a serious threat to the injured party, using words such as: “who do you think you are, you will remember me, you will see who I am, you will see what I will do to you.” The court conducted the case under the criminal offense of “Threatening the safety” out of hatred (according to Article 144 paragraph 2 of the Criminal Code), but the judgment did not state a single bias motivation. The defendant was sentenced to three months in prison, which will not be served if the defendant does not commit a new crime within one year. In the case K.185/23 of the Veles BC, the defendant physically injured the injured party out of hatred in such a way that while the injured party was walking through the village and talking on a mobile phone, the defendant, who was coming from the opposite side of the street, out of hatred towards the injured party because he had reported him for illegal logging, punched him in the right side of the face while passing by. With this blow, he caused bodily injury, i.e. a fracture of the nasal bones without dislocation. The court conducted the case under the crime of “Threatening the safety” out of hatred (accord- ing to Article 144, paragraph 2 of the Criminal Code), but the judgment did not state any bias motivation. The defendant was sentenced to three months in prison, which will not be served if the defendant does not commit a new crime within a year. In the case K.300/23 of the Veles BC, the defendant in the city of Veles, out of hatred, due to unresolved property relations, seriously threatened the lives of the injured party and his uncle. While the injured party was standing there and talking to someone, the defendant came and started threatening the injured party, swearing at him and telling him that he would evict him from the city, kill him, cut off his and his uncle’s heads, and destroy them. According to the court, this caused a feeling of insecurity, threat, and

58 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

fear for the injured party. The court established that these actions of the defendant contained the essential elements of the crime of “Threatening the safety” out of hatred (according to Article 144, paragraph 2 of the Criminal Code), but the judgment did not state a single bias motivation.

7.6.6 Concluding observations The analysis of court decisions related to hate crimes reveals several significant as- pects that deserve critical evaluation in the context of domestic legislation, internation- al standards, and the case law of the ECtHR. First, although there is a legal framework that allows for the sanctioning of hate crimes, it is observed that in some cases, the courts do not apply the provisions on bias mo- tivation appropriately. In several analysed cases, although the acts were prosecuted as hate crimes, the judgments lack an explanation of how the bias motivation and the connection with the protected characteristics were established. This indicates a lack of consistency and clarity in the case law. Second, it is observed that in some cases, the courts refer to international standards and the case law of the ECtHR, such as the case of Opuz v. Turkey, but not always ac- curately and precisely. In the specific case, the court qualifies domestic violence as a gender-based hate crime, which is not directly supported by the text of the Istanbul Convention (which addresses gender-based discrimination and violence against wom- en) and the case law of the ECtHR. Although the ECtHR recognises that domestic vio- lence is a form of discrimination based on sex or gender, it does not classify it as a hate crime. This points to the need for greater accuracy and understanding of international legal standards in their application in the national context. Third, in some cases, the prosecution fails to establish and prove the qualifying features of hate crimes, especially in relation to protected characteristics. The lack of clear evi- dence and argumentation for bias motivation leads to acquittals, as in the case where hatred due to national origin was not adequately proven. This indicates the need to improve investigative procedures and increase the capacities of the prosecution to ef- fectively prosecute such crimes. Fourth, in certain judgments, the courts fail to indicate which specific protected charac- teristic is the basis for hatred, especially in cases where general terms such as “hatred due to unresolved property relations” are used. This undermines legal certainty and may lead to incorrect qualification of the crime. The precise identification of the protected characteristic is crucial for the correct application of the hate crime provisions. Fifth, the sentences imposed vary and are not always proportionate to the seriousness of the offences. While in some cases prison sentences are imposed, in others, suspend- ed sentences or prison sentences are applied that will not be served unless the per- petrator commits a new crime. This raises questions about the deterrent effect of the sentences and whether they adequately reflect the gravity of the hate crime, in line with the ECtHR recommendations on proportionate and effective sanctions. Sixth, the lack of systematic and consistent acceptance of bias motivation as an ag- gravating circumstance in judgments may signal a lack of awareness or understanding

59 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

of the importance of this element. This highlights the need for additional training and education of judges and prosecutors on the concept of hate crime and its appropriate prosecution. In conclusion, while efforts are being made to address hate crime, the analysis points to several areas where improvement is needed. The harmonisation of the case law with international standards, improving investigative procedures, accurately identifying and proving bias motivation, and ensuring proportionate sentences are key to effectively combating hate crime. In addition, increasing the awareness and expertise among le- gal professionals is necessary to ensure that victims receive adequate protection and justice, and perpetrators face consequences that adequately reflect the seriousness of their actions.

C hallenges and inconsistencies in the 8. implementation of legislation It seems that the confusion of the terms “hate crime” with “gender-based violence” and “domestic violence”79 represents the greatest challenge for law enforcement agencies in their practical work, and in particular for the police. The police often act confused when there is an element of misogyny in the case. Ignorance of this legal issue can cause far-reaching consequences. This is because from the aspect of minor hate crimes where public order and peace were violated, but also hate speech acts, as a subtype of hate crimes, the court epilogues can be of a different nature. The very concept of hate speech sometimes has a borderline-amorphous character, so depending on the factual situation, sometimes it can be treated by the judicial authorities as a criminal offense, sometimes as a misdemeanour, and sometimes even as a civil law tort of insult or defamation. Analogously, minor hate crimes are sometimes qualified by the police as misdemeanours against public order and peace or misdemeanours related to sports competitions.

79 As a positive example in relation to victims of crimes committed against persons of a different sexual orientation, the Law on Protection and Prevention against Domestic Violence should be mentioned. Namely, Article 3 of the Law defines domestic violence and states: "Domestic violence means harassment, insults, threatening safety, bodily harm, sexual or other psychological, physical or economic violence that causes a feeling of insecurity, endangerment or fear, including threats of such actions, towards a spouse, parents or children or other persons living in a marital or extramarital union or common household, as well as towards a current or former spouse, extramarital partner or persons who have a common child or are in a close personal relationship, regardless of whether the perpetrator shares or has shared the same residence with the victim or not." Given that partners are not defined by their gender in the above-mentioned Article, the wording “or other persons living in an extramarital union or common household” also protects same-sex couples against domestic violence. Moreover, the broad definition of “persons in close personal relationships” fully includes communities between two men or two women and thus guarantees the protection, prevention and deterrence of domestic violence for these groups as well. Source: Дрпљанин, В/Менкиоски, И, „Aнализа на законската рамка во однос на правата на ЛГБТ- заедницата” (Drpljanin, V/Menkioski, I, “Analysis of the legal framework regarding the rights of the LGBT community”), Helsinki Committee for Human Rights of the Republic of Macedonia, Skopje, 2017, pp. 19-20.

60 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

There is also a gap in the MoIA in terms of registering and processing data on hate crimes. In structural terms, there is indeed a specialised department in the MoIA for keeping statistics that receives data from both the Skopje Crime Intelligence Analy- sis Unit (EKRA) and the crime intelligence analysis departments in the other cities of the country. The problem is that these bodies register all separate offenses against public order and peace and criminal offenses in terms of: time, place and manner, but most importantly - also in terms of legal qualification. However, they first of all have no idea about which criminal offenses are of a special type of hate crimes, so that they would only focus on them and deliver annual reports, and then, they do not register the different paragraphs of the Articles under which criminal offenses are regulated in the Criminal Code. This is a real problem that could be simply solved by technically inserting the paragraphs as separate columns in the electronic spreadsheets in which records of committed acts are kept by these bodies. The specific and pre- cise legal qualifications should certainly be confirmed by the public prosecutor’s offices during the criminal procedure, which is why it is necessary in the future to have active communication between the Public Prosecutor’s Office, on the one hand, and EKRA (which records 80% of crime in the country) and OKRA, on the other hand. This is partly fulfilled because, as mentioned, the Public Prosecutor’s Office has a legal obligation to always notify the MoIA if it is the one filing the criminal complaint, and regarding the epilogue of the criminal procedure - the meritorious public prosecutor’s decision, which letter also contains information about the exact legal qualification. Regarding the public prosecutor’s offices, they reflect the challenges and problems faced by the MoIA because such is the cascading course of the criminal procedure; the work of the MoIA is channelled through the PPO in the form of filed criminal charges and notifications. Relating to the obligations that the PPO fulfils in terms of registering and processing data on hate speech offenses, it was mentioned above that the basis was the introduction of the electronic “Case Management” system in accordance with the Law on the Public Prosecutor’s Office80 and the Rulebook on Internal Operations of Public Prosecutor’s Offices81. Namely, in the system itself, analogous to the judicial AK- MIS, there is a special column that must be checked by the competent PP, if it involves a hate crime. In terms of the challenges and as far as the Public Prosecutor’s Offices are concerned, it is important that according to the Rulebook on Internal Operations of the Public Prosecutor’s Office of 29.07.2021, the registers must be kept electronically82; The cases and all documents are registered in the electronic database, and for these purposes, in accordance with Article 79, an IT Centre was organised to ensure the oper- ability of the (Case Managment System). Similar to the judicial system, but also with the “report receipt record” of the MoIA, an intervention will be needed here and a section for hate speech offenses will need to be introduced, given that there is a clear legal distinction with hate crimes. Ad- ditionally, the Protocol for Cooperation between the MoIA, the PPO and the Financial Police from 2014 will need to be amended by prescribing an obligation for immediate oral reporting by the executive authorities to the PPO in the event of a committed 80 Official Gazette of the Republic of Macedonia No.62 of 20.04.2015. 81 Official Gazette of the Republic of North Macedonia No.190/2021 of 29,07,2021. 82 See Art.62 par.5.

61 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

and detected hate crime83, regardless of whether that crime is qualified as “serious”.84 In 2023, another Protocol for cooperation between the MoIA and the PPORNM85 was indeed signed, but it was related to the deepening and clarification of the initial Protocol from 2014; it is significant that it included a categorisation of criminal offenses, thus establishing the category of “complex criminal offenses” for which the organisational unit of the MoIA is obliged to immediately notify the PPO of the received report. It is not stated here whether the most serious special forms of hate crimes would be treated under such criminal offenses, so there is room for further development of the Protocol in that respect, especially since the last Protocol established an 8-member Commis- sion that will specifically deal with “amendments and supplementing” to the Protocol. It is in the scope of this Commission, and with the same goal and task, to also include the harmonisation of methods for registering and processing hate speech offenses. In addition, it is also desirable that the PPORNM, in accordance with previous practices, adopt a “Mandatory Guidance” for the conduct of all PPOs in cases of hate crimes. Such documents are often classified with the designation “Dov” and are for internal use of the PPOs. From the perspective of hate crimes, not only the regulations on the criminal prose- cution of perpetrators may be relevant, but also other regulations that regulate the prevention of these crimes, as well as those that deal with post-festum processes of “healing” the consequences and the re-socialisation of the perpetrator, such as the Law on the Execution of Sanctions and the Law on Probation.

8.1. Strengthening the legal framework and definitions It is obvious that a step forward was made in the legislation at the continental level with the definition of “hate speech” by the Council of Europe in 2022. This will also be reflected in our country. For example, those, several, hate speech crimes in the essence of which there is a mention of an excessive number of groups with protected character- istics, should be shortened in accordance with the position of the CoE and be in greater cohesion with the definition of a hate crime in Art. 122 of the Criminal Code. There is also room for further improvement in the Criminal Code regarding hate crimes.86 There is also confusion regarding the different hate speech offenses, so the logic in the separate entities is not seen if the offense “Dissemination of racist and xenophobic material through a computer system” under Article 394-d, paragraph 1 of the Criminal Code is compared with the offense – Threatening saety, Article 144, paragraph 5 of the Criminal Code, because some of the actions of the former simply constitute incitement in accordance with Article 23 of the Criminal Code for the latter offense. And the same sanction is provided for both criminal offenses. Additionally, with respect to Article 144

83 See Art.8 of the Protocol. 84 According to the Criminal Procedure Code, the authorities have this obligation only if a crime is detected that entails a prison sentence of more than 4 years. 85 https://jorm.gov.mk/wp-content/uploads/2023/04/protokol-za-sorabotka-%D1%98orsm-mvr_1.pdf 86 Thus, in Article 130 [Bodily Injury], paragraph 2 and paragraph 3 represent double incrimination with unequal sanctions and this needs to be corrected by the legislator.

62 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

[Threatening the safety], it is intriguing that the form of hate crime under paragraph 3 is sanctioned more lightly (from three months to three years of imprisonment) than the form of hate speech under paragraph 5 (from one to five years of imprisonment). With regards to the aforementioned norm of Art. 39, paragraph 6 of the Criminal Code87, time has shown that it has not only not been applied at all by judges and represents a “dead letter on paper”, but is also a flexible norm, because it would be unthinkable for a judgment to be “overturned” in an appeal procedure due to the basis - violation of the substantive law (Criminal Code) if the appeal is based only on the court’s violation of the aforementioned norm. Ultimately, this provision is also somewhat controversial because it erodes the constitutionally and legally founded judicial independence and autonomy in decision-making. For these reasons, a derogation from it is necessary. Other laws are also relevant and should not be overlooked, but rather applied more often in the treatment of perpetrators of hate crimes. When analysing the judgments, it was established that the defendants did not receive appropriate sanctions that are also subject to probationary measures regulated by the Probation Law.88 This law was a novelty in the spectrum of criminal law legislation. Despite the fact that “probation” in practice in North Macedonia has acquired a narrow meaning89 (), this Law regulates probationary measures and the procedure for carrying out alternative measures that are of interest to the issue of hate crimes, namely: suspended sentence with protective supervision and community service90 (). They are of interest because these alternative measures are very suitable and offer a promising re-socialisation for perpetrators of hate crimes who have committed a minor offense and have no previous convictions. Simply put, a good “feedback” impression for society would be for the same perpetra- tor to do community service in a humanitarian organisation that deals with promoting the rights of the group with protected characteristics that the perpetrator previously attacked and for which he was convicted. Or, for example, to work in a public institution in the very neighbourhood where citizens belonging to that group live, even if it were an educational institution or the PE “Streets and Roads”. And if this was the case with regards to the alternative measure – “Community Service”, then with regards to the alternative measure “Suspended Sentence with Protective Su- pervision”, a sufficient argument is that it could also be imposed for more serious hate crimes, but the Court, in accordance with Article 56, paragraph 1, item 8 of the Criminal Code, would order “use of free time as assessed by the competent authority in accordance with the law”, and that would be more socialising and mutual cooperation with persons from the protected group towards whom the perpetrator had animosity, while simulta- neously imposing an Obligation with protective supervision: “avoiding and not associating with persons who negatively influence the convicted person”, in accordance with Article 56, paragraph 1, item 9 of the Criminal Code, and which would be of benefit if it were a

87 On the obligation of judges to explain in each of their judgments why they did not apply Article 39, paragraph 5 of the Criminal Code. 88 Official Gazette of the Republic of Macedonia, No. 226 of 25.12.2015. 89 Because it does not include an initiative to revoke suspended sentences that are without protective supervision. 90 See Art.1.

63 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

young perpetrator involved in some radical group of youth or hooligans and what would constitute a result of the plan of special prevention and re-socialisation. And it is curious that none of the analysed judgments mentioned above had any of the above-mentioned measures imposed. Probationary work is carried out by probation officers from the Administration for the Execution of Sanctions (hereinafter: the Administration), based on a request or deci- sion of a court during the court procedure and based on a final and enforceable court decision, and upon prior consent of the person against whom the probationary work is being carried out. Within the Administration, a Probation Sector is organised as an organisational unit of the Administration at the central level and offices in the area of the basic courts with extended jurisdiction at the local level. This Sector submits its statistical reports direct- ly to the Administration.91 Otherwise, the procedure for imposing and implementing the above-mentioned alternative measures is regulated not only by the Probation Law, but also by Chapter XXXII of the Criminal Procedure Code, as well as by Chapter XXX of the Law on the Execution of Sanctions (but only in relation to child offenders, and not adult offenders, which is a reasonable solution considering that the Probation Law is a lex specialis in relation to that matter). In the past decade, the Administration has signed numerous agreements with: public en- terprises, local self-government units, private companies, and other entities where the alternative measure - community service is implemented.92 With the emergence of crim- inal proceedings for crimes under Article 206 of the Criminal Code during the COVID-19 pandemic, these parapenal and admonition measures have become more frequent, for the implementation of which the Rulebook on the manner of performing community ser- vice is also important, which requires the Administration to conclude community service agreements with convicts. During the work, the Administration is obliged to insure this person against injury at work. Experience has shown that probation officers are dedicated to their work and for each convict for whom they have formed a work file, they develop an “Individual Treatment Programme”, based on the assessment of the personality and personal circumstances of the convict. This service has continuous cooperation with the MoIA, both in terms of receiving data from the MoIA on the residences or places of stay of convicts, and in terms of the service’s obligation to inform the MoIA of final and enforce- able judgments that have imposed community service. In the case of such an alternative measure, the probation service also informs the Employment Agency.93 91 According to Article 9 of the Law, the Administration for the Execution of Sanctions keeps a single register for persons subject to probation. Within the framework of the single register, records and files are kept for persons subject to probation. Records on the execution of probation are kept by probation offices at the local level. The register is kept electronically. Probation officers also prepare Reports on the execution of alternative measures and submit them to the court that made the decision in the first instance. 92 It is recorded that the first case of community service performed by a convict was in 2019 in Tetovo. Source: Brochure "Probation Sector", Ministry of Justice, Skopje, 2019, p.16. 93 Source: Ристова, О. и Балтовска, Е., „Прирачник за соработка на државните институции, јавни претпријатија и невладини организации со пробациска служба“, Зелена лупа, Скопје, 2021, стр.19 и стр.27. (Ristova, O. and Baltovska, E., "Manual for Cooperation of State Institutions, Public Enterprises and Non- Governmental Organisations with the Probation Service", Green Magnifier, Skopje, 2021, pp. 19 and p. 27)

64 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

8.2. Increasing public awareness and education North Macedonia implemented the ODIHR Training against Hate Crimes for Law En- forcement (TAHCLE) Programme in 2014, training more than 2,000 police officers un- der the programme by 2018. A “refresher” training was conducted by ODIHR in De- cember 2021.94 North Macedonia also implemented the ODIHR Prosecutors and Hate Crimes Training (PAHCT) programme in 2019, and in 2022, the training on hate crimes for the judiciary together with the OSCE Mission in Skopje was realised. In addition to the OSCE, the Helsinki Committee for Human Rights - Skopje has also been active in this area. In addition, this NGO, unlike the OSCE, has expanded its activi- ties to include hate speech. The premiere lectures on hate speech for judges and public prosecutors were delivered back in 2019 with the mediation of the Helsinki Committee for Human Rights - Skopje and the AJPP. Regarding hate speech, more extensive training for police officers is planned to be conducted in cooperation with the non-governmental sector and the Police Training Centre in Skopje. Regarding hate crime, as part of its project to build a comprehensive law enforcement response to hate crimes, ODIHR has long developed a set of practical toolkits, guides, and methodologies aimed at strengthening the efforts of governments, criminal justice institutions, agencies, and civil society organisations.95 The toolkit draws on the experience of ODIHR projects in Bulgaria96, Greece, Italy, and Poland to highlight good practices and lessons learned. The ODIHR Office has also developed a robust hate crime data collection programme, called “Information Against Hate Crimes Toolkit (INFAHCT)”, to assist participating States in their efforts to effectively monitor and record hate crimes.97 The pioneering publications on the topic of hate crime were written by Macedonian theorists back in 2012, published by the AJPP, in the form of legal analysis.98 This was 94 In December 2021, as part of the ODIHR Training against Hate Crimes for Law Enforcement (TAHCLE) programme, a repeat training of trainers (ToT) session on hate crimes for the police was held in Ohrid. A total of 22 participants (7 women and 15 men) from across the country participated in the training. The cascade phase of the TAHCLE training programme continues. Source: https://www.hatecrime.osce.org/ reporting/north-macedonia/2021. 95 The OSCE ODIHR proposes that: “Tools that measure unreported hate crimes and their impact on victims can provide a better indication of the true volume of hate crimes, as well as valuable information about the impact of hate crimes on victims. They can identify specific communities at risk and provide information about changing patterns of violence. They can help assess the level of community confidence in the police and other criminal justice agencies. All of this knowledge can help improve planning, preventive action and response.” Hate Crime Data-Collection and Monitoring Mechanisms. A Practical Guide, (2014: Warsaw: OSCE/ODIHR, page 33). 96 The pilot training, which was held at various locations in Bulgaria, formed the basis of the training manual for police and public prosecutors. https://www.osce.org/files/ODIHR_Toolkit_Brochure_for_ WEB_use_only.pdf 97 On October 20, 2014, in Skopje, an important conference entitled "Hate Crime Data-Collection and Monitoring Mechanisms" was organized by the AJPP and the OSCE, and the representative of the ODIHR, Joanna Perry, also participated. 98 (http://nemrazi.mk/pravna-analiza-na-kontseptot-na-kaznenoto-delo-na-omraza-i-govorot-na- omraza/), as well as a collection of "Judgments and decisions regarding hate speech from the case law of the European Court of Human Rights" (https://www.osce.org/mk/skopje/97690).

65 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

followed by trainings for existing judges and public prosecutors in the format of “contin- uous training” at the AJPP, so the first trainings were back in 2013.99 In addition to OSCE, there is another international organisation in the country that pays attention to training on combating hate crimes, namely the Council of Europe. The CoE Human Rights Education for Legal Professionals Programme (HELP) is the main educa- tional platform of the CoE on European human rights standards for legal professionals (mainly judges, public prosecutors, and lawyers) and, where relevant, other professional groups.100 The Council of Europe HELP course consists of two separate modules: on hate speech and hate crime. The module on hate speech was developed as a joint initi- ative of the HELP programme and ODIHR, with input from the FRA. In addition to the online HELP course “Combating hate crime, effectively investigating, prosecuting and dealing with hate crime”, a course on hate crime and hate speech was developed within the framework of the same project of the Council of Europe project. 101 The analysis of the judgments and indictments has indisputably proven that there is still a partial lack of awareness and expertise among judges and public prosecutors. As for the police, training on recognising and responding to hate crimes has been imple- mented for a decade at the MoIA Training Centre in Idrizovo-Skopje and this has yielded results, as it can be seen from the statistics above regarding the MoIA, but it would not be right to expect them to be “more skilled” lawyers than the judges or the public pros- ecutors. The fact is that training in the AJPP on hate crimes has been part of the reality in recent years, but it has proven necessary for them to continue, and of course training for the police should also continue. Given the uncertainty of official data collection mechanisms, civil society (NGOs) are often a more relevant source of data on the nature of hate crimes, their impact and ob- stacles to justice and the safety of victims. Their analyses continuously monitor trends and collect data on hate crimes; on relevant legislative changes; and on providing spe- cific information to citizens about this area, as well as to political actors who would be able to help improve the situation if this crime rate increases.102 The techniques of data collection by civil society organisations uses not only official statistics, which are most often either unavailable or insufficient, but also victims of crimes are surveyed

99 In 2013 and 2014, the Academy of Judges and Public Prosecutors organised several events on the topic of combating hate crime. First, the trainings for trainers were organised, followed by 4 cascade two-day trainings for each court appellate area, which were attended by more than 80 participants annually, and in 2015, additional training for trainers was organised. Source: Arnaudova, A., “Effective laws and qualified professionals as a response to hate speech”, Compendium “November 16, International Day of Tolerance: Selected Texts”, MASA-OSCE, Skopje, 2015, p.81 (Арнаудова, А., „Ефективни закони и квалификувани професионалци како одговор на говорот од омраза“, Зборник „16 Ноември, Меѓународен ден на толеранцијата: избрани текстови“, MASA-OSCE, Skopje, 2015, pg.81.) 100 See: https://www.coe.int/en/web/help/home. 101 See: https://www.coe.int/en/web/inclusion-and-antidiscrimination/georgia-fighting-discrimination- hate-crime-and-hate-speech 102 The instruments used by the NGO sector when collecting data on hate crimes are: 1) measurement, 2) evaluation, 3) monitoring of the situation and transparency, and 4) reporting to government bodies, politicians, and international organisations.

66 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

and qualitative research is conducted on case studies103. Data documentation includes the source of information, as well as the variables and categories on the basis of which the data were collected. In order to increase the credibility of the data, a larger number of proxy variables are used, such as: ethnicity. The most important thing is to keep in mind that crime is a living matter; therefore, neither the data nor the methods of their collection can be static.104 It is important to remember that other bodies may also collect different data and in- formation. For example, health and social services may collect information on victims and the services provided to them, education authorities may have data on hate crimes or incidents in schools, and housing authorities may have data on hate crimes in cer- tain areas or housing estates. In addition, it is also necessary for academic circles to use these statistics so as to establish the correlation between economic and cultural factors and hate crimes.105 Close coordination between ministries and bodies can lead to the development of a broad strategic approach by the authorities, bringing together many government bodies in their efforts to effectively respond to hate crimes. State bodies should comply with the provision of the Law on Free Access to Information and ensure transparency and openness in the work of information holders and enable natural and legal entities to exercise the right to free access to public information, even in cases where criminal prosecution for a hate crime is involved (but limited by respect- ing the principle of the CPC on the confidentiality of investigative proceedings). Specifically, with regards to hate speech, an Interdepartmental Commission under the Government of the Republic of North Macedonia for Combating Disinformation and Hate Speech is already functioning, which could in the future coordinate between rel- evant institutions regarding the treatment of hate speech, and which will also serve as a frontman before the public for the purpose of prevention and preemptive action. In 2023, 11 NGOs prepared a document “State Principles for a Strategy to Combat Dis- information”, but to date, a national strategy for the same has not been adopted, al- though it was planned to do so in 2024. In terms of hate speech acts, a significant success is the fact that in 2019 the Council of Media Ethics (CEME), supported by the OSCE, promoted the established network for combating hate speech in the media, expecting that it would play an important role in the protection of human rights. From the very beginning, the Network included sever- al specialised NGOs in the field of human rights protection and several relevant state institutions from the executive government (MoIA, MFA, AAVMS, CPAD, Ombudsper- son), as well as the PPORNM. In the following years, this Network met several times,

103 This includes the number of final court decisions, the number of victims, the number of perpetrators, the number of sports clubs that have been fined for misdemeanors or crimes, the number of reports filed with the MoIA, the number of beneficiaries of free legal aid, and the number of complaints against police officers by citizens. 104 See more: Praktični vodič za tijela javne vlasti i institucije: "Kako prikupljati podatke o jednakosti?" Ludwig Boltzmann Institut za ljudska prava i Ured za ljudska prava i prava nacionalnih manjina Vlade R. Hrvatske, Zagreb, 2013, str.30-39. 105 Such a study was conducted in Italy. Source: Poljak, Ibid, str.2715. Available at: http://www. centar-fm.org/inmediasres/index.php/marko-poljak-jelena-hadzic-i-masa-martinic-govor- mrznje-u-hrvatskom-medijskom-prostoru (22,05,2023).

67 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

and the following acts were adopted: Declaration on Combating Hate Speech in the Media and the Memorandum of Cooperation. There are no official data on cyber-bullying in the Republic of North Macedonia, which is often manifested by hate speech, but it is a fact that such phenomena exist. The initiative in the NGO sector to educate citizens through the media about the existence of “cyber-violence” (a term that has become commonplace in our country) was to be welcomed, although such manifestations are modest in the form of “leaflets” for quick introduction to the phenomenon.106 In the private, business sector, the company “Mak- petrol” stands out with its campaign in 2024 to suppress “peer violence”107, which, in turn, is often committed out of hatred.108

8.3. Expanding the victim protection and legal aid system According to the Criminal Code, the term “victim” refers to: “any person who has suffered damage, including physical or mental injury, emotional suffering, material loss or other injury or threat to his fundamental freedoms and rights as a consequence of a committed crime”.109 According to the Criminal Procedure Code, the victim can hope for compensation for damage. Damage, however, according to the Criminal Procedure Code, can be pecuniary and non-pecuniary, and is interpreted as a reduction in someone’s property (ordinary damage), prevention of an increase in property (lost benefit) and causing physical or mental pain or fear (non-pecuniary damage).110 Otherwise, victimology is a science that finds its legislative conclusion more in the crim- inal procedural law than in the substantive law. Until recently, there was almost no de- veloped victim support system in North Macedonia to respond to the needs of victims of hate crimes. According to the Law on Criminal Procedure, the victim of any crime has the right to effective psychological and other professional support from the authori- ties, institutions, and organisations that offer assistance to the victim of crime. Certain specialised support for victims of hate crimes is provided by civil society organisations. Victims of crimes punishable by imprisonment of at least four years have the right to free legal advice before giving a statement and to receive compensation for non-pecu- niary damage from the perpetrator or the state. Some victims – including minors, en-

106 See: Brochure "Cyberviolence...it is also violence!", Metamorphosis, Skopje („Сајбернасилство...и тоа е насилство!“, Метаморфозис) 2011. 107 https://telma.com.mk/2024/04/16/opshtestveno-odgovornata-kampana-na-makpetrol-se- proshiruva-vo-sveti-nikole-i-vo-novo-selo/ 108 https://libertas.mk/fbi-sekoe-desetto-zlostorstvo-od-omraza-se-sluchuva-na-uchilishte/ 109 See Art.122 par.22. 110 The injured party who suffered physical pain may be awarded compensation, the amount of which depends on the intensity and duration of that pain, which is determined by an expert opinion. When deciding on the amount of this compensation, the court must also take into account the costs incurred for the hospitalisation and treatment of the victim. The injured party is also entitled to compensation for mental pain due to a decrease in life activity (of a permanent or temporary nature) as well as for disfigurement, which manifests itself as the loss or damage of some part of the body, due to which the victim has mental pain. Source: Ignjatović, Đ./Simeunović P., B., “Viktimologija”, Pravni fakultet u Beogradu, ed. Crimen, Beograd, 2011, str.135.

68 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

dangered victims, and particularly vulnerable victims – are entitled to special protection measures when giving statements or being interviewed at all stages of the proceedings. Victims of certain crimes (“against gender freedom and gender morality, humanity and international law”) have additional rights, including: the right to speak with a counsellor or attorney free of charge before the interview (in case the victim participates as an injured party in the proceedings); the right to an interview with a person of the same sex; the right to refuse to answer questions about the victim’s personal life, if it is not related to the crime; the right to an interview using audio-visual equipment; and the right to request the exclusion of the public from the main hearing. The court determines special measures of procedural protection upon the proposal of the public prosecutor or the victim or at its own discretion when it is necessary to protect vulnerable victims. The Criminal Procedure Code also regulates issues related to the interviewing of par- ticularly vulnerable victims and witnesses with special attention, and if necessary: in the presence of a trusted person; with the assistance of a psychologist, social worker or other professional; using technical means/tools for transmitting images and sound; without the presence of the parties, etc. During the interviewing of the victim or wit- ness, the court may exclude the public. Victims of all crimes have the right to participate in the criminal proceedings as injured parties by joining the criminal prosecution or for the purpose of claiming compensation. In the event that the perpetrator is unable to pay compensation, it shall be covered by the state. A significant breakthrough was made in this matter with the adoption of the Law on Payment of Financial Compensation to Victims of Violent Crimes.111 The purpose of this Law is to provide financial compensation to victims of violent crimes112 as assistance from the state, in accordance with the principle of social solidarity, and to prevent pos- sible victimisation and secondary victimisation as additional suffering that victims may endure because of the attitude of the competent authorities.113 The victim (and indirect victim114) is entitled to financial compensation regardless of whether the perpetrator of the crime is known and regardless of whether criminal pro- ceedings have been initiated against the perpetrator of the crime, or whether there are factual or legal obstacles to conducting criminal proceedings (See Art. 14). Article 13 stipulates: “A prerequisite for exercising the right to financial compensation in accord-

111 This Law shall regulate the right to financial compensation for victims of violent crimes, the conditions for exercising the right to financial compensation, the types of financial compensation, the establishment, status, composition and competences of the Commission for Compensation for Victims of Violent Crimes, the election, mandate, termination of the mandate, as well as the dismissal of the president and members of the Commission, the means for paying financial compensation to victims, informing and educating victims, the procedure for exercising the right to financial compensation, the right to recourse, the procedure in cross-border cases, as well as the records and storage of data. 112 Article 10: "A victim of a crime involving violence, within the meaning of this law, is considered to be a direct and indirect victim of a crime involving violence...” 113 See Art.4. 114 Article 12: "An indirect victim is a family member (marital or extramarital partner, child, parent) of a direct victim who died due to the crime of violence under Article 9 of this law."

69 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

ance with the provisions of this law is that the crime has been recorded or reported to the police or the public prosecutor’s office.115 The reasons for adopting this Law are that so far, the percentage of collection from perpetrators has been very low, and confiscation procedures have been negligible, but also the long duration of criminal proceedings. A Commission was to be established to implement the Law. Thus, a 5-member Commission was established in February, 2024.116 The Commission held its first session the same month. The President of the Commission is a judge. A total of 8 sessions were held until 10.09.2024. The Secretary of the Commission is an employee of the Ministry of Justice of North Macedonia. A Regulation on the Press and a Regulation on the Form and Content of Forms have been adopted.117 The premises of the Commission are in the Ministry of Justice of North Macedonia. It is known that hate crimes are particularly vehement towards the property of the victims. Therefore, it is important to inform118 that a Draft Law on Supplementing and Amending119 the Law on International Cooperation in Criminal Matters (Official Gazette of the Republic of North Macedonia No. 77/2021)120 is currently being developed. This is due to the need to harmonise the provisions of this Law with international standards in the area of confiscation of property and proceeds of crime and the transfer of con- fiscated objects and proceeds of crime (the 2005121 Council of Europe Convention on Laundering, Search, Seizure and Confiscation of the Proceeds from Crime and on the Financing of Terrorism, amending and supplementing the 1990 Strasbourg Conven- tion), as well as to eliminate the identified shortcomings provided for in the current law. Priority is given to the return of confiscated property to the requesting state for the purposes of compensation to the victims of the crime, i.e. the return of property to its legitimate owners, which is provided on the basis of an act establishing compensation to the victims, i.e. the return of property to its legitimate owners. If these legislative amendments are made, then the Law on International Cooperation in Criminal Matters becomes complementary to the Law on Confiscation of Property in

115 "At the request of the victim, the police or the public prosecutor's office shall be obliged to issue the victim, his or her parent or guardian or authorised representative with an appropriate notification, a report of receipt of the report, an official note or confirmation that the act has been reported or recorded as a criminal act." (This is not in conflict with the CPC, which regulates that transcripts can be given to the injured party after his examination). 116 Public Prosecutor Stevcho Donev from the Public Prosecutor's Office of Shtip is a representative in the Commission. From the interview conducted with him on September 11, 2024, it was established that the Commission had already received 3 cases, none of which involved victims of hate crimes; however, one of them involved domestic violence, and the other two cases were formed on untimely submitted requests. 117 Obtained from the interview with Andrijana Gjorgjevska, Head of the Department for Pardon and Compensation at the Ministry of Justice of North Macedonia, conducted on 10.09.2024. 118 Information obtained from the Head of the Department for International Legal Assistance in Criminal Matters at the Ministry of Justice - Gordana Milevska. 119 https://ener.gov.mk/Default.aspx?item=pub_regulation&subitem=view_reg_detail&itemid=83230 120 https://ener.gov.mk/Default.aspx?item=pub_regulation&subitem=view_reg_detail&itemid=83230 121 https://rm.coe.int/168008371f

70 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

Civil Proceedings (Official Gazette of RNM No. 53/2024 of 04.03.2024) in which Article 21, paragraph 1 states that the central authority for international cooperation is the PPORNM, and the Property Recovery Office Law (Official Gazette of RM No. 66/2024 of 20.03.2024). This Law regulates the establishment, competences, and financing of the Property Recovery Office (PRO Office), cooperation with domestic authorities and institutions, cooperation with foreign countries and with the Electronic Integrated Da- tabase. The PRO Office is established within the framework of PPORNM and will have the authority to undertake activities to obtain information and data for finding and identifying proceeds and other property or property benefits in the country or abroad in relation to a domestic citizen or resident of the Republic of North Macedonia, a state- less person or a foreigner, as well as for the needs of the confiscation procedure without establishing criminal liability regulated in accordance with law, which arose from or are related to the criminal offenses covered by Article 8 of the Law.122 It has already been stated that from a penological perspective, probation and preven- tive supervision are good tools for controlling prior offenders, but, unfortunately, they are still not practiced to a significant extent in the Republic of North Macedonia.123 From a victimological perspective, despite the changes made to the criminal procedure124 that introduced the concept of “victim”, in practice, the state has not yet optimally set up all the institutional networks for timely protection and satisfaction of these persons, but of course, progress was achieved.

9. Conclusion The analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024 indicates significant achievements and challenges. Hate crimes and hate speech not only disrupt the lives of victims, but also undermine social cohesion, creating an atmosphere of fear and insecurity. The data clearly shows that bias based on ethnic- ity, political polarisation, and other discriminatory factors remain significant drivers of these acts, which requires increased efforts to raise public awareness, strengthen the legal framework, and increase the efficiency of institutions in implementing the laws. The 2019 amendments to the Criminal Code represented an important step towards defining and sanctioning hate crimes, including their recognition as aggravating cir- cumstances in sentencing. However, the analysis reveals significant gaps and challeng- es in the implementation of the legislation: • Lack of systematic recording and processing of data: There are gaps in the recording of hate crimes and hate speech by law enforcement agencies and the judiciary, which makes it difficult to monitor and analyse trends. 122 This refers to about 40 criminal acts typical of the criminological discipline of "Organized Crime", but most of which could theoretically also be hate crimes. 123 Their use is also referred to in the EU legislation, specifically the Recommendation of the Committee of Ministers (2014) 3 of 19.02.2014 of the Council of Europe on the treatment of dangerous offenders "who present a high likelihood of re-offending a serious crime”. 124 Official Gazette of RM No.120/2010.

71 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

• Confusion of terms: There is confusion regarding the meaning and relationship of the terms “hate”, “hate speech”, “hate crime”, “gender-based violence” and “do- mestic violence”, which leads to incorrect classification and treatment by law en- forcement agencies. • Insufficient knowledge of bias motivation indicators: Law enforcement agen- cies and courts rarely focus on the perception of victims, the ethnic, religious, and other affiliations of perpetrators vis-à-vis the victims, the place and time of the hate crimes, the absence of other motivation, etc. • Lack of solid evidence: In some cases, proposals for issuing a penalty warrant are based only on copies of images or comments from social networks, without appropriate expert opinions, which undermines the reliability of the evidence and the fairness of the process. • Processing swear words, insults, defamation, and value judgments as crimi- nalised hate speech: In some cases, law enforcement agencies and courts pro- cess inappropriate verbal conflicts that do not incite violence and discrimination, which can lead to civil legal issues or even limit freedom of expression. • Providing selective protection for certain professions: Through the criminal-le- gal response to hate speech, certain professions are given the status of protected groups (e.g. police officers, judges, journalists, and former MPs) due to their “per- sonal” or “social” status, which can lead to restrictions on freedom of speech. • Insufficiently reasoned indictments and judgments: Public prosecutorial and judicial acts and decisions are often too brief and unclear as to which protected characteristic is taken into account, creating legal uncertainty and making it dif- ficult to consistently apply the legal provisions. • Unequal protection of different groups: The majority of processed cases con- cern hate speech based on political belief and ethnicity, while other protected characteristics are neglected, indicating potential gaps in the protection of cer- tain vulnerable groups. In 17 out of 18 cases related to political belief, the victims are current and former officials of the ruling parties. • Insufficient and disproportionate sentences: The use of suspended sentences, without imposing prison sentences, is prevalent, which raises questions about the deterrent effect of sentences and their adequacy to the seriousness of the crimes. • Insufficient application of alternative measures: In practice, alternative meas- ures such as community service or probation with protective supervision are rarely applied, which could contribute to the re-socialisation of offenders. • Insufficient training and awareness: Although there are only a few trainings for practitioners in the judicial system, it is necessary to continue and upgrade them, especially in terms of understanding the differences between different types of speech, violence, and crime. • Insufficient protection and support for victims: The victim protection system is still insufficiently developed and additional measures are needed to provide legal, psychological, social, and financial support.

72 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

In addition, there is room for improvement of the criminal legislation. The Criminal Code contains a broad and open-ended list of protected characteristics in the case of hate speech offences which, although intended to provide extensive protection, may dilute the effectiveness of the prosecution of hate speech. This expansiveness may create legal ambiguities and difficulties in interpreting the law, resulting in inconsistent judg- ments. Such a set-up may overburden the judicial system and make the evidentiary procedure more difficult, especially in terms of establishing bias motivation, which is a key element under the ECtHR criteria. In relation to hate crimes, in Article 130 [Bodily injury] paragraphs 2 and 3, there is double criminality with unequal sanctions. Further- more, in Article 144 [Threatening the safety], the form of hate crime under paragraph 3 is sanctioned more lightly (from three months to three years of imprisonment) than the form of hate speech under paragraph 5 (from one to five years of imprisonment). International standards and obligations, as well as recommendations from the United Nations, OSCE, Council of Europe, and the European Union, highlight the need for a comprehensive approach to addressing hate crimes and hate speech, including preven- tion, prosecution, and support for victims. The Republic of North Macedonia has made significant steps in aligning its legislation with these standards, but implementation remains a challenge that requires continued efforts and improvements.

10. Recommendations 10.1. Recommendations regarding hate crime • Distinguishing hate crime from other forms of violence: – Law enforcement agencies and courts should clearly distinguish between hate crimes and other similar forms of crime, such as domestic violence, despite the potential links between them. • Consistent application of the provisions on bias motivation: – PPOs and courts should appropriately apply the provisions on bias motivation and provide detailed explanations in indictments and judgments, indicating how the connection with the protected characteristics was established. – The PPO should provide sufficient evidence and arguments for the qualifying features of hate crimes. • Statistics and a centralised database on hate crime: – Develop and implement a national system for collecting and monitoring data on reported, investigated, prosecuted, and court cases related to hate crime. – Ensure regular and standardised reporting by all relevant institutions. – Include specific statistics on hate crimes in the electronic database “Makstat” of the State Statistical Office. – The MoIA, public prosecutors’ offices and courts should keep detailed records and share their statistics.

73 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

• Strengthening the capacities of law enforcement agencies and courts: – Organising specialised and continuous training for judges, public prosecutors, and police officers on the recognition, investigation, and prosecution of hate crimes. – The training should be multidisciplinary with legal, psychological, and sociolog- ical aspects. – Development of guidelines and protocols for the consistent application of le- gal provisions. • Increasing the transparency and accessibility of judicial decisions: – Ensuring public access to indictments and court judgments, adequately pro- tecting the privacy of the parties involved. – Promoting and publishing significant decisions on the development of the case law in the field of hate crimes. • Proportionate and effective sanctions: – Sentences imposed should adequately reflect the seriousness of the offences in order to have a deterrent effect. – Consideration of the application of alternative measures when they provide effective protection of society and victims and the re-socialisation of offend- ers. • Victim support: – Specialised victim support services, including legal, social, psychological, and financial assistance. • Preventive measures: – Developing early warning systems to monitor heightened tensions in specif- ic regions, communities or online platforms, enabling authorities to intervene before hate crimes escalate. – Implementing community engagement initiatives, where law enforcement agencies and community leaders work together to foster dialogue, address grievances, and reduce bias that can lead to hate crimes. – Formalising the role of civil society organisations in monitoring and reporting hate crimes, as they often have better outreach in communities and can pro- vide important data and insights for authorities. – Encouraging public-private partnerships to engage the wider community in hate crime prevention, including collaboration with educational institutions, faith-based organisations, and businesses. • Technology and the internet as allies: – Leveraging social media and open sources to monitor and investigate poten- tial hate crimes. – Providing training and resources for using digital tools in investigations.

74 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

10.2. Recommendations regarding criminalised hate speech • Adoption of a centralised database for hate speech: – Specific registration and monitoring of hate speech cases, adapted in CMS, AKMIS, and other databases. • Improving the quality of court decisions: – Courts should issue detailed and reasoned judgments, clearly stating the pro- tected characteristics and the legal basis for the decision. – Ensuring transparency and legal certainty through detailed reasoning. • Securing solid evidence: – The prosecution should support indictments with appropriate expert evi- dence, especially in cases involving digital evidence. – Introducing standards for the collection and preservation of digital evidence. • Clarification of concepts: – Training for judges and prosecutors on the difference between hate speech and hate crime and balancing it with freedom of expression. – Development of practical guides and guidelines. • Legislation review: – Reduce the excessive listing of protected characteristics in criminal provisions. – Harmonise hate speech crimes for greater coherence and effectiveness. • Proportional and dissuasive sanctions: – Securing sanctions that adequately reflect the seriousness of the offenses and have a deterrent effect. – Consider increasing sanctions for repeat offenders or particularly serious forms of hate speech. • Strengthening the online monitoring capacities: – Using sophisticated tools and artificial intelligence to monitor the digital space. – Providing training that will include technological aspects for monitoring and analysing online content. – Incorporating digital literacy programmes for the police and the general public to help identify, report, and reduce hate speech online. • Victim support: – Providing mechanisms for facilitating the reporting of hate speech. – Specialised victim support services, including free legal and psychological as- sistance. • Cooperation with internet providers and platforms: – Cooperation for the rapid removal of illegal content. – Development of protocols in accordance with legal provisions and internation- al standards.

75 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

References 1. “Official Gazette of FNRY” No. 13/1951. Available at: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/ D197D76C64C443FB9C5F1CD1C0DAE760.pdf 2. Civil Rights Act of 1957 (1957). United States of America. Available at: https://www.govinfo.gov/ content/pkg/STATUTE-82/pdf/STATUTE-82-Pg73.pdf (in English) 3. Hate Crime Statistics Act (1990). United States of America. Available at: https://ucr.fbi.gov/hate- crime/2017/resource-pages/hate-crime-statistics-act.pdf (in English) 4. German Criminal Code (Strafgesetzbuch, StGB). Available at: https://www.gesetze-im-internet. de/englisch_stgb/englisch_stgb.html (in English) 5. Public Order Act 1986 (1986). United Kingdom. Available at: https://www.legislation.gov.uk/ukp- ga/1986/64 (in English) 6. International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination (1965). United Nations. Available at: https://www.ohchr.org/sites/default/files/cerd.pdf (in English) 7. International Covenant on Civil and Political Rights (1966). United Nations. Available at: https:// www.ohchr.org/sites/default/files/ccpr.pdf (in English) 8. Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women (1979). United Na- tions. Available at: https://www.ohchr.org/sites/default/files/cedaw.pdf (in English) 9. Rabat Plan of Action (2012). United Nations. Available at: https://www.ohchr.org/sites/default/ files/Rabat_draft_outcome.pdf (in English) 10. OSCE Decision No. 9/09 Combating Hate Crimes (2009). Athens: OSCE. Available at: https:// www.osce.org/files/f/documents/d/9/40695.pdf (in English) 11. OSCE Decision No. 12/04 on Combating Anti-Semitism (2004). Sofia: OSCE. Available at https:// www.osce.org/files/f/documents/3/7/23133.pdf (in English) 12. OSCE Ministerial Council Decision No. 4/13 on the implementation of the Action Plan for Im- proving the Situation of Roma and Sinti (2013). Kiev: OSCE. Available at: https://www.osce.org/ files/f/documents/5/1/109340.pdf (in English) 13. OSCE publications. Available at: https://www.osce.org/resources/publications (in English) 14. European Convention on Human Rights (1950). Council of Europe. Available at: https://www.echr. coe.int/documents/d/echr/convention_eng (in English) 15. Recommendation No. R (97) 20 of the Committee of Ministers to member states on “Hate Speech” (1997). Council of Europe. Available at: https://rm.coe.int/168007cdac (in English) 16. Recommendation CM/Rec(2010)5 of the Committee of Ministers on measures to combat dis- crimination on grounds of sexual orientation or gender identity (2010). Council of Europe. Availa- ble at: https://rm.coe.int/1680081561 (in English) 17. ECRI General Recommendation No. 7 (Revised) on national legislation to combat racism and racial discrimination (2017). Council of Europe. Available at: https://rm.coe.int/ecri-general-poli- cy-recommendation-no-7-revised-on-national-legislatio/16808b5aae (in English) 18. Recommendation CM/Rec(2023)1 of the Committee of Ministers on combating hate speech (2023). Council of Europe. Available at: https://search.coe.int/cm/Pages/result_details.aspx?Objec- tId=0900001680a67955 (in English) 19. Recommendation CM/Rec(2024)4 of the Committee of Ministers on combating hate crime (2024). Council of Europe. Available at: https://search.coe.int/cm/Pages/result_details.aspx?Objec- tId=0900001680af9736 (in English) 20. Council Framework Decision 2008/913/JHA on combating certain forms and expressions of racism and xenophobia by means of criminal law (2008). European Union. Available at: https:// eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32008F0913 (in English)

76 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

21. Directive 2012/29/EU establishing minimum standards on the rights, support and protection of victims of crime (2012). European Union. Available at: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/ EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32012L0029 (in English) 22. EU Strategy on Victims’ Rights (2020-2025) (2020). European Commission. Available at: https:// commission.europa.eu/document/download/551c44da-baae-4692-9e7d-52d20c04e0e2_en (in English) 23. Regulation (EU) 2022/2065 of the European Parliament and of the Council on a Single Market for Digital Services (Digital Services Act) (2022). European Union. Available at: https://eur-lex. europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32022R2065 (in English) 24. OSCE, “Understanding Hate Crime” (2015). Available at: https://www.osce.org/files/f/docu- ments/a/3/104168.pdf (in English) 25. OSCE, Prosecuting Hate Crimes: A Practical Guide (2015). Available at: https://www.osce.org/ files/f/documents/3/0/337141.pdf (in English) 26. Helsinki Committee for Human Rights - Hate Speech. Available at: http://govornaomraza.mk 27. Council for Media Ethics of Macedonia – Complaints. Available at: https://complaints.semm.mk 28. Annual hate crime reports. Available at: https://zlostorstvaodomraza.com 29. Hate Crime Infographic (February 2013 - October 2020). Available at: https://mhc.org.mk/re- ports/podatoczi-za-kriminalot-od-omraza-fevruari-2013-oktomvri-2020/ 30. Игански, П., „Истражување за виктимизацијата поради криминал од омраза: Извештај“ (2019). OSCE, Skopje. Available at: https://www.osce.org/files/f/documents/6/5/424199.pdf 31. Игански, П., „Истражување за виктимизацијата поради криминал од омраза: Извештај“ (2023). OSCE, Skopje. Available at: https://www.osce.org/files/f/documents/9/b/560274.pdf 32. “Official Gazette of RNM” No. 111/2009. Available at: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/2A2D- 5314C418A34EA5D597CC923695D2.pdf 33. “Official Gazette of RNM” No. 27/2014. Available at: https://www.slvesnik.com.mk/Is- sues/6ed04b3db86643b297d84aa94513d055.pdf 34. OSCE, “Hate Crime Laws - A Practical Guide“ (2009). Available at: https://www.osce.org/files/f/ documents/2/e/313271.pdf (in English) 35. “Official Gazette of RNM” No. 248/2018. Available at: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/ b089570baccc436a9b39c585dca78b3f.pdf 36. “Official Gazette of RNM” No. 49/2017. Available at: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/ b53767c9b9bd4fc28156ca5da7b2ae55.pdf 37. Government Work Programme for 2023. “Official Gazette of RNM” No. 122/2023. Available at: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/daa31801855a4e3fbb91c2f60222762d.pdf 38. “Official Gazette of RNM” No. 247/2022. Available at: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/d0f- 88bf42e134b978d599eadcfafac20.pdf 39. Criminal Procedure Code, Article 275. „“Official Gazette of RNM” No. 150/2010. Available at: https:// www.slvesnik.com.mk/Issues/BDBF29F810D5E9468FC65FA542B857B3.pdf 40. Стоилковски, М., Цветановски, Ј., „Обезбедување докази во електронска форма од меѓународни и домашни интернет сервис провајдери - Краток водич за обвинители“. Association of Public Pros- ecutors of North Macedonia and OSCE – mission to Skopje. 41. Маркоски, А., „Анализа за утврдување на институционалниот јаз во однос на регистрирањето и обработката на говорот на омраза во Република Северна Македонија“ (2023). Хелсиншки комитет за човекови права, Скопје. Available at: https://mhc.org.mk/wp-content/uploads/2023/10/anal- iza_institucionalenjaz_web_disklejmer.pdf 42. “Prosecutors Bulleting” No. 2/2024. Available at: https://jorm.gov.mk/wp-content/up- loads/2024/05/obvinitelski-pechat-br.2.pdf 43. Rulebook on Internal Operations of Public Prosecutor’s Offices (Official Gazette No.190/2021). Available at: http://ldbis.pravda.gov.mk/PregledNaZakon.aspx?id=57258

77 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

44. Criminal Code of the Republic of Croatia, Article 139. Available at: https://www.zakon.hr/z/98/ Kazneni-zakon (in Croatian) 45. К.12/21 BC Berovo 46. К.33/22 BC Berovo 47. К.40/22 BC Berovo 48. К.41/22 BC Berovo 49. К.no.65/23 BC Berovo 50. К.84/19 BC Bitola 51. К.398/21 BC Bitola 52. К.no.203/21 BC Bitola 53. К.185/23 BC Veles 54. К.300/23 BC Veles 55. К.319/22 BC Veles 56. К.447/21 BC Veles 57. К.50/21 BC Vinica 58. К.102/22 BC Vinica 59. К.59/23 BC Gevgelija 60. К.no.5/24 BC Gevgelija 61. К.no.40/23 BC Gevgelija 62. К.no.54/23 BC Gevgelija 63. К.no.290/22 BC Gostivar 64. К.no.390/21 BC Gostivar 65. К.no.496/22 BC Gostivar 66. К.19/21 BC Delchevo 67. К.67/19 BC Delchevo 68. К.183/22 BC Kichevo 69. К.no.115/24 BC Kichevo 70. К.no.119/24 BC Kichevo 71. К.no.184/23 BC Kichevo 72. К.57/24 BC Kochani 73. К.no.38/23 BC Kochani 74. К.no.14/19 BC Krushevo 75. К.no.176/20 BC Kumanovo 76. К.no.775/18 BC Kumanovo 77. К.131/23 BC Ohrid 78. К.95/21 BC Prilep 79. К.no.149/22 BC Radovish 80. К.no.150/22 BC Radovish 81. К.no.160/22 BC Radovish 82. К.no.185/21 BC Radovish 83. К.no.896/19 BC Skopje 84. К.no.1555/19 BC Skopje 85. К.no.2031/19 BC Skopje 86. К.no.462/22 BC Skopje

78 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

87. KPP.no.72/20 BC Skopje 88. К.no.154/21 BC Struga 89. К.no.42/23 BC Strumica 90. К.no.60/23 BC Strumica 91. К.no.86/23 BC Strumica 92. К.no.87/23 BC Strumica 93. К.no.482/22 BC Strumica 94. К.no.196/21 BC Shtip 95. К.no.253/19 BC Shtip 96. К.no.270/19 BC Shtip 97. К.no.305/22 BC Shtip 98. К.no.379/22 BC Shtip 99. К.no.427/22 BC Shtip 100. CA.59/22 AC Bitola 101. CA.384/22 AC Bitola 102. CA.no.108/23 AC Gostivar 103. CA.378/22 AC Skopje 104. CA.519/19 AC Skopje 105. CA.no.30/23 AC Shtip 106. CA.no.56/21 AC Shtip 107. CA.no.186/23 AC Shtip 108. Sürek v. Turkey (No. 1), Application No. 26682/95, Judgment of 8 July 1999. European Court of Human Rights. 109. Erbakan v. Turkey, Application No. 59405/00, Judgment of 6 July 2006. European Court of Human Rights. 110. Le Pen v. France, Application No. 18788/09, Decision of 20 April 2010. European Court of Human Rights. 111. Norwood v. The United Kingdom, Application No. 23131/03, Decision of 16 November 2004. Euro- pean Court of Human Rights. 112. Gündüz v. Turkey, Application No. 35071/97, Judgment of 4 December 2003. European Court of Human Rights. 113. Handyside v. The United Kingdom, Application No. 5493/72, Judgment of 7 December 1976. Euro- pean Court of Human Rights. 114. Perinçek v. Switzerland, Application No. 27510/08, Judgment of 15 October 2015. European Court of Human Rights. 115. Nachova and Others v. Bulgaria, Application Nos. 43577/98 and 43579/98, Judgment of 6 July 2005. European Court of Human Rights. 116. Šečić v. Croatia, Application No. 40116/02, Judgment of 31 May 2007. European Court of Human Rights. 117. Angelova and Iliev v. Bulgaria, Application No. 55523/00, Judgment of 26 July 2007. European Court of Human Rights. 118. Balázs v. Hungary, Application No. 15529/12, Judgment of 20 October 2015. European Court of Hu- man Rights. 119. R.B. v. Hungary, Application No. 64602/12, Judgment of 12 April 2016. European Court of Human Rights. 120. E.S. v. Slovakia, Application No. 8227/04, Judgment of 15 September 2009. European Court of Hu- man Rights.

79 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

121. Opuz v. Turkey, Application No. 33401/02, Judgment of 9 June 2009. European Court of Human Rights. 122. Дрпљанин, В., Менкиоски, И., „Анализа на законската рамка во однос на правата на ЛГБТ- заедницата“(2017). Helsinki Committee for Human Rights of the Republic of Macedonia, Skopje. 123. Law on Prevention and Protection against Discrimination, “Official Gazette of the Republic of Macedonia” no. 62/2015. 124. Law on Prevention and Protection against Discrimination, “Official Gazette of RNM“ no. 190/2021. 125. Protocol for cooperation between the Public Prosecutor’s Office of the Republic of North Mac- edonia and the Ministry of Internal Affairs of North Macedonia (2023). Available at: https://jorm. gov.mk/wp-content/uploads/2023/04/protokol-za-sorabotka-%D1%98orsm-mvr_1.pdf 126. Probation Law, “Official Gazette of the Republic of Macedonia” no. 226/2015. 127. Brochure “Probation Sector” (2019). Ministry of Justice, Skopje. 128. Ристова, О., Балтовска, Е., „Прирачник за соработка на државните институции, јавни претпријатија и невладини организации со пробациска служба“ (2021). Зелена лупа, Скопје. 129. OSCE/ODIHR, North Macedonia Report (2021). Available at: https://hatecrime.osce.org/report- ing/north-macedonia/2021 (in English) 130. OSCE/ODIHR, „Hate Crime Data-Collection and Monitoring Mechanisms: A practical guide” (2014). Warsaw. 131. OSCE/ODIHR, “Training Manual” (year not listed). Available at: https://www.osce.org/files/ODIHR_ Toolkit_Brochure_for_WEB_use_only.pdf (in English) 132. Арнаудова, А., „Ефективни закони и квалификувани професионалци како одговор на говорот од омраза“ (2015). Во „16 Ноември, Меѓународен ден на толеранцијата: избрани текстови“. MA- SA-OSCE, Skopje, pg. 81. 133. Poljak, M., Hadžić, J., Martinić, M., „Govor mržnje u hrvatskom medijskom prostoru“ (2020). In Me- dias Res, Загреб. Available at: http://www.centar-fm.org/inmediasres/index.php/marko-poljak-jele- na-hadzic-i-masa-martinic-govor-mrznje-u-hrvatskom-medijskom-prostoru (in Croatian) 134. Брошура „Сајбернасилство... и тоа е насилство!“ (2011). Метаморфозис, Скопје. 135. Ignjatović, Đ., Simeunović, P. B., „Viktimologija“ (2011). Правен факултет во Белград, издание Cri- men, Белград. 136. Law on Financial Compensation for Victims of Violent Crimes, “Official Gazette of RNM” no. 138/2022. 137. Council of Europe Convention on the Prevention of Terrorism (2005). Council of Europe. Available at: https://rm.coe.int/168008371f (in English) 138. Criminal Code of the Republic of North Macedonia, “Official Gazette of RM” no. 120/2010. 139. Reuters, „UK study shows link between domestic violence, radicalisation risk“ (2021). Available at: https://www.reuters.com/world/uk/uk-study-shows-link-between-domestic-violence-radicalisa- tion-risk-2021-11-25/ (in English) 140. Secretariat for European Affairs of North Macedonia, Available at: https://www.sep.gov.mk/ post/?id=5657 (25.05.2023)

80 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

Abbreviations ACMIS Court Case Management System PRO Property Recovery Office AC Appellate Court AJPP Academy for Judges and Public Prosecutors “Pavel Shatev” PSB Public Security Bureau HPPO Higher Public Prosecutor’s Office ECHR European Convention on Human Rights EKRA Criminal Intelligence and Analysis Units ECRI European Commission against Racism and Intolerance (ECRI) ECtHR European Court of Human Rights EU European Union AN Authors’ Note OC Our comment CPC Criminal Procedure Code ICCPR International Covenant on Civil and Political Rights ICERD International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination PP Public Prosecutor PPORNM Public Prosecutor’s Office of the Republic of North Macedonia CC Criminal Code CL Criminal Liability LGBTI+ Lesbian, gay, bisexual, transgender, intersex and other individuals whose sexual orientation is heterosexual and whose gender identity was determined at birth MoIA Ministry of Internal Affairs MJ Ministry of Justice NGO Non-governmental organisation, citizens’ association OSCE Organization for Security and Co-operation in Europe ODIHR OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights OHCHR Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights BPPO Basic Public Prosecutor’s Office BPPO POCC Basic Public Prosecutor’s Office for Prosecution of Organised Crime and Corruption OKRA Criminal Intelligence and Analysis Department OTA Operational Technical Agency PAHCT ODIHR Prosecutors and Hate Crimes Training Programme SIM Special Investigative Measures RNM Republic of North Macedonia USA United States of America SIA Sector for Internal Affairs CoE Council of Europe SEMM Council for Media Ethics SKRA Criminal Intelligence and Analytics Sector TAHCLE ODIHR Training against Hate Crimes for Law Enforcement Programme CEDAW Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women CR of RNM Central Registry of the Republic of North Macedon

81 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

Executive Summary This analysis shall assess the effectiveness of the legislation on hate crimes and crim- inalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period 2019-2024. The focus shall be on the implementation of the laws by investigative authorities and courts, identifying gaps, and providing recommendations for improvement. The analysis shall integrate quantitative data on cases and court outcomes, as well as a qualitative analysis of national and international law, in order to assess the practical application of the legislation. The quantitative data were provided by the Ministry of Internal Affairs, public prosecutors’ offices, courts, and the Judicial Council, and relate to reported cases, investigations, and court outcomes. The qualitative data derive from an analysis of sta- tistics, court decisions, relevant laws and international standards, as well as interviews with legal practitioners. Data from over 50 institutions were analysed, including 78 indictments and court judgments, of which 64 were identified as hate crimes. This evidence-based approach aims to inform policymakers and improve the prevention and sanctioning of hate crimes, by strengthening the legal framework and protecting vic- tims. In the multicultural society of North Macedonia, hate speech and hate crime pose se- rious challenges, especially in contexts of political and ethnic tensions. In the period 2014–2024, local NGOs have registered 2,685 incidents of hate speech in which the most common motives are ethnicity, sexual orientation, political belief, national back- ground, sex or gender, race or skin colour and religion or religious belief. Hate speech dominates social networks and the media, with often unsatisfactory prosecution and low public awareness. In terms of hate crime, local NGOs have registered a total of 933 incidents in the period 2013–2023, in which the most common motives are ethnicity, political belief, and refugee or migrant status. The most common crimes include vio- lence, bodily harm, and damage to property. The capital Skopje is an epicentre of inci- dents, which reflects the concentration of ethnic and political tensions. OSCE research from 2018 and 2023 shows a significant emotional and psychological impact on victims, with a low reporting rate – six out of ten incidents remain unreported. Victims of hate crimes are often young people, and the bias motivation is often lost in criminal process- ing from the police to the courts. The national legislation of North Macedonia addresses the issue of hate speech and hate crime through several provisions in the Criminal Code. Hate speech is treated as a criminal offense in cases of incitement to hatred, discrimination, genocide, or dissem- ination of racist and xenophobic materials. While the laws are generally in line with in- ternational standards, there is room for improvement, especially in terms of the protec- tion against sexist and LGBTI-phobic speech in offline contexts. Crime of hate shall be considered the crime against a natural or legal entity and associated persons thereto or a property which is committed wholly or partially due to a real or speculative character- istic or association of the person relating to race, skin colour, nationality, ethnic origin, religion or conviction, mental or bodily disability, sex, gender identity, sexual orientation, and political conviction. The 2018 amendments to the Criminal Code introduced 17 new

83 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

provisions for stricter penalties for hate-motivated acts, thereby aligning the legislation with modern international standards. Institutional measures include the introduction of tools for recording and reporting hate crimes with the Ministry of Internal Affairs and the updating of case management systems in prosecutors’ offices and courts. Despite these efforts, the effectiveness of these measures remains limited, mainly due to the lack of effective implementation and insufficient public awareness. Victim support programmes are in their infancy, and additional resources and transparency are needed for their effective implementation. These measures highlight the state’s commitment to improving victim protection and hate crime prevention, but their implementation in practice remains a challenge. The analysis of data from 31 courts, including basic and appellate courts, as well as the Judicial Council, provided significant insight into the case law on hate speech and hate crime. Hate speech dominates as a category with 55 cases, compared to 9 hate crime cases. The most common offences are related to the dissemination of racist and xenophobic material online, indicating the growing influence of online platforms. Po- litical beliefs and ethnicity are the main motives, while sexual orientation and gender are less common but significant. Courts rely mainly on penalty orders (30 cases), while trials (20 cases) are used for more complex cases. Suspended sentences dominate as a sanction (46 cases), and only 4 cases resulted in prison sentences, all for hate crime, but the analysis has established that 2 of them did not meet the legal criteria to be included in this context. Practice shows a tendency towards more lenient sanctions, which may reduce the deterrent effect of sanctions. This highlights the need for a stronger focus on prevention and increased severity in the penal policy for hate-motivated crimes. The analysis of court decisions related to hate speech showed that courts most often apply suspended sentences, without prison sentences. In addition, the lack of prison sentences raises questions about the proportionality of sentences and their deterrent effect, especially for acts with potentially serious consequences. Courts, in most cases, provide short and unclear explanations, which creates uncertainty about how protected characteristics are treated. Penalty orders are often used, where the defendant is not an active participant, and the evidence, most often digital, is rarely supported by expert opinions. This raises questions about the thoroughness of the evidence and the fairness of court proceedings. In some court decisions, the terms “hate crime” and “hate speech” are not clearly distinguished, which creates legal confusion. Furthermore, the distribu- tion of judgments shows that most often sanctions are imposed on acts motivated by political beliefs, ethnic and national origin, while there are few or no judgments related to race, skin colour, and disability. The analysis of court decisions on hate crimes showed that cases related to ethnic- ity, gender, sexual orientation, and national background dominate. The examples show that ethnic hatred often leads to violence. In gender-based hate crimes, the acts are assessed as hate crimes, but in fact, they are domestic and gender-based violence, and it has been established that the courts do not always correctly apply domestic law and international standards. Attacks on the LGBTI+ community are also sanctioned, but the sentences rarely have a strong deterrent effect. The greatest challenges arise from the insufficient determination of protected characteristics and weaknesses in in- vestigative procedures. In some cases, acquittals are the result of a lack of evidence of

84 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

biased motivation, which indicates the need to improve investigations and clarity in the qualification of the acts. Courts do not always provide clear explanations, proportionate sentences and consistent application of hate crime laws, which does not achieve fair protection of victims and prevention of future incidents. The analysis points to significant progress, but also to a number of systemic challenges. The adoption of the amendments to the Criminal Code in 2018 was a key step towards improving the legal framework, in particular through the definition of hate crime and the recognition of bias motivation as an aggravating circumstance. However, the im- plementation of these legal changes does not always succeed to reflect their essential objective – effective protection of victims and prevention of hate crime. One of the most significant weaknesses concerns the lack of systematic recording and processing of data on such acts. This makes it difficult to analyse trends and prevents the formula- tion of effective policies. In addition, there is a lack of clear distinction between different forms of crime, such as hate speech and hate crime, which often leads to incorrect clas- sification and treatment. In practice, the prosecution of these crimes faces serious challenges. In some cases, evi- dence is limited to copies of images or comments on social networks, without additional expert opinions, which undermines the fairness of the process. Court decisions often do not contain sufficient explanations for the protected characteristics or biased motiva- tion, which creates legal uncertainty and makes it difficult to consistently apply the leg- islation. Suspended sentences prevail, while prison sentences are rarely imposed, which reduces the deterrent effect and raises questions about their appropriateness. At the same time, there is insufficient application of alternative measures such as community service, which could contribute to the re-socialisation of perpetrators. In addition, vic- tims are often left without adequate legal, psychological, or social support. The victim protection system is underdeveloped, which further increases the challenges faced by vulnerable groups. The situation in the courts is reflected in the situation in the public prosecutor’s offices, where there is also a weakness related to: the lack of systematic recording and pro- cessing of data on such acts. Namely, only some of the basic public prosecutor’s offices (13) submitted data according to the requested criminal acts, while others, a significant number, (8) reported only on the total number of registered cases, with one public pros- ecutor’s office reporting that the “Case Management System” has not yet been imple- mented in their practical work, which obviously prevented them from keeping accurate statistics on hate crimes. Samples of anonymised indictments (14) were also submitted, but only from two basic public prosecutor’s offices, so when analysing them, similarly to the courts, it was noted here that there is a lack of clear distinction between different forms of crime, such as hate speech and hate crime, which often leads to incorrect clas- sification and treatment. The Ministry of Internal Affairs plays an important role in terms of dealing with hate crime. The analysis shows that it is the main body that registers and combats this crime. Although the analysis of the work of the judicial authorities also reveals problems in the work of the police, such as the incorrect qualification of minor hate crimes, the statistics of the Ministry of Internal Affairs are clearer and more precise than those of the courts and public prosecutors’ offices. Although there are shortcomings in terms of recognis-

85 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

ing indicators related to hate crime, this still indicates that the police are more aware of the phenomenon of hate crime. Thus, concise data was released that in 2019, 51 crimes were registered with 51 perpetrators, and in 2023, 41 crimes and 39 per- petrators were registered. In both mentioned years, hate speech acts were the most numerous, so in 2019 they accounted for 49 crimes or 96% of the total number of hate crimes for that year, and in 2023, they accounted for 39 crimes (95%). However, the Ministry of Internal Affairs also has technical imperfections regarding its manner of recording hate crimes, which is general and requires further refinement and sophistication, especially in terms of making a distinction between hate crimes and hate speech. Namely, the Ministry of Internal Affairs, first of all, has no idea which crimes are of a special type of hate crimes, so that they would only focus on them and submit annual reports, and secondly, they do not register the different paragraphs of the arti- cles under which the criminal offenses are regulated in the Criminal Code. This is a real problem that could be simply solved by technically inserting the paragraphs as separate columns in the electronic tables in which the records of committed crimes are kept. The specific and precise legal qualifications should certainly be confirmed by the public prosecutor’s offices during the criminal procedure, so it appears necessary in the future to have active communication between the Public Prosecutor’s Office, on the one hand, and the Ministry of Internal Affairs, on the other. Additionally, the Protocol for Cooper- ation between the Ministry of Internal Affairs, the Public Prosecutor’s Office and the Financial Police from 2014 will need to be amended, which will prescribe an obligation for immediate verbal notification by the executive authorities to the Public Prosecutor’s Office in the event of a committed and discovered hate crime, regardless of whether that crime is qualified as “serious”. Otherwise, data collection in the Ministry of Internal Affairs is the responsibility of the long-established unit in the Ministry of Internal Affair’s organisational chart, OKRA, so this is a mitigating factor in any undertaking for delicate changes in their software and data collection practice, because the most important thing is to keep in mind that crime is a living matter, so neither the data nor the methods of their collection can be static. Then the collected data will need to be available to the public. Namely, today neither the State Statistical Office receives such specified data from the MoI, nor does the MoI state it (acts of hate speech as a statistical parameter) in its annual reports, nor is the MoI able to provide the Ministry of Foreign Affairs with such data upon request from international organisations in which the Republic of North Macedonia is a member. Tackling hate crime and hate speech requires an integrated approach that combines clearly defined legal frameworks, appropriate law enforcement, strengthening institu- tional capacities and developing effective preventive measures. It is necessary to distin- guish between hate crimes and other forms of violence, as well as to consistently apply biased motivation in judgments, with detailed and transparent explanations. The need for continuous training of judges, prosecutors, and police officers in identifying and pro- cessing these crimes, with an emphasis on legal and sociological aspects, is crucial. At the same time, recording should be improved through a centralised database, which will allow for monitoring trends and analysing the success of judicial measures. From the perspective of laws, there is room for further improvement in the Criminal Code with regards to hate crimes. There are ambiguities regarding the different hate

86 Analysis of the implementation of legislation on hate crimes and criminalised hate speech in the Republic of North Macedonia for the period from January 2019 to June 2024

speech offenses, so the logic in the separate entities is not seen if the offense “Dissemi- nation of racist and xenophobic material through a computer system” from Article 394- d, paragraph 1 of the Criminal Code is compared with the offense – Threatening safety, Article 144, paragraph 5 of the Criminal Code, because some of the actions of the former simply constitute incitement in accordance with Article 23 of the Criminal Code for the latter offense. In addition, the same sanction is provided for both criminal offenses. Fur- thermore, with regards to Article 144 [Threatening safety], it is intriguing that the form of hate crime from paragraph 3 is sanctioned more lightly (from three months to three years of imprisonment) than the form of hate speech - paragraph 5 (from one to five years of imprisonment). The Criminal Code contains a broad and open-ended list of protected characteristics in the case of hate speech offences which, although intended to provide extensive protec- tion, may dilute the effectiveness of the prosecution of hate speech. This expansiveness may create legal ambiguities and difficulties in interpreting the law, resulting in incon- sistent judgments. Such a set-up may overburden the judicial system and make the evidentiary procedure more difficult, particularly in terms of establishing biased moti- vation, which is a key element under the ECHR criteria. Sanctions must reflect the seriousness of the crimes. Support for victims should include legal, psychological, and social assistance, as well as mechanisms for facilitating report- ing. A significant breakthrough was made in this area with the adoption and entry into force of the Law on Payment of Financial Compensation to Victims of Violent Crimes. Preventively, authorities should implement early warning systems, cooperate with com- munities, and use digital tools for monitoring online content. The revision of legislation, especially in the area of hate speech, should increase clarity and efficiency, with a focus on harmonisation with international standards, striving for a society free of hatred and discrimination.

Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Воислав Стојановски и Александар Маркоски Наслов: Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Автори: Воислав Стојановски Александар Маркоски

Издавач: Мисијата на ОБСЕ во Скопје

Превод и лектура: Еуролингва

Графички дизајн: ПОЛИЕСТЕРДЕЈ

Материјалите во оваа публикација се само за референца. Иако ОБСЕ вложи максимално внимание во нејзината подготовка, не презема никаква одговорност за точноста и комплетноста на сите информации, упатства и совети изнесени или за какви било печатни грешки. Содржината на оваа публикација, ставовите, мислењата, наодите, толкувањата и заклучоците изнесени во неа не мора да ја одразуваат официјалната политика или позиција на ОБСЕ. Поради овие причини, не може да се покренат никакви барања против ОБСЕ во однос на потенцијалните последици од веродостојноста на информациите или заклучоците содржани во оваа публикација.

ISBN: 978-92-9271-522-9 Содржина

1. Вовед 5 2. Методологија на истражувањето и извори на податоци 5 3. П озадина и контекст на делата од омраза 7 3.1 Краток историски преглед на правната рамка за дела од омраза 7 3.2 Меѓународно право и стандарди 8 3.2.1 Обединети нации 8 3.2.2 Организација за безбедност и соработка во Европа (ОБСЕ) 9 3.2.3 Совет на Европа 10 3.2.4 Европска Унија (ЕУ) 12 4. П оим на криминализираниот говор на омраза и криминалот од омраза 13 4.1 Криминализиран говор на омраза 13 4.2 Криминал од омраза 14 4.3 Разлики помеѓу говорот на омраза и криминалот од омраза 15 5. Г овор на омраза и криминал од омраза во Република Северна Македонија 16 5.1 Трендот на говор на омраза 16 5.2 Трендот на криминал од омраза 18 5.3 Виктимизација поради криминал од омраза 19 5.4 Национално законодавство и институционални мерки 20 5.4.1 Криминализиран говор на омраза 20 5.4.2 Криминал од омраза 21 5.3.3 Институционални мерки 23 6. Г онење на говорот од омраза и криминалот од омраза 25 6.1 Министерство за внатрешни работи 26 6.1.1. Географска распределба на делата од омраза 28 6.1.2. Одговорот на МВР кон делата од омраза и делата на говор на омраза 29 6.2 Јавно обвинителство 30 6.2.1. Одговорот на ЈО кон криминалот од омраза, вклучително и делата на говор од омраза – истражни практики 30 6.2.3. Анализа на обвиненија 34 7. С удски исходи и практика на изрекување казни 38 7.1 Пресуди според област и кривичното дело 38 7.2 Пресуди според пристрасната мотивација 40 7.3 Судски исходи 42 7.4 Пресуди и изречени казни 44 7.5 Анализа на судските одлуки поврзани со говор на омраза 46 7.5.1 Политичкото уверување 48 7.5.2 Етничка припадност 49 7.5.3 Национална припадност 51 7.5.4 Религија или верско уверување 52 7.5.5 Сексуална ориентација 53 7.5.6 Пол 54 7.5.7 Други заштитени карактеристики 55 7.5.8 Заклучни согледувања 56

3 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

7.6 Анализа на судски одлуки поврзани со криминалот од омраза 58 7.6.1 Етничка припадност 59 7.6.2 Пол 61 7.6.3 Сексуална ориентација 62 7.6.4 Национална припадност 62 7.6.5 Други карактеристики 63 7.6.6 Заклучни согледувања 64 8. П редизвици и недоследности при спроведувањето на законодавството 65 8.1. Зајакнување на правната рамка и дефиниции 67 8.2. Зголемување на јавната свест и едукација 70 8.3. Проширување на системот за заштита на жртвите и правна помош 73 9. Заклучок 77 10. Препораки 79 10.1. Препораки по однос на криминалот од омраза 79 10.2. Препораки по однос на криминализираниот говор на омраза 80 Библиографија и извори 82 Кратенки 87 Извршно резиме 89

4 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

1. Вовед Главната цел на оваа анализа беше да се процени ефикасноста на законодавство- то за кривичните дела од омраза и криминализиран говор на омраза, да се оцени неговото спроведување од страна на истражните органи и судовите, како и да се идентификуваат празнините во спроведувањето и да се предложат препораки за подобрување. Анализата го опфаќа периодот од јануари 2019 година до јуни 2024 година, фокусирајќи се на гонењето и судските исходи од кривичните дела од ом- раза и криминализираниот говор на омраза за овој период. Географскиот обем на студијата е национален, со фокус на Република Северна Македонија. Податоците беа прибавени од Министерството за внатрешни работи, основните јавни обвини- телства и основните и апелационите судови во земјата. Во 2019 година на сила стапија амандмани на Кривичниот законик преку кои се дефинираше поимот кривично дело од омраза и беа дополнети и изменети мно- губројни законски одредби за вклучување на кривичните дела од омраза како отежнувачка околност при изрекување на казната. Овие промени го означуваат почетокот на временскиот обем на оваа анализа. Петгодишната временска рамка обезбедува солидна основа за процена на трендовите, предизвиците и севкупната ефикасност во спроведувањето и примената на законодавството. Оваа анализа применува комбиниран метод, со интегрирање квантитативни пода- тоци за пријавени случаи и судски исходи. Со анализа на меѓународното и нацио- налното право, судската практика, статистичките податоци и исходите од постап- ките, анализата има за цел да обезбеди сеопфатна процена на тоа колку законо- давството се спроведува во насока на справување со кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во практика. Овој пристап базиран на докази е наменет да понуди увид за креаторите на поли- тики, правните професионалци и групите за застапување. Со нагласување на ус- пешните области и идентификување на празнините во спроведувањето, анализата е дизајнирана да ја подобри ефикасноста на превенцијата и гонењето на кривич- ните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза. Целта е придонес кон поцврста правна рамка и поефикасни механизми за спроведување, подобрувајќи ја истовремено заштитата на поединците од делата мотивирани од омраза.

етодологија на истражувањето и М 2. извори на податоци Оваа анализа следи пристап на мешани методи, интегрирајќи квалитативни и кван- титативни податоци за да обезбеди сеопфатна процена на гонењето и судското по- стапување по делата од омраза и криминализираниот говор на омраза во Северна Македонија. Оваа методологија овозможува детална оцена на законската рамка и нејзината практична примена од страна на релевантните институции.

5 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Квантитативните податоци беа обезбедени од официјални извори, вклучувајќи ги Министерството за внатрешни работи, основните јавни обвинителства, како и ос- новните и апелационите судови. Овие институции доставија податоци за предмети од јануари 2019 до јуни 2024 година, фокусирајќи се на инциденти поврзани со кривични дела од омраза и говор на омраза, исходи од истраги и судски постапки. Податоците беа анализирани за да се утврдат трендовите во пријавувањето, го- нењето и изрекувањето санкции. Квалитативните податоци беа прибрани преку анализа на статистика, јавнообви- нителски одлуки, судски одлуки и релевантни законски измени, вклучително и низ призмата на меѓународното право и стандарди. Дополнително, беа спроведени ин- тервјуа со правни практичари од Министерството за правда, Државната комисија за надоместок за жртви од кривични дела со насилство, јавни обвинители и судии со намера подобро да се разберат практичните предизвици и успеси во примената на законодавството за делата од омраза. Прибраните податоци од преку 30 судски институции беа подложени на описна ста- тистичка анализа за нивна квантификација во смисла на бројот на пријавени случаи, одмерување на кривичните санкции и видовите сторени кривични дела. Исто така беше спроведена и содржинска анализа на преку 70 обвиненија и судски пресуди и правни текстови за да се оцени како судовите ги толкуваат и применуваат законите за кривични дела од омраза и говор на омраза. Анализата се фокусираше на иден- тификување празнини во спроведувањето и области каде што законските одредби се успешно имплементирани. Во оваа анализа термините „криминал од омраза“ и „кривично дело од омраза“ се користат наизменично и се однесуваат на истиот концепт на кривични дела мотиви- рани од омраза. Иако во правната терминологија може да има нијанси во употреба- та, за потребите на оваа студија двата термина означуваат кривични дела извршени со мотив на предрасуди или омраза кон поединци, групи или имот. Дополнително, терминот „дела од омраза“ се користи за опфаќање на сите форми на кривични ак- тивности мотивирани од омраза, вклучувајќи ги и говорот на омраза и кривичните дела од омраза. Овој општ термин се употребува онаму каде што се разгледува- ат пристрасните мотивации во врска со нивното санкционирање во националното кривично законодавство. Истражувањето се соочи со одредени ограничувања, првенствено поради недоста- токот на централен механизам за прибирање податоци за дела од омраза, што ре- зултираше со добивање различни податоци. Дел од обвинителствата (13) и судовите (6) доставија податоци според побараните кривични дела, додека други (8 од обви- нителствата и 8 од судовите) известија само за вкупниот број регистрирани предме- ти. 9 обвинителства и 14 судови известија дека немаат предмети поврзани со дела од омраза. Само мал број институции испратија копии од обвиненија и пресуди. Во најголем дел, повратните одговори содржеа само регистарски број на предметите, а дополнителната проверка покажа дека најчесто не се работи за дела од омраза. За да се надмине ваквото ограничување, беше извршено обемно истражување преку датабазата на одлуки достапна преку судскиот портал www.sud.mk. На овој начин беа прегледани преку 100 одлуки, при што за целите на оваа анализа беа идентифику- вани и обработени 64 пресуди од областите криминал од омраза и говор на омраза.

6 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

П озадина и контекст на 3. делата од омраза Ефикасното справување со криминалот од омраза и говорот на омраза не подразбира само добро законодавство, туку и целосно разбирање на историскиот, културниот и правниот контекст во кој овие појави се појавуваат и се третираат. За да се постигне ова, неопходно е да се разгледа како овие феномени се развивале низ историјата, како и улогата на меѓународното право и националните законодавства во неговото дефи- нирање и регулирање. Во оваа глава се прави преглед на историските корени на кри- миналот од омраза и говорот на омраза, следејќи ги клучните моменти во правното развивање на овие концепти. Дополнително, се разгледува улогата на меѓународните организации и нивните документи што поставуваат стандарди и препораки за справу- вање со овие форми на инкриминирано однесување. Преку овој преглед се обезбедува основа за подлабоко разбирање на националниот правен контекст во кој се спроведу- ваат мерките за заштита од криминал од омраза и говор на омраза, како и потребата од нивно постојано унапредување во согласност со современите меѓународни стандарди.

3.1 Краток историски преглед на правната рамка за дела од омраза Кривичните дела мотивирани од омраза се дел од човечката историја со векови и се најчесто насочени кон поединци врз основа на нивната раса, религија или други идентитетски обележја. Прогоните, погромите и етничкото чистење низ историјата претставуваат впечатливи примери на дела мотивирани од омраза, а по ужасите од Холокаустот и правниот одговор преку Нирнбершкиот процес, европските правни системи го поставија темелот за нивно понатамошно законско регулирање. Гово- рот на омраза во националното законодавство за првпат бил криминализиран во 1951 година, преку Кривичниот законик на Федеративна Народна Република Југо- славија1. Член 119 предвидувал дека „Тој што со пропаганда или на друг начин ќе предизвикува или распалува национална, расна и верска омраза или раздор помеѓу народите и националностите што живеат во Федеративна Народна Република Југо- славија, ќе се казни со строг затвор до петнаесет години.“ Правната рамка за адресирање на делата мотивирани од омраза во САД започна во 1960-тите за време на Движењето за граѓански права. Конгресот во 1968 година го усвои Законот за граѓански права, со одредби за заштита на граѓанските права врз основа на раса, религија и национално потекло2. Во 1990 година, Законот за статистика за криминал од омраза наложи собирање податоци за дела мотивирани

1 „Службен лист на ФНРЈ“ бр. 13/1951, достапен на: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/D197D76C64 C443FB9C5F1CD1C0DAE760.pdf 2 Достапен на: https://www.govinfo.gov/content/pkg/STATUTE-82/pdf/STATUTE-82-Pg73.pdf (англиски).

7 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

од предрасуди3. Законот за спречување на криминалот од омраза на Метју Шепард и Џејмс Бјрд Јуниор од 2009 година ја прошири дефиницијата на криминалот од омраза, вклучувајќи род, сексуална ориентација, родов идентитет и попреченост4. Kако дел од нејзините напори за борба против делата мотивирани од омраза, Гер- манија го воведе делото Volksverhetzung („поттикнување на омраза“) според член 130 од германскиот Кривичен законик во 1960 година5. Овој Законик е изменуван неколку пати оттогаш, особено во 1990-тите, за да го прошири опфатот, вклучувајќи криминализирање на поттикнувањето на омраза против делови од населението врз основа на раса, религија, етничка или национална припадност. Обединетото Крал- ство беше меѓу првите европски земји што усвоија закон за дела мотивирани од омраза. Законот за јавен ред од 1986 година воведе одредби против поттикнување на расна омраза, кои подоцна беа проширени за да ги опфатат и верската омраза и сексуалната ориентација преку амандмани во 2006 година6. Овој Закон е еден од најраните примери на национално законодавство што директно се однесува на поврзаноста на говорот на омраза и криминалот од омраза.

3.2 Меѓународно право и стандарди При анализирањето на законодавството за криминал од омраза и криминализиран говор на омраза, од клучно значење е да се земе предвид поширокиот меѓународен контекст што ги обликува националните решенија. Различни меѓународни конвен- ции и инструменти од необврзувачкото меѓународно право (soft-law) обезбедуваат насоки за тоа како државите треба да се справат со овие прашања.

3.2.1 Обединети нации Меѓународната конвенција за елиминација на сите форми на расна дискримина- ција (ICERD), усвоена од ООН во 1965 година7, е еден од најраните меѓународни инструменти што ги повикуваат земјите членки да ги санкционираат говорот на ом- раза и насилството мотивирано од расни причини. Преку член 4 од оваа конвенција, земјите членки се обврзани да ги криминализираат сите форми на пропаганда и ор- ганизации што промовираат расна омраза, како и актите на поттикнување на расна дискриминација и насилство. Исто така, Конвенцијата повикува на забрана на каква било изјава што поттикнува расна омраза. Дополнително, член 6 налага државите да обезбедат правни лекови за жртвите на вакви дејства. Меѓународниот пакт за граѓански и политички права (ICCPR) од 1966 година8 преку член 20 ги обврзува државите да го забранат со закон секое дејствување од нацио-

3 Достапен на: https://ucr.fbi.gov/hate-crime/2017/resource-pages/hate-crime-statistics-act.pdf (англиски). 4 Достапен на: https://www.congress.gov/bill/111th-congress/senate-bill/909/text 5 Достапен на: https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_stgb/englisch_stgb.html (англиски). 6 Достапен на: https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1986/64 (англиски). 7 Достапна на: https://www.ohchr.org/sites/default/files/cerd.pdf (англиски). 8 Достапен на: https://www.ohchr.org/sites/default/files/ccpr.pdf (англиски).

8 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

нална, расна или верска омраза што претставува поттикнување на дискриминација, непријателство или насилство. Оваа одредба е дизајнирана да ги заштити поедин- ците од говор на омраза, додека се балансира со слободата на изразување, наве- дена во член 19. Државите се должни да преземат правни мерки за спречување говор што промовира омраза и го загрозува јавниот ред или индивидуалните права. Важно е што овој член истакнува дека говорот на омраза оди подалеку од обичното изразување и се однесува на говор што поттикнува штетни дејства или ставови кон одредени групи. Конвенцијата за елиминација на сите форми на дискриминација врз жените (CEDAW) од 1979 година9 се фокусира на елиминирање на дискриминацијата врз жените во сите сфери на животот. Таа ги обврзува државите да преземат мерки против дискриминацијата, вклучувајќи донесување закони за обезбедување на ед- наквост меѓу мажите и жените. Иако не се фокусира конкретно на говор на омраза или криминал од омраза, член 5 се осврнува на културните обрасци и стереотипи, потенцирајќи ја потребата од елиминирање на предрасудите и практиките заснова- ни на идејата за инфериорност на жените или стереотипни родови улоги, кои можат да придонесат кон говор на омраза или дискриминаторни дејства. Планот за акција од Рабат од 2012 година10, развиен од Канцеларијата на Високи- от комесар за човекови права на Обединетите нации (OHCHR), обезбедува рамка за балансирање на слободата на изразување со потребата за борба против говорот на омраза и криминалот од омраза. Тој ги утврдува критериумите за одредување кога говорот на омраза треба да биде забранет со закон, со фокус на поттикнување на на- силство, непријателство или дискриминација. Планот ја нагласува потребата од јасни правни стандарди, механизми за спроведување и јавно образование за справување со говорот на омраза, додека истовремено се заштитува слободата на изразување.

3.2.2 Организација за безбедност и соработка во Европа (ОБСЕ) Одлуката бр. 9/09 на Министерскиот совет на ОБСЕ од 2009 година11 е клучни- от документ на оваа организација што се фокусира на борбата против кримина- лот од омраза поттикнувајќи го усвојувањето на сеопфатно законодавство што го препознава мотивот на предрасуди како отежнувачка околност. Таа го истакнува значењето на систематското собирање податоци, барајќи од владите да собира- ат и пријавуваат податоци за криминалот од омраза. Дополнително, повикува на обезбедување поддршка за жртвите, вклучувајќи правна помош и приспособени услуги. Одлуката исто така ја нагласува потребата од активности за јакнење на ка- пацитетите, преку обука на органите на прогонот и судските власти за ефикасно идентификување, истражување и гонење на криминалот од омраза.

9 Достапна на: https://www.ohchr.org/sites/default/files/cedaw.pdf (англиски). 10 Достапен на: https://www.ohchr.org/sites/default/files/Rabat_draft_outcome.pdf (англиски). 11 Достапна на: https://www.osce.org/files/f/documents/d/9/40695.pdf (англиски).

9 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Одлуките бр. 12/0412 и 4/1313 на Министерскиот совет на ОБСЕ од 2004 година и 2013 година соодветно ја истакнуваат посветеноста на ОБСЕ за справување со криминалот од омраза насочен против еврејските, ромските и синтските заедни- ци. Тие ја нагласуваат потребата од подобро собирање податоци, повикувајќи ги државите поцелосно да ги документираат инцидентите на насилство и дискрими- нација. Дополнително, одлуката бара обука на службениците за спроведување на законот за препознавање и ефикасно реагирање на кривичните дела мотивирани од предрасуди против Евреите, Ромите и Синтите, поттикнувајќи поголема доверба помеѓу овие заедници и властите. Исто така, се промовира соработка со граѓанско- то општество, осигурувајќи дека услугите за поддршка на жртвите се достапни и дека уникатните предизвици со кои се соочуваат овие заедници се земени предвид при справувањето со криминалот од омраза. Канцеларијата за демократски институции и човекови права на ОБСЕ (ОДИХР) игра клучна улога во следењето, известувањето и поддршката за развој на ефикасни за- кони за криминал од омраза во земјите членки на ОБСЕ. ОДИХР обезбедува обука за органите на прогонот, помага во подобрување на собирањето податоци за кри- миналот од омраза и објавува годишни извештаи за инциденти поврзани со крими- налот од омраза14. Исто така, нуди практични ресурси за да им помогне на владите и граѓанското општество во справувањето со криминалот од омраза15.

3.2.3 Совет на Европа Европската конвенција за човекови права (ЕКЧП) од 1950 година16 ги заштитува основните права, вклучувајќи ја и слободата на изразување. Член 10 го утврдува правото на слобода на изразување, но дозволува ограничувања на оваа слобода со цел да се спречи говорот на омраза и да се заштитат правата на другите. Член 14 забранува дискриминација при уживањето на правата и слободите утврдени во Конвенцијата. Иако не се фокусираат експлицитно на говор на омраза или крими- нал од омраза, овие членови дозволуваат правни мерки против говорот на омраза и дискриминаторното однесување, истовремено одржувајќи рамнотежа со слобо- дата на изразување. Рамковната конвенција за заштита на националните малцинства од 1995 година17 е клучен инструмент насочен кон заштита на правата на националните малцинства. Иако експлицитно не ги криминализира делата од омраза, таа ги обврзува државите да им овозможат на лицата што припаѓаат на националните малцинства да не се под- ложени на дискриминација и да можат да ги зачуваат својата култура, јазик и религија. Конвенцијата го истакнува значењето на промовирањето на меѓусебната почит и раз- бирање, што индиректно ги поддржува напорите за борба против говорот на омраза и криминалот од омраза преку поттикнување на инклузивност и толеранција. 12 Достапна на: https://www.osce.org/files/f/documents/3/7/23133.pdf (англиски). 13 Достапна на: https://www.osce.org/files/f/documents/5/1/109340.pdf (англиски). 14 https://hatecrime.osce.org/participating-states (англиски). 15 Достапни на: https://www.osce.org/resources/publications (англиски). 16 Достапна на: https://www.echr.coe.int/documents/d/echr/convention_eng (англиски). 17 Достапна на: https://rm.coe.int/168007cdac (англиски).

10 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Конвенцијата за сајберкриминал од 2001 година18 е првиот меѓународен договор што се осврнува на делата од омраза извршени преку интернет и други компју- терски мрежи. Таа се фокусира на криминализирање на активности како што се нелегален пристап до системи и мешање во податоци. Дополнителниот протокол од 2003 година ги проширува овие одредби со криминализирање на расистички и ксенофобични дејства извршени преку компјутерски системи, вклучувајќи ширење расистички или ксенофобичен материјал, закани и навреди врз основа на раса, ет- ничка припадност или религија. Протоколот ги обврзува државите да усвојат на- ционално законодавство за справување со говор на омраза и криминал од омраза извршени преку дигитални платформи. Општата политичка препорака бр. 7 од 2002 година издадена од Европската ко- мисија против расизам и нетолеранција (ЕКРИ)19 дава насоки за унапредување на националното законодавство за борба против расизмот и расната дискриминација. Таа конкретно препорачува криминализирање на говорот на омраза и делата од омраза, особено кога вклучуваат поттикнување на насилство, омраза или дискри- минација. Препораката се залага за силни правни рамки, мерки за заштита на жрт- вите и кампањи за подигање на јавната свест, со цел да се спречи ширењето ра- систички идеологии и да се обезбеди ефикасно гонење на криминалот од омраза. Препораката CM/Rec(2022)1620 се осврнува на зголемената загриженост за го- ворот на омраза, особено во дигиталната ера, и обезбедува сеопфатни насоки за земјите членки за справување со овој проблем. Препораката ja истакнува потребата од балансиран пристап, осигурувајќи дека говорот на омраза е ефикасно спречен, истовремено обезбедувајќи заштита на слободата на изразување. Препораката по- викува земјите членки да усвојат правни рамки што го криминализираат говорот на омраза кога тој поттикнува насилство, непријателство или дискриминација, како и спроведување на тие закони со јасни и одвраќачки казни. Препораката исто така ја нагласува важноста на превентивните мерки, вклучувајќи јавни образовни кам- пањи, обука за органите на прогонот и соработка со граѓанското општество и он- лајн платформите за спротивставување на говорот на омраза. Посебно внимание е посветено на онлајн говорот на омраза, повикувајќи ги интернет-платформите да дејствуваат брзо во отстранувањето на нелегалната содржина, додека истовреме- но се поттикнува инклузивна дигитална средина. Препораката CM/Rec(2024)421 е насочена кон борба против криминалот од омраза и зајакнување на системите за поддршка на жртвите. Оваа препорака ги повикува земјите членки да ги зајакнат своите правни рамки со признавање на елементот на омраза како отежнувачка околност или како суштински дел од посебни кривични дела. Исто така се нагласува важноста на специјализираната поддршка за жртвите, осигурувајќи им пристап до правна помош и услуги, особено за ранливи групи како

18 Достапна на: https://rm.coe.int/1680081561 (англиски). 19 Достапна на: https://rm.coe.int/ecri-general-policy-recommendation-no-7-revised-on-national- legislatio/16808b5aae (англиски). 20 Достапна на: https://search.coe.int/cm/Pages/result_details.aspx?ObjectId=0900001680a67955 (англиски). 21 Достапна на: https://search.coe.int/cm/Pages/result_details.aspx?ObjectId=0900001680af9736 (англиски).

11 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

децата и младите. Приоритет е обуката на органите на прогонот, со фокус на пре- познавање на показатели на предрасуди и воспоставување специјализирани ис- тражители и обвинители за криминал од омраза. Дополнително, препораката ја ис- такнува потребата за подобрено собирање податоци и механизми за известување, повикувајќи ги државите на соработка со граѓанското општество и осигурување инклузивност во онлајн и офлајн простори.

3.2.4 Европска Унија (ЕУ) Рамковната одлука на ЕУ 2008/913/ЈХА22 е клучен законодавен инструмент што ги обврзува земјите членки на ЕУ да се борат против одредени форми на говор на омраза и криминал од омраза. Таа го криминализира јавното поттикнување на насилство или омраза врз основа на раса, боја на кожа, религија или национално потекло. Оваа одлука наложува земјите членки да обезбедат ефикасни казни и да преземат неопходни мерки за промовирање на превенција и подигање на свеста за делата од омраза. Дополнително, Повелбата за основните права на Европската Унија23 од 2000 година го зајакнува значењето на еднаквоста и недискриминација- та во сите земји членки. Директивата за правата на жртвите (2012/29/ЕУ)24 има за цел да осигури дека сите жртви, вклучувајќи ги и оние на криминал од омраза, се третираат со почит и до- биваат соодветна поддршка, заштита и пристап до правда. Според Директивата, жртвите на криминал од омраза, поради природата на делото мотивирано од пред- расуди, можат да имаат потреба од специјализирани услуги за поддршка. Директи- вата бара индивидуални процени на жртвите за да се идентификуваат специфични потреби, вклучувајќи психолошка поддршка, безбедносни мерки и учество во суд- ските постапки. Кодексот на однесување на ЕУ за справување со нелегален говор на омраза на ин- тернет од 2016 година25 е доброволен договор меѓу Европската комисија и големи технолошки компании како „Фејсбук“, „Твитер“ („Х“) и „Јутјуб“. Тој ги обврзува овие платформи да прегледуваат и отстрануваат нелегален говор на омраза во рок од 24 часа по добиено известување. Кодексот има за цел да се спротивстави на ши- рењето расистичка, ксенофобична и дискриминаторна содржина на интернет пре- ку поттикнување соработка помеѓу владите, граѓанското општество и приватниот сектор, промовирање транспарентност и едукација на корисниците за справување со говорот на омраза, додека истовремено налага почитување на слободата на из- разување.

22 Достапна на: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32008F0913 (англиски). 23 Достапна на: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:12012P/TXT (англиски). 24 Достапна на: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32012L0029 (англиски). 25 Достапен на: https://commission.europa.eu/document/download/551c44da-baae-4692-9e7d- 52d20c04e0e2_en (англиски).

12 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Актот за дигитални услуги (DSA) од 2022 година26 е клучна регулаторна рамка во ЕУ што се однесува на нелегална содржина на интернет, вклучувајќи говор на ом- раза. Тој наметнува строги обврски за големите онлајн платформи за брзо отстра- нување нелегален говор на омраза, воведува транспарентност во практиките за модерирање на содржина и налага спроведување процени на ризик со цел да се минимизира штетата. Актот исто така воведува казни за непочитување и задолжува редовно известување за отстранувањето на штетната содржина. Оваа регулатива ја зајакнува одговорноста и создава побезбеден дигитален простор.

П оим на криминализираниот говор на 4. омраза и криминалот од омраза Во контекст на правните рамки за справување со дискриминацијата и насилството, концептите на криминал од омраза и говор на омраза имаат значајна важност. Го- ворот на омраза вклучува изрази што поттикнуваат омраза, дискриминација или на- силство против одредени групи, често во јавниот дискурс или медиумите. Од друга страна, криминалот од омраза се однесува на кривични дела мотивирани од пред- расуди против идентитетот на поединецот, вклучувајќи карактеристики како што се раса, религија, сексуална ориентација, етничка припадност итн. Овие кривични дела не само што ги повредуваат поединците туку и ги загрозуваат социјалната ко- хезија и јавната безбедност, што доведува до пошироки општествени импликации. Иако двата термина се поврзани и имаат заедничка основа во справувањето со предрасудите и нетолеранцијата, тие се разликуваат во своите правни дефиниции, импликации и контексти во кои се применуваат. Разбирањето на овие разлики е клучно за развивање ефективни правни мерки и политики за промоција на социјал- на кохезија.

4.1 Криминализиран говор на омраза За концептот говор на омраза не постои универзално прифатена дефиниција. Раз- ликите во културните и правните системи на различни држави доведуваат до ва- ријации за тоа што се смета за говор на омраза. Во некои јурисдикции, тој може да биде дефиниран како јавно изразување што поттикнува насилство или дискрими- нација врз основа на раса, религија, сексуална ориентација или други лични карак- теристики, додека во други, говорот на омраза може да вклучува пошироки форми на вербална агресија. Општествените ставови кон говорот на омраза се исто така различни, при што некои го гледаат како закана за основните човекови права и со- цијалната хармонија, додека други го ставаат во контекст на слободата на изразу- вање и сметаат дека ограничувањата треба да бидат минимални.

26 Достапен на: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32022R2065 (англиски).

13 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Говорот на омраза се разликува од другите облици на говор со својата цел да поттикне омраза, дискриминација или насилство против одредени групи поради нивните иден- титетски обележја. Голем број правни системи имаат усвоено посебни закони што го криминализираат говорот на омраза, а неговото санкционирање често се заснова на тоа дали изразувањето е насочено кон предизвикување реална штета или насилство. Препознавањето на говорот на омраза може да вклучува анализа на контекстот на из- разот, на намерата на говорникот, како и на ефектите врз публиката за која е наменет. Препораката CM/Rec(2022)16 на Советот на Европа27 говорот на омраза го дефини- ра како сите видови изразување што поттикнуваат, промовираат, шират или оправду- ваат насилство, омраза или дискриминација против поединец или група луѓе, или што ги понижуваат поради нивните реални или припишани лични карактеристики или статус, како што се раса, боја, јазик, религија, националност, национално или етничко потекло, возраст, попреченост, пол, родов идентитет и сексуална ориентација.

4.2 Криминал од омраза Слично како и за говорот на омраза, и за концептот на криминал од омраза не постои универзално прифатена дефиниција. Разликите во културните, социјалните и правните контексти водат до различни перцепции за тоа што претставува криминал од омраза, често под влијание на локалните истории, вредности и искуства со дискриминација и насилство. Некои земји можат да ги приоритизираат расата и етничката припадност како примарни мотиватори на дела од омраза, додека други можат да нагласуваат ре- лигија, сексуална ориентација или попреченост. Оваа разлика го комплицира напорот за воспоставување доследни правни рамки, бидејќи дефинициите може да варираат не само помеѓу нациите туку и во самите заедници. Дополнително, општествените ста- вови кон криминалот од омраза може значително да се разликуваат, при што некои ги гледаат како сериозни деликти што ја загрозуваат социјалната кохезија, додека други може да ги перципираат како изолирани инциденти или да ја намалат нивната важност. Кривичните дела од омраза често се разликуваат од другите кривични дела по нивната мотивација и пошироките општествени импликации. Овие кривични дела не само што ги повредуваат индивидуалните жртви туку и ја загрозуваат кохезија- та на заедницата и придонесуваат за атмосфера на страв меѓу засегнатите групи. Идентификувањето на криминалот од омраза често се базира на препознавање специфични „индикатори на предрасуди“. Овие индикатори може да ги вклучуваат природата на кривичното дело, идентитетот на жртвата и околностите околу ин- цидентот. На пример графити, вербално вознемирување или таргетирање верски објекти може да сигнализираат мотивација од предрасуди. Многу правни системи предвидуваат поостри казни за кривичните дела од омраза во споредба со слични дела без мотивација од предрасуди. Ова го одразува признавањето дека кривични- те дела од омраза се поштетни поради нивната намера и влијание врз општеството. ОБСЕ го дефинира криминалот од омраза како кривични дела што се мотивирани од предрасуди против одредени карактеристики на поединци или групи. Конкрет- но, криминалот од омраза вклучува два главни елементи: мора да претставува 27 Supranote 20.

14 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

кривично дело според кривичното законодавство и мора да биде извршено поради пристрасна мотивација28, што значи дека дејствата на извршителот се под влијание на предрасудите кон некои од идентитетските обележја на жртвата (раса, етнич- ка припадност, религија, сексуална ориентација итн.). Оваа дефиниција нагласува дека кривичните дела од омраза не се само поврзани со чувствата на извршителот туку произлегуваат од пошироките општествени предрасуди и може да бидат насо- чени кон поединци или имот поврзан со маргинализирани заедници. Препораката CM/Rec(2024)4 на Советот на Европа29 криминалот од омраза го де- финира како кривично дело извршено со елемент на омраза врз основа на една или повеќе реални или перципирани (припишани) лични карактеристики или статус, каде што: a. „омраза“ вклучува предрасуди или презир и б. „лични карактеристики или статус“ вклучува, но не се ограничува на раса, боја, јазик, религија, национал- ност, национално или етничко потекло, возраст, попреченост, пол, род, сексуална ориентација, родов идентитет и изразување и сексуални карактеристики.

4.3 Р азлики помеѓу говорот на омраза и криминалот од омраза Иако говорот на омраза и криминалот од омраза често се гледаат како меѓусебно поврзани концепти, тие се разликуваат по својата природа, правни дефиниции и нивните пошироки општествени импликации. Основната разлика се однесува на самата природа на дејството: говорот на омраза претставува вербална, писмена или друга форма на изразување насочена кон поттикнување омраза, дискримина- ција или насилство против поединци или групи, врз основа на нивните идентитетски обележја, како што се раса, религија, етничка припадност, сексуална ориентација и др. Од друга страна, криминалот од омраза е физичко кривично дело (телесна по- вреда, насилство, оштетување имот итн.) што е мотивирано од предрасуди против личните карактеристики на жртвата. Говорот што поттикнува омраза може да соз- даде општествена атмосфера што го нормализира насилството врз ранливи групи. Говорот на омраза претежно вклучува емоционална или психолошка штета преку зборови или симболи што шират омраза, поттикнуваат насилство или ги дегради- раат групите. Штетата често е индиректна и влијае на чувството на безбедност и достоинството на луѓето, дури и кога не се случува непосредна физичка штета. Од друга страна, кривичните дела од омраза подразбираат конкретна штета, како што се физичкото насилство, оштетувањето на имотот или други кривични дела што директно ги повредуваат поединците или заедниците. Емоционалното влијание е често засилено преку физичката закана или фактичката штета што е нанесена. Одредбите во законодавствата за говор на омраза обично применуваат повисок праг за кривична одговорност бидејќи модерните правни системи имаат за цел да ја заштитат слободата на говорот. Изразувањето обично се криминализира само ако пречекори одредена линија – како што е директното поттикнување на насилство

28 Види на пр. во „Разбирање на криминалот од омраза“, стр. 7, 2015, достапно на: https://www.osce. org/files/f/documents/a/3/104168.pdf и „Постапување по криминал од омраза: Практичен водич“, стр. 21, 2015, достапен на: https://www.osce.org/files/f/documents/3/0/337141.pdf. 29 Supranote 21.

15 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

или претставување реална закана. Криминализирањето на говорот на омраза често се гледа како превентивна мерка за избегнување на ескалацијата на насилство или криминал од омраза. Говорот на омраза може да биде ран индикатор за тензиите што, доколку не се адресирани, би можеле да доведат до фактички кривични дела од омраза. Законодавството за криминал од омраза од друга страна е реактивно, односно се однесува на насилство или штета што веќе се случила. Дополнително, говорот на омраза во одредени правни системи може да се санк- ционира само кога изразувањето директно повикува на насилство или сериозна дискриминација, додека криминалот од омраза вклучува активно дејство што веќе предизвикува физичка или материјална штета. Важно е да се нагласи дека говорот на омраза може да претставува првичен чекор што води кон криминал од омраза. Исто така, постои и разлика во начинот на идентификување на овие дела. Крими- налот од омраза често се идентификува преку „индикатори на предрасуди“, како на пример вербални навреди при физички напад или таргетирање симболични објекти поврзани со малцински групи. Од друга страна, говорот на омраза обично се препознава преку анализирање на содржината на изразувањето, намерите на говорникот и ефектите врз публиката.

Г овор на омраза и криминал од омраза 5. во Република Северна Македонија Во современото мултикултурно и мултирелигиско општество на Република Северна Македонија, различностите може да претставуваат значајна предност во градењето на демократијата. Меѓутоа, овие разлики можат да создадат и потенцијални конфликти преку будење на радикалниот национализам што може да доведе до интензивирање на тензии. Говорот на омраза не е само форма на комуникација туку е и моќен инстру- мент што може да генерира насилство и да поттикне криминал од омраза. Овој дел од анализата се фокусира на говорот на омраза и криминалот од омраза во Република Северна Македонија, разгледувајќи ги трендовите на омраза, правната рамка, социјал- ните импликации и потребата за проактивни мерки во спречувањето на ваквите појави.

5.1 Трендот на говор на омраза Во Северна Македонија говорот на омраза претставува значаен предизвик имајќи предвид дека во земјата живеат поголем број заедници. Инцидентите со говор на омраза, особено оние поврзани со политички и етнички тензии, се интензивираат за време на изборни периоди, во медиумите и на социјалните мрежи. Локалниот Хелсиншки комитет за човекови права и други невладини организации често ре- гистрираат и пријавуваат случаи на говор на омраза30, истакнувајќи дека, иако по-

30 Види http://govornaomraza.mk – Генерална датабаза за Хелсиншкиот комитет за човекови права за регистрирани инциденти на говор на омраза и https://complaints.semm.mk – датабаза на Советот за етика во медиумите за жалби против говор на омраза во медиумите.

16 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

стојат правни механизми, гонењето е често незадоволително, а јавната свест за последиците е ниска. Напорите за борба против говорот на омраза се поддржани од меѓународните организации присутни во државата што ја охрабруваат Северна Македонија да ја зајакне својата правна рамка и да го подобри спроведувањето на законите. Дополнително, граѓанското општество игра клучна улога во мониторин- гот на говорот на омраза, подигнување на свеста и промовирање на толеранција во општество. На порталот www.govornaomraza.mk на локалниот Хелсиншки комитет за човекови права во периодот помеѓу 2014 година и септември 2024 година биле регистрира- ни вкупно 2 685 инциденти поврзани со говор на омраза.

Говор на омраза според пристрасната мотивација 1400 1313 1200 1000 952

800 566 600 400 233 191 200 92 145 68 0 1

Етничка припадност Сексуална ориентација Политичко уверување Национална припадност Пол или род Раса или боја на кожа Религија или верско уверување Друго

* Често инцидентите поврзани со говор на омраза содржат две или повеќе пристрасни мотивации, па оттаму и поголемиот број пристрасни мотивации отколку инциденти.

Податоците регистрирани од Хелсиншкиот комитет даваат важен увид во мотивите зад пријавените инциденти на говор на омраза. Најголемиот број инциденти, вкуп- но 1 313, се поврзани со етничка припадност, што укажува на постоење на етнички тензии во општеството. Високиот број од 952 инциденти поради сексуална ориен- тација ја истакнува сериозноста на дискриминацијата и непријателството со кои се соочува ЛГБТ+ заедницата. Политичките уверувања, со 566 пријавени случаи, се индикатор за влијанието на политичката поларизација и политичките поделби врз социјалните интеракции што можат да водат кон социјални конфликти. Допол- нителни категории како националната припадност (233), пол или род (191), и раса или боја на кожа (92), исто така, сведочат за распространетоста на предрасуди во општеството. Религиските уверувања и други фактори со 68, односно 145 пријаве- ни случаи дополнително ја усложнуваат сликата за природата на овие инциденти. Овие податоци покажуваат дека говорот на омраза не е изолирана појава туку вко- ренет проблем и бара координирани правни и институционални мерки за негово спречување и санкционирање.

17 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

5.2 Трендот на криминал од омраза Покрај регистрирање на инциденти поврзани со говорот на омраза како што е опишано погоре, локалниот Хелсиншки комитет за човекови права регис- трира и инциденти поврзани со криминал од омраза. На нивниот портал www. zlostorstvaodomraza.com, во периодот помеѓу 2013 година и 2023 година (но без податоци за 2021 година) биле регистрирани вкупно 933 инциденти во кои има- ло индикатори на пристрасност што би можело да значи дека тие кривични дела се дела од омраза31. Графиконот подолу ги прикажува кумулативно обработените и објавени податоци за 758 инциденти регистрирани од Хелсиншкиот комитет од февруари 2013 година до октомври 2020 година32.

Криминал од омраза според пристрасната мотивација

600 501 500

400

300

200 136 100 44 26 21 20 10 0 1

Етничка припаднос Политичко уверување Бегалски или мигрантски статус Религија или верско уверување Боја на кожа Сексуална ориентација Друго

Етничката припадност, како и кај говорот на омраза, е најзастапена мотивација зад криминалот од омраза што се огледува во 66,1 % од случаите, со што се потврдува дека етничките тензии продолжуваат да бидат најзначаен фактор на предрасуди за можно насилство во Северна Македонија. Политичката припадност со 17,9 % од случаите, како и статусот на бегалци или мигранти (5,8 %), исто така, се важни фактори. Дополнителни мотивации, како религијата или верското уверување (3,4 %), бојата на кожата, сексуалната ориентација и родовиот идентитет, иако се по- малку застапени, покажуваат дека предрасудите се насочени кон различни групи во општеството. Објавените податоци од Хелсиншкиот комитет33 понатаму покажуваат дека најчес- то регистрираните видови инциденти вклучуваат насилство (225 случаи), телесни 31 Во согласност со годишните извештаи за криминал од омраза, достапни на: https:// zlostorstvaodomraza.com 32 Види инфографик на: https://mhc.org.mk/reports/podatoczi-za-kriminalot-od-omraza-fevruari- 2013-oktomvri-2020/ 33 Ibid.

18 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

повреди (181 случаи) и оштетување имот (136 случаи), што ја нагласува физичката и материјалната штета што ја претрпуваат жртвите на овие дела. Географската рас- пределба на овие инциденти укажува дека Скопје е најпогодено подрачје, со реги- стрирани 549 инциденти, што, пак, укажува на тоа дека главниот град претставува центар на етнички и политички тензии. Други подрачја, како што се Куманово (44), Тетово (28) и Битола (23), исто така покажуваат високо ниво на инциденти. Главните наоди од долгогодишното мониторирање на инцидентите од омраза од страна на Хелсиншкиот комитет покажуваат дека жртвите и сторителите најчесто се млади лица од различни етнички заедници, при што голем дел од сторителите остануваат неоткриени, а пристрасниот мотив често се „губи“ во текот на процесот од полиција- та до судовите. Исто така, недостасува соодветна статистика за овие инциденти, а се преземени минимални превентивни мерки, како едукација за човекови права и подигање на јавната свест34.

5.3 Виктимизација поради криминал од омраза Во текот на јуни – јули 2018 година и повторно во јуни – јули 2023 година, Мисијата на ОБСЕ во Скопје спроведе две истражувања за виктимизацијата поради крими- налот од омраза во Северна Македонија во кои учествуваа вкупно 3 124 испита- ници35. Резултатите од истражувањата даваат важен увид во распространетоста и влијанието на кривичните дела од омраза. Двете истражувања го потенцираат сериозното емоционално и психолошко влија- ние врз жртвите на криминал од омраза, кои постојано пријавуваат потешки пси- хосоматски ефекти отколку жртвите на други кривични дела. Наодите од двете истражувања укажуваат дека криминалот од омраза продолжува да биде вкоренет проблем во Северна Македонија, кој бара координирани напори од националните и локалните власти, како и од граѓанското општество, за да се реши проблемот со непријавувањето, да се подобри поддршката за жртвите и да се зајакне реакцијата на полицијата. Истражувањето од 2018 година, спроведено на примерок од 1 510 испитаници, идентификува 165 жртви на криминал од омраза во последните 12 месеци пред анкетата. Овие податоци покажуваа дека криминалот од омраза е значително рас- пространет, при што жртвите пријавиле вкупно 222 инциденти, далеку повеќе од бројките достапни преку официјалните статистики и податоците на невладините организации. Еден од најважните наоди од истражувањето е ниската стапка на пријавување: шест од десет инциденти не биле пријавени во полиција. Резултатите дополнително укажуваа дека виктимизацијата поради криминалот од омраза има посилно социо-емоционално и психолошко влијание отколку други видови крими- нал, што води кон зголемена загриженост и појава на посттрауматски симптоми.

34 Supranote 30. 35 Истражување за виктимизацијата поради криминал од омраза: Извештај, 2019, Пол Игански. Достапно на: https://www.osce.org/files/f/documents/6/5/424199.pdf и Истражување за виктимизацијата поради криминал од омраза: Извештај, 2023, Пол Игански. Достапно на: https:// www.osce.org/files/f/documents/9/b/560274.pdf

19 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Истражувањето од 2023 година потврдува тесна согласност со наодите од 2018 година, покажувајќи дека виктимизацијата поради криминалот од омраза остану- ва распространета, далеку над официјално пријавените случаи. Иако стапките на виктимизација остануваат слични, истражувањето забележува мал пад на вкупната виктимизација поради криминалот од омраза, што кореспондира со трендот на на- малување на општиот криминал во последните години. Во однос на пријавувањето, забележано е дека стапките остануваат стабилни, а жртвите на криминал од ом- раза се сè уште помалку склони да пријават кривични дела од омраза во полиција, во споредба со други видови криминал. Истражувањето од 2023 година исто така укажува на намалување на криминалот поврзан со политичкото уверување.

5.4 Национално законодавство и институционални мерки 5.4.1 Криминализиран говор на омраза Треба да се напомне дека не секој говор на омраза во Северна Македонија се смета за кривично дело. Така, на пример, во националното законодавство постојат одред- би што го третираат говорот на омраза како прекршок. Вакви примери може да се најдат во законите за спречување на насилството и недостојното однесување на спортските натпревари, aудио и аудиовизуелни медиумски услуги, медиуми итн. Овие закони содржат одредби што го санкционираат поттикнувањето или ширење дискриминација, нетрпеливост или омраза преку прекршочни казни (глоби) од фи- нансиска природа. Оваа анализа се однесува единствено на криминализираниот говор на омраза, онака како што е утврдено во Кривичниот законик. Во Препораката CM/Rec(2022)16 на Советот на Европа36 е наведено дека „Држа- вите членки треба да специфицираат и јасно да дефинираат во своето национално кривично право кои изрази на говор на омраза подлежат на кривична одговорност, како на пример: 1) јавно поттикнување на извршување геноцид, злосторства против човештвото или воени злосторства; 2) јавно поттикнување на омраза, насилство или дискриминација; 3) расистички, ксенофобични, сексистички и ЛГБТ-фобични закани; 4) расистички, ксенофобични, сексистички и ЛГБТ-фобични јавни навреди под услови како оние специфицирани за онлајн навреди во Дополнителниот про- токол на Конвенцијата за сајберкриминал што се однесува на криминализа- ција на дејства од расистичка и ксенофобична природа извршени преку ком- пјутерски системи; 5) јавно негирање, тривијализирање и одобрување геноцид, злосторства про- тив човештвото или воени злосторства; и 6) намерно ширење материјали што содржат такви изрази на говор на омраза (наведени во 1 – 5 погоре), вклучувајќи идеи базирани на расна супериорност или омраза.“ 36 Supra note 18, точка 11.

20 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Во Кривичниот законик се содржани вкупно шест кривични дела што се однесуваат на говорот на омраза: – Загрозување на сигурноста, член 144 став 5; – Излагање на подбив на македонскиот народ и припадници на заедниците, член 179. – Предизвикување омраза, раздор или нетрпеливост врз национална, расна, вер- ска и друга дискриминаторска основа, член 319 став 1; – Ширење расистички и ксенофобичен материјал по пат на компјутерски систем, член 394-г став 1; – Одобрување или оправдување геноцид, злосторства против човечноста или во- ени злосторства, член 407-а став 1; – Расна и друга дискриминација, член 417 став 1. Кривичното законодавство на Северна Македонија е во голема мера усогласено со Препораката CM/Rec(2022)16 на Советот на Европа, особено во однос на јавното поттикнување на геноцид, омраза и насилство (членови 144, 319, 394-г и 407-а). За- конот ефективно го опфаќа ширењето расистички и ксенофобични материјали, јав- ни закани и навреди. Сепак, за целосна усогласеност со Препораката, Законот треба да обезбеди појасна заштита против сексистички и ЛГБТ-фобичен говор, особено во офлајн контексти, да го прошири опсегот на ширење говор на омраза надвор од компјутерските системи и да обезбеди јасна заштита на слободата на изразување.

5.4.2 Криминал од омраза Криминалот од омраза во домашното законодавство претставува релативно нов концепт. Во 2009 година, Северна Македонија воведе нова одредба во Кривичниот законик – член 39 став 5 – за отежнувачки околности во Кривичниот законик, која се применува во случаи кога кривичните дела се сторени против лице, група на лица, или имот и се мотивирани од „националното или социјалното потекло, политичката или верската припадност, имотниот или социјалниот статус, полот, расата или бојата на кожата“ на жртвите37. Во 2014 година, беа усвоени измени во неколку одредби од Кривичниот законик38, вклучително и во член 39 став 5, со што се вклучи проширена и отворена листа на заштитени карактеристики, и тоа: „пол, раса, боја на кожа, род, припадност на маргинализирана група, етничка припадност, јазик, државјанство, со- цијално потекло, религија или верско уверување, други видови уверувања, образова- ние, политичка припадност, личен или општествен статус, ментална или телесна поп- реченост, возраст, семејна или брачна состојба, имотен статус, здравствена состојба, или на која било друга основа предвидена со закон или ратификуван меѓународен договор.“ Ова дополнување не придонесе за значително зголемување на превенција- та или процесирањето на делата од омраза, бидејќи немаше видливо зголемување на бројот на обработени случаи, недостигаа алатки за мерење на ефикасноста на од- редбите и не постоеше механизам за собирање податоци за криминалот од омраза.

37 „Службен весник на РСМ“ бр. 111/2009 достапен на: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/2A2D531 4C418A34EA5D597CC923695D2.pdf 38 „Службен весник на РСМ“ бр. 27/2014 достапен на: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/6ed04b3d b86643b297d84aa94513d055.pdf

21 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

За подобрување на законодавната рамка за справување со криминалот од омраза, во 2015 година Министерството за правда, по иницијатива на Мисијата на ОБСЕ во Скопје и Академијата на науките и уметностите, формираше Работна група за реви- зија на одредбите од Кривичниот законик поврзани со криминал од омраза. Истата година, Работната група изготви предлог-измени на Кривичниот законик на држа- вата, предлагајќи новитети како дефиниција на кривичното дело од омраза, како и построги казни за одредени кривични дела извршени со пристрасна мотивација. Во 2016 година, текстот беше доставен до ОДИХР, кој ги поддржа измените и достави свои коментари39, од кои поголемиот дел беа имплементирани од Работната група во 2017 година. Во 2018 година, Владата до Собранието предложи 17 нови одредби за измени на Кривичниот законик, вклучувајќи и правна дефиниција на кривичните дела од омраза. Дополнително, доколку во текот на судската постапка биле изне- сени обвиненија за криминал од омраза во смисла на отежнувачките околности од член 39 став 5, новиот став 6 од истиот член предвидува обврска за судот да ги об- разложи причините доколку одлучи да не го примени став 5. Измените беа усвоени од Собранието кон крајот на 2018 година, а стапија на сила во 2019 година40. Член 22 став 42 од Кривичниот законик ја содржи дефиницијата за криминал од омраза – Како дело од омраза изречно предвидено со одредбите од овој Законик се смета кривично дело против физичко или правно лице и со нив поврзани лица или имот кое е сторено во целост или делумно поради реална или претпоставена карактеристика или поврзаност на лицето што се однесува на раса, боја на кожа, националност, етничко потекло, религија или уверување, ментална или телесна попреченост, пол, родов идентитет, сексуална ориентација и политичко уверување. Една од клучните карактеристики на оваа дефиниција е тоа што го препознава криминалот од омраза не само кога е мотивиран од реални карактеристики, туку и од претпоставени карактеристики, што го проширува опсегот за идентификација и процесирање на криминалот од омраза. Одредбата исто така обезбедува заштита и на поединци и на поврзан имот, што ја рефлектира свесноста дека делата мотиви- рани од омраза може да бидат насочени кон симболи, институции или објекти повр- зани со одредена група или поединец. Понатаму, Законот признава широк спектар на заштитени карактеристики, обезбедувајќи широка покриеност за различни мар- гинализирани и ранливи групи. Оваа инклузивност е во согласност со меѓународ- ните стандарди за криминал од омраза, но исто така бара прецизна примена во практика за да се осигури ефикасна правна заштита. Споменатите 17 нови одредби со измените на Кривичниот законик од 2018 година се однесуваат на следниве кривични дела: – Убиство, член 123 став 2, точка 4; – Телесна повреда, член 130 став 2; – Тешка телесна повреда, член 131 став 2; – Присилба, член 139 став 2; – Противправно лишување од слобода (киднапирање), член 140 став 2; 39 Достапни на: https://www.osce.org/files/f/documents/2/e/313271.pdf 40 „Службен весник на РСМ“ бр. 248/2018, достапен на: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/b08957 0baccc436a9b39c585dca78b3f.pdf

22 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

– Мачење и друго сурово, нечовечно или понижувачко постапување и казнување, член 142 став 2; – Загрозување на сигурноста, член 144 став 3; – Спречување или смеќавање јавен собир, член 155 став 2; – Силување, член 186 став 3; – Неукажување медицинска помош, член 208 став 1; – Тешка кражба, член 237, став 1 точка 7; – Разбојништво, член 237 став 2; – Разбојничка кражба, член 238 став 2; – Оштетување туѓи предмети, член 243 став 2; – Изнуда, член 258 став 2; – Насилство, член 386 став 5; – Сквернавење на гроб, член 400 став 2. Во сите овие основни кривични дела е вметната одредба што на судовите им налага построго казнување кога ќе биде докажано дека делото е сторено од омраза. Според ова, кривичните дела од омраза во националното законодавство претставуваат дела за кои се пропишани отежнувачки околности поради специфичните фактори или ус- лови присутни при извршувањето на кривичното дело што ја зголемуваат неговата те- жина или вината на сторителот. Овие околности водат кон построги казни во споредба со стандардната казна за истото дело без такви фактори. Идејата е дека присуството на отежнувачките околности го прави делото посериозно, било поради природата на самиот чин или поради влијанието врз жртвата или општеството. Во согласност со де- финицијата за криминал од омраза, доволно е кривичното дело да биде и само делум- но сторено од омраза за на сторителот да му биде изречена построга казна. Имајќи предвид дека националното законодавство пропишува дефиниција за кри- минал од омраза (член 22 став 42 од Кривичниот законик), содржи општа одредба што предвидува дека елементот на омраза претставува отежнувачка околност за сите кривични дела сторени од умисла при изрекување на казната (член 39 став 5 од Кри- вичниот законик); и посебни кривични дела кои го вклучуваат елементот на омраза како составен дел на делото, може да се заклучи дека националното законодавство користи комбиниран, односно хибриден систем за санкционирање на криминалот од омраза. Овој пристап овозможува пофлексибилна и посеопфатна примена на законот во процесирањето и казнувањето на делата мотивирани од омраза, што е во соглас- ност со современите меѓународни стандарди за борба против криминалот од омраза.

5.3.3 Институционални мерки Во 2015 година, Министерството за внатрешни работи воведе апликација „Црве- но копче“ на својата веб-страница http://redbutton.mvr.gov.mk/, која е наменета за пријавување кривични дела од омраза, поттикнување на насилство, злоупотреба на деца, како и трговија со луѓе. Ефективноста на оваа апликација останува непозната, а водичот за користење на „копчето“ е повеќе фокусиран на говорот на омраза на интернет отколку на самите кривични дела од омраза. Кривична пријава за дела

23 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

од омраза на интернет може да биде поднесена и по електронски пат до Секторот за компјутерски криминал при Министерството за внатрешни работи преку елек- тронската пошта cybercrime@moi.gov.mk. Во април 2017 година, Министерството за внатрешни работи го измени Правилникот за начинот на вршење полициските работи41, воведувајќи нов образец за примање пријави што содржи поле за „инди- кации дека кривичното дело е сторено од омраза“. Во 2014 година, во Системот за управување со предмети (Case Managment System) на Јавното обвинителство беше воведена функционалност за означување дали од- редено дело потпаѓа под „криминал од омраза“, слично на додатокот во судскиот систем ACMIS (види подолу). Внесувањето на податоците е задача на службеник за податоци до моментот кога е назначен јавен обвинител, кој потоа ја презема контролата. Службеникот за податоци, назначениот обвинител, неговиот/нејзини- от претпоставен и Државното јавно обвинителство имаат пристап до предметите. Според последните информации добиени во 2018 година, системот не е целосно оперативен и не се користи во сите обвинителства низ земјата, што укажува на тоа дека практичната примена на овој механизам за евидентирање кривични дела од омраза во Обвинителството сè уште не е ефикасна. Во 2014 година, Работното тело за стандардизација на судските постапки при Вр- ховниот суд усвои Заклучок за означување на случаите во судскиот систем за уп- равување со предмети ACMIS каде што извршувањето кривично дело мотивирано од омраза/предрасуди е квалификувано како отежнувачка околност и е одразено во изрекувањето на кривичната санкција, во согласност со член 39 став 5 од Кри- вичниот законик. Регистрацијата се врши со пополнување поле за означување на предметите поврзани со криминал од омраза. Од 2014 до 2023 година Министерството за правда ја усвојуваше Програмата за обесштетување на дете што е жртва или е оштетено со дејство што со закон е пред- видено како кривично дело на насилство и на други акти на индивидуално или групно насилство. Во 2023 година, средствата за оваа намена изнесуваа околу 50 000 ЕУР42. Не постојат јавно достапни податоци за фактичкото користење на оваа програма. Кон крајот на 2022 година беше усвоен Законот за исплата на паричен надомес- ток на жртви од кривични дела со насилство43, кој почна да се применува во 2023 година. Во 2024 беше конституирана Државната комисија за надоместок за жртви од кривични дела со насилство. Целта на Законот е да се обезбеди паричен надо- месток на жртвите од кривични дела сторени со насилство како помош од страна на државата и да се спречи можна виктимизација и секундарна виктимизација како дополнително страдање што жртвите може да го претрпат од односот на надлеж- ните органи.

41 „Службен весник на РСМ“ бр. 49/2017, достапен на: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/b53767c9 b9bd4fc28156ca5da7b2ae55.pdf 42 Види на пр. Програма од 2023, „Службен весник на РСМ“ бр. 122/2023, достапен на: https://www. slvesnik.com.mk/Issues/daa31801855a4e3fbb91c2f60222762d.pdf 43 „Службен весник на РСМ“ бр. 247/2022, достапен на: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/d0f88bf 42e134b978d599eadcfafac20.pdf

24 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Г онење на говорот од омраза и 6. криминалот од омраза Органите на прогон во РСМ се претставени од јавното обвинителство и правосудната полиција. Правосудната полиција, пак, се состои од: МВР, Управата за финансиска поли- ција, Царинската управа и Воената полиција. Од Министерството за внатрешни работи и од основните јавни обвинителства (преку Јавното обвинителство на Република Северна Македонија) беа побарани статистички податоци и одлуки за гонење на криминал од ом- раза за периодот од 1 јануари 2019 година до 30 јуни 2024 година што се однесуваат на: 1. Статистички податоци во секое ОЈО за вкупниот број завршени и тековни пред- мети за секое кривично дело одделно, како и за пријавените случаи од страна на полицијата, соодветно, и оние што се предадени во ОЈО врз основа на сторени специфични кривични дела; 2. Статистички податоци за вкупниот број случаи каде што полето „криминал од омраза“ е означено во „Case Management System“ и соодветно за МВР – полето „криминал од омраза“ што било рачно означено во Записникот за пријавување на кривично дело во полиција; и 3. Доставување преку е-пошта или преку пошта на анонимизирани обвинителски одлуки (обвиненија), како и информации од полицијата, соодветно, дали добиле повратни одговори од ОЈО за исходот од полициските постапки за гонење од случаите на дела од омраза44. Што се однесува на системот на јавни обвинителства, во Северна Македонија има 22 основни јавни обвинителства (ОЈО) и Основно јавно обвинителство за гонење на организиран криминал и корупција (ОЈО ГОКК). Исто така, постојат 4 виши јавни об- винителства (ВЈО) што се обраќаат до и ја контролираат работата на споменатите 22 ОЈО, по територијален принцип. Одговорите што беа вратени за бараните податоци беа од ОЈО, а не од ВЈО. До крајот на август 2024 година, добиени се одговори од 21 ОЈО, додека 1 не одговори (ОЈО Ресен). Во оваа насока релевантен факт е дека ОЈО во градовите Ресен и Крива Паланка немаат резидуален јавен обвинител како раководител на тие канцеларии, и покрај тоа, ОЈО Крива Паланка даде одговор на ба- рањето. Одговор не даде и ОЈО ГОКК, кое се наоѓа во Скопје, што е очекувано земајќи ги предвид природата на неговата работа и опфатот на поинакви кривични дела. Во однос на МВР, податоците беа доставени од Бирото за јавна безбедност (БЈБ) преку Секторот за криминалистичко разузнавање и аналитика (СКРА) на Одделот за сузбивање на организиран и сериозен криминал и Одделот за криминалистичко разузнавање и анализа (ОКРА) со Единиците за криминалистичко разузнавање и анализа (ЕКРА). Во одговорот од МВР-БЈБ немаше податок за тоа, за колку од по- одделните случаи и кривични дела за кои биле поднесени кривични пријави, МВР добиле допис од ОЈО или од ОЈО ГОКК дека резултирале со поднесени обвиненија или, пак, со решенија за отфрлање на кривичните пријави.

44 Известувањето на ОЈО кон МВР за исходот од поднесените кривични пријави е повеќедецениска практика, а обврската е содржана во Законот за кривичната постапка (види чл. 275 од ЗКП).

25 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

6.1 Министерство за внатрешни работи Вкупно за January период 2019 2020 2021 2022 2023 – May 2019 до година година година година година РЕГИСТРИРАНИ 2024 мај 2024 КРИВИЧНИ ДЕЛА СО година ЕЛЕМЕНТИ НА ОМРАЗА

сторители

сторители кривични

кривични

кривични дела

дела

дела ВКУПНО 51 51 29 30 25 31 54 51 41 39 15 10 215 212 Телесна повреда чл. 130 ст. 3 1 1 1 1 Загрозување на сигурноста 1 1 1 1 2 2 - чл. 144 ст. 2 Загрозување на сигурноста 2 2 2 2 - чл. 144 ст. 3 Загрозување на сигурноста - чл. 144 став 4 (став 5 со 21 18 8 6 4 4 6 7 6 5 45 40 измените во 2023) Злоупотреба на лични 1 1 1 1 податоци чл. 149 ст. 2 Табеларен приказ на регистрирани кривични дела со елементи на омраза за период од 2019 до мај 2024 година

Вкупно за January период 2019 2020 2021 2022 2023 – May 2019 до година година година година година РЕГИСТРИРАНИ 2024 мај 2024 КРИВИЧНИ ДЕЛА СО година ЕЛЕМЕНТИ НА ОМРАЗА сторители

сторители

сторители кривични

кривични

кривични дела

дела

ВКУПНО 51 51 29 30 25 31 54 51 41 39 15 10 215 212 Оштетување туѓи предмети - 1 1 2 0 1 0 4 1 член 243 ст.2 вв со омраза Предизвикување на омраза, раздор или нетрпеливост врз национална, расна, верска 3 4 1 0 2 6 2 0 2 2 4 2 14 14 и друга дискриминаторска основа - член 319 Ширење на расистички и ксенофобичен материјал по 2 2 2 2 пат на компјутерски систем - член 394 - Г Расна и друга 1 4 1 1 1 1 3 6 дискриминација - член 417 Насилство - член 386 2 4 1 5 1 1 1 2 5 12

Табеларен приказ на регистрирани кривични дела со елементи на омраза за период од 2019 до мај 2024 година

26 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Вкупниот број случаи што МВР ги регистрирало како „криминал од омраза“ во ба- раниот период изнесува 221, а бројот на регистрирани сторители 219. Во бројките апсолутно доминираат делата на говор од омраза. Самото регистрирање не значи и обвинување и судење по автоматизам. Според Игански во 2023 година само нешто помалку од четири од десет (37 %) од најсериозните кривични дела за кои се смета дека биле мотивирани од пристрасност и кои ги доживеале испитаниците во 2023 година, биле пријавени во полиција, а која статистика оддава висока темна бројка на криминалот од омраза. Се дополнува и тоа дека различни дела имале различни стап- ки на пријавување во полиција, па така вербалните напади, без разлика дали навреди или закани, биле најмалку веројатно дека ќе биле пријавени од граѓаните45. Имајќи ги предвид горенаведеното и статистиката доставена од страна на МВР, се констатира дека бројот на кривичните дела од омраза е во благ пад во периодот 2019 – 2024 година. Имено, ако во 2019 година било регистрирано 51 кривично дело со 51 сторител, во 2023 година биле регистрирани 41 кривично дело и 39 сторители. И во двете споменати години најбројни биле делата на говор на омраза, па така во 2019 година тие биле 49 кривични дела или 96 % од севкупната бројка на дела од омраза за таа година, а, пак, во 2023 година тие биле 39 кривични дела (95%).

Кривични дела по години

60 54 51 40 41 29 25 20 15 0 2019 2020 2021 2022 2023 2024 (01-05)

45 Игански, П., „Извештај за истражување за виктимизацијата поради криминал од омраза“, ОБСЕ, Скопје, 2023, стр. 34, 35. Линк: https://www.osce.org/files/f/documents/9/b/560274.pdf.

27 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

6.1.1. Географска распределба на делата од омраза

СВР Скопје

СВР Битола

СВР Велес

СВР Куманово

СВР Охрид

СВР Струмица

СВР Тетово

СВР Штип криминал компјутерски Сектор за период бараниот Вкупно за КД со елементи на омраза според вид за период од 2019 заклучно со јуни 2024 година, по организациони единици

Вкупно 14 23 8 11 86 4 21 29 23 219 Телесна повреда чл. 130 ст. 3 1 1 Загрозување на сигурноста - чл. 144 ст. 2 1 1 2 Загрозување на сигурноста - чл. 144 ст. 3 2 2 Загрозување на сигурноста - чл. 144 8 7 3 2 8 1 3 1 12 45 став 4 и 5 Злоупотреба на лични податоци чл. 149 ст. 2 1 1 Оштетување туѓипредмети-член 243 ст.2 1 1 2 4 вв со омраза Предизвикување на омраза, раздор или нетрпеливост врз национална, расна, верска 1 5 1 8 15 и друга дискриминаторска основа - член 319 Ширење на расистички и ксенофобичен материјал по пат на компјутерски 10 4 9 74 1 8 24 11 141 систем - член 394 - Г Расна и друга дискриминација - член 417 1 1 1 3 Насилство - член 386 4 1 5 Табеларен приказ на регистрирани кривични дела со елементи на омраза според вид за период од 2019 за- клучно со јуни 2024 година, по организациони единици

Табелата по СВР дава одговор на прашањето за географската дистрибуција на де- лата од омраза. Најголем број дела од омраза биле регистрирани во СВР Охрид (86), а значително помалку во СВР Скопје (14), СВР Битола (23), СВР Штип (29) и СВР Тетово (21). Овој факт изненадува со оглед на тоа што Охрид е помал град од сите споменати. Релевантно е и тоа дека, иако секое СВР дејствува во својот реги- он, тоа по автоматизам не значи и дека кривичното дело било сторено во тој регион. Понекогаш се случува оштетениот – жртвата да го пријави инцидентот во местото на своето живеалиште, а делото да било сторено во друг регион. Во тој случај соод- ветното СВР каде било пријавено делото ја поднесува кривичната пријава до месно надлежното ЈО каде што било сторено делото. Ова е од значење и доколку делото било сторено онлајн, па најчесто тогаш кривичната пријава се поднесува до мес- но надлежното ЈО каде што живеел сторителот бидејќи се верувало дека од таму тој дејствувал онлајн. Од тие причини овие дела не може да се земат како сигурен репер или валиден „статистичи примерок“ со цел за утврдување на географската распределеност на криминалот од омраза. Кога веќе се споменаа делата од омраза онлајн, се истакнува податокот што го испрати МВР за бројот на пријавени дела во Секторот за компјутерски криминал. Таму биле регистрирани вкупно 23 кривични

28 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

дела, што може да се смета за веродостоен податок, со забелешка дека веројатно сите тие случаи се дела на говор на омраза46.

6.1.2. Одговорот на МВР кон делата од омраза и делата на говор на омраза Во системскиот одговор на државата кон криминалитетот од омраза улогата на полицијата е од особено значење. Што се однесува на доставената статистика од страна на МВР за пријавени дела од омраза, таа треба да се земе со извесна мера на резерва. Ова бидејќи, навистина од денешна перспектива, државата (полиција- та47 и судовите) ги направи пионерските чекори во собирањето податоци за делата од омраза, но во официјалната државна практика на откривање и гонење на делата на говор на омраза како сродни со делата од омраза отсуствува основниот пристап на нивно диференцирање како посебен облик на криминалитет. И покрај органи- зациските реформи во ЈО и Полицијата, сѐ уште нема опсервирање и известување на задоволително ниво. На пр., забележлива е и тенденцијата да се избегнува, или да им се дава поблага квалификација и на очевидни случаи на предизвикување национална, расна и верска омраза, раздор и нетрпеливост, а преку на пример подведување еден настан на говор на омраза во обичен прекршок против јавен ред и мир. Исто така собраните податоци не се достапни на јавноста и не е јасно дали властите ја разбираат разликата помеѓу делото на говор на омраза и делото од омраза per se. Имено, ниту Државниот завод за статистика добива вакви специ- фицирани податоци од МВР, ниту тоа (делата на говор на омраза како статистички параметар) го наведува МВР во годишните извештаи, ниту МВР се во состојба да му дадат на МНР таков податок по барање на меѓународни организации во кои членува Северна Македонија. Инаку од аспект на делата на говор на омраза онлајн, значаен е фактот дека за нивното докажување честопати крунски доказ (regina probationem) претставуваат вештачењата што ги изработува Одделението за форензички испитувања (ОФИ) при МВР, а кое нешто се прави со специјализирани алатки и софтвери. Лаборато- ријата за дигитална форензика на ОФИ врши испитување на компјутерска опрема 46 СКК уште од 2017 година (од по издвојувањето како орган од Одд. за сузбивање на организиран и сериозен криминал) води статистика за секое одделно кривично дело и доставува годишен извештај до МВР, а кој е потоа имплементиран во генералниот Годишен извештај на МВР. Види: https://mvr.gov.mk/Upload/Editor_Upload/Godisen%20izvestaj/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D0% B8%D1%88%D0%B5%D0%BD%20%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B 0%D1%98%202023.pdf 47 Полицијата е првиот орган за спроведување на законот што дава одговор на кривичните дела од омраза, а податоците што тие ги прибираат треба да се скелетот на официјалните податоци за криминалот од омраза. Меѓутоа, покрај заложбите на полицијата и другите владини органи, евидентираната зачестеност на кривичните дела од омраза во официјалните статистики е начелно пониска од реалната. Тоа е така бидејќи официјалното евидентирање зависи од тоа жртвите да ги пријавуваат случаите и полициските службеници точно да ги евидентираат. Сепак, од аспект на надлежноста на овој извршен орган да ја прибавува статистиката за делата на омраза и неговата потенцијална супериорност во таа задача во споредба со другите државни органи, а најмногу ЈО, истото тоа е несомнено поради самиот факт дека ЈОРМ не располага ниту со доволно буџет, ниту со доволно персонал за исполнување на оваа задача, за разлика од МВР ( да се поедностави последниот дел).

29 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

и мобилни уреди што содржат електронски доказен материјал. Се врши преземање на податоците од дигиталните уреди со помош на форензички алатки што овоз- можуваат да се сочува интегритетот на податоците. Со различни методи се прави анализа на постојните и враќање на избришаните податоци.

6.2 Јавно обвинителство ЈО претставува уставна категорија и е орган на прогон што ја канализира целосната обемна работа на МВР во борбата со криминалот. Што се однесува на криминалите- тот од омраза, јавните обвинителства се од поодамна запознаени со него преку обуки- те спроведувани од АСЈО. На системско ниво, ЈОРСМ воведе и новитети почитувајќи го начелото на хиерархија и субординација. Така, со цел за поефикасно работење, на сите ЈО во државата ЈОРСМ им наложи, почнувајќи од 1.1.2023 година, редовно и без исклучок да вршат дополнувања на предметите во информацискиот систем „case managment“ со прикачување на одлуките на ЈО. Обвинителствата располагаа со овој систем уште од 2016 година, но тој дури сега се спроведува во практика.

6.2.1. Одговорот на ЈО кон криминалот од омраза, вклучително и де- лата на говор од омраза – истражни практики Како премиса за да функционира националната системска рамка против делата од омраза и тој да добие кривичноправен третман служи член 81 од Глава VII од ЗКП, насловен како „Обврска за давање правна помош“. Во него се стипулира: „(став 1) Правосудната полиција, јавниот обвинител и судот за потребите за водењето на кривичната постапка можат да побараат помош од судовите, јавното обвинител- ство, органите на државната управа и други државни органи, институции што вр- шат јавни овластувања и од органите на единиците на локалната самоуправа. Тие органи се должни да одговорат по барањето во најкраток рок, а можните пречки да ги отстранат без одлагање. По потреба нив може да им биде доставена копија од казнените списи. (став 2) Органите на државната управа и другите државни органи можат да го одбијат барањето од ставот (1) на овој член, со образложена одлука со- гласно со нивните законски надлежности, ако на тој начин се повредува обврската за чување класифицирани информации, сè додека надлежниот орган не ја укине таквата обврска.“ Секако, доколку постои и најмал сомнеж дека некое правно лице не би било кооперативно, тогаш стои на располагање и инструментот – Барање во согласност со чл. 287 од ЗКП каде што е предвидена парична казна доколку не се постапи во законскиот рок од 15 дена48. Што се однесува на кривичните дела од омраза со меѓународен елемент и приби- рањето докази од странство, релевантен е и Законот за меѓународноправна сора- ботка во кривичната материја49. Особено е важна меѓународната правна помош од

48 Рокот поради инертноста на администрацијата е честопати пробиван, но важно е дека извршните органи генерално навреме му даваат до знаење за ЈО кога би можел да го очекува одговорот. 49 Доколку не постои друг билатерален или мултилатерален договор што го ратификувала државата и што ја уредува оваа материја.

30 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

глава II од Законот, како: извршувањето процесни дејства; доставувањето спонтани информации; размената на определени информации и известувања; контролира- ната испорака; следењето комуникации; претресот на простории и лица и привре- меното обезбедување предмети, имот или средства што се во врска со кривично дело. Инструментот што органот на прогонот треба да го користи е „замолница“. Релевантни одредби се: чл. 16 - 37. Од аспект на ЗКП и истражните практики релевантна е и главата каде што се проп- ишани посебните истражни мерки. Најважната ПИМ – Следење на комуникациите се спроведува преку државно тело50. Во поглед на прибавувањето докази, претставува организациски и технолошки предизвик за МВР напливот на дела на говор на омраза онлајн, поточно на социјал- ните мрежи на интернет. Во практика кон проблематиката и методите за таквите операции на соработка на органите на кривичен прогон и овие фирми е потребно да се пристапи со претходен план, најпрво за дефинирање на компјутерските пода- тоци што може да им бидат потребни на правосудните органи во текот на кривична- та постапка; да се направи преглед и да се прибават информации за видот на ком- пјутерските податоци што може да се добијат, каде се наоѓаат и како може да бидат обезбедени во текот на претходната постапка, во согласност со домашната меѓуна- родноправна рамка и, на крај, да се еманираат начинот и постапката што треба да се следат при обезбедување на компјутерските податоци што би можеле да бидат потенцијален доказ во постапката и да се подготват обрасците за поднесување ба- рања за податоци од домашни или странски интернет-сервис провајдери51. При поднесување на барањето за достава на компјутерски податоци, ЈО може со барање врз основа на чл. 287 од ЗКП директно да се обрати до домашниот интер- нет-сервис провајдер или пак тоа да го стори со наредба преку Секторот за ком- пјутерски криминал при Министерството за внатрешни работи. Процесот, пак, на обезбедување податоци од странски интернет-сервис провајдери генерално го де- финираат протоколите и постапките на странските интернет-сервис провајдери за соработка со органите за спроведување на законот. Доколку движењето на пода- тоци е во рамките на една држава, тогаш тоа е лесно бидејќи домицилните правни субјекти се должни да ги дадат податоците на органот што ја води постапката, а поради краткиот рок на откривање на комуникацијата меѓу IP-адресите, шансите да се добијат податоците се големи. Исто така, доколку се работи за потреба од откривање на сопствеништво на домашен онлајн медиум од каде што се одвивала комуникација, тогаш органот е доволно да ја прибави информацијата од Марнет52. Но, за жал, ова се ретки случаи бидејќи тоа е најредок начин на комуницирање по- меѓу IP-адресите.

50 Во реалноста, и покрај желбата на законодавецот за независност на ОТА како одвоено тело од МВР надлежно за спроведување на ПИМ, специјализираната Агенција за национална безбедност на МВР е сѐ уште филтер за информациите што се од интерес за ОТА. 51 Извор: Стоилковски, М./Цветановски, Ј., 2017 „Обезбедување докази во електронска форма од меѓународни и домашни интернет сервис провајдери – Краток водич за обвинители“, Здружение на јавни обвинители на Република Македонија и ОБСЕ – мисија во Скопје, стр. 5. 52 https://marnet.mk/

31 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Интернет-сервис провајдерите што се регистрирани во САД, во согласност со акту- елната законска регулатива, за потешки кривични дела имаат надлежност директ- но да соработуваат со претставници на органите за спроведување на законот од други држави и истовремено да обезбедуваат податоци за корисниците на нивните интернет-сервиси за корисничките активности, како и за креираните содржини од страна на корисниците на одреден сервис. Соработката помеѓу овие провајдери и органите за спроведување на законите е на доброволна основа, но треба да се има предвид дека секој провајдер поединечно има свои протоколарни особености што се објавени во форма на „процедури“ за обезбедување податоци за потреби на органите за спроведување на законите. На крајот треба да се има предвид дека институционалниот јаз во справувањето со делата од омраза, а особено делата на говор на омраза, е најголем доколку станува збор за меѓународна интеракција меѓу субјектите – институции и кога посредништвото помеѓу правосудните институции се одвива класично, преку соодветните министерства за надворешни работи и по исклучиво – писмен пат. Практика на ЈО веќе три години наназад во РСМ е ЈО на ОЈО, во случај кога ќе наиде на потреба од меѓународна соработка во кривичната материја, да се обраќа на специјализираното одделение за меѓународна правна помош на ЈОРСМ, а не ди- ректно до фирмите провајдери и хостови во странските држави. Одделението беше формирано во јануари 2021 година со цел за подобрување, воедначување и забр- зување на постапката на барањата за меѓународна правна помош. Сега ова одде- ление ги пропратува замолниците или барањата до Министерството за правда, при што по електронски пат се препраќаат до министерствата за правда на соодветните држави (особено САД каде што се наоѓаат и најголем број од провајдерите и хосто- ви) и оттаму во релативно брз рок пристига одговорот од компаниите за бараниот податок. Постои и алтернатива во случајот кога станува збор за држави со кои МВР на РСМ има воспоставено меѓуполициска соработка, па одделението за меѓуна- родна соработка на ЈОРСМ да го достави барањето до МВР и оттаму да пристигне одговорот, но практиката покажа дека овој пат е подолготраен, а веројатно и од причина што кореспонденцијата не е исклучиво по електронски пат, туку со пис- мени пратки. Всушност, потребата да се има одговор во пишана форма мора да се нагласи во почетниот контакт во секој случај и без оглед на начинот на пристап што го избрал ЈО. Поефикасен начин на меѓународна соработка и добивање инфо (но сѐ уште недоволно афирмиран помеѓу ЈО) несомнено е користењето на ЈО за врски на РСМ во Европравда со седиште во ЈОРСМ во соработка со Секторот за меѓуна- родна полициска соработка на МВР – Интерпол. Како прогрес во сферата на јавните обвинителства се толкува и фактот дека по 10 години од транзицијата на кривичната постапка од „мешовит“ во „акузаторен“ вид беше екипиран и ставен во полна функција Истражниот центар во најголемото ЈО (ОЈО Скопје), како и во ОЈО Тетово и во ОЈО Куманово53. Таков центар постои од порано во ОЈО ГОКК, а за цело време од самиот почеток таму работат припадници на МВР (инспектори) чија специјалност се како насилничкиот криминал така и ком- пјутерскиот криминал. Во однос на истражните центри во ОЈО Скопје, ОЈО Кумано- во и ОЈО Тетово екипираноста е поскромна во споредба со ОЈО ГОКК, а особено 53 Види Правилник на ЈОРСМ за организација и работење на истражни центри од 7.2.2020 година.

32 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

во поглед на последните две јавни обвинителства каде што во истражните центри работат само по двајца инспектори. До крајот на календарската 2024 година плани- рано е отворање истражни центри во ОЈО Битола и ОЈО Штип. 6.2.2. Стапки на процесуирани случаи и обвиненија По однос на процесуираните случаи во ЈО, во архивите на Основното јавно обви- нителство – Скопје можеше да се најдат повеќе негативни мериторни јавнообвини- телски одлуки со кои или се отфрлила кривичната пријава за некое вакво дело или, пак, се одлучило дека нема место за јавнообвинителска интервенција. Имено, по- стои официјален податок од 2023 година за ОЈО Скопје дека само во 2021 година за 4 кривични дела од областа на говорот на омраза54 пристигнале вкупно 19 кри- вични пријави и истата година за 17 од нив (90 %) била донесена одлука – Решение за отфрлање на кривичната пријава55. Како одговор на покачената стапка на дела на говор на омраза (Ковид-19), држава- та мора да води сметка и да воспостави механизам за превенција на говорот на ом- раза. Правосудните органи се стожерот во таквата идна стратегија за справување со проблемот. Според начелото 5 од Препораката на Совет на Европа бр. R (97) 20 во врска со „говорот на омраза“, се бара со националните закони и практики да им се овозможи на надлежните тела од обвинителството да обрнат посебно внимание, колку што им дозволува нивната слобода на одлучување, на случаите што вклучу- ваат говор на омраза. Во поглед на прибраните податоци за потребите на конкретнава анализа збирно, ОЈО (Без ОЈО Ресен и ОЈО ГОКК) за периодот 2019 – јуни 2024 година пријавиле дека примиле 18 случаи на кривични дела од омраза и 265 случаи на говор на ом- раза. Од сите овие случаи имало 106 предмети што добиле епилог – осудителна пресуда. И од сите тие случаи само за 15 било означено дека се „дела од омраза“ во Системот за управување со предмети (Case Managment System). За 103 случаи сѐ уште се водела постапката, а за преостанатите или биле отфрлени кривичните пријави или биле предадени на месна надлежност на друго ОЈО. Како што може да се види од одговорите на дел од ОЈО (Кичево, Струмица, Гости- вар, Тетово...), тие главно не правеле разлика во ставовите од членовите на Кривич- ниот законик, дали делото било сторено од пристрастен мотив. Ова и покрај тоа што системот за управување со случаи обезбедува опција за кликнување на копчето „криминал од омраза“ доколку тоа било случај, па со тоа претставува електронска алатка што значително го поедноставува процесот за водење евиденција за овој вид дела. Очигледно поради занемарливото користење на оваа алатка што потен- цијално, ако се користела, ќе придонесеше кон прецизни и концизни податоци, го- лем дел ОЈО обезбедија општи и опширни податоци што ги опфаќаат сите кривични дела според одреден член и став, без разлика дали тие вклучувале дела од омраза или општи кривични дела.

54 Кривични дела од: чл. 394-г од КЗ, чл. 144 ст. 4 од КЗ, чл. 319 од КЗ и чл. 417 од КЗ. 55 Извор: Маркоски, А., „Анализа за утврдување на институционалниот јаз во однос на регистрирањето и обработката на говорот на омраза во Република Северна Македонија“, Хелсиншки комитет за човекови права, Скопје, 2023, линк: https://mhc.org.mk/wp-content/ uploads/2023/10/analiza_institucionalenjaz_web_disklejmer.pdf

33 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Само две ОЈО обезбедија копии од обвиненија (Велес и Охрид), додека ОЈО Кичево изјавија дека немале практика во нивната администрација да го проверуваат поле- то „криминал од омраза“ во системот за управување со предмети „Кејс менаџмент“ што претставуваше значаен предизвик за анализата. Сепак, авторите добија проду- ктивна информација дека од јуни 2024 година има јавна обвинителка во ОЈО Скопје назначена како лице за контакт и одговорна да ги следи постапките за делата од омраза (и кривичните дела што вклучуваат дискриминација)56. За потребите на оваа анализа, на 4.9.2024 беше остварено интервју со назначената обвинителка. За вре- ме на интервјуто таа даде податок за ЈО Скопје за тековната 2024 година, и тоа за: постоење и тековна работа во ОЈО Скопје на 1 предмет со назнака „КО“ (кривична одговорност) и еден предмет со шифра „РО“ (разно)57, при што за првиот предмет од страна на надлежниот ЈО во текот на 2024 година била донесена одлука – Реше- ние за отфрлање на кривична пријава, а во вториот предмет постапката на приби- рање претходни информации и докази од страна на друг надлежен ЈО била сѐ уште во тек. Таа дополни и тоа дека во изминатите речиси 5 години никој не ја штиклирал и означил опцијата – криминал од омраза во системот каде што се внесуваат пода- тоци за тековните предмети – „Кејс менаџмент“.

6.2.3. Анализа на обвиненија На располагање на авторите на оваа анализа беа доставени вкупно 14 анонимизи- рани обвиненија. Од нив 7 обвиненија достави ОЈО Охрид, а 7 обвиненија достави ОЈО Велес. Од вкупниот број доставени обвиненија всушност најголем број (10) се предлози за издавање казнен налог, а 4 (четири) се обвинителни предлози. Обви- нителни акти не беа доставени58.

Охридските обвиненија Видно од охридските предлози за издавање казнен налог и два обвинителни пред- лози, се издвојуваат обвинителните предлози со иста назнака КО бр.18/2023 што се против вкупно – двајца, одвоени обвинети, но кои како соизвршители сториле кри- вично дело – Тешка телесна повреда од чл. 131 ст.1 вв ст. 2 вв чл. 22 од КЗ, па оттаму и конекситетот поради кој и двете обвиненија имаат иста јавнообвинителска бројка. Очекувано, по двата обвинителни предлози се водела единствена, споена кривич- на постапка во Основниот суд Охрид. Во случајот е оштетено едно машко лице од 56 Линк: https://jorm.gov.mk/wp-content/uploads/2024/05/obvinitelski-pechat-br.2.pdf. 57 Вообичаена класификација на предметите, при што ознаката „КО“ претставува предмети со поголема сериозност (каде што е утврден основот на сомнение дека било сторено кривично дело) отколку предметите со ознака „РО“ каде што вообичаено или постојат само индиции за сторено кривично дело или, пак, не постојат ниту индиции, а каде што се заведуваат и предмети што се формирале по поднесени несериозни или нејасни кривични пријави. Види видови уписници од чл. 69 од Правилникот за внатрешно работење на јавните обвинителства („Службен весник на РСМ“ бр. 190/2021). Достапно на: http://ldbis.pravda.gov.mk/PregledNaZakon.aspx?id=57258 58 Во согласност со ЗКП, обвинителни акти се поднесуваат откако била спроведена истрага, а, пак, ако станува збор за полесни кривични дела (со предвидена казна затвор до 5 години максимум) каде што не се спроведува формална истрага (иако се спроведуваат истражни дејства), позитивниот акт на ОЈО за кривичен прогон се нарекува „обвинителен предлог“.

34 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

бугарската етничка заедница. Случајот беше медиумски експониран, а низ самата кривична постапка имаше меѓународни импликации бидејќи оштетениот најпрвин се лекуваше од здобиените повреди во Р Бугарија, а потоа главните расправи беа пратени како од претставници на бугарската дипломатска мисија во РСМ (бидејќи во меѓувреме оштетениот стана и бугарски државјанин) така и од претставници од бугарските медиуми59. Може да се констатира дека во текот на претходната предистражна постапка на- длежниот ЈО постапувал совесно и професионално со претпазливост спрема сите индиции дека во кривичноправниот настан било сторено дело од омраза. Во текот на претходната постапка надлежниот ЈО се погрижил да прибави многубројни ма- теријални докази од типот на: снимки од видеонадзор, листинзи од направени теле- фонски разговори; медицинска документација на име на оштетениот; медицинско вештачење; било извршено препознавање на лице (и тоа констатирано на запис- ник, како и со видеоснимка); а се погрижил и сите протагонисти да бидат испитани со дополнително испитување двајца сведоци. Што се однесува на другите доставени одлуки од страна на ОЈО Охрид, а кои се пет предлози за издавање казнен налог, во очи паѓа Предлогот КО бр. 232/2021 од 21.2.2024 година поднесен против едно лице за кривично дело – Ширење на расистички и ксенофобичен материјал по пат на компјутерски систем од чл. 394-г ст.1 од КЗ. Описот на делото во диспозитивот целосно одговара на дело на говор на омраза бидејќи вербално е нападната заштитена карактеристика – општествен статус. Оштетениот како поединец не е идентификуван, туку се на- паѓа полицијата како јавна служба. Нешто слично се однесува и на Предлогот КО бр. 127/20 од 26.6.2022 година, кој е исто така поднесен против едно лице и за истото кривично дело. Но, во овој случај вербално се нападнати судиите и извршителите како фела, а повторно не е идентификуван поединец жртва. Не- спорно е дека оваа заштитена карактеристика – општествен статус е наведена во законскиот опис и битие на кривичното дело од чл. 394-г ст.1 од КЗ, но мора да се има предвид дека таа не е дел од лепезата заштитени карактеристики на- ведени во чл. 122 т. 42 од КЗ и со тоа (а и со modus operandi) овие случаи не може да претставуваат дела од омраза, туку дела на говор на омраза како кри- минолошка поткатегорија на вербалните деликти и нивна најекстремна експре- сија Од друга страна, по однос на преостанатите три охридски предлози КО бр. 97/22 од 8.4.2022 година, КО бр. 98/19 од 30.12.2020 година и КО бр. 678/21 од 4.1.2024 година, во сите нив станува збор за кривичен прогон спрема поединци што одделно сториле по едно кривично дело – Ширење на расистички и ксеноф- обичен материјал по пат на компјутерски систем од чл. 394-г ст. 1 од КЗ, но каде што објект на заштита претставуваат политички функционери, од типот на: то- гаш актуелен претседател на Владата на РСМ или тогаш актуелни пратеници во Собранието на РСМ. Неспорно е дека обвинетите во своите вербални деликти, односно писанија на социјалната мрежа „Фејсбук“ изразувале желба за смртни исходи и судбини на носители на власта, но надлежните ЈО притоа морале да се осигурат во сериозноста на намерите и мотивите на сторителите, бидејќи, имајќи

59 https://www.dw.com/mk/kamerite-pristignaa-dali-i-pendikov/a-64838559

35 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

ја предвид практиката на Судот во Стразбур, овие случаи лесно би можеле да се протолкуваат и како демонстрирање на демократското право на слобода на говор и легитимна политичка компетиција со употреба на пропагандистички бомбастични слогани. Така што, сето зависи од околностите и прибавените ма- теријални и вербални докази, а за такво нешто – постоење на цврсти докази, од страна на ОЈО Охрид не беше доставена писмена документација како докази, ниту, пак, истите тие може да се констатира дека биле прибавени во текот на предистражните постапки со едноставно читање на самите предлози (Поради природата на самиот предлог за издавање казнен налог, а кој во согласност со закон се поднесува до Судот без акт – Листа на докази).

Велешките обвиненија ОЈО Велес даде еден од најсеопфатните одговори по однос на бараните инфор- мации, при што во прилог на одговорот достави 5 (пет) предлози за издавање казнени налози и 2 (два) обвинителни предлози. Но, ако се анализираат петте предлози, тогаш се констатира дека ниеден од нив не се однесува на дело од омраза. Имено, Предлогот КО бр. 534/22 од 20.6.2023 година е поднесен против едно лице за кривично дело – Телесна повреда од чл. 130 ст. 3 вв ст. 1 од КЗ, но во кривичноправниот настан станува збор за физички напад на еден соселанец спрема друг поради одмазда дека нападнатиот соселанец го пријавил претходно напаѓачот во МВР за противправна сеча на дрва. Во случајот и напаѓачот и на- паднатиот припаѓаат на истата етничка заедница. Всушност, дејството би можело да биде инкриминирано, но исполнето е само битието на чл. 130 ст. 1 од КЗ, а тој во согласност со ст. 5 од истиот член се гони по приватна тужба. Истото нешто се забележува и по однос на Предлогот КО бр. 360/23 од 17.10.2023 година, но таму станува збор за сторител – едно лице и сторено кривично дело – Загрозување на сигурноста од чл. 144 ст. 3 вв ст. 2 вв ст. 1 од КЗ, а всушност во кривичноправниот настан едно лице поради нерасчистени имотно-правни односи им се заканувал на двајца негови сограѓани што биле од иста етничка заедница како и заканувачот. И во овој случај дејството би можело да биде инкриминирано, но исполнето е само битието на чл. 144 ст. 1, а тој во согласност со чл. 144 ст. 6 се гони по приватна тужба. Што се однесува на другите 3 (три) предлози за издавање казнен налог: КО бр. 366/21 од 30.12.2021 година, КО бр. 74/19 од 3.4.2019 година и КО бр. 298/19 од 25.9.2019 година, сите тие се однесуваат на сторено по едно кривично дело – За- грозување на сигурноста од чл. 144 ст. 4 од КЗ, но во сите нив не постои доказ дека било исполнето битието на делото, бидејќи нема доказ дека станувало збор за до- волно силна и сериозна закана. Овој квантум на неправо е неопходен да постои во конкретното кривично дело што во повеќето други законодавства едноставно се нарекува – Закана60. Инаку во два од случаите се напаѓаат општествените статуси на оштетените како надредени на обвинетите, во смисла на нивни работодавци или стопанственици (КО бр. 366/21 и КО бр. 298/19). За сите споменати и анализира-

60 Види чл. 139 од КЗ на Р Хрватска.

36 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

ни предлози биле донесени првостепени осудителни предлози со кои се издале казнени налози и изречени алтернативни мерки – условни осуди. Во последниот случај, Предлогот КО бр. 74/19, нападнатата заштитена карактеристика е – поли- тичко уверување, но не била донесена пресуда за издавање казнен налог, туку била донесена пресуда врз основа на признание на вина со која на сторителката ѝ била утврдена условна осуда. Што се однесува на обвинителните предлози на ОЈО Велес со КО бр. 554/2020 и КО бр.342/21, и двата се однесуваат на кривичното дело – Загрозување на сигурноста од чл. 144 од КЗ. Во првиот случај (КО бр. 554/2020) обвинението е поднесено против еден сторител за кривичното дело – Загрозување на сигур- носта од чл. 144 ст. 4 од КЗ и од диспозитивот на истото е видно дека предмет на заштита се две лица што се нападнати поради нивниот личен и општествен ста- тус како заштитена карактеристика. Од доказите што се предлагаат е видно дека надлежниот ЈО се погрижил да прибави психолошки вештачења за состојбата на оштетените, како и материјален доказ – извадок од електронската комуникација. Заклучок е дека станува збор за апсолутно издржано обвинение за кое има ин- формација дека била донесена Пресуда врз основа на признание за вина на Ос- новниот суд Велес К бр. 71/21 од 5.4.2021 година, а со која обвинетиот бил осуден на алтернативна мерка – условна осуда. Сепак, во случајов не станува збор за дело од омраза бидејќи заштитената карактеристика „личен и општествен статус“ не е дел од дефиницијата за дело од омраза од чл. 122 од КЗ, туку во случајов станува збор за дело на говор на омраза. Сличен и позитивен е примерот и со обвинителниот предлог КО бр. 342/21 од 18.10.2021 година поднесен против едно лице за кривичното дело – Загрозување на сигурноста од чл. 144 ст. 2 вв ст. 1 од КЗ. Од диспозитивот на обвинението се гледа дека станува збор за случај на вербален и телесен напад на едно лице (со фаќање за врат) против негов сограѓанин од друга – малцинска етничка припад- ност само поради тоа што на неговата тераса оштетениот си го истакнал знамето на матичната држава на неговата етничка заедница. Видно од образложението на обвинението, надлежниот ЈО се погрижил да прибави материјални докази од типот на: медицинска документација на име на оштетениот и извод од казне- на и крим. евиденција на име на обвинетиот, како и да го испита оштетениот на записник во предистражната постапка. По однос на ова обвинение, Основниот суд Велес донел пресуда со која го ослободил обвинетиот од обвинението, но во жалбена постапка Апелациониот суд Скопје донел пресуда КЖ бр. 903/23 од 5.4.2024 година со која обвинетиот бил осуден со условна осуда. Во образложе- нието на пресудата повисокиот суд прецизно го лоцира моментот дека станува збор за дело од омраза, а за благата санкција аргументира со фактот на постоење на претежни олеснителни околности – во прв ред дека станува збор за неосуду- вано лице.

37 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

С удски исходи и практика на 7. изрекување казни За целите на анализата, беа побарани и добиени податоци од 31 суд (сите основни и апе- лациони судови во државата) и од Судскиот совет. Бараните податоци се однесуваа на: – Вкупниот број завршени и тековни предмети, за секое кривично дело посебно61 и бројот под кој се заведени; – Статистички податоци за вкупниот број предмети во кои е означено полето „кри- минал од омраза“ во судскиот систем за управување со предмети (ACMIS); и – Достава на сите правосилни и неправосилни судски одлуки, доколку тие не се достапни порталот www.sud.mk. Дел од судовите испратија податоци според кривичното дело за кои тие беа побара- ни, додека другите известија единствено за вкупниот број регистрирани предмети. Дел од овие институции испратија податоци за бројот на предмети според членот на кривичното дело од Кривичниот законик (основно кривично дело), а дел и за кон- кретните ставови од тие кривични дела што се однесуваат на дела од омраза. Само мал број судови испратија копии од пресуди, односно повратните одговори содржеа само регистарски број на предметите. Дел од судовите испратија голем број регис- тарски броеви од предметите, но по дополнителна проверка беше утврдено дека не се работи за дела од омраза. Само мал број судови известија дека било означено по- лето „криминал од омраза“ во ACMIS. За да се надмине ваквото ограничување, беше извршено обемно истражување преку датабазата на одлуки достапна преку судскиот портал www.sud.mk, при што беа идентификувани и обработени 64 пресуди од об- ластите криминал од омраза и говор на омраза. Овие пресуди се однесуваат на 56 судски предмети, осум од кои биле разгледувани од страна на второстепен суд.

7.1 Пресуди според област и кривичното дело Податоците ја прикажуваат распре- Област делбата на предметите поврзани со 60 говор на омраза и криминал од омра- 50 за, со нагласена доминација на пред- 40 мети поврзани со говор на омраза. Конкретно, 55 предмети се катего- 30 ризирани како говор на омраза, што 20 претставува мнозинство од пријаве- 10 ните предмети, додека 9 предмети 0 се поврзани со криминал од омраза. Говор на омраза Криминал од омраза Оваа значителна разлика сугерира дека говорот на омраза е почесто адресиран феномен во споредба со 61 Во согласност со наведените кривични дела во поднасловите 5.4.1 и 5.4.2 погоре.

38 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

криминалот од омраза, што може да се припише на јавната природа и видливоста на говорот на омраза, особено во онлајн просторот. Помалиот број пријавени кри- вични дела од омраза е можен индикатор на недоволно пријавување, предизвици во препознавањето на мотивацијата од предрасуди или бариери во кривичното го- нење. Овој наод ја потенцира потребата за зголемени напори во превенцијата на говорот на омраза, како и во идентификацијата и процесирањето на криминалот од омраза во насока на адресирање на целосниот спектар на дела мотивирани од предрасуди.

Кривични дела

0 5 10 15 20 25 30 35 40

Насилство Загрозување на сигурноста Телесна повреда

Предизвикување национална, расна и верска омраза, раздор и нетрпеливост

Ширење на расистички и ксенофобиченматеријал по пат на компјутерски систем

Од судовите беа побарани податоци за вкупно 23 кривични дела поврзани со говор на омраза или криминал од омраза (види поднаслови 5.4.1 и 5.4.2 погоре). Според повратните податоци, судовите одлучувале по пет од овие кривични дела, а не беа идентификувани предмети поврзани со другите 18 кривични дела. Две од кривич- ните дела се однесуваат на криминал од омраза, додека три се однесуваат на говор на омраза. Најчестото дело со 35 предмети е ширењето расистички и ксенофобичен материјал преку компјутерски системи, што ја нагласува зачестеноста на говорот на омраза онлајн. Потоа следуваат 12 предмети што вклучуваат предизвикување национална, расна или верска омраза, раздор и нетрпеливост, што укажува на зна- чителна појава на запаливи активности насочени кон заедниците во општеството. Други позначајни дела вклучуваат телесна повреда (четири предмети), загрозување на безбедноста (три предмети) и насилство (два предмети). Оваа распределба го нагласува критичниот придонес на интернетот како подобна платформа за извршу- вање дела поврзани со омраза, при што истовремено се истакнува разновидноста

39 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

на овие кривични дела, опфаќајќи физичка повреда и закани по јавната безбедност. Овие наоди укажуваат на потребата од насочени стратегии за справување со он- лајн ширењето на омраза, како и со поширокиот спектар на криминал од омраза.

7.2 Пресуди според пристрасната мотивација

Пристрасна мотивација 20 18 18 17 Политичко уверување 16 14 Етничка припадност

12 Национална припадност

10 Сексуална ориентација 8 8 8 Религија или верско уверување 6 6 5 Пол 4 3 Друго 2 0

* Дел од предметите поврзани со говор на омраза и кривични дела од омраза содржат две или повеќе пристрасни мотивации, па оттаму и поголемиот број пристрасни мотивации отколку предмети.

Податоците ја прикажуваат распределбата на инцидентите од омраза според пристрасната мотивација укажувајќи на неколку клучни фактори. Политичкото уверување е водечка пристрасна мотивација со 18 предмети, а веднаш зад неа е ет- ничката припадност со 16 предмети. Ова укажува на тоа дека политичките тензии и етничките поделби се главни двигатели на инцидентите поврзани со омраза. Други значајни категории вклучуваат национална припадност со осум предмети и религи- озно уверување со пет предмети, што дополнително ги рефлектира општествените поделби. Иако сексуалната ориентација и полот се поретки мотиви, тие имаат при- суство со шест и три предмети соодветно. Овие податоци го нагласуваат сложениот карактер на инцидентите од омраза, при што политичките и етничките мотиви до- минираат, но не се исклучени и другите форми на пристрасност. Оваа разновидна распределба укажува на потребата од сеопфатни политики што ќе се справуваат со различните форми на омраза бидејќи ниту една мотивација не може да се гле- да како изолирана. Особено важноста на справување со политичките и етничките тензии се издвојува како приоритет за намалување на инцидентите поврзани со омраза.

40 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Кога ќе се споредат податоците од Хелсиншкиот комитет за човекови права за говор на омраза и криминал од омраза (види поднаслови 5.4.1 и 5.4.2 погоре) со официјалните судски податоци, важно е да се нагласи временската разлика – по- датоците на Хелсиншкиот комитет опфаќаат период од 10 години, додека судските податоци опфаќаат пет години. За да се надмине оваа разлика, споредбата може да се базира на проценти наместо на апсолутни бројки. Според податоците на Хелсиншкиот комитет, етничката припадност е најчестиот мотив за пристрасност што претставува околу 50 % од случаите. Наспроти тоа, суд- ските податоци покажуваат дека околу 20 % од случаите се мотивирани од етничка припадност. Оваа значителна разлика укажува на потценување на случаите мотиви- рани од етничка пристрасност во обвинителските и следствено судските постапки, иако тие доминираат во извештаите на Хелсиншкиот комитет. Сексуалната ориен- тација се појавува како втор најчест мотив во извештаите на Хелсиншкиот комитет, со учество од околу 27 %. Меѓутоа, во судските податоци сексуалната ориентација е мотив во само 8,5 % од случаите, што укажува дека многу инциденти поврзани со сексуалната ориентација не стигнуваат до судовите. Дел од можните причини за оваа состојба вклучуваат страв на жртвите да ги пријавуваат овие дела поради секундарна виктимизација, недоверба во институциите, недоволна свест за права- та, непостоењето на соодветна правна заштита и сервиси за поддршка на жртви- те, притисоци од семејството или заедницата и непрепознавањето на мотивот на предрасуди од страна на институциите. Во категоријата на политичко уверување, податоците на Хелсиншкиот комитет покажуваат дека околу 20 % од случаите се мотивирани од оваа пристрасност, додека судските податоци покажуваат околу 25 %. Иако процентите се повеќе усогласени во оваа категорија, значително помалиот вкупен број случаи во судовите сугерира дека политички мотивираните инциденти исто така може да бидат слабо пријавувани или процесирани. За националната при- падност и религијата, податоците на Хелсиншкиот комитет покажуваат околу 8 % и 3 %, соодветно, во споредба со околу 11 % и 7 % во судските податоци. Иако овие категории се пропорционално повеќе присутни во судските случаи, апсолутните бројки остануваат мали, што укажува на предизвици при адресирањето на овие мо- тиви на пристрасност во правниот систем. Со акцентирање на процентите и земање предвид на разликите во временските рамки, станува јасно дека извештаите на Хелсиншкиот комитет нудат поширока ре- флексија на инцидентите мотивирани од пристрасност, особено во области како сексуална ориентација и етничка припадност, што укажува дека овие инциденти се значително потценети во судските постапки. Ова укажува на потребата од подо- брување на механизмите за обезбедување подобро пријавување, препознавање и процесирање на делата мотивирани од омраза во сите категории.

41 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

7.3 Судски исходи

Судски исход 35 30 30 Казнен налог 25 Судење 20 20 Признание на вина

15 Повторена постапка

9 Отфрлање на обвинение 10 Спогодба 5 2 1 1 0

Прикажаниот Графикон дава увид во судските исходи на случаите поврзани со кри- минал од омраза и говор на омраза. Еден од главните наоди е значителното корис- тење на казнените налози како метод на постапување од страна на обвинителства- та и судовите. Со 30 случаи решени преку овој забрзан процес, јасно е дека овој пристап е претпочитан во повеќето случаи. Казнените налози обично се користат за помалку комплексни случаи, најчесто кога постојат јасни докази и кога обвинетиот, откако го добил налогот по пошта, ја прифаќа одговорноста без да се жали, со што не започнува судење и пресудата станува правосилна62. Иако ова овозможува по- брзо решавање на случаите, се отвораат две важни прашања: дали сериозноста на делата мотивирани од омраза е соодветно третирана и дали обвинетите имале ре- ална можност за одбрана? Можниот одговор на овие прашања следува подолу во оваа анализа. Говорот на омраза и криминалот од омраза често имаат далекосежни општествени импликации, а нивното решавање преку забрзани постапки можеби не ја отсликува целосната потреба за подлабока судска анализа и пропорционално казнување. Судењата претставуваат втор најчест судски исход, со 20 предмети што биле ре- шени преку целосна судска постапка. Ова го одразува ангажманот на судскиот сис- тем да ги разгледа случаите каде што доказите или околностите се покомплексни или каде што обвинетите ги оспоруваат обвинувањата. Релативно високата бројка на судења укажува дека многу случаи на криминал од омраза и говор на омраза

62 За повеќе информации во врска со казнениот налог види Глава XXXI од Законот за кривичната постапка, „Службен весник на РСМ“ бр. 150/2010, достапен на: https://www.slvesnik.com.mk/ Issues/BDBF29F810D5E9468FC65FA542B857B3.pdf

42 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

бараат темелна правна оцена, што може да биде показател за сериозноста на де- лата или предизвиците при докажување на пристрасната мотивација пред судот. Девет случаи биле решени преку признавање вина во текот на главната судска расправа63. Признавањето вина може да го забрза правниот процес и да го нама- ли товарот врз судовите, но исто така отвора важни прашања за тоа дали казните се соодветни, што е тема на анализа подолу. Делата мотивирани од омраза имаат длабоко влијание и врз поединечните жртви и врз општеството, па затоа е клучно исходите од ваквите случаи да испратат јасна порака дека овие дела ќе бидат се- риозно санкционирани. Графиконот исто така покажува дека два случаи резултирале со повторена постап- ка, што може да укаже на процесни грешки или на појава на нови докази што бара- ат преоценување на првичната пресуда. Повторените постапки можат значително да го продолжат судскиот процес, предизвикувајќи одложувања во испораката на правдата. Оваа појава сугерира и потенцијални слабости во почетното постапување со овие случаи, што укажува на потребата за зајакнување на правните процедури и капацитетите при справување со делата од омраза. Интересно е што само еден случај завршил со одбивање обвинение, што може да значи дека кога обвиненија- та за дела од омраза ќе стигнат до судот, тие најчесто се поткрепени со доволно докази. Дополнително, еден случај е решен преку спогодба, што е редок настан во случаите на делата од омраза поради нивната сериозност. Спогодбите генерално вклучуваат договор меѓу обвинетиот или обвинетите и јавното обвинителство по- тврдено од судот. Графиконот покажува дека судскиот систем претежно се потпира на казнени нало- зи и судења за решавање на случаите на дела од омраза. Иако овие исходи ја од- разуваат практичната потреба за ефикасност во решавањето на случаите, тие исто така отвораат важни прашања за тоа дали правниот процес адекватно ја одразува сериозноста на делата од омраза. Податоците укажуваат дека, иако судењата ос- тануваат значаен метод за решавање на овие случаи, честата употреба на казнени налози може да го разводни целокупното влијание на судските одговори на делата мотивирани од омраза. Потребно да се испита дали сегашниот пристап доволно ја адресира пошироката општествена штета предизвикана од овие дела и дали по- строги правни последици би можело да служат како посилен одвраќач против ид- ните можни сторители.

63 Ibid. Член 381.

43 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

7.4 Пресуди и изречени казни Вид на пресуди

50 46 45 40 35 30 25 20 15 10 4 4 5 0

Условна осуда Ослободување од обвинение Затворска казна

Од Графиконот јасно се гледа дека условните осуди доминираат, со 46 случаи што завршиле со ваков исход. Оваа бројка значително ја надминува бројката на изрече- ни затворски казни и ослободување од обвинение со по само 4 случаи. Сите затвор- ски казни се однесуваат на криминал од омраза, односно не била изречена ниту една затворска казна во предметите поврзани со говор на омраза. Условните осуди претставуваат многу поопшт метод на казнување и се користат кога судот смета дека сторителот не треба веднаш да биде подложен на издржување затворска казна, сепак треба да се подложи на одреден надзор. Овој пристап може да биде контроверзен во контекст на делата од омраза, бидејќи таквите дела често имаат поголемо општествено влијание и создаваат атмосфера на страв и несигурност по- меѓу засегнатите групи. Постојаната употреба на условни осуди може да го намали одвраќачкиот ефект на казненоправните мерки, особено ако сторителите на овие дела не добиваат посериозни санкции. Ослободувањето од обвинение, присутно во четири предмети, укажува дека судот не нашол доволно докази за да го осуди обвинетиот. Овој исход покажува дека во мал број случаи или доказите не биле доволно силни, или обвинението не било со- одветно подготвено за да обезбеди осуда. Сепак, нискиот процент на ослободувања сугерира дека кога случаите стигнуваат до судење, повеќето од нив се успешно процесирани и завршуваат со одредена форма на осуда. Изрекувањето затворски казни, исто така присутно во 4 случаи, сугерира дека судовите сметаат само огра- ничен број случаи како доволно сериозни за да бараат лишување од слобода. Ова може да ја отвори дебатата дали казнената политика за дела од омраза е доволно

44 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

строга за да ги одврати идните можни сторители, особено во контекст на дела што ги загрозуваат општествената кохезија и безбедност.

Вид на пресуди

6 месеци затвор 1 1 година и 6 месеци затвор 1 1 година и 2 месеца затвор, одложени 1 за период од 4 години

1 6 месеци затвор, одложени за период од 2 години

2 2 години затвор

2 Казната е анонимизирана

3 6 месеци затвор, одложени за период од 1 години

6 1 година затвор, одложена за период од 2 години

30 3 месеци затвор, одложени за период од 1 години

0 5 10 15 20 25 30 35

Графиконот дава детална слика за различните видови изречени казни во случаи повр- зани со криминал од омраза и говор на омраза. Очигледно е дека условните казни се најчесто применетиот вид на казна, при што во 30 предмети сторителите добиле три месеци затвор, одложени на период од една година. Ова покажува дека условните казни се примарен пристап во решавањето на ваквите дела, овозможувајќи им на осудените лица да избегнат затвор доколку не направат ново кривично дело во текот на периодот на проверка, предвиден во условната казна. Иако овој пристап нуди од- редена флексибилност и можност за рехабилитација, се поставуваат прашања дали ваквите казни имаат доволна тежина за да бидат одвраќачки за идни дела. Во шест предмети, обвинетите лица добиле казна од една година затвор, одложена за период од две години. Ова укажува на тоа дека, иако се препознава сериозноста на делата, условната природа на казните сè уште ја отсликува наклонетоста на судскиот систем кон поблаги мерки. Условната осуда му дозволува на судот да наметне условена каз- на затвор без веднаш да може да се изврши затворска казна, што сугерира дека судот се стреми да ја балансира казната со можноста за рехабилитација. Постојат неколку случаи со различно траење на казните, во три предмети против обвинетите бил изречен затвор од шест месеци, одложен на период од една го- дина. Во два предмета, од непознати причини, казната е анонимизирана, односно не се наведени точните податоци за изречената казна. Во два предмета против

45 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

обвинетите била изречена затворска казна (помеѓу 6 месеци и 3 години), што е нај- високата изречена казна од сите анализирани предмети. Овие податоци укажуваат дека судовите имаат можност да определат различни опции за казнување, но доминантната зависност од условни казни укажува дека правниот систем претпочита решенија што не вклучуваат директно лишување од слобода. Сепак, малиот број затворски казни го отвора прашањето за тоа дали вак- виот пристап е доволно силен за да ги одврати идните сторители и соодветно да го одрази општествениот штетен ефект на овие дела. Фактот дека само неколку сто- рители добиле затворска казна може да укаже на потребата од построга казнена политика, особено за посериозните или повторени кривични дела.

7.5 Анализа на судските одлуки поврзани со говор на омраза При анализата на судските одлуки за говор на омраза, важно е да се процени дали суд- ските одлуки се во согласност со меѓународните стандарди за човекови права, особе- но со Европската конвенција за човекови права (ЕКЧП) и практиката на Европскиот суд за човекови права (ЕСЧП). Националните судови, иако го применуваат домашно право, имаат обврска да го следат и меѓународното право, кое е дел од домашното правно уредување. ЕСЧП ја разгледува слободата на изразување преку член 10 од ЕКЧП, но исто така утврдува дека ова право може да биде ограничено за да се спречат изрази што поттикнуваат омраза, насилство или дискриминација. Говорот на омраза не ужива заштита кога претставува закана за јавната безбедност, моралот или правата на другите. ЕСЧП применува неколку критериуми при процената на случаите, како што се намерата на говорникот, контекстот на изразувањето, содржината на говорот и не- говите потенцијални последици. Овие фактори се клучни за утврдување дали говорот е заштитен или претставува говор на омраза што подлежи на санкции.

Намера на говорникот ЕСЧП ги испитува намерите зад изразувањето. Доколку е јасно дека изјавата е на- правена со цел да предизвика омраза или насилство против одредена група, тогаш таа изјава може да биде класифицирана како говор на омраза. Во случајот Sürek v. Turkey (No. 1)64 ЕСЧП утврди дека повикот на насилство против одредени групи е несоодветен и не е заштитен под член 10.

Контекст на изразувањето ЕСЧП разгледува дали изразувањето е направено во политички или општествено чувствителен контекст. На пример, во случајот Erbakan v. Turkey65 ЕСЧП истакна дека говорите што се одржуваат во политички контексти и што промовираат вер- ска или етничка нетолеранција треба да бидат внимателно анализирани. Изјавите направени во средини каде што постои висок ризик од насилство и нетолеранција имаат поголем потенцијал да бидат класифицирани како говор на омраза.

64 Sürek v. Turkey (No. 1), Application No. 26682/95, Judgment of 8 July 1999. 65 Erbakan v. Turkey, Application No. 59405/00, Judgment of 6 July 2006.

46 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Природа и содржина на изразот ЕСЧП проверува дали изјавата содржи експлицитен или имплицитен повик на на- силство, омраза или дискриминација. Во случајот LePen v. France66 ЕСЧП заклучи дека расистичките изјави против муслиманската заедница не се заштитени со чле- нот 10 од ЕКЧП бидејќи тие ги поттикнуваа јавната омраза и дискриминација врз основа на етничка и религиска припадност.

Последици од говорот ЕСЧП ја разгледува и можноста говорот да предизвика реални и штетни последици. Доколку говорот има потенцијал да предизвика насилство или сериозни социјални тензии, ЕСЧП смета дека тој не треба да биде заштитен. Во случајот Norwood v. The UnitedKingdom67 ЕСЧП истакна дека јавните изрази што повикуваат на дискрими- нација и омраза против верски групи, како што е исламот, се сметаат за неприфат- ливи и можат да предизвикаат социјални немири.

Баланс помеѓу слободата на изразување и јавниот интерес ЕСЧП секогаш балансира помеѓу правото на слобода на изразување и јавниот ин- терес за одржување социјална хармонија и заштита на правата на другите. Во слу- чајот Gündüz v. Turkey68 Судот ги проценуваше изразите на верски лидер и заклучи дека, иако неговите изјави биле провокативни, тие не биле доволно екстремни за да се сметаат за говор на омраза.

Пропорционалност на ограничувањето ЕСЧП исто така проверува дали ограничувањата на изразувањето се пропорцио- нални на целта. Во случајот Handyside v. The United Kingdom69 ЕСЧП воспостави принцип дека слободата на изразување важи не само за информации и идеи што се позитивно прифатени, туку и за оние што навредуваат, шокираат или вознеми- руваат. Сепак, кога е во прашање говорот на омраза, потребно е ограничувањата да бидат јасно дефинирани и пропорционални на целта, како што е спречување дискриминација или насилство.

Мерки преземени од државата ЕСЧП разгледува дали националните власти преземале соодветни мерки за зашти- та од говор на омраза. Во случајот Perinçek v. Switzerland70 ЕСЧП анализираше дали криминализацијата на негирањето на геноцидот претставува прекршување на чле- нот 10 од ЕКЧП. Судот утврди дека санкционирањето на одредени форми на говор

47 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

може да биде оправдано доколку го штити јавниот интерес, но тоа мора да биде соодветно мерено. Во оваа анализа на судските исходи поврзани со говорот на омраза овие критери- уми се од особена важност. Преку разгледување на природата на изјавите, нивниот контекст и потенцијалните последици, ќе биде оценето дали тие се соодветно адре- сирани, во согласност со стандардите поставени од ЕСЧП.

7.5.1 Политичкото уверување Најголемиот број судски одлуки за говор на омраза се однесуваат на политичкото уверување или припадност како признаена заштитена карактеристика во нацио- налното законодавство (18). Сите судски предмети што се однесуваат на оваа ка- рактеристика се иницирани во рамки на кривичното дело „Ширење на расистички и ксенофобичен материјал по пат на компјутерски систем“ од член 394-г став 1 од Кривичниот законик. 13 од пресудите се донесени со казнен налог, додека другите пет пресуди следувале по признание на вина за време на главната расправа. Ова значи дека ниту еден од овие предмети не стигнал до второстепен суд, затоа што не била дозволена жалба. Ниту еден сторител не бил казнет со затворска казна. Против сите сторители била изречена условна осуда, која се движи од тримесечна затворска казна што нема да се изврши доколку сторителот не стори ново кривично дело во рок од една година до една година затворска казна што нема да се изврши доколку сторителот не стори ново кривично дело во рок од две години. Мнозинството предмети се однесуваат на говор на омраза на социјалните мрежи, особено на „Фејсбук“. Сторителите најчесто објавувале статуси, коментари или сли- ки што според основните судови (ОС) претставуваат говор на омраза. Примерите вклучуваат закани, повици за насилство, пцости, навреди и клевета против имену- вани и избрани функционери и членови на политички партии. Голем број од овие предмети се однесуваат на измените на Уставот од 2021 година за промена на името на државата, додека дел се поврзани со КОВИД пандемијата и процесот на вакцинација. Во пресудата К-12/21 на ОС Берово осудената објавила слика со јамка бесилка и повикала на јавно бесење на пратениците на плоштад. Во пресудите К. бр. 5/24 и К. бр. 54/23 на ОС Гевгелија, К. бр. 183/20 на ОС Кичево, К. бр. 253/2019 на ОС Штип, К. бр. 150/22 на ОС Радовиш, К-50/21 и К-102/22 на ОС Виница осуде- ните преку коментари повикале на бесење, обезглавување, убиство и погребување на премиерот. Во пресудите К-57/24 на ОС Кочани, К. бр. 427/22 на ОС Штип, К. бр. 42/23 на ОС Струмица и К. 319/22 на ОС Велес осудените повикале на бесење на министерот за внатрешни работи и други јавни функционери. Во пресудата К-95/21 на ОС Прилеп осудениот посакал да има закон за јавно бесење на членови на опо- зициска партија. Во пресудата К. бр. 119/2024 на ОС Кичево осудениот повикал на убиство на претседател на политичка партија. Во пресудата К. бр. 87/2023 на ОС Струмица осудениот повикал на ликвидација на министерот за здравство. Во пресу- дата К. бр. 60/2023 на ОС Струмица осудениот упатил пцост и навреда кон минис- терот за внатрешни работи.

48 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

7.5.2 Етничка припадност На второ место по бројот на судски одлуки за говор на омраза се оние што се од- несуваат на етничката припадност како заштитена карактеристика (13). Два од овие предмети содржат интерсекциска пристрасна мотивација, односно едниот се одне- сува и на етничката припадност и на верско уверување, а другиот на пол, етничка припадност и верско уверување. 11 од овие судски предмети се иницирани во рамки на кривичното дело „Предизвикување омраза, раздор или нетрпеливост врз нацио- нална, расна, верска и друга дискриминаторска основа“ од член 319 став 1, додека два под кривичното дело „Ширење на расистички и ксенофобичен материјал по пат на компјутерски систем“ од член 394-г став 1 од Кривичниот законик. Пресудите се донесени преку редовни судења (7), повторени судења (2), признание на вина (1), спогодба (1), казнен налог (1) и отфрлање на обвинението (1), а имало вкупно три жалби до второстепен суд. Ниту еден сторител не бил казнет со затворска казна. Против сите осудени била изречена условна осуда, која се движи од тримесечна затворска казна што нема да се изврши доколку сторителот не стори ново кривично дело во рок од една година до една година и два месеца затворска казна што нема да се изврши доколку сторителот не стори ново кривично дело во рок од четири години. Во предметот К-84/19 на ОС Битола обвинетиот бил огласен за виновен затоа што на ѕидот од приватна селска продавница испишал „УЧК, Косово, Адем Јашари нѐ повикува – Косово“ на албански јазик, со што предизвикал омраза и вознемире- ност врз основа на етничка припадност кај Македонците во селото. Во предметот К. бр.496/22 на ОС Гостивар, осудениот упатил навреди врз етничка основа кон по- лициски службеник од албанската етничка заедница и го нападнал физички додека службеникот бил на должност. Судот утврдил дека осудениот предизвикал етнички раздор и ги сторил кривичните дела Напад врз службено лице и Предизвикување омраза и нетрпеливост врз дискриминаторска основа. Во предметот К. бр. 14/19 на ОС Крушево, пет лица со македонска етничка при- падност за време на државниот празник 2 август во 2018 година, за време на јав- на прослава, како дел од навивачка група, извикувале пароли со омраза насочени кон припадници на албанската заедница. Со тоа предизвикале омраза и раздор врз етничка основа на јавен собир. Обвинетите признале вина и биле прогласени за виновни за предизвикување омраза, раздор и нетрпеливост врз етничка основа. Во предметот КПП бр. 72/20 на ОС Скопје, осудениот на социјалните мрежи објавил текст со изрази што поттикнуваат омраза кон албанската етничка заедница. Изја- вата била направена во контекст на два поврзани настани: оштетувањето на Маке- донскиот народен театар од навивачката група „Шверцери“ и силниот земјотрес во Република Албанија во 2019 година, кој резултираше со човечки жртви. Текстот бил предмет на коментари и споделувања на социјалната мрежа, со што се поттикнува- ла омраза кон албанската заедница. Осудениот се спогодил со јавното обвинител- ство и бил прогласен за виновен за Ширење на расистички и ксенофобичен мате- ријал по пат на компјутерски систем.

49 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Во предметот К. бр. 203/2021 на ОС Кичево осудениот влегол во кафе-бар и без да биде предизвикан упатил сериозни навреди, закани и насилство кон полициски службеник на должност, користејќи изрази насочени кон неговата етничка припад- ност, религија и пол. Во навредите се користеле термини што се однесуваат на ре- лигиозни и етнички стереотипи за обрежувањето, што дополнително го потенцира поттикнувањето на омраза врз основа на пол, поврзано со религиозните традиции. Обвинетиот бил осуден за предизвикување омраза, раздор и нетрпеливост врз ос- нова на пол, етничка припадност и религија. Во предметот К. бр. 38/23 на ОС Кочани осудениот преку свои профили на социјал- ните мрежи објавил слики и видеа што промовираат омраза и насилство врз осно- ва на етничка припадност и религија. Тој споделил видео со припадници на чечен- ската војска што повикуваат на агресија. Подоцна објавил слика со текст „ISRAEL TERRORIST“ и симбол на Давидова ѕвезда, што претставува симбол на еврејскиот народ, поттикнувајќи омраза кон оваа група. Обвинетиот е прогласен за виновен за кривичното дело „Ширење на расистички и ксенофобичен материјал по пат на компјутерски систем“ од член 394-г од Кривичниот законик врз основа на етничка припадност и религија. Во предметот К-775/18 на ОС Куманово осудениот што имал 18 години, заедно со неколку други лица, предизвикал етничка нетрпеливост и раздор со симнување и оштетување на државното знаме во центарот на градот, пред голем број граѓани. При обидот на полициски службеник да го приведе, обвинетиот го нападнал, уди- рајќи го и нанесувајќи му телесни повреди, по што се обидел да избега. Овој инци- дент дополнително разгорел етничка нетрпеливост меѓу присутните и во јавноста. Во текот на судењето јавниот обвинител изјавил: „Криминалот од омраза се казнува секогаш построго од другите кривични дела, затоа што истиот претставува особена опасност за мирот и стабилноста во една држава.“ Осудениот го признал делото и бил прогласен за виновен за кривичните дела Напад на службено лице при вршење работи на јавна безбедност и Предизвикување национална, расна и верска омраза, раздор и нетрпеливост. Јавниот обвинител во предметот сметал дека изречената условна осуда е преблага и поднел жалба до Апелациониот суд (АС) во Скопје, ба- рајќи построга казна, за што добил поддршка и од Вишото јавно обвинителство. Сепак, АС во својата одлука Кж. 519/19 сметал дека казната од една година и два месеца затворска казна нема да се изврши доколку сторителот не стори ново кри- вично дело во рок од четири години е соодветна. Во предметот К-398/21 на ОС Битола лицето од македонската заедница било обви- нето за предизвикување етничка нетрпеливост во расправија на пазар со лица од албанската заедница. Во текот на расправијата, обвинетиот употребил навредливи изрази што би можеле да поттикнат нетрпеливост. Судот го отфрлил обвинението бидејќи утврдил дека делото не ги исполнува критериумите за кривично дело, од- носно недостасувала умисла. По отфрлањето јавниот обвинител поднел жалба до АС Битола, кој во својата одлука Кж. 59/22 сметал дека не е објаснето како ОС Би- тола дошол до заклучокот дека недостасува умисла и дека ваквото кривично дело не може да биде сторено од небрежност. Во предметот К-67/2019 на ОС Делчево двајца обвинети упатувале закани кон припадници на ромската заедница, при што со насилен глас извикувале изрази што

50 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

предизвикуваат чувство на непријателство и омраза врз етничка основа. Нивните изрази вклучувале закани за палење на куќите на ромската заедница и навредли- ви тврдења дека ромската заедница е пречка за напредокот на државата. Закани биле директно упатени и кон поединци од ромската заедница, на кои им било ка- жано дека ќе бидат најдени и убиени. Судот ги прогласил обвинетите за виновни за Предизвикување омраза, раздор или нетрпеливост врз национална, расна, верска и друга дискриминаторска основа. По поднесената жалба од обвинетите, АС Штип во својата одлука Кж 56/21 изразил сериозно сомнение во одлуката на првостепениот суд и утврдил дека, иако е неспорно дека критичниот ден биле упатувани закани кон ромската заедница, не постојат доволно јасни и проверени докази дека токму обвинетите биле сторителите. Сведоците изјавиле дека слушнале закани, но не мо- желе со сигурност да потврдат кои лица ги упатиле заканите поради темнината и оддалеченоста. Единствениот сведок што ги препознал гласовите на обвинетите го базирал своето тврдење на претпоставка, бидејќи претходно немал контакт со об- винетите. По повтореното судење, првостепениот суд преку својата одлука К19/21 ги ослободил обвинетите поради недокажаност на делото од страна на јавниот об- винител.

7.5.3 Национална припадност На трето место по бројот на судски одлуки за говор на омраза се оние што се од- несуваат на националната припадност како заштитена карактеристика (6). Четири од овие судски предмети се иницирани во рамки на кривичното дело „Ширење на расистички и ксенофобичен материјал по пат на компјутерски систем“ од член 394- г став 1 од Кривичниот законик, додека два под кривичното дело „Предизвикување омраза, раздор или нетрпеливост врз национална, расна, верска и друга дискрими- наторска основа“ од член 319 став 1 од Кривичниот законик. Пресудите се донесе- ни преку редовни судења (4) и казнени налози (2). Во четири предмети обвинетите биле осудени, додека во два предмета обвинетите биле ослободени од обвинение. Ниту еден од осудените не бил казнет со затворска казна. Против сите осудени била изречена истата условна осуда – тримесечна затворска казна што нема да се изврши доколку сторителот не стори ново кривично дело во рок од една година. Во предметот К-33/22 на Основниот суд Берово обвинетиот, припадник на македонска- та заедница, објавил ксенофобичен пишан материјал што го ширел во јавноста преку со- цијалната мрежа „Фејсбук“, објавувајќи го на својот профил. Истиот материјал подоцна бил расфрлан во форма на летоци низ улиците во градот Берово. Материјалот содр- жел изрази што промовираат и поттикнуваат омраза врз основа на етничка припадност и државјанство, насочени кон граѓаните што ја прифаќаат новата уставна промена со името Република Северна Македонија. Во материјалот биле употребени термини како „Северџан“ и „Северџанистанец“, кои на погрден и омаловажувачки начин ги опишуваат овие граѓани, наведувајќи дека тие се „душмани на Македонија и Македонците.“ Во предметот К. бр. 40/22 на Основниот суд Берово едно лице било обвинето за ширење ксенофобичен материјал преку својот „Фејсбук“-профил каде што комен- тирал преку изрази што според обвинението промовираат и поттикнуваат омраза кон поранешна пратеничка во Собранието, поради нејзината улога во гласањето за

51 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

уставните измени поврзани со промена на името на државата. Во коментарот, обвине- тиот користел навредливи термини (проклети да се предавниците до десетто колено) и упатувал вредносен суд насочен кон нејзиниот подоцнежен политички ангажман како началничка на Агенцијата за национална безбедност. ОС Берово оценил дека комента- рите на обвинетиот, иако навредливи, не ги исполнуваат критериумите за кривичното дело „Ширење на расистички и ксенофобичен материјал“. Според Судот, не се дока- жало дека коментарите на обвинетиот имале реален потенцијал да поттикнат омраза или насилство кон оштетената, ниту дека предизвикале значајно влијание врз јавноста. Судот исто така укажал дека, како јавна личност, треба да покаже поголем степен на толеранција кон критички и навредливи коментари, освен ако тие не создаваат реален ризик од омраза или насилство. Поради тие причини, судот го ослободил обвинетиот од кривична одговорност, наведувајќи дека изразеното мислење претставува вредно- сен суд што не поттикнува омраза и е заштитен со правото на слобода на изразување. Незадоволен од ваквиот исход, јавниот обвинител вложил жалба до АС Штип, кој преку својата Пресуда КЖ-186/23 ја одбил жалбата и целосно се согласил со првостепената пресуда. Во својата пресуда АС Штип навел и дека за да се утврдат фактите дали се остварени обележјата на кривичното дело „Ширење на расистички и ксенофобичен материјал“, потребно е знаење од стручни лица, преку утврдување на местото на сто- рување на делото и утврдување на IP-адреса од која е сторено. Во предметот К. бр. 390/2021 на Основниот суд Гостивар обвинетиот наводно го запалил државното знаме во градот Гостивар што било поставено на јарбол по по- вод националниот празникот 11-ти Октомври. Обвинителството тврдело дека обви- нетиот пристигнал на местото со возило, го спуштил државното знаме и го запалил, со што предизвикал омраза и нетрпеливост врз основа на национална припадност. Од изведените докази, вклучувајќи и ДНК-анализи од запаленото знаме и метална- та сајла од јарболот, не можело да се утврди идентитетот на сторителот. Незадово- лен од ваквиот исход, јавниот обвинител вложил жалба до АС Гостивар, но за неа не добил поддршка од Вишото јавно обвинителство. Преку својата пресуда КЖ. бр. 108/23 АС Гостивар утврдил дека јавниот обвинител не докажал надвор од разум- но сомневање дека обвинетиот го сторил делото за кое се обвинува. Во предметот К. бр. 86/2023 на Основниот суд Струмица обвинетиот преку својот профил на социјалната мрежа „Фејсбук“ објавил коментар што поттикнува омраза и насилство врз основа на национална припадност. Коментарот бил објавен како реакција на друг напис од интернет-портал „Колев за БГНЕС: Ако Македонија не ја прифати подадената рака на Бугарија, ќе биде целосно избришана.“ Во својот ко- ментар, обвинетиот упатил закана со повикување на ликвидација. Обвинетиот бил осуден за Ширење на ксенофобичен материјал што промовира омраза и насилство врз основа на национална припадност.

7.5.4 Религија или верско уверување На четврто место по бројот на судски одлуки за говор на омраза се оние што се однесуваат на религијата или верското уверување како заштитена карактеристика (5). Два од овие предмети се анализирани погоре (7.5.1 Етничка припадност) би- дејќи содржат интерсекциска пристрасна мотивација. Сите три судски предмети

52 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

анализирани во овој дел се иницирани во рамки на кривичното дело „Ширење на расистички и ксенофобичен материјал по пат на компјутерски систем“ од член 394- г став 1 од Кривичниот законик. Две од пресудите се донесени со признание на вина, а една со казнен налог. Во сите предмети обвинетите биле осудени. Ова значи дека ниту еден од овие предмети не стигнал до второстепен суд, затоа што не била дозволена жалба. Ниту еден сторител не бил казнет со затворска казна. Против сите сторители била изречена условна осуда, која се движи од тримесечна затвор- ска казна што нема да се изврши доколку сторителот не стори ново кривично дело во рок од една година до шестмесечна затворска казна што нема да се изврши до- колку сторителот не стори ново кривично дело во рок од две години. Во предметот К. бр. 196/21 на ОС Штип осудениот преку својот „Инстаграм“-про- фил објавувал слики и текстови со навредлива и заканувачка содржина. Објави- те содржеле антисемитски и антихристијански пораки насочени против групи врз основа на религија и верско уверување, вклучувајќи закани за физичко и сексу- ално насилство и повици за терористички дејства против лица со христијанска и еврејска вероисповед. Во предметот К. бр. 270/19 на ОС Штип осудениот, припад- ник на ромската заедница, споделил статија на социјалната мрежа „Фејсбук“ што се однесувала на терористички напад во џамија во Нов Зеланд. Под статијата додал коментар со содржина што повикува на насилство кон припадници на друга рели- гиозна група, во кој сугерирал сличен напад врз верски објект црква. Осудениот ја признал вината. Судот во овој предмет навел дека се работи за „криминал од ом- раза“. Во предметот K. бр. 2031/19 на ОС Скопје осудениот преку својот профил на социјалната мрежа „Фејсбук“ објавувал расистички и ксенофобични коментари што промовираат омраза, дискриминација и насилство врз основа на религија и вер- ско уверување. Во своите објави, обвинетиот користел навредливи изрази насоче- ни кон муслиманската заедница и припадниците на Исламската верска заедница (ИВЗ), повикувајќи на насилство и дискриминација.

7.5.5 Сексуална ориентација На петто место по бројот на судски одлуки за говор на омраза се оние што се одне- суваат на сексуалната ориентација како заштитена карактеристика (4). Сите судски предмети се иницирани во рамки на кривичното дело „Ширење на расистички и ксенофобичен материјал по пат на компјутерски систем“ од член 394-г став 1 од Кривичниот законик. Три од пресудите се донесени со казнен налог и една преку признание на вина. Во четири предмети обвинетите биле осудени, додека во два предмета обвинетите биле ослободени од обвинение. Ова значи дека ниту еден од овие предмети не стигнал до второстепен суд, затоа што не била дозволена жалба во однос на утврдената фактичка состојба. Ниту еден сторител не бил казнет со затворска казна. Против сите сторители била изречена условна осуда, која се дви- жи од тримесечна затворска казна што нема да се изврши доколку сторителот не стори ново кривично дело во рок од една година до една година затворска казна што нема да се изврши доколку сторителот не стори ново кривично дело во рок од две години.

53 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Во предметот К. бр. 40/23 на ОС Гевгелија осудениот преку својот профил на со- цијалната мрежа „Фејсбук“ коментирал на статија од интернет-портал во врска со изјава на српскиот претседател за забрана на геј-парадата што требало да се одржи во Белград. Во својот коментар, обвинетиот упатил повик за насилство, ко- ристејќи изрази што промовираат омраза и дискриминација против ЛГБТ+ заед- ницата. Обвинетиот сугерирал дека треба да се започне „чистка“ со огнено оружје, користејќи заканувачки и дискриминаторски јазик. На главната расправа, обвине- тиот ја признал вината. Во предметот К. бр. 160/22 на ОС Радовиш осудениот преку својот профил на социјалната мрежа „Фејсбук“ објавил коментар во врска со напис на порталот што известувал за венчавката на „мис Аргентина и мис Порторико.“ Во својата објава, обвинетиот поттикнал омраза и повикувал на насилство против маргинализираната ЛГБТ+ заедница. Од непозната причина, во оваа пресуда ко- ментарот на обвинетиот е анонимизиран. Во предметот К. бр. 305/22 на ОС Штип осудениот преку својот „Фејсбук“-профил коментирал под видео со наслов „Ме- сецот на гордоста ги истакнува победите и препреките на ЛГБТ+ заедницата.“ Во својот коментар, обвинетиот користел навредливи и заканувачки изрази што про- мовираат омраза и повикуваат на сексуално насилство против ЛГБТ+ заедницата. Во предметот К. бр. 379/22 на ОС Штип осудениот преку својот „Фејсбук“-профил коментирал на објава на страница што промовира ЛГБТ+ поддршка и советување. Обвинетиот оставил коментар (умрени кучиња, ќе ви дојде крајот и на вас) насочена кон ЛГБТ+ заедницата.

7.5.6 Пол На шесто место по бројот на судски одлуки за говор на омраза се оние што се одне- суваат на полот (2). Двата судски предмета се иницирани врз основа на кривичното дело „Ширење на расистички и ксенофобичен материјал по пат на компјутерски систем“ од член 394-г став 1 од Кривичниот законик и се донесени со казнен налог. Во двата предмета обвинетите биле осудени. Ова значи дека ниту еден од овие предмети не стигнал до второстепен суд, затоа што не бил поднесен приговор, па следствено не била дозволена ниту жалба. Никој од сторителите не бил казнет со затворска казна, односно против нив била изречена условна осуда од тримесечна затворска казна што нема да се изврши доколку сторителот не стори ново кривично дело во рок од една година. Во предметот К. бр. 115/2024 на ОС Кичево осудениот преку својот „Фејсбук“-про- фил пишувал коментари што промовираат омраза и повикуваат на насилство про- тив жена. Во своите објави обвинетиот изразил омраза кон женскиот пол, обви- нувајќи ја жената за вмешување во неговиот брак и повикувајќи други лица да ја пронајдат и повредат. Во еден од коментарите обвинетиот напишал „Ако е таква, убијте ја“, а во следна објава коментирал со текст што упатува на закани и омраза „убијте ја, ако е такво ѓубре, не треба да живее.“ Во предметот К. бр. 290/22 на ОС Гостивар осудениот преку својот профил на социјалната мрежа „Фејсбук“ објавил коментари со навредлива и заканувачка содржина што поттикнува омраза и сексу- ално насилство врз жените што се жртви на силување.

54 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

7.5.7 Други заштитени карактеристики Покрај општоприфатените заштитени карактеристики во меѓународното право71, во областа говор на омраза, националното кривично право утврдува дополнителна листа на заштитени карактеристики што вклучува припадност на маргинализирана група, јазик, државјанство, социјално потекло, други видови уверувања, образова- ние, политичка припадност, личен или општествен статус, семејна или брачна сос- тојба, имотен статус, здравствена состојба или која било друга основа предвидена со закон или со ратификуван меѓународен договор. Ваквото решение може да ја разводни ефикасноста на кривичното гонење на говорот на омраза и да доведе до недоразбирања меѓу органите на прогонот и судовите, создавајќи тешкотии во до- следната примена на законите и ефективното санкционирање на говорот на омраза. Широката и отворена листа на заштитени карактеристики може да создаде правни нејаснотии што може да резултира со неконзистентни пресуди и тешкотии во тол- кувањето на законот. Ова може да го преоптовари правосудниот систем со случаи што не го задоволуваат оригиналниот замислен критериум за говор на омраза, со што се одложува процесирањето на посериозни инциденти. Дополнително, може да овозможи дискреционо спроведување на законот, што би довело до селективно гонење и нерамномерна примена. Проширувањето на листата на заштитени карак- теристики може да има и ефект на задушување на слободата на изразување, со што луѓето би се плашеле да изразат легитимни мислења од страв да не бидат гонети. На крај, ова решение ја зголемува комплексноста во докажувањето на намерата, а постои и ризик законот да биде злоупотребен од одредени политички или социјал- ни групи за да се замолчат спротивставените ставови. Во петте предмети подолу, сите обвинети биле осудени на условни казни, или преку признание на вина, или преку казнен налог. Во предметот К-41/22 на ОС Берово осудениот преку својот „Фејсбук“-профил обја- вил коментар што според судот промовирал омраза врз основа на поранешниот општествен статус на пратеничка во Собранието со тоа што ја нарекол „предавник“. Оваа пресуда со казнен налог е дијаметрално спротивна на пресудата од предметот К. бр. 40/22 на истиот суд (види поднаслов 7.5.3 погоре) со иста фактичка ситуација, но друг обвинет што бил ослободен од обвинение. Во предметот К. бр. 65/2023 на ОС Берово обвинетиот преку својот „Фејсбук“-профил објавил коментар што спо- ред Судот промовира омраза кон припадниците на полицијата. Коментарот бил ре- акција на објава за несреќен случај во кој куќа на полициски службеник била изго- рена од гром. Коментарот на осудениот гласел „Сѐ да изгорите криминалци, Господ е голем.“ Според Судот, осудениот делото го сторил врз основа на општествениот статус на полицаецот. Во предметот К. бр. 184/2023 на ОС Кичево осудениот како администратор на групата „Анти - мурија К.“ на интернет-платформата „Вибер“ во повеќе наврати објавувал текстови со кои поттикнувал омраза против припадни- ци на полицијата. Во своите објави, обвинетиот користел навредливи термини како „џандари“, „којоти“ и обвинувања за консумирање алкохол и дроги. Според Судот, осудениот делото го сторил против група на лица со определен статус. Во предметот

71 Пол, раса, боја на кожа, род, етничка припадност, национална припадност, религија или верско уверување, ментална или телесна попреченост, возраст, сексуална ориентација и родов идентитет.

55 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

К-131/23 на ОС Охрид осудениот преку својот „Фејсбук“-профил коментирал на објава од електронскиот медиум со наслов „Разрешена судијката В. К. од О. поради убиството на М.“ Во својот коментар, обвинетиот упатил навредливи и заканувачки изрази и пцости кон судиите, повикувајќи на насилство и линчување, со што спо- ред Судот поттикнал омраза врз основа на општествен статус. Во предметот К. бр. 185/21 на ОС Радовиш осудениот преку својот „Фејсбук“-профил објавил коментар во кој повикува на насилство против новинари. Во својот коментар, обвинетиот ко- ристел навредливи изрази, пцости и повикувал на затворање и физичко казнување на новинари што, според него, ширеле паника. Овие изјави поттикнувале омраза и насилство врз група новинари врз основа на нивниот личен и општествен статус.

7.5.8 Заклучни согледувања Анализата на судските одлуки поврзани со говорот на омраза во националниот кон- текст открива неколку клучни аспекти кога се споредува со меѓународната правна рамка, особено Европската конвенција за човекови права (ЕКЧП) и практиката на Европскиот суд за човекови права (ЕСЧП). Прво, иако националните судови процесираат случаи на говор на омраза во соглас- ност со домашното законодавство, преовладува примената на условни осуди, без изрекување затворски казни за сторителите. Оваа практика покренува прашања за пропорционалноста и одвраќачкиот ефект на казните, особено имајќи ја предвид сериозноста на делата од омраза како што се признаени во меѓународните стан- дарди. ЕСЧП нагласува дека ефективните санкции се неопходни за дела што имаат потенцијал да поттикнат насилство или дискриминација. Второ, судските одлуки обично се премногу кратки и често постои нејаснотија во однос на тоа која заштитена карактеристика (од соодветната одредба од Кривични- от законик) судот ја земал предвид. Недоволното образложение во пресудите може да создаде правна несигурност и да ја отежне доследната примена на одредбите за говор на омраза. Ова не само што ја ограничува транспарентноста на процесот туку и остава простор за сомнеж околу основата на одлуките, особено во случаи каде што би можело да бидат релевантни повеќе заштитени карактеристики. Трето, кај пресудите со казнени налози обвинетиот не е активен учесник во прав- ниот процес, односно полицијата и обвинителството како докази доставуваат само копии од слики, постови и коментари од социјалните мрежи, без да ги поткрепат со вештачења. Ова предизвикува загриженост за темелноста и веродостојноста на доказите. Ваквото процесно скратување може да доведе до недоволна проверка, што ја поткопува ефикасноста на правниот процес и потенцијално влијае врз пра- вичноста на исходот. Без детална експертска валидација, особено кај случаите што вклучуваат дигитални докази, постои ризик од погрешно толкување или неправил- но постапување, што може да ја наруши кредибилноста на пресудите и да ја попре- чи правилната примена на правдата. Четврто, иако само мал број од судските одлуки јасно го споменуваат поимот „кри- минал од омраза“ дури и во случаи на говор на омраза, ова отвора прашање дали судиите го разбираат разграничувањето помеѓу двата различни концепти. Недо- волното разгледување на разликата помеѓу говорот на омраза и криминалот од

56 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

омраза може да доведе до несоодветна примена на правото, што би можело да влијае на точноста на квалификацијата на делото и на изрекувањето на санкциите. Петто, анализата покажува дека најголем број процесирани случаи се однесуваат на говор на омраза базиран на политичко уверување и етничка и национална при- падност; помал број се однесуваат на религија, сексуална ориентација и пол; а воо- пшто нема пресуди што се однесуваат на раса, боја на кожа, ментална или телесна попреченост и родов идентитет. Оваа распределба укажува на можни празнини во заштитата на одредени ранливи групи што е во спротивност со препораките на меѓународните инструменти што повикуваат на сеопфатна заштита на сите призна- ти карактеристики. Шесто, националното кривично право содржи широка и отворена листа на зашти- тени карактеристики што, иако има за цел да обезбеди обемна заштита, може да доведе до разводнување на ефективноста на гонењето на говорот на омраза. Оваа експанзивност може да создаде правни нејаснотии и тешкотии во толкувањето на законот, што резултира со неконзистентни пресуди. Ваквата поставеност може да го преоптовари правосудниот систем и да ја отежне доказната постапка, особено во утврдувањето на пристрасната мотивација, која е клучен елемент според крите- риумите на ЕСЧП. Седмо, забележани се случаи каде што судовите ги одбиваат обвиненијата пора- ди недостаток на умисла или непостоење на доволно докази што го поврзуваат обвинетиот со делото. Ова укажува на потребата од поцелосни истраги и јасни насоки за прибирање и оцена на доказите, како што препорачуваат меѓународни- те инструменти. Критериумите на ЕСЧП, како што се испитување на намерата на говорникот, контекстот и потенцијалните последици, се од суштинско значење за спроведување судски постапки што се во согласност со меѓународните стандарди за човекови права. Осмо, пристапот на судовите кон случаи што вклучуваат јавни личности и политич- ки говор покажува многу мал напор за балансирање помеѓу заштитата од говор на омраза и зачувувањето на слободата на изразување. ЕСЧП утврдува дека јав- ните службеници се подложни на повисок степен на критика и ограничувањата на говорот мора да бидат пропорционални и неопходни во демократско општество. Одлуките на националните судови да ги ослободат обвинетите од одговорност во одредени случаи го рефлектираат овој принцип, но големо мнозинство на овие предмети завршува со осуда дури и за говор што претставува навреда, клевета или недоличност. Последно, иако националното судство се занимава со говорот на омраза, постојат области каде што е потребно подобрување за поцелосно усогласување со меѓу- народните стандарди. Подобрувањето на јасноста на законските одредби, обез- бедувањето пропорционални и ефективни санкции и унапредувањето на конзис- тентноста во судските одлуки се клучните чекори во оваа насока. Зајакнувањето на обуката за органите на прогонот и судскиот персонал за говор на омраза и реле- вантните принципи на човекови права може да придонесе за поефикасно гонење и превенција, со што ќе се промовира потолерантно и инклузивно општество.

57 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

7.6 Анализа на судски одлуки поврзани со криминалот од омраза При анализа на судските одлуки за криминал од омраза клучно е правниот систем не само да ги идентификува овие дела, туку и соодветно да ги санкционира, земајќи ги предвид нивната тежина и социјалното влијание. Во таа насока анализата ги при- менува стандардите утврдени од Европскиот суд за човекови права (ЕСЧП), кои да- ваат насоки за тоа како државите треба да постапуваат со кривични дела мотиви- рани од предрасуди и дискриминација. Примената на овие стандарди е неопходна за да се оцени дали домашните судови го препознаваат мотивот на омраза како отежнувачка околност и дали изречените казни и истрагите се доволно ригорозни за да обезбедат правда за жртвите и да превенираат понатамошни инциденти. ЕСЧП има воспоставено значајни стандарди за справување со криминалот од ом- раза преку својата богата судска практика. Иако самиот концепт „криминал од ом- раза“ не е експлицитно дефиниран во ЕКЧП, ЕСЧП има развиено сет на принципи што се применуваат при разгледување случаи поврзани со кривични дела мотиви- рани од предрасуди и дискриминација. Овие стандарди се клучни за разбирање на правниот и судскиот пристап кон ваквите дела што обично се процесираат под член 2 (Право на живот), член 3 (Забрана на нечовечно или понижувачко постапување) и член 14 (Забрана на дискриминација) од ЕСЧП.

Член 14 и дискриминација ЕСЧП конзистентно истакнува дека криминалот од омраза е облик на дискримина- ција, кој ги загрозува основните човекови права и го нарушува принципот на еднак- вост. Во случајот Nachova and Others v. Bulgaria72 ЕСЧП утврди дека државите имаат обврска не само да спречат и истражат злосторства мотивирани од омраза туку и да обезбедат казнување за оние што се одговорни за ваквите дела.

Позитивни обврски на државите ЕСЧП истакнува дека државите имаат позитивна обврска не само да ги истражу- ваат кривичните дела од омраза туку и да осигурат дека тие се процесираат со со- одветна сериозност. Во случајот Šečić v. Croatia73 ЕСЧП нагласи дека неадекватно истражување на криминалот од омраза може само по себе да претставува кршење на член 3 и член 14 од ЕКЧП.

Идентификување предрасуди ЕСЧП утврдува дека државите мора да преземат дополнителни чекори за да ут- врдат дали кривичното дело е мотивирано од предрасуди. Во случајот Angelova and Iliev v. Bulgaria74 ЕСЧП го критикуваше недостатокот на истрага за расната 72 Nachova and Others v. Bulgaria, Application Nos. 43577/98 and 43579/98, Judgment of 6 July 2005. 73 Šečić v. Croatia, Application No. 40116/02, Judgment of 31 May 2007. 74 Angelova and Iliev v. Bulgaria, Application No. 55523/00, Judgment of 26 July 2007.

58 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

мотивација зад убиството на ромски тинејџер, оценувајќи го како пропуст на држа- вата да идентификува и процесира криминал од омраза.

Пропорционалност на казните ЕСЧП исто така разгледува дали казните изречени за криминал од омраза се про- порционални на сериозноста на делото. Во случајот Balázs v. Hungary75 ЕСЧП утвр- ди дека благото казнување на полициски службеници што учествувале во насил- ство мотивирано од расна омраза е несоодветно и претставува кршење на правата на жртвата.

Превенција и осигурување на ефикасни санкции ЕСЧП исто така нагласува дека државите имаат обврска да преземат превентивни мерки за да го спречат криминалот од омраза и да осигурат дека сторителите на овие дела се соодветно санкционирани. Во случајот R.B. v. Hungary76 ЕСЧП утврди дека неуспехот на властите да обезбедат ефикасна правна заштита против напад мотивиран од предрасуди претставува прекршување на член 14 во врска со член 3 од Конвенцијата.

Заедничка одговорност и стереотипи ЕСЧП постојано укажува дека државите имаат одговорност да се справат со кри- миналот од омраза со сериозноста што тој ја заслужува, особено кога се заснова на негативни стереотипи и предрасуди. Во случајот E. S. v. Slovakia77 ЕСЧП утврди дека неадекватната правна заштита за жртви на напади мотивирани од етнички предра- суди придонесува кон создавање атмосфера на неказнивост. Преку разгледување на овие случаи може да се заклучи дека ЕСЧП поставува јасни стандарди за тоа како државите треба да се справат со криминалот од омраза – од соодветна истрага до пропорционални казни, со особен фокус на заштита на ран- ливите групи и превенција на понатамошни предрасуди и дискриминација.

7.6.1 Етничка припадност Беа анализирани два предмета за криминал од омраза што се однесуваат на етнич- ката припадност како заштитена карактеристика. Овие предмети се иницирани во рамки на кривичното дело „Насилство“ од член 386 од Кривичниот законик. Сто- рителите во двата предмета се казнети со затворски казни. За еден од предметите одлучувал само првостепен суд, додека за другиот предмет одлучувал и второсте- пен суд. Во предметот К-896/19 на ОС Скопје, во продавница за прехранбени производи во сопственост на оштетениот, обвинетиот заедно со десетмина непознати лица извршил грубо насилство, загрозувајќи ја сигурноста на присутните, вклучително

75 Balázs v. Hungary, Application No. 15529/12, Judgment of 20 October 2015. 76 R.B. v. Hungary, Application No. 64602/12, Judgment of 12 April 2016. 77 E. S. v. Slovakia, Application No. 8227/04, Judgment of 15 September 2009.

59 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

и на четворица оштетени. Обвинетиот влегол во продавницата и упатил навреди и закани на етничка основа кон оштетените, кажувајќи им дека не припаѓаат во тоа место и дека ќе ги запали. Кога еден од оштетените се обидел да го отстрани обви- нетиот од продавницата, тој започнал да фрла производи, туркајќи ја втората ош- тетена, која паднала и се онесвестила. Набрзо на местото дошле десет непознати лица што започнале да фрлаат камења, дрва и други предмети кон продавницата, предизвикувајќи страв и несигурност кај присутните. Обвинетите и сведоците се криеле зад сталажите додека обезбедувањето не ги спречило напаѓачите да влезат во објектот. Судот ја одржал главната расправа во отсуство на обвинетиот што бил недостапен за органите на прогонот. Против обвинетиот судот изрекол затворска казна од 1 година и 6 месеци. При утврдувањето на казната, судот ги земал предвид отежнувачките околности, вклучувајќи ја етничката омраза кон Албанците. Во предметот К. бр. 176/20 на ОС Куманово, во 2018 година, во дворот на основно училиште четворицата обвинети припадници на македонската заедница извршиле грубо насилство врз две оштетени лица од албанската заедница, при што на едното му нанеле тешка телесна повреда, а на другото телесна повреда. Преку дејствата на обвинетите било предизвикано чувство на несигурност и страв кај присутните сведо- ци и пошироката јавност. Оштетените, заедно со своите пријателки, со два мотоцикли – скутери, дошле до дворот на училиштето за да се одморат. По кратко време прис- тигнале обвинетите, влегле во дворот на училиштето и се доближиле до оштетените. Еден од обвинетите му се обратил на еден од оштетените со прашањето „од каде сте?“, на што оштетениот одговорил дека се од село во кое мнозинството жители се Албанци. Тогаш еден од обвинетите им наредил да го напуштат дворот на училиште- то. Додека оштетените почнале да се оддалечуваат, еден од обвинетите почнал со тупаници да го удира едниот од оштетените. Во тој момент на оштетениот му се наф- рлиле и другите обвинети, удирајќи го со тупаници по главата. Оштетениот успеал да избега и се обидел да се оддалечи во правец на влезните врати од училиштето. Обвинетите потоа го нападнале другиот оштетен удирајќи го со тупаници по главата и телото. Откако првиот оштетен забележал дека го напаѓаат вториот оштетен, се вратил за да му помогне, успеал да го извлече од рацете на обвинетите и заедно со него почнале да бегаат. Додека трчале, обвинетите го удриле првооштетениот со тврд предмет во десната потколеница, по што тој паднал на земја здобивајќи се со тешка телесна повреда – скршеница на десната потколеница, набиеници на глава- та и телото и гребаници по телото. На второоштетениот му била нанесена телесна повреда – набиеница на градниот кош. Против сите обвинети, судот определил три- годишна затворска казна. Како отежнувачка околност, судот ја ценел околноста што делото било извршено на јавно место, во дворот на училиште и во близина на црква, предизвикувајќи чувство на несигурност и страв не само кај присутните сведоци, туку и кај пошироката јавност. Судот дополнително ја земал предвид и етничката омраза како мотив за нападот, бидејќи оштетените биле нападнати поради нивната албанска етничка припадност. За време на нападот, оштетените биле навредувани со изрази на омраза кон албанската заедница, што според судот укажало на мотивот на обви- нетите. Незадоволни од исходот на постапката, сите обвинети поднеле жалби, но АС Скопје, во својот предмет КЖ-378/22, жалбите ги одбил како неосновани, се согла- сил со одлуката на ОС Куманово и ја потврдил првостепената пресуда.

60 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

7.6.2 Пол Беа анализирани два предмета за криминал од омраза што се однесуваат на пол како заштитена карактеристика. Овие предмети се иницирани во рамки на кривич- ното дело „Телесна повреда“ од член 130 став 2 од Кривичниот законик. Сторители- те во двата предмета се казнети со условни и затворски казни. За двата предмета одлучувал само првостепен суд, а дел од обвинетите не биле достапни за органите на прогонот. Во предметот К. бр. 1555/19 на ОС Скопје на обвинетиот кому му се судело во от- суство за семејно насилство врз својата поранешна партнерка. Откако ја забеле- жал како се враќа од работа, ја пресретнал со автомобилот, ја извлекол од него и започнал физички да ја напаѓа удирајќи ја со боксови во главата и влечејќи ја за коса. Оштетената паднала на земја, по што обвинетиот продолжил да ја удира со нозе во телото, нанесувајќи ѝ телесни повреди. Бранителот на обвинетиот укажал дека, иако настанот е јасен, не биле утврдени причините и побудите што довеле до делото. Судот го оценил ова дело во контекст на меѓународната судска практика, посочувајќи го случајот Opuz v. Turkey78 на ЕСЧП наведувајќи дека, според ЕСЧП, државите имаат обврска да ги заштитат жените од насилство и да преземат со- одветни мерки против насилниците. Несоодветното процесирање на случаите на семејно насилство и неказнувањето на насилниците е форма на дискриминација врз основа на пол. Судот понатаму навел дека семејното насилство, според ЕСЧП, може да се квалификува како кривично дело од омраза засновано на пол бидејќи претставува насилство насочено исклучиво кон жените, што го прави соодветно за понатамошна примена на меѓународните стандарди за кривични дела од омраза. Во предметот К. бр. 462/22 на ОС Скопје обвинети биле пет лица од едно семејство. Во семејниот дом обвинетите живееле заедно во домаќинство. По вербална рас- правија сите обвинети телесно ја повредиле невенчаната сопруга на еден од обви- нетите. Инцидентот започнал со шлаканица од свекорот, по што оштетената падна- ла на подот. Додека се обидувала да го напушти домот, била спречена и дополни- телно нападната од членовите на семејството што ја влечеле, удирале со тупаници и клоци, нанесувајќи ѝ телесни повреди како модрини, гребаници и хематоми. Судот утврдил дека делото е сторено во контекст на семејно насилство. Против тројца обвинети биле изречени условни казни од шест месеци, додека другите двајца, кои биле недостапни за органите на прогон, биле осудени на по две години затвор. Јавниот обвинител истакнал дека станува збор за серија повторувачки напади во семејната заедница. Судот го поврзал случајот со меѓународната пракса и Истанб- улската конвенција, укажувајќи на обврската на државата да обезбеди заштита од насилство врз жените и да интервенира пред да дојде до физичко насилство. Су- дот исто така се повикал на ЕСЧП наведувајќи дека властите треба да интервени- раат дури и пред насилството да се материјализира, со цел да спречи поголема штета. Во конкретниот случај, Судот оценил дека семејното насилство може да се квалификува како кривично дело од омраза поради полот на жртвата, што било во согласност со современото разбирање на меѓународната заедница и судската практика на ЕСЧП. 78 Opuz v. Turkey, No. 33401/02, European Court of Human Rights, Judgment of 9 June 2009.

61 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

7.6.3 Сексуална ориентација Во предметот К. бр. 482/22 на ОС Струмица обвинетиот, за време на настан орга- низиран од здружение за поддршка на ЛГБТ+ заедницата, мотивиран од омраза кон различната сексуална ориентација, физички нападнал претставник на здруже- нието. Обвинетиот му пришол на оштетениот додека седел на клупа и го удирал со тупаници и клоци по главата и телото, нанесувајќи му телесни повреди во фор- ма на набиеници на вратот, градниот кош, левата надлактица и стомакот. За време на судењето обвинетиот го признал делото и изразил каење, а неговиот бранител навел дека нападот се случил во „афектна состојба“, откако обвинетиот добил ин- формација од блиско лице дека оштетениот на некое дете му нудел леток со ЛГБТ+ содржина. По потврдата од детето дека му било нудено леток со содржина како „Јас сум лезбијка“, „Јас сум геј“, „Јас сум човек“, обвинетиот се упатил кон плоштадот и го нападнал оштетениот. Судот заклучил дека дејствата на обвинетиот се сторени од омраза поради различната сексуална ориентација на оштетениот, што било јасно од мотивите на обвинетиот и неговата реакција на содржината на летокот. Судот одбил да ја прифати тезата за афект, бидејќи обвинетиот бил на 2 km од настанот кога слушнал за летокот, по што се упатил кон местото каде што се одржувал наста- нот. Обвинетиот бил прогласен за виновен за кривичното дело „Телесна повреда“ од омраза (член 130 од Кривичниот законик) и осуден на казна затвор во траење од шест месеци. Незадоволен од висината на казната, обвинетиот поднел жалба до АС Штип, кој во својот предмет КЖ-30/23 жалбата ја одбил како неоснована и ја потврдил првостепената пресуда.

7.6.4 Национална припадност Во предметот К. бр. 154/21 на ОС Струга обвинетиот во дворот на семејната куќа од омраза ја загрозил сигурноста на оштетената на која ѝ бил свекор со сериозна закана дека ќе нападне врз нејзиниот живот и телото на нејзиниот сопруг. Обвине- тиот побарал од оштетената да ги тргне нејзините две малолетни деца од дворот бидејќи му пречеле да се одмори. Потоа се обратил кон неа со навредливи зборови, навредувајќи ја на национална основа затоа што била државјанка на Албанија и упатил сериозни закани, вклучително и дека ќе ги убие ако не се иселат во рок од три дена. Обвинителството тврдело дека со овие дејства обвинетиот сторил кри- вично дело „Загрозување на сигурноста“ од омраза (според член 144 став 2 во врска со став 1 од Кривичниот законик). Судот утврдил дека обвинителот не докажал над- вор од разумно сомневање дека обвинетиот го сторил кривичното дело за кое бил обвинет, по што обвинетиот бил ослободен од обвинение. Незадоволен од исходот на постапката, јавниот обвинител поднел жалба до ОС Битола, за што добил и под- дршка од Вишото јавно обвинителство. АС Битола, во својот предмет КЖ-384/22, се согласил дека кривичното дело не било докажано од страна на Обвинителството и навел дека обвинителот не успеал да ги наведе потребните законски обележја за да се квалификува делото како сторено од омраза. Според АС Битола, иако во обвинението е наведено дека делото е сторено од омраза, недостатокот бил во тоа

62 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

што не се содржани квалификаторните обележја што објаснуваат дали омразата е поврзана со раса, националност, етничко потекло, религија, пол, сексуална ориен- тација или друга заштитена карактеристика. Ова резултирало со тоа првостепениот суд да не изврши темелна анализа на обвинението и поради тоа е донесена ослобо- дителна пресуда, врз основа на тоа што јавниот обвинител не докажал надвор од разумно сомневање дека обвинетиот го сторил кривичното дело.

7.6.5 Други карактеристики Во предметот К. 447/21 на ОС Велес, обвинетиот, во ходникот на Секторот за вна- трешни работи Велес (СВРВ), од омраза ја загрозил сигурноста на оштетениот колега, помлад началник на СВРВ. Според обвинението, делото било сторено од омраза на обвинетиот кон оштетениот што датирала од претходно, кога оштетени- от бил командир и обвинетиот му упатувал недолични зборови, поради спротивс- тавените гледишта што постоеле меѓу нив во рамките на СВРВ. Во овој контекст, обвинетиот упатил сериозна закана кон оштетениот, користејќи зборови како: „што се занесуваш ти, ќе ме запаметиш ти мене, ќе видиш ти кој сум јас, ќе видиш што ќе ти направам јас тебе.“ Судот го водел предметот под кривичното дело „Загрозување на сигурноста“ од омраза (според член 144 став 2 од Кривичниот законик), но во пресудата не е наведена ниту една пристрасна мотивација. На обвинетиот му била утврдена казна затвор во траење од три месеци што нема да се изврши ако обвине- тиот во рок од една година не стори ново кривично дело. Во предметот К. 185/23 на ОС Велес обвинетиот од омраза телесно го повредил оштетениот на начин што додека оштетениот се движел низ селото и разговарал на мобилен телефон, обвинетиот, кој доаѓал од спротивната страна на улицата, по- ради омразата кон оштетениот бидејќи го пријавил за бесправна сеча на дрва, при разминувањето го удрил со тупаница во десната страна на лицето. Со овој удар му нанел телесна повреда, односно скршеница на носните коски без дислокација. Судот го водел предметот под кривичното дело „Загрозување на сигурноста“ од ом- раза (според член 144 став 2 од Кривичниот законик), но во пресудата не е наведена ниту една пристрасна мотивација. На обвинетиот му била утврдена казна затвор во траење од три месеци што нема да се изврши ако обвинетиот во една година не стори ново кривично дело. Во предметот К. 300/23 на ОС Велес обвинетиот во градот Велес од омраза, пора- ди нерасчистени имотни односи, сериозно се заканил дека ќе нападне врз животот на оштетениот и неговиот вујко. Додека оштетениот стоел на местото и разговарал со некое лице, обвинетиот дошол и почнал да упатува закани кон оштетениот, упа- тувајќи му пцости и велејќи му дека ќе го исели од градот, ќе го реши, ќе им ги скине главите нему и на вујко му и ќе ги уништи. Според Судот, кај оштетениот било пре- дизвикано чувство на несигурност, загрозеност и страв. Судот утврдил дека со овие дејства на обвинетиот се содржани битните елементи на кривичното дело „Загро- зување на сигурноста“ од омраза (според член 144 став 2 од Кривичниот законик), но во пресудата не е наведена ниту една пристрасна мотивација.

63 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

7.6.6 Заклучни согледувања Анализата на судските одлуки поврзани со криминалот од омраза открива неколку значајни аспекти што заслужуваат критичка евалуација во контекст на домашното законодавство, меѓународните стандарди и практиката на ЕСЧП. Прво, иако постои законска рамка што овозможува санкционирање на криминалот од омраза, се забележува дека во некои случаи судовите не ги применуваат со- одветно одредбите за пристрасна мотивација. Во неколку анализирани предмети, иако делата се процесирани како кривични дела од омраза, во пресудите недостига образложение за тоа како е утврдена пристрасната мотивација и врската со зашти- тените карактеристики. Ова укажува на недостаток на конзистентност и јасност во судската практика. Второ, се забележува дека во некои случаи судовите се повикуваат на меѓународни стандарди и судската практика на ЕСЧП, како што е случајот со Opuz v. Turkey, но не секогаш точно и прецизно. Во конкретниот случај, Судот го квалификува семејното насилство како кривично дело од омраза поради пол, што не е директно поддржа- но од текстот на Истанбулската конвенција (која се однесува на родовобазираната дискриминација и насилство врз жените) и практиката на ЕСЧП. Иако ЕСЧП призна- ва дека семејното насилство е форма на дискриминација врз основа на пол или род, тој не го класифицира како кривично дело од омраза. Ова укажува на потребата од поголема прецизност и разбирање на меѓународните правни стандарди при нивна- та примена во домашниот контекст. Трето, во некои предмети обвинителството не успева да ги утврди и докаже квали- фикаторните обележја на криминалот од омраза, особено во однос на заштитени- те карактеристики. Недостатокот на јасни докази и аргументација за пристрасната мотивација води до ослободителни пресуди, како што е случајот со предметот каде што омразата поради национална припадност не била соодветно докажана. Ова укажува на потребата од подобрување на истражните постапки и зголемување на капацитетите на обвинителството за ефикасно да ги процесира ваквите дела. Четврто, во одредени пресуди, судовите не успеваат да наведат која конкретна заштитена карактеристика е основа за омразата, особено во случаи каде што се користат општи термини како „омраза поради нерасчистени имотни односи“. Ова ја поткопува правната сигурност и може да доведе до неправилна квалификација на делото. Прецизното идентификување на заштитената карактеристика е клучно за правилна примена на одредбите за криминал од омраза. Петто, изречените казни варираат и не секогаш се пропорционални со сериозноста на делата. Иако во некои случаи се изрекуваат затворски казни, во други се приме- нуваат условни казни или казни затвор што нема да се извршат доколку сторителот не стори ново кривично дело. Ова покренува прашања за одвраќачкиот ефект на казните и дали тие соодветно ја рефлектираат тежината на криминалот од омраза, во согласност со препораките на ЕСЧП за пропорционални и ефикасни санкции. Шесто, недостигот на систематско и конзистентно прифаќање на пристрасната мо- тивација како отежнувачка околност во пресудите може да сигнализира на недос- таток на свесност или разбирање за важноста на овој елемент. Ова ја потенцира

64 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

потребата од дополнителна обука и едукација на судиите и обвинителите за кон- цептот на криминал од омраза и неговото соодветно процесирање. Заклучно, иако постојат напори за справување со криминалот од омраза, анализата укажува на неколку области каде што е потребно подобрување. Усогласувањето на судската практика со меѓународните стандарди, подобрување на истражните постапки, прецизно идентификување и докажување на пристрасната мотивација, како и обезбедување пропорционални казни, се клучни за ефективна борба против криминалот од омраза. Дополнително, зголемувањето на свесноста и експертизата меѓу правните професионалци е неопходно за да се осигури дека жртвите доби- ваат соодветна заштита и правда, а сторителите се соочуваат со последици што соодветно ја одразуваат сериозноста на нивните дела.

П редизвици и недоследности при 8. спроведувањето на законодавството Се чини дека мешањето на поимите „криминал од омраза“ со „родово-базирано на- силство“ и „семејно насилство“79 претставува најголем предизвик на органите на прогонот во нивното практично работење, а ова особено за полицијата. Честопати полицијата постапува збунето кога во случајот постои елемент на мизогинија. Не- познавањето на оваа правна проблематика може да предизвика далекосежни по- следици. Тоа бидејќи од аспект на полесните дела од омраза каде што бил нарушен јавниот ред и мир, но и делата на говор на омраза, како подвид на делата од омраза судските епилози може да бидат од различен карактер. Самиот поим на говор на омраза некогаш има гранично-аморфен карактер, па во зависност од фактичката состојба некогаш од страна на правосудните органи може да биде третиран како кривично дело, некогаш како прекршок, а некогаш дури и како граѓанскоправен де- ликт на навреда или клевета. Аналогно на тоа, полесните дела од омраза некогаш

79 Како позитивен пример по однос на жртвите од делата сторени спрема лица со пoинаква сексуална ориентација, треба да биде споменат Законот за заштита, спречување и превенција од семејно насилство. Имено, во член 3 од Законот е дефинирано семејното насилство и се вели: „Под семејно насилство се подразбира малтретирање, навредување, загрозување на сигурноста, телесно повредување, полово или друго психолошко, физичко или економско насилство со кое се предизвикува чувство на несигурност, загрозување или страв, вклучувајќи и закани за такви дејства, кон брачен другар, родителите или децата или други лица кои живеат во брачна или вонбрачна заедница или заедничко домаќинство, како и кон сегашен или поранешен брачен другар, вонбрачен партнер или лица кои имаат заедничко дете или се наоѓаат во блиски лични односи, без оглед дали сторителот го дели или го делел истото живеалиште со жртвата или не.“ Со оглед на тоа што партнерите не се дефинирани по својот пол во горенаведениот член, формулацијата „или други лица кои живеат во вонбрачна состојба или заедничко домаќинство“ ги заштитува и истополовите парови од семејно насилство. Дотолку повеќе, широката дефиниција што гласи „лица кои се наоѓаат во блиски лични односи“ целосно ги вклучува и заедниците помеѓу двајца мажи или две жени и со тоа ги гарантира заштитата, спречувањето и превенцијата од семејно насилство и за овие групи. Извор: Дрпљанин, В./Менкиоски, И., „Aнализа на законската рамка во однос на правата на ЛГБТ-заедницата“, Хелсиншки комитет за човекови права на Република Македонија, Скопје, 2017., стр. 19-20.

65 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

од полицијата биваат квалификувани како прекршоци против јавен ред и мир или прекршоци поврзани со спортски натпревари. Во МВР постои празнина и во однос на регистрирањето и обработката на подато- ците за делата од омраза. Структурно, навистина во МВР постои и специјализирано одделение за водење статистика што прима податоци како од скопската Единица за криминалистичко-разузнавачка анализа (ЕКРА) така и од одделенијата за кримина- листичко-разузнавачка анализа од градовите во внатрешноста. Проблемот е во тоа што овие органи ги регистрираат сите одделни прекршоци против јавен ред и мир и кривичните дела по однос на: време, место и начин, но најважно – и по однос на правната квалификација. Сепак, тие најпрвин немаат претстава за тоа кои кривични дела се од специјален вид на дела од омраза, па да би биле насочени само кон нив и да би испорачувале годишни извештаи, а потем тие не ги регистрираат различни- те ставови од членовите под кои се нормирани кривичните дела во КЗ. Ова прет- ставува реален проблем што би можело да биде едноставно решен со техничко вметнување и на ставовите како одделни графи во електронските табели во кои се водат евиденциите за сторени дела кај овие органи. Конкретните и прецизни прав- ни квалификации секако би требало да бидат -потврдени и од страна на јавните обвинителства во текот на кривичната постапка, па затоа се покажува како нужност во иднина да има активна комуникација помеѓу ЈО, од една страна, и ЕКРА (евиден- циски го обработува 80 % од криминалот во државата) и ОКРА, од друга страна. Ова е и донекаде исполнето бидејќи за ЈО, како што беше кажано, постои законска обврска секогаш да го известува МВР ако е подносител на кривичната пријава, а за епилогот на кривичната постапка – мериторната јавнообвинителска одлука и кој допис во себе содржи и податок за точната правна квалификација. Што се однесува на јавните обвинителства, кај нив се рефлектираат предизвици- те и проблемите со кои се соочува МВР бидејќи таков – каскаден е текот на кри- вичната постапка; работата на МВР се канализира преку ЈО во форма на подне- сени кривични пријави и известувања. Од обврските што ЈО ги исполнува на пла- нот на регистрирање и обработка на податоците за делата на говор на омраза, се кажа погоре дека подлога претставуваше воведувањето на електронскиот „Case managment“ систем во согласност со Законот за јавнообвинителска служба80 и Правилникот за внатрешно работење на јавните обвинителства81. Имено, во самиот систем, аналогно на судскиот АКМИС, постои посебна графа што мора од страна на надлежниот ЈО да биде штиклирана, а доколку станува збор за дело од омраза. Од аспект на предизвиците и што се однесува на јавните обвинителства, значајно е дека во согласност со тој Правилник за внатрешно работење на ЈО од 29.7.2021 година, уписниците е потребно да се водат електронски82; предметите и сите списи се заведуваат во електронската база, а за тие потреби, во согласност со чл. 79, беше организиран Центар за информатика што се грижи за оперативноста на Системот за управување со предмети (анг. Case Managment System).

80 „Сл. весник на Р Македонија“ бр. 62 од 20.4.2015 година. 81 „Сл. весник на Р. Северна Македонија“ бр. 190/2021 од 29.7.2021 година. 82 Види чл. 62 ст.5.

66 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Слично како и со судскиот систем, но и со „записникот за примање на пријава“ на МВР, и тука ќе треба да се интервенира и да се воведе графа за – дела на говор на омраза, со оглед на тоа што постои јасна законска дистинкција со делата на омра- за. Дополнително, ќе треба да се уреди Протоколот за соработка помеѓу МВР, ЈО и Финансиската полиција од 2014 година, со што ќе се пропише обврска за итно усно известување од страна на извршните органи спрема ЈО во случај на сторено и откриено дело од омраза83, а без оглед дали тоа дело е квалификувано како „теш- ко“84. Во 2023 година навистина беше потпишан уште еден Протокол за соработка помеѓу МВР и ЈОРСМ85, но тој беше во врска со продлабочување и разјаснување на првичниот Протокол од 2014 година, а притоа е значајно дека во него се направи категоризација на кривичните дела, па така се воспостави и категоријата „сложени кривични дела“ за кои организациската единица на МВР е должна веднаш да го извести ЈО за примена пријава. Тука не е наведено дали под ваквите кривични дела би се третирале и најтешките специјални облици на кривични дела од омраза, па постои простор за доработување на Протоколот во таа насока, особено од причина што со последниот Протокол беше формирана осумчлена Комисија што специјал- но ќе се занимава со „измените и дополнувањата“ на Протоколот. Во делокругот на оваа Комисија и со истата цел и задача би се толкувало и усогласувањето на методите за регистрирање и обработка на делата на говор на омраза. Исто така, по- желно е ЈОРСМ, во согласност со претходните практики, да донесе „Задолжително упатство“ за постапување на сите ЈО во случаите на дела од омраза. Ваквите доку- менти често се класифицирани и со назнака „Дов“ и се за интерна употреба на ЈО. Од аспект на делата од омраза не може да се релевантни само прописите за кри- вичниот прогон на сторителите, туку и другите прописи што ја регулираат превен- цијата на овие дела, како и оние што се занимаваат со пост фестум процесите на „лекување“ на последиците и ресоцијализацијата на сторителот, како што се Зако- нот за извршување санкции и Законот за пробација.

8.1. Зајакнување на правната рамка и дефиниции Очигледно е дека на континентално ниво беше направен исчекор во легислатива- та со дефинирањето на „говорот на мраза“ од страна на Совет на Европа во 2022 година. Тоа нешто ќе се рефлектира и кај нас. На пример, тие, неколку, кривични дела на говор на омраза во чие битие постои наведување прекумерен број групи со заштитени карактеристики да бидат скусени во согласност со ставот на СЕ и да бидат во поголема кохезија со дефиницијата за дело од омраза од чл. 122 од КЗ. Постои простор и за дополнително унапредување во КЗ по однос на делата од ом- раза86. Небулоза постои и во поглед на различните дела на говор на омраза, па така

83 Види чл. 8 од Протоколот. 84 Во согласност со ЗКП, оваа обврска органите ја имаат само доколку е откриено кривично дело што повлекува казна затвор повисока од 4 години. 85 https://jorm.gov.mk/wp-content/uploads/2023/04/protokol-za-sorabotka-%D1%98orsm-mvr_1.pdf 86 Така во член 130 [Телесна повреда] став 2 и став 3 претставуваат двојна инкриминација со нееднаква предвидена санкција и истото е потребно да се исправи од страна на законодавецот.

67 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

не се гледа логичноста во одделните битија ако се споредат делото „Ширење на расистички и ксенофобичен материјал по пат на компјутерски систем“ од чл.394-г ст.1 од КЗ со делото – Загрозување на сигурноста член 144 ст. 5 од КЗ бидејќи дел од дејствата на првото просто претставуваат поттикнување во согласност со чл. 23 од КЗ за второто дело. А притоа е предвидена иста казна и за двете кривични дела. Дополнително, по однос на член 144 [Загрозување на сигурноста] интригантно е дека формата на дело на омраза од став 3 се казнува полесно (од три месеци до три години казна затвор) отколку формата на говор на омраза – став 5 (од една до пет години казна затвор). По однос на споменатата норма од чл. 39 ст. 6 од КЗ87, времето покажа дека таа не само што воопшто не била применувана од страна на судиите и претставува „мртво слово на хартија“ туку е и каучук норма бидејќи би било незамисливо некоја пресуда да би била „соборена“ во жалбена постапка поради основот – повреда на материјалниот закон (Кривичниот законик) доколку жалбата се базира само на пре- кршувањето на судот на споменатата норма. На крајот на краиштата, оваа одредба е и малку контроверзна бидејќи ги нагризува уставно и законски втемелената су- диска независност и автономијата во одлучувањето. Од овие причини е потребна дерогација на истата. Релевантни се и други закони што не треба да се превидуваат, туку почесто да се применуваат во третманот на сторителите на делата од омраза. При анализа на пресудите се утврди дека обвинетите не добивале соодветни санкции што се предмет и на пробациските работи регулирани со Законот за пробација88. Тој За- кон беше новитет во спектарот на кривичноправното законодавство. И покрај тоа што „пробацијата“ во пракса доби тесно значење89 (), со овој Закон се уредуваат пробациските работи и постапката за извршување на алтернативните мерки што се од интерес за проблематиката на делата од омраза, а имено: условната осуда со заштитен надзор и општокорисна работа90 (). Тие претставуваат интерес од причина што овие алтернативни мерки се мошне погодни и нудат изгледна ресоцијализа- ција кај сторителите на дела од омраза што сториле полесно дело и се претходно неосудувани. Едноставно, добар впечаток „фидбек“ за општеството би било истиот сторител да би работел општокорисна работа во некоја хуманитарна организација што се занимава со унапредување на правата на онаа група со заштитени каракте- ристики што сторителот претходно ја нападнал и за кој напад бил осуден. Или, пак, на пример да работи во некоја јавна установа токму во населбата каде што живеат граѓани што припаѓаат на таа група, макар тоа да би била образовна установа или, пак, ЈП „Улици и патишта“. И ако ова нешто беше по однос на алтернативната мерка – „Општокорисна работа“, тогаш по однос на алтернативната мерка „Условна осуда со заштитен надзор“ дово- лен аргумент е тоа што таа би можело да се изрече и за потешки кривични дела од 87 За задолжението на судиите да образлагаат во секоја една од пресудите зошто не го примениле чл. 39 ст. 5 од КЗ. 88 „Сл. весник на РМ“ бр. 226 од 25.12.2015 година. 89 Бидејќи таа не подразбира и иницијатива за отповикување на условни осуди што се без заштитен надзор. 90 Види чл. 1.

68 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

омраза, но Судот во согласност со чл. 56 ст. 1 т.8 од КЗ да би наложил „користење на слободното време по оцена на надлежниот орган во согласност со закон“, а тоа да би било повеќе дружење и заемна соработка со лицата од заштитената група кон која сторителот имал анимозитет, со истовремено изрекување Обврска кај заштит- ниот надзор: „одбегнување и недружење со лица кои негативно влијаат врз осуде- ниот“, во согласност со чл. 56 ст. 1 т. 9 од КЗ, а кое нешто би било од корист доколку станува збор за млад сторител вмешан во некоја радикална група на младинци или хулигани и што би имало за резултат на планот на специјалната превенција и ресо- цијализација. А куриозитетно е дека во ниедна од анализираните пресуди за кои стана збор по- горе немаше изречено некоја од горенаведените мерки. Пробациските работи ги извршуваат пробациски службеници од Управата за из- вршување на санкциите (во натамошниот текст: Управата), врз основа на барање или одлука на суд во тек на судската постапка и врз основа на правосилна и извршна судска одлука, а по претходна согласност на лицето спрема кое се извр- шуваат пробациските работи. Во рамки на Управата се организира Сектор за пробација како организациска единица на Управата на централно ниво и канцеларии на подрачјето на основни- те судови со проширена надлежност на локално ниво. Овој Сектор ги доставува своите статистички извештаи токму до Управата91. Инаку постапката околу изреку- вањето и спроведувањето на гореспоменатите алтернативни мерки е регулирана не само со Законот за пробација, туку и со Глава XXXII од ЗКП, како и со Главa XXХ од Законот за извршување на санкции (но само по однос на децата – сторители, а не и полнолетните сторители, што е и разумно решение со оглед на тоа дека Законот за пробација е lex specialis по однос на таа материја). Во изминатава декада Управата потпиша многубројни договори со: јавни прет- пријатија, единици на локална самоуправа, приватни фирми и други субјекти каде што се реализира алтернативната мерка – општокорисна работа92. Со појавувањето на кривичните постапки за кривични дела од чл. 206 од КЗ во периодот на КОВИД пандемијата зачестија и овие парапенални и адмонитивни мерки за чие спрове- дување од значење е и Правилникот за начинот на извршување на општокорисна работа што наложува со осудениците Управата да склучува договори за општоко- рисна работа. За време на работењето Управата е должна да го осигури ова лице од повреда на работа. Искуството покажа дека пробациските офицери се посветени на работата и за секој осуденик за кого оформиле предмет на работа изработуваат „Индивидуална програма за третман“, а врз основа на процената за личноста и лич- ните прилики на осуденикот. Оваа служба има постојана соработка со МВР како по 91 Во согласност со чл. 9 од Законот, Управата за извршување на санкциите води единствен регистар за лицата спрема кои се извршуваат пробациски работи. Во рамки на единствениот регистар се водат евиденција и досиеја за лицата спрема кои се извршуваат пробациски работи. Евиденција за извршување на пробациските работи водат пробациските канцеларии на локално ниво. Регистарот се води електронски. Пробациските службеници изработуваат и Извештаи за извршувањето на алтернативните мерки и истите ги доставуваат до судот што ја донел одлуката во прв степен. 92 Се евидентира дека првиот случај на реализирана општокорисна работа од страна на осуденик бил во 2019 година во Тетово. Извор: Брошура „Сектор за пробација“, Министерство за правда, Скопје, 2019, стр. 16.

69 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

однос на добивањето податоци од МВР за живеалиштата или престојувалиштата на осудениците така и по однос на обврската на службата да го информира МВР за правосилни и извршни пресуди со кои била изречена општокорисна работа. Во случај на ваква алтернативна мерка пробациската служба ја известува и Агенцијата за вработување93.

8.2. Зголемување на јавната свест и едукација Северна Македонија ја спроведе Програмата на ОДИХР за обука против кримина- лот од омраза за спроведување на законот (TAHCLE) во 2014 година, обучувајќи по- веќе од 2 000 полицајци во рамките на програмата до 2018 година. „Освежување“ – повторување на обука беше спроведено од ОДИХР во декември 2021 година94. Северна Македонија ја спроведе и програмата на ОДИХР „Обука за обвинители и криминал од омраза“ (PAHCT) во 2019 година, а во 2022 година заврши обука за дела од омраза за судството заедно со Мисијата на ОБСЕ во Скопје. Освен ОБСЕ, активност за истово пројави и Хелсиншкиот комитет за човекови права – Скопје. Дополнително оваа невладина организација, за разлика од ОБСЕ, својата дејност ја прошири и на делата на говор на омраза. Премиерните предавања за говор на омраза за судии и ЈО беа изведени уште во 2019 година со посредство на Хелсиншкиот комитет за човекови права – Скопје и АСЈО. Што се однесува на говорот на омраза, предвидени се пообемни обуки за полицај- ците да се спроведат во содејство со невладиниот сектор и Полицискиот центар за обука во Скопје. Што се однесува, пак, на криминалот од омраза, како дел од својот проект за градење сеопфатен одговор на органите за кривичен прогон на делата од омраза, ОДИХР од поодамна има развиено комплет на практични алатки води- чи и методологии насочени кон зајакнување на напорите на владата, институциите на кривична правда, агенциите и граѓанските организации95. Пакетот со алатки се

93 Извор: Ристова, О. и Балтовска, Е., „Прирачник за соработка на државните институции, јавни претпријатија и невладини организации со пробациска служба“, Зелена лупа, Скопје, 2021, стр. 19 и стр. 27. 94 Во декември 2021 година, како дел од програмата на ОДИХР за обуки против дела од омраза за спроведување на законот (TAHCLE), се одржа повторна сесија за обука на обучувачи (ToT) за дела од омраза за полицијата во Охрид. На обуката учествуваа вкупно 22 учесници (7 жени и 15 мажи) од целата земја. Каскадната фаза на програмата за обуката TAHCLE продолжува. Извор: https:// www.hatecrime.osce.org/reporting/north-macedonia/2021. 95 ОБСЕ ОДИХР предлага: „Алатките кои ги мерат непријавените дела од омраза и нивното влијание врз жртвите можат да обезбедат подобар показател за вистинскиот обем на криминал од омраза, како и вредни информации за влијанието на криминалот од омраза врз жртвите. Тие можат да идентификуваат одредени заедници кои се изложени на ризик и да обезбедат информации за променливите модели на насилство. Тие можат да помогнат да се процени нивото на доверба на заедницата во полицијата и во други агенции за кривична правда. Сето ова знаење може да помогне да се подобри планирањето, превентивното дејствување и одговорот. „Механизми за собирање и следење податоци за криминал од омраза. Практичен водич“, (2014 г.: Варшава: ОБСЕ/ОДИХР, стр. 33).

70 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

базира на искуството на проектот на ОДИХР во Бугарија96, Грција, Италија и Полска за да се истакнат добри практики и научени лекции. ОДИХР Канцеларијата исто така има развиено робусна програма за собирање по- датоци за криминал од омраза, наречена „Информации против криминал од омраза криминал (INFAHCT)“, за да им помогне на земјите учеснички во нивните напори за ефикасно следење и регистрирање на делата од омраза97. Инаку пионерските публикации на темата – криминал од омраза беа напишани од македонските теоретичари уште во 2012 година во издание на АСЈО, а во форма на правна анализа98. Потоа следуваа и обуките на постојните судии и ЈО во форматот на „континуирана обука“ при АСЈО, па така првите обуки беа уште во 2013 година99. Освен ОБСЕ, во државата има уште една меѓународна организација што посвету- ва внимание на обуките за борба со делата од омраза, а тоа е Советот на Европа. Програмата на СЕ за едукација за човекови права за професионалци од областа на правото (HELP) е главната образовна платформа на СЕ за европските стандарди за човекови права за професионалци од областа на правото (главно судии, јавни обвинители и адвокати) и, кога е релевантно, други професионални групи100. HELP курсот на Совет на Европа е составен од два посебни модули: за говор на омраза и за криминал од омраза. Модулот за говор на омраза е развиен како заедничка иницијатива на HELP програмата и ODIHR, со придонес на FRA. Покрај онлајн HELP курсот „Борба против криминалот од омраза, ефективна истрага, гонење и поста- пување по криминалот од омраза“ беше изработен курс за криминал од омраза и говор на омраза во рамките на истоимениот проект на Совет на Европа101. Од анализата на пресудите и обвиненијата неспорно се докажа дека сѐ уште де- лумно има недостиг на свесност и експертиза кај судиите и ЈО. По однос, пак, на полицијата веќе една декада се реализираат обуките за препознавање и реакција на криминалот од омраза во Центарот за обука на МВР во Идризово – Скопско и тоа даде резултат како што се согледува и од статистиката погоре по однос на МВР,

96 Пилот-обукаташто беше одржана на различни локации во Бугарија ја формираше основата на прирачникот за обука за полицијата и јавните обвинители. https://www.osce.org/files/ODIHR_ Toolkit_Brochure_for_WEB_use_only.pdf 97 На 20.10.2014 година во Скопје, во организација на АСЈО и ОБСЕ, беше организирана значајна конференција насловена како „Механизми за прибирање податоци и мониторинг на криминалот од омраза“, а на која учество зеде и претставникот од ОДИХР – Џоана Пери. 98 (http://nemrazi.mk/pravna-analiza-na-kontseptot-na-kaznenoto-delo-na-omraza-i-govorot-na- omraza/), како и збирка „Пресуди и одлуки во врска со говорот на омраза од судската практика на Европскиот суд за човекови права“ (https://www.osce.org/mk/skopje/97690). 99 Во 2013 и 2014 година од страна на Академијата за судии и јавни обвинители беа организирани неколку настани по однос на темата за борба со криминалот од омраза. Најпрвин беа организирани обуките за обучувачите, а потоа следуваа по 4 каскадни дводневни обуки за секое судско апелациско подрачје на кои учествуваа повеќе од 80 учесници на годишно ниво, а во 2015 година беше организиран и дополнителен тренинг за обучувачите. Извор: Арнаудова, А., „Ефективни закони и квалификувани професионалци како одговор на говорот од омраза“, Зборник „16 Ноември, Меѓународен ден на толеранцијата: избрани текстови“, МАНУ-ОБСЕ, Скопје, 2015, стр. 81. 100 Види: https://www.coe.int/en/web/help/home. 101 Види: https://www.coe.int/en/web/inclusion-and-antidiscrimination/georgia-fighting-discrimination- hate-crime-and-hate-speech

71 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

но не би било во ред од нив да се очекува да се „повични“ правници од самите су- дии или ЈО. Факт е дека обуките во АСЈО за делата од омраза се дел од реалноста последниве години, но се покажа дека е нужно тие да продолжат, а секако треба да продолжат и обуките за полицијата. При несигурноста на официјалните механизми за прибирање податоци, граѓанското општество (НВО) често е порелевантен извор на податоци за природата на кривич- ните дела од омраза, нивното влијание и пречките на патот на правдата и во безбед- носта на жртвите. Во нивните анализи константно се следи трендот и се прибавуваат податоци за делата од омраза; за релевантните легислативни измени; за пружањето на конкретните информации до граѓаните околу оваа област, но и до политичките фактори што би биле во состојба да помогнат за подобрување на ситуацијата ако е зголемен овој криминалитет.102 Во техниките на прибавување податоци од страна на граѓанските организации се користат не само службените статистики, кои се најчесто или недостапни или недоволни, туку и се анкетираат жртвите на делата и се прават квалитативни истражувања на студиите на случаи103. Документирањето на подато- ците го вклучува и изворот на информацијата, како и варијаблите и категориите по основ на кои тие податоци биле прибавувани. За да се зголеми кредибилитетот на податоците, се користат поголем број прокси-варијабли, од типот на: етницитет. Нај- важно е да се има предвид дека криминалитетот е жива материја, па затоа ниту пода- тоците, ниту начините на нивното прибавување не може да се статични104. Важно е да се има на ум дека е можно и други органи да прибираат разни податоци и информации. На пример, здравствените и социјалните служби можат да прибираат информации за жртвите и услугите што им се пружаат, образовните органи можат да имаат податоци за кривичните дела од омраза или инцидентите во училиштата, а служ- бите за домување можат да имаат податоци за делата од омраза во одредени подрачја или станбени комплекси. Исто така и научните кругови е потребно врз основа на таа статистика да ја утврдат корелацијата помеѓу економските и културолошките фактори и делата од омраза105. Тесната координација меѓу министерствата и органите може да до- веде до развој на широк стратегиски пристап од страна на властите, со што многу вла- дини органи би се сплотиле во заложбите за ефективен одговор на делата од омраза. Државните органи треба да ја почитуваат одредбата од Законот за слободен прис- тап кон информациите и да обезбедат јавност и отвореност во работењето на имателите на информации и да им овозможат на физичките и правните лица да

102 Инструментите што се користат од страна на НВО секторот при прибавување на податоците за делата на омраза се: 1) мерење, 2) евалуација, 3) следење на состојбите и транспарентност и 4) известување на телата на власта, политичарите и меѓународните организации. 103 Тука се опфаќаат бројот на правосилни судски одлуки, бројот на жртвите, бројот на сторителите, бројот на спортски клубови што биле прекршочно или кривично казнети, бројот на поднесени пријави до МВР, бројот на корисници на бесплатна правна помош и бројот на претставки против полицајци од страна на граѓаните. 104 Види повеќе: Praktični vodič za tijela javne vlasti i institucije: „Kako prikupljati podatke o jednakosti?“ Ludwig Boltzmann Institut za ljudska prava i Ured za ljudska prava i prava nacionalnih manjina Vlade R. Hrvatske, Zagreb, 2013, str. 30-39. 105 Студија од ваков карактер беше направена во Р Италија. Извор: Poljak, Ibid, str. 2715. Достапно на: http://www.centar-fm.org/inmediasres/index.php/marko-poljak-jelena-hadzic-i-masa-martinic- govor-mrznje-u-hrvatskom-medijskom-prostoru (22.5.2023).

72 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

го остваруваат правото на слободен пристап до информации од јавен карактер, па дури и во случаи кога станува збор за кривичен прогон поради дело од омраза (но ограничено и со почитувањето на принципот од ЗКП за – тајност на истражните постапки). Конкретно, по однос на делата на говор на омраза, во РСМ веќе функционира Меѓуресорна комисија при Владата на РМ за борба против дезинформации и говор на омраза и која во иднина би можела да врши координација помеѓу релевантните институции во врска со третманот на делата на говор на омраза, а која, исто така, ќе ја врши и улогата на фронтмен пред јавноста со цел превенција и преемптивно дејствување. Во 2023 година 11 НВО подготвија документ „Државни принципи за стратегија за борба со дезинформации“, но до ден-денес не е донесена национал- ната стратегија за тоа иако беше во план тоа да биде сторено во 2024 година. По однос на делата на говор на омраза значаен успех претставува фактот дека во 2019 година Советот за етика во медиумите (СЕММ), поддржан од ОБСЕ, ја промо- вираше формираната мрежа за борба против говорот на омраза во медиумите, со очекување да има важна улога во заштитата на човековите права. Од самиот поче- ток Мрежата опфати повеќе специјализирани НВО во доменот на заштита на чове- ковите права и повеќе релевантни државни институции од извршната власт (МВР, МНР, ААВМУ, КЗД, Омбудсман), како и ЈОРСМ. Во следните години оваа мрежа се состана неколку пати, па беа донесени актите: Декларација за борба со говорот на омраза во медиумите и Меморандумот за соработка. За Северна Македонија не постојат официјални податоци по однос на сајбермал- третирањето што честопати се манифестира со говор на омраза, но факт е дека постојат вакви појави. За поздравување беше иницијативата во НВО секторот за медиумско едуцирање на граѓаните за постоењето на „сајбернасилството“ (кој тер- мин се одомаќини кај нас) иако таквите пројави се скромни во облик на „памфлети“ за брзо запознавање со феноменот106. Во приватниот, пак, стопански сектор отско- кнува фирмата „Макпетрол“ и нејзината кампања во 2024 година за сузбивање на „врсничкото насилство“107, кое, пак, е честопати сторувано од омраза108.

8.3. Проширување на системот за заштита на жртвите и правна помош Според Кривичниот закон под поимот „жртва“ се подразбира: „секое лице кое претр- пело штета, вклучувајќи физичка или ментална повреда, емотивно страдање, мате- ријална загуба или друга повреда или загрозување на неговите основни слободи и права како последица на сторено кривично дело“109. Во согласност со ЗКП, жртвата може да се надева на надомест на штета. Штетата, пак, во согласност со ЗПП може

106 Види: Брошура „Сајбернасилство... и тоа е насилство!“, Метаморфозис, Скопје, 2011. 107 https://telma.com.mk/2024/04/16/opshtestveno-odgovornata-kampana-na-makpetrol-se- proshiruva-vo-sveti-nikole-i-vo-novo-selo/ 108 https://libertas.mk/fbi-sekoe-desetto-zlostorstvo-od-omraza-se-sluchuva-na-uchilishte/ 109 Види: чл. 122 ст.22.

73 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

да биде материјална и нематеријална, а се толкува како намалување на нечиј имот (обична штета), спречување за зголемување на имотот (пропуштена корист) и на- несување на друг физичка или психичка болка или страв (нематеријална штета)110. Инаку виктимологијата е наука што повеќе наоѓа легислативна завршница во каз- неното процедурално право отколку во материјалното. До скоро речиси и да не постоеше развиен систем за поддршка на жртвите во Северна Македонија за да се одговори на потребите на жртвите од криминал од омраза. Според Законот за кривичната постапка, жртвата на какво било кривично дело има право на ефектив- на психолошка и друга професионална поддршка од властите, институциите и ор- ганизациите што нудат помош на жртвата на криминал. Одредена специјализирана поддршка за жртвите од криминал од омраза обезбедуваат граѓански организации. Жртвите на кривични дела за кои е изречена казна затвор од најмалку четири го- дини имаат право на бесплатна правна консултација пред давање исказ и да до- бијат надомест за нематеријална штета од сторителот или државата. Некои жртви – вклучувајќи малолетници, загрозени жртви и особено ранливи жртви – имаат право на посебни мерки за заштита кога даваат изјави или се интервјуирани во сите фази од постапката. Жртвите на одредени кривични дела („против родовата слобода и родовиот морал, хуманоста и меѓународното право“) имаат дополнителни права, вклучувајќи: право да разговараат со советник или полномошник бесплатно пред интервјуто (во случај жртвата да учествува како оштетен во постапката); право на интервју со лице од ист пол; право да одбие да одговори на прашања за личниот живот на жртвата, доколку не е поврзано со кривичното дело; право на интервју со користење аудиовизуелна опрема; и право да бара изземање на јавноста од главната расправа. Посебните мерки на процесна заштита судот ги определува по предлог на јавниот обвинител или жртвата или по сопствена процена кога е неоп- ходно да се заштитат ранливите жртви. Законот за кривичната постапка ги уредува и прашањата поврзани со сослушу- вањето на особено ранливите жртви и сведоци со посебно внимание, а доколку е потребно: во присуство на лице од доверба; со помош на психолог, социјален ра- ботник или друго стручно лице; користејќи технички средства/алатки за пренос на слика и звук; без присуство на странките итн. За време на испитувањето на жртвата или сведокот, судот може и да ја исклучи јавноста. Жртвите на сите кривични дела имаат право да учествуваат во кривичната постапка како оштетени со приклучување кон кривичното гонење или заради барање отште- та. Во случај ако сторителот не може да плати надомест, тој е покриен од државата.

110 На оштетениот што имал физички болки може да му се даде надомест чија висина зависи од интензитетот и времетраењето на тие болки, кое нешто се утврдува со вештачење. Судот при одлучувањето за висината на оваа отштета мора да води сметка и за трошоците што настанале за хоспитализирањето и лекувањето на жртвата. Оштетениот има право и на надомест за душевна болка поради смалување на животната активност (од траен или привремен карактер), како и поради нагрденоста, која се манифестира како губење или оштетување на некој дел од телото, поради кое нешто жртвата има душевна болка. Извор: Ignjatović, Đ./Simeunović P., B., „Viktimologija“, Pravni fakultet u Beogradu, ed. Crimen, Beograd, 2011, str. 135.

74 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Во оваа материја беше направен значаен пробив со донесувањето на Законот за исплата на паричен надоместок на жртви од кривични дела со насилство111. Целта на овој Закон е да се обезбеди паричен надоместок на жртвите од кривични дела сторени со насилство112 како помош од страна на државата, во согласност со наче- лото на општествена солидарност и да се спречат можна виктимизација и секун- дарна виктимизација како дополнително страдање што жртвите може да го претр- пат од односот на надлежните органи113. Жртвата (и посредната жртва114) има право на паричен надоместок без оглед дали сторителот на кривичното дело е познат и без оглед дали против сторителот на кривичното дело e поведена кривична постапка, или, пак, постојат фактички или правни пречки за водење кривична постапка (види чл. 14). Во член 13 се стипулира: „Предуслов за остварување на правото на паричен надоместок во согласност со одредбите од овој закон е кривичното дело да е евидентиранo или пријавено во полиција или во јавното обвинителство115. Причините за донесување на овој Закон се сепак во тоа што досега беше мошне слаб процентот на наплата од сторителите, а и занемарливи беа постапките за кон- фискација, но причина беше и долгото траење на кривичните постапки. За спрове- дување на Законот требаше да биде формирана Комисија. Така, беше формирана петчлена Комисија во февруари 2024 година116. Комисијата својата прва седница ја имала истиот месец. Претседател на Комисијата е судија. До 10.9.2024 година биле одржани вкупно 8 седници. Секретар на Комисијата е вработен во МП на РСМ. Донесени се Правилник за печат и Правилник за форма и

111 Со овој Закон се уредуваат правото на паричен надоместок на жртви од кривични дела со насилство, условите за остварување на правото на паричен надоместок, видовите паричен надоместок, основањето, статусот, составот и надлежностите на Комисијата за надоместок на жртви од кривично дело со насилство, изборот, мандатот, престанокот на мандатот, како и разрешувањето на претседателот и на членовите на Комисијата, средствата за исплата на паричниот надоместок на жртвите, информирањето и поучувањето на жртвите, постапката за остварување на правото на паричен надоместок, правото на регрес, постапката во прекугранични предмети, како и евиденцијата и чувањето на податоците. 112 Член 10: „Жртва на кривично дело со насилство, во смисла на овој закон, се смета непосредната и посредната жртва на кривично дело со насилство...“ 113 Види чл. 4. 114 Член 12: „Посредна жртва е член на семејството (брачен или вонбрачен партнер, дете, родител) на непосредна жртва кај која настапила смрт поради кривичното дело со насилство од член 9 од овој закон.“ 115 „На барање на жртвата, полицијата или јавното обвинителство се должни на жртвата, на нејзиниот родител или старател или полномошник да му издадат соодветно известување, записник за примање пријава, службена белешка или потврда дека делото е пријавено или евидентирано како кривично дело.“ (Ова нешто не се коси со ЗКП каде што се регулира дека преписи на оштетен може да му се дадат по неговото испитување.) 116 ЈО Стевчо Донев од ВЈО Штип е претставник во Комисијата. Од интервјуто со него направено на ден 11.9.2024 година се дозна дека Комисијата веќе имала примено 3 предмети во работа, при што во ниеден од нив не станува збор за жртви од криминал од омраза, туку во еден од нив станува збор за семејно насилство, а другите два предмети биле формирани по ненавремено поднесени барања.

75 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

содржина на обрасци117. Просториите на Комисијата се во Министерството за пра- вда на РСМ. Познато е дека делата од омраза се посебно вехементни кон имотот на жртвите. За- тоа од значење е информацијата118 дека моментално се работи на предлог на Закон за дополнување и измена119 на Законот за меѓународна соработка во кривичната материја („Службен весник на Република Северна Македонија“ бр. 77/2021)120. Ова, поради потребата за усогласување на одредбите од овој Закон со меѓународните стандарди во областа на конфискација на имот и имотна корист и предавање на од- земени предмети и имотна корист (Конвенцијата на СЕ за перење пари, откривање, заплена и конфискација на приноси од казниво дело и финансирање тероризам од 2005 година121, со која се изменува и се дополнува Стразбуршката конвенција од 1990 година), како и отстранување на лоцираните недостатоци предвидени во сегашниот закон. Се дава приоритет на враќањето на конфискуваниот имот на државата барател за цели на компензација на жртвите на кривичното дело, односно враќање на имотот на неговите легитимни сопственици, што се обезбедува врз основа на акт со кој е утврдена компензација на жртвите, односно враќање на имот на легитимни соп- ственици. Доколку се направат овие легислативни измени, тогаш Законот за меѓународна со- работка во кривичната материја станува комплементарен на Законот за конфис- кација на имот во граѓанска постапка („Службен весник на РСМ“ бр. 53/2024 од 4.3.2024) во кој во чл. 21 ст. 1 се наведува дека централен орган за меѓународната соработка е ЈОРСМ, како и со Законот за канцеларија за поврат на имот („Службен весник на РМ“ бр. 66/2024 од 20.3.2024). Со овој Закон се уредуваат основањето, надлежностите и финансирањето на Канцеларијата за поврат на имот (АРО Канце- ларијата), соработката со домашни органи и институции, соработката со странски држави и со Електронската интегрирана база на податоци. АРО Канцеларијата се основа во рамки на ЈОРСМ и ќе има надлежност да презема активности за доби- вање информации и податоци за пронаоѓање и идентификување приноси и друг имот или имотна корист во земјата или странство во врска со домашен државјанин или резидент во Република Северна Македонија, лице без државјанство или стра- нец, како и за потребите на постапката за конфискација без утврдување кривична одговорност регулирана во согласност со закон што произлегле или се во врска со кривичните дела опфатени со член 8 од Законот122.

117 Дознаено од интервјуто со Андријана Ѓорѓевска, раководителка на Одделението за помилување и надомест на штета во Министерството за правда на РСМ, направено на 10..9.2024 година. 118 Прибавена информација од раководителката на Одделението за меѓународна правна помош во кривична материја при Министерството за правда – Гордана Милевска. 119 https://ener.gov.mk/Default.aspx?item=pub_regulation&subitem=view_reg_detail&itemid=83230 120 https://ener.gov.mk/Default.aspx?item=pub_regulation&subitem=view_reg_detail&itemid=83230 121 https://rm.coe.int/168008371f 122 Станува збор за четириесетина кривични дела типични за криминолошката дисциплина на „Организиран криминалитет“, но кои во најголем број би можело теоретски да бидат и дела на омраза.

76 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Веќе беше кажано дека од пенолошки аспект, пробацијата и превентивната супер- визија се добри алатки за контрола на претходните сторители, но, за жал, сè уште непрактикувани во позначаен обем во Р. С. Македонија123. Од виктимолошки аспект, и покрај направените измени во кривичната постапка124 со кои се внесе поимот на „жртва“, во практика, државата сè уште не ги поставила оптимално сите институ- ционалните мрежи за навремена заштита и сатисфакција на овие лица, но секако дека има прогрес.

9. Заклучок Анализата на спроведувањето на законодавството за кривични дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за перио- дот од јануари 2019 до јуни 2024 година укажува на значителни постигнувања и предизвици. Криминалот од омраза и говорот на омраза не само што ги нарушуваат животите на жртвите туку и ја подриваат социјалната кохезија, создавајќи атмосфе- ра на страв и несигурност. Податоците јасно покажуваат дека предрасудите врз ос- нова на етничка припадност, политичката поларизација и други дискриминаторни фактори остануваат значајни двигатели на овие дела, што бара засилени напори за подигнување на јавната свест, зајакнување на правната рамка и зголемена ефикас- ност на институциите во спроведувањето на законите. Амандманите на Кривичниот законик од 2019 година претставуваа важен чекор кон дефинирање и санкционирање на делата од омраза, вклучувајќи го и нивното при- знавање како отежнувачки околности при изрекување на казните. Сепак, анализата открива значајни празнини и предизвици во спроведувањето на законодавството: • Недостаток на систематско регистрирање и обработка на податоци: Кај органите на прогонот и судството постојат празнини во евидентирањето на делата од омраза и говорот на омраза, што ги отежнува следењето и анали- зата на трендовите. • Мешање на поимите: Постои конфузија помеѓу значењето и поврзаноста на поимите „омраза“, „говор на омраза“, „криминал од омраза“, „родово-базира- но насилство“ и „семејно насилство“, што доведува до неправилна класифи- кација и постапување од страна на органите на прогонот. • Недоволно познавање на индикаторите за пристрасна мотивација: Орга- ните на прогонот и судовите ретко се фокусираат на перцепцијата на жртви- те, етничката, верската и другите припадности на сторителите наспроти жрт- вите, местото и времето на сторување на делата од омраза, непостоењето на друга мотивација итн.

123 На нивната употреба упатува и легислативата на ЕУ, а конкретно Препораката на Комитетот на министри (2014) 3 од 19.2.2014 година при Европскиот совет околу третманот на опасните сторители на кривични дела „кога постои голема можност дека лицето повторно ќе стори сериозно кривично дело.“ 124 „Службен весник на РМ“ бр. 120/2010.

77 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

• Недостаток на темелни докази: Во некои случаи, предлозите за издавање казнен налог се базираат само на копии од слики или коментари од социјал- ните мрежи, без соодветни вештачења, што ја поткопува веродостојноста на доказите и правичноста на процесот. • Процесирање на пцости, навреди, клевети и вредносни судови како кри- минализиран говор на омраза: Во дел од предметите, органите на прогонот и судовите процесираат недолични вербални конфликти што нѐ повикува- ат на насилство и дискриминација, со што може да се навлезе во граѓан- ско-правната материја или да се ограничи слободата на изразување. • Овозможување селективна заштита за одредени професии: Преку кри- вичноправен одговор на говорот од омраза, одредени професии добиваат статус на заштитени групи (пр. полицајци, судии, новинари и поранешни пра- теници) поради нивниот „личен“ или „општествен“ статус што може да води кон ограничување на слободата на говорот. • Недоволно образложени обвиненија и пресуди: Јавнообвинителските и судските акти и одлуки често се премногу кратки и нејасни во однос на тоа која заштитена карактеристика е земена предвид, создавајќи правна неси- гурност и отежнувајќи ја доследната примена на законските одредби. • Нееднаква заштита на различни групи: Најголем број процесирани случаи се однесуваат на говор на омраза базиран на политичко уверување и етнич- ка припадност, додека други заштитени карактеристики се занемарени, што укажува на можни празнини во заштитата на одредени ранливи групи. Во 17 од вкупно 18 предмети поврзани со политичкото уверување како жртви се јавуваат актуелни и поранешни функционери на владејачките партии. • Недоволни и непропорционални казни: Преовладува примената на условни осуди, без изрекување затворски казни, што покренува прашања за одвраќач- киот ефект на казните и нивната соодветност со сериозноста на делата. • Недоволна примена на алтернативни мерки: Во практика ретко се применува- ат алтернативни мерки како општокорисна работа или условна осуда со зашти- тен надзор, кои би можеле да придонесат кон ресоцијализација на сторителите. • Недоволна обука и свесност: Иако постојат мал број обуки за практичарите во правосудниот систем, потребно е нивно продолжување и надградување, особено во разбирањето на разликите помеѓу различните видови говор, на- силство и криминал. • Недоволна заштита и поддршка за жртвите: Системот за заштита на жрт- вите е сè уште недоволно развиен и потребни се дополнителни мерки за обезбедување правна, психолошка, социјална и финансиска поддршка. Дополнително, постои простор за унапредување на кривичното законодавство. Кри- вичниот законик содржи широка и отворена листа на заштитени карактеристики во случајот со делата на говор на омраза, што, иако има за цел да обезбеди обемна заштита, може да доведе до разводнување на ефективноста на гонењето на говорот на омраза. Оваа експанзивност може да создаде правни нејаснотии и тешкотии во толкувањето на законот, што резултира со неконзистентни пресуди. Ваквата поставе- ност може да го преоптовари правосудниот систем и да ја отежни доказната постапка,

78 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

особено во утврдувањето на пристрасната мотивација што е клучен елемент според критериумите на ЕСЧП. Во врска со кривичните дела од омраза, во член 130 [Телес- на повреда] ставови 2 и 3 постои двојна инкриминација со нееднаква предвидена санкција. Дополнително, во член 144 [Загрозување на сигурноста] формата на дело на омраза од став 3 се казнува полесно (од три месеци до три години казна затвор) отколку формата на говор на омраза од став 5 (од една до пет години казна затвор). Меѓународните стандарди и обврски, како и препораките од Обединетите нации, ОБСЕ, Советот на Европа и Европската Унија ја истакнуваат потребата од сеопфатен пристап кон справување со делата од омраза и говорот на омраза, вклучувајќи пре- венција, гонење и поддршка на жртвите. Република Северна Македонија има напра- вено значајни чекори во усогласување на своето законодавство со овие стандарди, но спроведувањето останува предизвик што бара континуирани напори и подобрувања.

10. Препораки 10.1. Препораки по однос на криминалот од омраза • Разграничување на криминалот од омраза од други форми на насилство: – Органите на прогонот и судовите јасно да ги разликуваат делата од омра- за од други слични форми на криминал, како што е семејното насилство, и покрај тоа што постојат потенцијални врски меѓу нив. • Доследна примена на одредбите за пристрасната мотивација: – Обвинителствата и судовите да ги применуваат соодветно одредбите за пристрасна мотивација и да обезбедат детални образложенија во обвиненијата и пресудите, наведувајќи како е утврдена врската со заштитените карактеристики. – Обвинителството да обезбеди доволно докази и аргументација за квали- фикаторните обележја на криминалот од омраза. • Статистики и централизирана база на податоци за криминал од омраза: – Развивање и имплементација на национален систем за собирање и сле- дење податоци за пријавени, истражени, гонети и судски предмети повр- зани со криминалот од омраза. – Обезбедување редовно и стандардизирано известување од сите реле- вантни институции. – Вклучување конкретни статистики за делата од омраза во електронската база на податоци „Макстат“ на Државниот завод за статистика. – МВР, јавните обвинителства и судовите да водат детални евиденции и да ги споделуваат своите статистики. • Јакнење на капацитетите на органите на прогонот и судовите: – Организирање специјализирани и континуирани обуки за судии, јавни об- винители и полициски службеници за препознавање, истражување и го- нење криминал од омраза.

79 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

– Обуката треба да биде од мултидисциплинарна природа со правни, психо- лошки и социолошки аспекти. – Развој на упатства и протоколи за доследна примена на законските одредби. • Зголемување на транспарентноста и достапноста на правосудните одлуки: – Обезбедување јавен пристап до обвиненијата и судските пресуди, соод- ветно заштитени за приватноста на вклучените страни. – Промовирање и објавување значајни одлуки за развојот на судската прак- тика во областа на делата од омраза. • Пропорционални и ефективни казни: – Изречените казни соодветно да ја рефлектираат сериозноста на делата за да имаат одвраќачки ефект. – Разгледување на примената на алтернативни мерки кога тие обезбеду- ваат ефективна заштита на општеството и жртвите и ресоцијализација на сторителите. • Поддршка за жртвите: – Специјализирани услуги за поддршка на жртвите, вклучувајќи правна, со- цијална, психолошка и финансиска помош. • Превентивни мерки: – Развој на системи за рано предупредување за да се следат зголемените тен- зии во одредени региони, заедници или онлајн платформи, овозможувајќи им на властите да интервенираат пред ескалација на делата од омраза. – Имплементација на иницијативи за вклучување на заедницата, каде што органите за спроведување на законот и лидерите на заедниците ќе рабо- тат заедно за да поттикнат дијалог, да адресираат поплаки и да ги намалат предрасудите што може да водат до дела од омраза. – Формализирање на улогата на граѓанските организации во следењето и пријавувањето на делата од омраза, бидејќи тие често имаат подобар дофат во заедниците и можат да обезбедат важни податоци и увиди за властите. – Охрабрување на јавно-приватни партнерства за вклучување на поширо- ката заедница во превенцијата на криминалот од омраза, вклучувајќи со- работка со образовни институции, верски организации и деловни субјекти. • Технологијата и интернетот како сојузници: – Искористување на социјалните медиуми и отворените извори за следење и истражување потенцијални дела од омраза. – Обезбедување на обука и ресурси за користење дигитални алатки во истрагите.

10.2. П репораки по однос на криминализираниот говор на омраза • Усвојување централизирана база на податоци за говор на омраза: – Специфично регистрирање и следење случаи на говор на омраза, приспо- собено во CMS, AKMIS и други бази на податоци.

80 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

• Подобрување на квалитетот на судските одлуки: – Судовите да носат детални и образложени пресуди, јасно наведувајќи ги заштитените карактеристики и правната основа за одлуката. – Обезбедување транспарентност и правна сигурност преку детални образ- ложенија. • Обезбедување темелни докази: – Обвинителството да ги поткрепува обвиненијата со соодветни вештачења, особено во случаи со дигитални докази. – Воведување стандарди за прибирање и зачувување дигитални докази. • Разјаснување на концептите: – Обуки за судии и обвинители за разликата меѓу говор на омраза и крими- нал од омраза и балансирање со слободата на изразување. – Развој на практични водичи и упатства. • Ревизија на законодавството: – Намалување на прекумерното наведување на заштитени карактеристики во кривичните одредби. – Усогласување на кривичните дела на говор на омраза за поголема кохе- рентност и ефективност. • Пропорционални и одвраќачки казни: – Обезбедување казни што соодветно ја рефлектираат сериозноста на де- лата и имаат одвраќачки ефект. – Разгледување на зголемување на санкциите за сторители повторници или особено тешки форми на говор на омраза. • Јакнење на капацитетите за онлајн следење: – Користење софистицирани алатки и вештачка интелигенција за монито- ринг на дигиталниот простор. – Обезбедување обука што ќе вклучува технолошки аспекти за следење и анализа на онлајн содржини. – Вклучување програми за дигитална писменост за полицијата и за поширо- ката јавност, за да помогнат во идентификување, пријавување и намалу- вање на говорот на омраза онлајн. • Поддршка за жртвите: – Обезбедување механизми за олеснето пријавување на говорот на омраза. – Специјализирани услуги за поддршка на жртвите, вклучувајќи бесплатна правна и психолошка помош. • Соработка со интернет-провајдери и платформи: – Соработка за брзо отстранување нелегална содржина. – Развој на протоколи во согласност со законските одредби и меѓународни- те стандарди.

81 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Библиографија и извори 1. Арнаудова, А., „Ефективни закони и квалификувани професионалци како одговор на говорот од омраза“ (2015). Во „16 Ноември, Меѓународен ден на толеранцијата: избрани текстови“. МА- НУ-ОБСЕ, Скопје, стр. 81. 2. Брошура „Сектор за пробација“ (2019). Министерство за правда, Скопје. 3. Брошура „Сајбернасилство... и тоа е насилство!“ (2011). Метаморфозис, Скопје. 4. Годишни извештаи за криминал од омраза. Достапно на: https://zlostorstvaodomraza.com 5. Директива 2012/29/ЕУ за воспоставување минимални стандарди за правата, поддршка- та и заштитата на жртвите на криминал (2012). Европска унија. Достапно на: https://eur-lex. europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32012L0029 (на англиски јазик) 6. Дрпљанин, В., Менкиоски, И., „Анализа на законската рамка во однос на правата на ЛГБТ-заед- ницата“(2017). Хелсиншки комитет за човекови права на Република Македонија, Скопје. 7. вропска конвенција за човекови права (1950). Совет на Европа. Достапно на: https://www. Е echr.coe.int/documents/d/echr/convention_eng (на англиски јазик) 8. ECRI Општа препорака бр. 7 (Ревидирана) за национално законодавство за борба против ра- сизмот и расната дискриминација (2017). Совет на Европа. Достапно на: https://rm.coe.int/ecri- general-policy-recommendation-no-7-revised-on-national-legislatio/16808b5aae (на англиски јазик) 9. акон за кривичната постапка, член 275. „Службен весник на РСМ“ бр. 150/2010. Достапно на: З https://www.slvesnik.com.mk/Issues/BDBF29F810D5E9468FC65FA542B857B3.pdf 10. Закон за паричен надоместок на жртви од кривични дела со насилство, „Службен весник на РСМ“ бр. 138/2022. 11. Закон за пробација, „Службен весник на РМ“ бр. 226/2015. 12. Закон за спречување и заштита од дискриминација, „Службен весник на Р. Македонија“ бр. 62/2015. 13. Закон за спречување и заштита од дискриминација, „Службен весник на РСМ“ бр. 190/2021. 14. Инфографик за криминалот од омраза (февруари 2013 - октомври 2020). Достапно на: https://mhc.org.mk/reports/podatoczi-za-kriminalot-od-omraza-fevruari-2013-oktomvri-2020/ 15. Игански, П., „Истражување за виктимизацијата поради криминал од омраза: Извештај“ (2019). ОБСЕ, Скопје. Достапно на: https://www.osce.org/files/f/documents/6/5/424199.pdf 16. гански, П., „Истражување за виктимизацијата поради криминал од омраза: Извештај“ (2023). И ОБСЕ, Скопје. Достапно на: https://www.osce.org/files/f/documents/9/b/560274.pdf 17. Казнен закон на Република Хрватска, член 139. Достапно на: https://www.zakon.hr/z/98/ Kazneni-zakon (на хрватски јазик) 18. К. 12/21 ОС Берово 19. К. 33/22 ОС Берово 20. К. 40/22 ОС Берово 21. К. 41/22 ОС Берово 22. К. бр. 65/23 ОС Берово 23. К. 84/19 ОС Битола 24. К. 398/21 ОС Битола 25. К. бр. 203/21 ОС Битола 26. К. 185/23 ОС Велес 27. К. 300/23 ОС Велес 28. К. 319/22 ОС Велес 29. К. 447/21 ОС Велес

82 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

30. К. 50/21 ОС Виница 31. К. 102/22 ОС Виница 32. К. 59/23 ОС Гевгелија 33. К. бр. 5/24 ОС Гевгелија 34. К. бр. 40/23 ОС Гевгелија 35. К. бр. 54/23 ОС Гевгелија 36. К. бр. 290/22 ОС Гостивар 37. К. бр. 390/21 ОС Гостивар 38. К. бр. 496/22 ОС Гостивар 39. К. 19/21 ОС Делчево 40. К. 67/19 ОС Делчево 41. К. 183/22 ОС Кичево 42. К. бр. 115/24 ОС Кичево 43. К. бр. 119/24 ОС Кичево 44. К. бр. 184/23 ОС Кичево 45. К. 57/24 ОС Кочани 46. К. бр. 38/23 ОС Кочани 47. К. бр. 14/19 ОС Крушево 48. К. бр. 176/20 ОС Куманово 49. К. бр. 775/18 ОС Куманово 50. К. 131/23 ОС Охрид 51. К. 95/21 ОС Прилеп 52. К. бр. 149/22 ОС Радовиш 53. К. бр. 150/22 ОС Радовиш 54. К. бр. 160/22 ОС Радовиш 55. К. бр. 185/21 ОС Радовиш 56. К. бр. 896/19 ОС Скопје 57. К. бр. 1555/19 ОС Скопје 58. К. бр. 2031/19 ОС Скопје 59. К. бр. 462/22 ОС Скопје 60. КПП. бр. 72/20 ОС Скопје 61. К.бр.154/21 ОС Струга 62. К. бр. 42/23 ОС Струмица 63. К. бр. 60/23 ОС Струмица 64. К. бр. 86/23 ОС Струмица 65. К. бр. 87/23 ОС Струмица 66. К.бр.482/22 ОС Струмица 67. К. бр. 196/21 ОС Штип 68. К. бр. 253/19 ОС Штип 69. К. бр. 270/19 ОС Штип 70. К. бр. 305/22 ОС Штип 71. К. бр. 379/22 ОС Штип 72. К. бр. 427/22 ОС Штип 73. Кж. 59/22 АС Битола

83 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

74. Кж. 384/22 АС Битола 75. Кж. бр.108/23 АС Гостивар 76. Кж. 378/22 АС Скопје 77. Кж. 519/19 АС Скопје 78. Кж. бр.30/23 АС Штип 79. Кж. бр.56/21 АС Штип 80. Кж. бр.186/23 АС Штип 81. Кривичен законик на Република Северна Македонија, „Службен весник на РМ“ бр. 120/2010. 82. К онвенција за елиминација на сите форми на дискриминација врз жените (1979). Обединети нации. Достапно на: https://www.ohchr.org/sites/default/files/cedaw.pdf (на англиски јазик) 83. Маркоски, А., „Анализа за утврдување на институционалниот јаз во однос на регистрирањето и обработката на говорот на омраза во Република Северна Македонија“ (2023). Хелсиншки коми- тет за човекови права, Скопје. Достапно на: https://mhc.org.mk/wp-content/uploads/2023/10/ analiza_institucionalenjaz_web_disklejmer.pdf 84. М еѓународна конвенција за елиминација на сите форми на расна дискриминација (1965). Обе- динети нации. Достапно на: https://www.ohchr.org/sites/default/files/cerd.pdf (на англиски јазик) 85. Меѓународен пакт за граѓански и политички права (1966). Обединети нации. Достапно на: https://www.ohchr.org/sites/default/files/ccpr.pdf (на англиски јазик) 86. „Обвинителски печат“ бр. 2/2024. Достапно на: https://jorm.gov.mk/wp-content/ uploads/2024/05/obvinitelski-pechat-br.2.pdf 87. ОБСЕ Одлука бр. 9/09 за борба против кривичните дела од омраза (2009). Атина: ОБСЕ. Дос- тапно на: https://www.osce.org/files/f/documents/d/9/40695.pdf (на англиски јазик) 88. ОБСЕ Одлука бр. 12/04 за борба против анти-семитизмот (2004). Софија: ОБСЕ. Достапно на https://www.osce.org/files/f/documents/3/7/23133.pdf (на англиски јазик) 89. ОБСЕ Министерски совет Одлука бр. 4/13 за имплементација на акциски план за подобру- вање на ситуацијата на Ромите и Синтите (2013). Киев: ОБСЕ. Достапно на: https://www.osce. org/files/f/documents/5/1/109340.pdf (на англиски јазик) 90. ОБСЕ Публикации. Достапно на: https://www.osce.org/resources/publications (на англиски јазик) 91. ОБСЕ, „Разбирање на криминалот од омраза“ (2015). Достапно на: https://www.osce.org/ files/f/documents/a/3/104168.pdf (на англиски јазик) 92. ОБСЕ, „Постапување по криминал од омраза: Практичен водич“ (2015). Достапно на: https:// www.osce.org/files/f/documents/3/0/337141.pdf (на англиски јазик) 93. ОБСЕ, „Закони за криминал од омраза - Практичен водич“ (2009). Достапно на: https://www. osce.org/files/f/documents/2/e/313271.pdf (на англиски јазик) 94. ОБСЕ/ОДИХР, Извештај за Северна Македонија (2021). Достапно на: https://hatecrime.osce. org/reporting/north-macedonia/2021 (на англиски јазик) 95. ОБСЕ/ОДИХР, „Механизми за собирање и следење податоци за криминал од омраза: Практичен водич“ (2014). Варшава. 96. ОБСЕ/ОДИХР, „Прирачник за обука“ (година ненаведена). Достапно на: https://www.osce.org/ files/ODIHR_Toolkit_Brochure_for_WEB_use_only.pdf (на англиски јазик) 97. Правилник за внатрешно работење на јавните обвинителства („Службен весник на РСМ“ бр.190/2021). Достапно на: http://ldbis.pravda.gov.mk/PregledNaZakon.aspx?id=57258 98. Препорака бр. R (97) 20 на Комитетот на министри до земјите членки за „Говор на омраза“ (1997). Совет на Европа. Достапно на: https://rm.coe.int/168007cdac (на англиски јазик) 99. Препорака CM/Rec(2010)5 на Комитетот на министри за мерки за борба против дискрими- нацијата врз основа на сексуална ориентација или родов идентитет (2010). Совет на Европа. Достапно на: https://rm.coe.int/1680081561 (на англиски јазик)

84 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

100. Препорака CM/Rec(2023)1 на Комитетот на министри за борба против говорот на ом- раза (2023). Совет на Европа. Достапно на: https://search.coe.int/cm/Pages/result_details. aspx?ObjectId=0900001680a67955 (на англиски јазик) 101. Препорака CM/Rec(2024)4 на Комитетот на министри за борба против криминалот од омраза (2024). Совет на Европа. Достапно на: https://search.coe.int/cm/Pages/result_details. aspx?ObjectId=0900001680af9736 (на англиски јазик) 102. Програма за работа на Владата за 2023 година. „Службен весник на РСМ“ бр. 122/2023. Дос- тапно на: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/daa31801855a4e3fbb91c2f60222762d.pdf 103. Протокол за соработка меѓу Јавното обвинителство на РСМ и Министерството за внатреш- ни работи на РСМ (2023). Достапно на: https://jorm.gov.mk/wp-content/uploads/2023/04/ protokol-za-sorabotka-%D1%98orsm-mvr_1.pdf 104. Рабатски план за акција (2012). Обединети нации. Достапно на: https://www.ohchr.org/sites/ default/files/Rabat_draft_outcome.pdf (на англиски јазик) 105. Рамковна одлука на Советот 2008/913/ПНП за борба против одредени форми и изрази на расизам и ксенофобија преку кривично право (2008). Европска унија. Достапно на: https:// eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32008F0913 (на англиски јазик) 106. Регулатива (ЕУ) 2022/2065 на Европскиот парламент и на Советот за единствен пазар за дигитални услуги (Акт за дигитални услуги) (2022). Европска унија. Достапно на: https://eur- lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32022R2065 (на англиски јазик) 107. Ристова, О., Балтовска, Е., „Прирачник за соработка на државните институции, јавни претприја- тија и невладини организации со пробациска служба“ (2021). Зелена лупа, Скопје. 108. Секретаријат за европски прашања на РСМ, Достапно на: https://www.sep.gov.mk/ post/?id=5657 (25.5.2023) 109. „Службен лист на ФНРЈ“ бр. 13/1951. Достапно на: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/D197D 76C64C443FB9C5F1CD1C0DAE760.pdf 110. „Службен весник на РСМ“ бр. 111/2009. Достапно на: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/2A2 D5314C418A34EA5D597CC923695D2.pdf 111. „ Службен весник на РСМ“ бр. 27/2014. Достапно на: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/6ed0 4b3db86643b297d84aa94513d055.pdf 112. „Службен весник на РСМ“ бр. 248/2018. Достапно на: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/b0 89570baccc436a9b39c585dca78b3f.pdf 113. „ Службен весник на РСМ“ бр. 49/2017. Достапно на: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/b537 67c9b9bd4fc28156ca5da7b2ae55.pdf 114. „Службен весник на РСМ“ бр. 247/2022. Достапно на: https://www.slvesnik.com.mk/Issues/d0f 88bf42e134b978d599eadcfafac20.pdf 115. Совет за етика во медиумите на Македонија - Жалби. Достапно на: https://complaints.semm.mk 116. Стратегија на ЕУ за правата на жртвите (2020-2025) (2020). Европска комисија. Достапно на: https://commission.europa.eu/document/download/551c44da-baae-4692-9e7d-52d20c04e0e2_ en (на англиски јазик) 117. С тоилковски, М., Цветановски, Ј., „Обезбедување докази во електронска форма од меѓународ- ни и домашни интернет сервис провајдери - Краток водич за обвинители“. Здружение на јавни обвинители на РСМ и ОБСЕ - мисија во Скопје. 118. Хелсиншки комитет за човекови права - Говор на омраза. Достапно на: http://govornaomraza.mk 119. Sürek v. Turkey (No. 1), Application No. 26682/95, Judgment of 8 July 1999. Европски суд за чове- кови права. 120. Erbakan v. Turkey, Application No. 59405/00, Judgment of 6 July 2006. Европски суд за човекови права. 121. Le Pen v. France, Application No. 18788/09, Decision of 20 April 2010. Европски суд за човекови права.

85 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

122. Norwood v. The United Kingdom, Application No. 23131/03, Decision of 16 November 2004. Европ- ски суд за човекови права. 123. Gündüz v. Turkey, Application No. 35071/97, Judgment of 4 December 2003. Европски суд за чове- кови права. 124. Handyside v. The United Kingdom, Application No. 5493/72, Judgment of 7 December 1976. Европ- ски суд за човекови права. 125. Perinçek v. Switzerland, Application No. 27510/08, Judgment of 15 October 2015. Европски суд за човекови права. 126. Nachova and Others v. Bulgaria, Application Nos. 43577/98 and 43579/98, Judgment of 6 July 2005. Европски суд за човекови права. 127. Šečić v. Croatia, Application No. 40116/02, Judgment of 31 May 2007. Европски суд за човекови права. 128. Angelova and Iliev v. Bulgaria, Application No. 55523/00, Judgment of 26 July 2007. Европски суд за човекови права. 129. Balázs v. Hungary, Application No. 15529/12, Judgment of 20 October 2015. Европски суд за чове- кови права. 130. R.B. v. Hungary, Application No. 64602/12, Judgment of 12 April 2016. Европски суд за човекови права. 131. E.S. v. Slovakia, Application No. 8227/04, Judgment of 15 September 2009. Европски суд за чове- кови права. 132. Opuz v. Turkey, Application No. 33401/02, Judgment of 9 June 2009. Европски суд за човекови права. 133. Poljak, M., Hadžić, J., Martinić, M., „Govor mržnje u hrvatskom medijskom prostoru“ (2020). In Medias Res, Загреб. Достапно на: http://www.centar-fm.org/inmediasres/index.php/marko-poljak- jelena-hadzic-i-masa-martinic-govor-mrznje-u-hrvatskom-medijskom-prostoru (на хрватски јазик) 134. Ignjatović, Đ., Simeunović, P. B., „Viktimologija“ (2011). Правен факултет во Белград, издание Crimen, Белград. 135. Council of Europe Convention on the Prevention of Terrorism (2005). Совет на Европа. Достапно на: https://rm.coe.int/168008371f (на англиски јазик) 136. Reuters, „UK study shows link between domestic violence, radicalisation risk“ (2021). Достап- но на: https://www.reuters.com/world/uk/uk-study-shows-link-between-domestic-violence- radicalisation-risk-2021-11-25/ (на англиски јазик) 137. Civil Rights Act of 1957 (1957). Соединети Американски Држави. Достапно на: https://www. govinfo.gov/content/pkg/STATUTE-82/pdf/STATUTE-82-Pg73.pdf (на англиски јазик) 138. Hate Crime Statistics Act (1990). Соединети Американски Држави. Достапно на: https://ucr.fbi. gov/hate-crime/2017/resource-pages/hate-crime-statistics-act.pdf (на англиски јазик) 139. German Criminal Code (Strafgesetzbuch, StGB). Достапно на: https://www.gesetze-im-internet. de/englisch_stgb/englisch_stgb.html (на англиски јазик) 140. Public Order Act 1986 (1986). Обединето Кралство. Достапно на: https://www.legislation.gov.uk/ ukpga/1986/64 (на англиски јазик)

86 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Кратенки ACMIS Судски систем за управување со предмети АРО Канцеларија за поврат на имот АС Апелационен суд АСЈО Академија за судии и јавни обвинители „Павел Шатев“ БЈБ Биро за јавна безбедност ВЈО Вишо јавно обвинителство ECHR Европска конвенција за човекови права ЕКРА Единици за криминалистичко разузнавање и анализа ЕКРИ Европска комисија против расизам и нетолеранција ЕСЧП Европски суд за човекови права ЕУ Европска Унија З. а. Забелешка на авторите З. ан. з. Наша забелешка ЗКП Закон за кривичната постапка ICCPR Меѓународен пакт за граѓански и политички права ICERD Меѓународна конвенција за елиминација на сите форми на расна дискриминација ЈО Јавен обвинител ЈОРСМ Јавно обвинителство на Република Северна Македонија КЗ Кривичен законик КО Кривична одговорност ЛГБТИ+ Лезбијки, геј, бисексуалци, транссексуалци, интерсексуалци и други индиви- дуи чија сексуална ориентација е хетеросексуална и чиј родов идентитет е ут- врден при нивното раѓање МВР Министерство за внатрешни работи МП Министерство за правда НВО Невладина организација, здружение на граѓани ОБСЕ Организација за безбедност и соработка во Европа ОДИХР Канцеларија за демократски институции и човекови права на ОБСЕ OHCHR Канцеларија на Високиот комесар за човекови права на Обединетите нации ОЈО Основно јавно обвинителство ОЈО ГОКК Основно јавно обвинителство за гонење организиран криминал и корупција ОКРА Оддел за криминалистичко разузнавање и анализа ОТА Оперативно-техничка агенција PAHCT Програма на ОДИХР „Обука за обвинители за криминал од омраза“ ПИМ Посебни истражни мерки РСМ Република Северна Македонија САД Соединети Американски Држави СВР Сектор за внатрешни работи СЕ Совет на Европа СЕММ Совет за етика во медиумите СКРА Сектор за криминалистичко разузнавање и аналитика TAHCLE Програма на ОДИХР за обука против криминалот од омраза за спроведување на законот CEDAW Конвенција за елиминација на сите форми на дискриминација врз жените ЦР на РСМ Централен регистар на Република Северна Македонија

87 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Извршно резиме Оваа анализа ја оценува ефикасноста на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот 2019-2024 година. Фокусот е на спроведувањето на законите од стра- на на истражните органи и судовите, идентификување на празнините и давање пре- пораки за подобрување. Анализата интегрира квантитативни податоци за случаи и судски исходи, како и квалитативна анализа на националното и меѓународното пра- во, со цел да се оцени практичната примена на законодавството. Квантитативните податоци беа обезбедени од Министерството за внатрешни работи, јавните обви- нителства, судовите и Судскиот совет и се однесуваат на пријавени случаи, истраги и судски исходи. Квалитативните податоци произлегуваат од анализа на статисти- ка, судски одлуки, релевантни закони и меѓународни стандарди, како и интервјуа со правни практичари. Анализирани се податоци од над 50 институции, вклучу- вајќи 78 обвиненија и судски пресуди, од кои 64 се идентификувани како дела од омраза. Овој пристап базиран на докази е насочен кон информирање на креа- торите на политики и подобрување на превенцијата и санкционирањето на делата од омраза, преку јакнење на правната рамка и заштита на жртвите. Во мултикултурното општество на Северна Македонија, говорот на омраза и кри- миналот од омраза претставуваат сериозни предизвици, особено во контексти на политички и етнички тензии. Во периодот 2014–2024 година, локалните невладини организации регистрирале 2,685 инциденти на говор на омраза во кои најчестите мотиви се етничката припадност, сексуалната ориентација, политичкото уверување, националната припадност, полот или родот, расата или бојата на кожа и религија- та и религиското уверување. Говорот на омраза доминира на социјалните мрежи и во медиумите, со често незадоволително гонење и ниска јавна свест. Во однос на криминалот од омраза, локалните невладини организации регистрирале вкупно 933 инциденти во периодот 2013–2023 година, во кои најчести мотиви се етничката припадност, политичкото уверување и статусот на бегалец или мигрант. Најчестите кривични дела вклучуваат насилство, телесни повреди и оштетување на имот. Глав- ниот град Скопје е епицентар на инциденти, што ја рефлектира концентрацијата на етнички и политички тензии. Истражувањата на ОБСЕ од 2018 и 2023 година покажуваат значајно емоционално и психолошко влијание врз жртвите, со ниска стапка на пријавување – шест од десет инциденти остануваат непријавени. Жртви- те на криминал од омраза често се млади лица, а пристрасниот мотив често се губи во кривичното процесирање од полицијата до судовите. Националното законодавство на Северна Македонија ја адресира темата на гово- рот на омраза и криминалот од омраза преку повеќе одредби во Кривичниот зако- ник. Говорот на омраза се третира како кривично дело во случаи на поттикнување на омраза, дискриминација, геноцид или ширење на расистички и ксенофобични материјали. Иако законите се генерално усогласени со меѓународните стандарди, има простор за подобрување, особено во заштитата од сексистички и ЛГБТИ-фоби- чен говор во офлајн контексти. Криминалот од омраза е дефиниран како кривично дело против физичко или правно лице и со нив поврзани лица или имот кое е сто-

89 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

рено во целост или делумно поради реална или претпоставена карактеристика или поврзаност на лицето што се однесува на раса, боја на кожа, националност, етничко потекло, религија или уверување, ментална или телесна попреченост, пол, родов идентитет, сексуална ориентација и политичко уверување. Измените на Кривич- ниот законик од 2018 година воведоа 17 нови одредби за построги казни за дела мотивирани од омраза, прилагодувајќи го законодавството на современите меѓу- народни стандарди. Институционалните мерки вклучуваат воведување на алатки за евиденција и пријавување на дела од омраза кај Министерството за внатрешни работи и ажу- рирање на системите за управување со предмети во обвинителствата и судовите. И покрај овие напори, ефективноста на овие мерки останува ограничена, главно поради недостаток на ефикасно спроведување и недоволна јавна свест. Програми- те за поддршка на жртвите се во зародиш, а потребни се дополнителни ресурси и транспарентност за нивна ефективна примена. Овие мерки ја нагласуваат посвете- носта на државата за подобрување на заштитата на жртвите и превенцијата на дела од омраза, но нивната реализација во практика останува предизвик. Анализата на податоците од 31 суд, вклучително основни и апелациони судови, како и Судскиот совет, обезбеди значаен увид во судската практика за говор на омраза и криминал од омраза. Говорот на омраза доминира како категорија со 55 пред- мети, во споредба со 9 предмети за криминал од омраза. Најчестите дела се поврзани со ширење на расистички и ксенофобичен материјал преку интернет, што укажува на растечкото влијание на онлајн платформите. Политичките уверувања и етничката припадност се главни мотиви, додека сексуалната ориентација и полот се поретки, но значајни. Судовите се потпираат главно на казнени налози (30 пред- мети), додека судењата (20 предмети) се применуваат за покомплексни случаи. Ус- ловните осуди доминираат како казна (46 случаи), а само 4 предмети завршиле со затворски казни, сите за криминал од омраза, но анализата утврди дека 2 од нив не го задоволуваат законскиот критериум да бидат подведени под овој контекст. Праксата покажува тенденција кон поблаги санкции, што може да го намали од- враќачкиот ефект на казните. Ова ја истакнува потребата од посилен фокус на пре- венција и поголема строгост во казнената политика за дела мотивирани од омраза. Анализата на судските одлуки поврзани со говорот на омраза покажа дека судови- те најчесто применуваат условни казни, без затворски санкции. Притоа, недоста- токот на затворски казни покренува прашања за пропорционалноста на казните и нивниот одвраќачки ефект, особено за дела со потенцијално сериозни последици. Судовите, во повеќето случаи, даваат куси и нејасни образложенија, што создава несигурност за тоа како се третираат заштитените карактеристики. Често се ко- ристат казнени налози, каде обвинетиот не е активен учесник, а доказите, најчесто дигитални, ретко се поткрепени со стручни вештачења. Ова отвара прашања за те- мелноста на доказите и правичноста на судските постапки. Во дел од судските од- луки, поимите „криминал од омраза“ и „говор на омраза“ не се јасно разграничени, што создава правна конфузија. Исто така, распределбата на пресудите покажува дека најчесто се санкционираат дела мотивирани од политичко уверување, етничка и национална припадност, додека малку или воопшто нема пресуди поврзани со раса, боја на кожа и попреченост.

90 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

Анализата на судските одлуки за криминал од омраза покажа дека доминира- ат случаи поврзани со етничка припадност, пол, сексуална ориентација и на- ционална припадност. Примерите покажуваат дека етничката омраза често води до насилство. Кај криминалот од омраза врз основа на пол, делата се оценети како криминал од омраза, но всушност се работи за семејно и родово базирано насил- ство, при што е утврдено дека судовите не секогаш точно ги применуваат домашно- то право и меѓународните стандарди. Нападите врз ЛГБТИ+ заедницата исто така се санкционираат, но казните ретко имаат силен одвраќачки ефект. Најголемите предизвици произлегуваат од недоволното утврдување на заштитените каракте- ристики и слабостите во истражните постапки. Во некои случаи, ослободителни пресуди се резултат на недостаток на докази за пристрасна мотивација, што укажу- ва на потребата за подобрување на истрагите и јасност во квалификацијата на делата. Судовите не секогаш обезбедуваат јасни образложенија, пропорционални казни и доследна примена на законите за криминал од омраза при што не се по- стигнува правична заштита на жртвите и превенција на идни инциденти. Анализата укажува на значителен напредок, но истовремено и на голем број сис- темски предизвици. Усвојувањето на амандманите на Кривичниот законик во 2018 година беше клучен чекор кон подобрување на правната рамка, особено преку де- финицијата за криминал од омраза и препознавањето на пристрасната мотивација како отежнувачка околност. Сепак, спроведувањето на овие законски измени не секогаш успева да ја рефлектира нивната суштинска цел – ефективна заштита на жртвите и превенција на криминалот од омраза. Една од најзначајните слабости се однесува на недостатокот на систематско евидентирање и обработка на податоци за ваквите дела. Ова ја отежнува анализата на трендовите и спречува формули- рање на ефективни политики. Дополнително, постои недостаток на јасно разгра- ничување меѓу различните форми на криминал, како што се говорот на омраза и криминалот од омраза, што често доведува до неправилна класификација и поста- пување. Во праксата, процесирањето на овие дела се соочува со сериозни предизвици. Во дел од случаите, доказите се ограничуваат на копии од слики или коментари на со- цијалните мрежи, без дополнителни вештачења, што ја поткопува правичноста на процесот. Судските одлуки често не содржат доволно образложенија за заштитени- те карактеристики или пристрасната мотивација, што создава правна несигурност и ја отежнува доследната примена на законодавството. Преовладуваат условни- те казни, додека затворските се изрекуваат ретко, што го намалува одвраќачкиот ефект и поставува прашања за нивната соодветност. Во исто време, се забележува недоволна примена на алтернативни мерки како општокорисна работа, кои би мо- желе да придонесат за ресоцијализација на сторителите. Дополнително, жртвите често остануваат без соодветна правна, психолошка или социјална поддршка. Сис- темот за заштита на жртвите е недоволно развиен, што дополнително ги зголемува предизвиците со кои се соочуваат ранливите групи. На состојбите во судовите рефлексија се состојбите во јавните обвинителства каде исто така, постои слабоста што се однесува на: недостатокот на систематско еви- дентирање и обработка на податоци за ваквите дела. Имено, само дел од основни- те јавни обвинителства (13) доставија податоци според побараните кривични дела,

91 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

додека други, значаен број, (8) известија само за вкупниот број на регистрирани предмети, пришто едно јавно обвинителство извести дека се уште не е ни импле- ментиран во нивното практично работење „Системот за управување со предмети – Case management system“ и кое нешто очигледно ги оневоможило во водењето на прецизна статистика за делата од омраза. Исто така, беа доставени и примероци од анонимизирани обвиненија (14), но од само две основни јавни обвинителства, па при анализата на истите, сходно како и кај судовите и тука се забележа дека постои недостаток на јасно разграничување меѓу различните форми на криминал, како што се говорот на омраза и криминалот од омраза, што често доведува до не- правилна класификација и постапување. Министерството за внатрешни работи игра важна улога во справувањето со крими- налот од омраза. Анализата покажува дека тоа е главниот орган кој го регистрира и се бори против овој криминал.Иако анализата на работата на правосудните органи открива проблеми и во работата на полицијата, како што е погрешно квалифику- вање на полесни дела од омраза, статистиките на МВР се појасни и попрецизни од оние на судовите и обвинителствата. Иако постојат недостатоци во поглед на пре- познавање на индикаторите во врска со криминалот од омраза, сепак ова укажува на тоа дека полицијата е повеќе свесна за феноменот на криминал од омраза. Така, беше пласиран концизен податок дека во 2019 година биле регистрирани 51 кривично дело со 51 сторител, а во 2023 година биле регистрирани 41 кривич- но дело и 39 сторители. И во двете споменати години најбројни биле делата на говор на омраза, па така во 2019 година тие биле 49 кривични дела или 96% од севкупната бројка на криминал од омраза за таа година, а пак, во 2023 година тие биле 39 кривични дела (95%). Сепак и во МВР постојат технички несовршености во нивниот начин на евиденти- рање на делата од омраза кој е воопштен и бара натамошна доработка и софисти- цираност, а особено во поглед на правењето на дистинкција помеѓу делата од ом- раза и делата на говор на омраза. Имено МВР најпрвин немаат претстава за тоа кои кривични дела се од специјален вид на дела од омраза, па да би биле насочени само кон нив и да би испорачувале годишни извештаи, а потем, тие не ги регистрираат различните ставови од членовите под кои се нормирани кривичните дела во КЗ. Ова претставува реален проблем кој би можел да биде едноставно решен со тех- ничко вметнување и на ставовите како засебни графи во електронските-табели во кои се водат евиденциите за сторени дела. Конкретните и прецизни правни квали- фикации секако би требало да бидат потврдени и од страна на јавните обвинител- ства во текот на кривичната постапка, па затоа се покажува како нужност во иднина да има активна комуникација помеѓу ЈО, од една страна и МВР, од друга страна. Дополнително, ќе треба да се уреди Протоколот за соработка помеѓу МВР, ЈО и Финансиската полиција од 2014 година со што ќе се пропише обврска за итно усно известување од страна на извршните органи спрема ЈО во случај на сто- рено и откриено дело од омраза , а без оглед дали тоа дело е квалификувано како „тешко“. Инаку прибирањето на податоците во МВР е грижа на одамна етаблираната еди- ница во органограмот на МВР, ОКРА, па тоа претставува олеснителен фактор во каков и да е потфат за деликатни промени во нивниот софтвер и пракса на при-

92 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

бирање податоци бидејќи најважно е да се има во предвид дека криминалитетот е жива материја, па затоа ниту податоците, ниту начините на нивното прибавување не може да се статични. Потоа собраните податоци ќе треба да се достапни и на јавноста. Имено денес ниту Државниот завод за статистика добива вакви специ- фицирани податоци од МВР, ниту тоа (делата на говор на омраза како статистички параметар) го наведува МВР во годишните извештаи, ниту МВР се во состојба да му дадат на МНР таков податок по барање на меѓународни организации во кои членува Северна Македонија. Справувањето со криминалот од омраза и говорот од омраза бара интегриран пристап кој комбинира јасно дефинирани правни рамки, соодветна примена на за- коните, јакнење на институционалните капацитети и развој на ефикасни превен- тивни мерки. Неопходно е да се направи разграничување помеѓу делата од омраза и други форми на насилство, како и доследно да се применува пристрасната моти- вација во пресудите, со детални и транспарентни образложенија. Клучна е потре- бата за континуирана обука на судии, обвинители и полицајци за идентификување и процесирање на овие дела, со акцент на правните и социолошките аспекти. Ис- товремено, треба да се подобри евидентирањето преку централизирана база на податоци, која ќе овозможи следење на трендовите и анализирање на успешноста на правосудните мерки. Од аспект на законите постои простор и за дополнително унапредување во КЗ, а по однос на делата од омраза. Постојат нјаснотии во поглед на различните дела на го- вор на омраза, па така не се гледа логичноста во одделните битија ако се споредат делото „Ширење на расистички и ксенофобичен материјал по пат на компјутерски систем“ од чл.394-г ст.1 од КЗ со делото - Загрозување на сигурноста член 144 ст.5 од КЗ бидејќи дел од дејствијата на првото просто претставуваат поттикнување со- гласно чл.23 од КЗ за второто дело. А притоа е предвидена иста казна и за двете кривични дела. Дополнително, по однос на член 144 [Загрозување на сигурноста] интригантно е дека формата на дело на омраза од став 3 се казнува полесно (од три месеци до три години казна затвор) отколку формата на говор на омраза- став 5 (од една до пет години казна затвор). Кривичниот законик содржи широка и отворена листа на заштитени карактерис- тики во случајот со делата на говор на омраза што, иако има за цел да обезбеди обемна заштита, може да доведе до разводнување на ефективноста на гонењето на говорот на омраза. Оваа експанзивност може да создаде правни нејаснотии и тешкотии во толкувањето на законот, што резултира со неконзистентни пресуди. Ваквата поставеност може да го преоптовари правосудниот систем и да ја отежне доказната постапка, особено во утврдувањето на пристрасната мотивација која е клучен елемент според критериумите на ЕСЧП. Казните мора да ја одразуваат сериозноста на делата. Поддршката за жртвите тре- ба да вклучува правна, психолошка и социјална помош, како и механизми за олесне- то пријавување. Во оваа материја беше направен значаен пробив со донесувањето и стапувањето во сила на Законот за исплата на паричен надоместок на жртви од кривични дела со насилство. Превентивно, властите треба да имплементираат системи за рано предупредување, да соработуваат со заедниците и да ги користат дигиталните алатки за мониторинг

93 Анализа на спроведувањето на законодавството за кривичните дела од омраза и криминализираниот говор на омраза во Република Северна Македонија за периодот од јануари 2019 до јуни 2024 година

на онлајн содржини. Ревизијата на законодавството, особено во делот на говор на омраза, треба да ја зголеми јасноста и ефикасноста, со фокус на усогласување со меѓународните стандарди стремејќи се кон општество без омраза и дискримина- ција.

Основные сведения

Организация Организация по безопасности и сотрудничеству в Европе (ОБСЕ / OSCE)

Тип документа report

Дата принятия 10 сентября 2025 г.

Источник ОБСЕ