Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet Lokale, 19 tetor 2025: Deklaratë mbi Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

MISIONI NDËRKOMBËTAR PËR VËZHGIMIN E ZGJEDHJEVE Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025

DEKLARATË PËR GJETJET DHE PËRFUNDIMET PARAPRAKE PËRFUNDIMET PARAPRAKE

Zgjedhjet lokale të 19 tetorit ishin konkurruese, duke u ofruar votuesve një zgjedhje të vërtetë nga një spektër i gjerë alternativash politike, por ato u zhvilluan në një ambient politik shumë të polarizuar, duke përfshirë edhe përgjatë vijave etnike, dhe në një sfond të zhgënjimit me politikën dhe të perceptimeve të përhapura për korrupsion. Edhe pse administrata zgjedhore në përgjithësi i menaxhoi përgatitjet zgjedhore në mënyrë efikase, mospërputhjet dhe boshllëqet në legjislacionin zgjedhor, si dhe burimet e kufizuara dhe infrastruktura e vjetëruar, ndikuan negativisht në disa aspekte të punës së saj. Liritë themelore u respektuan kryesisht dhe kandidatët patën mundësi të bënin fushatë në mënyrë të lirshme, por rastet e keqpërdorimit të burimeve publike dhe akuzat për presion dhe frikësim të votuesve ishin shqetësuese. Edhe pse kandidatët bënë fushatë kryesisht për çështjet komunale, procesi, i udhëhequr kryesisht nga partitë politike, u karakterizua nga debate në nivel kombëtar mbi identitetin, integrimin në BE, korrupsionin dhe të drejtat e bashkësive etnike për përfaqësim të barabartë. Dispozitat ligjore për reklamimin politik, duke përfshirë edhe atë në media, i vunë në disavantazh kandidatët e pavarur dhe partitë joparlamentare dhe i përjashtuan padrejtësisht partitë më të vogla me një grup parlamentar. Transparenca e financimit të fushatës u ndikua negativisht nga mangësitë sistemore në legjislacion dhe kapacitetet dhe kompetencat e kufizuara zbatuese të organeve mbikëqyrëse. Gratë mbetën të nën-përfaqësuara në jetën publike dhe politike, dhe barazisë gjinore iu kushtua vëmendje e kufizuar gjatë fushatës. Dita e zgjedhjeve ishte përgjithësisht e qetë dhe e rregullt, por u vunë re disa mangësi procedurale.

Korniza ligjore ofron një bazë teknike për zhvillimin e zgjedhjeve demokratike. Megjithatë, ajo përmban boshllëqe të shumta dhe i mungon qartësia në disa fusha, gjë që nganjëherë ka shkaktuar interpretime të ndryshme. Megjithëse ndryshimet e Kodit Zgjedhor të vitit 2024 trajtuan disa kongreseve rekomandime të mëparshme të ODIHR-it dhe Kongresit, shumica e tyre mbeten të patrajtuara. Përveç kësaj, në maj të vitit 2025, Gjykata Kushtetuese i shfuqizoi dispozitat mbi numrin e nënshkrimeve mbështetëse për kandidatët e pavarur, mirëpo parlamenti nuk arriti të plotësojë boshllëkun ligjor në kohë për ta plotësuar kornizën ligjore. Më pas, Komisioni Shtetëror i Zgjedhjeve (KSHZ) e rregulloi këtë çështje duke kërkuar vetëm nënshkrimet e dy qytetarëve. Edhe pse kjo ndërhyrje e KSHZ-së u konsiderua e nevojshme për të rregulluar një aspekt të rëndësishëm të procesit zgjedhor, ajo krijoi një precedent që potencialisht e sfidon parimin e ndarjes së pushteteve, në kundërshtim me angazhimet e OSBE-së.

Administrata zgjedhore, në përgjithësi, veproi brenda afateve kohore ligjore dhe i menaxhoi përgatitjet në mënyrë efikase. Ajo e gëzonte besimin e publikut, por u shprehën disa shqetësime në lidhje me pavarësinë e saj, pasi përbëhet kryesisht nga zyrtarë publikë. KSHZ-ja para këtyre zgjedhjeve plotësoi disa vende pune të cilat kishin mbetur të pa plotësuara për një kohë të gjatë, duke përfshirë atë të sekretarit të përgjithshëm, me qëllim të përmirësimit të kapacitetit të saj administrativ. Disa operacione zgjedhore, duke përfshirë përzgjedhjen e anëtarëve të Këshillave Zgjedhorë (KZ), u ndikuan negativisht nga mungesa sistematike e investimeve afatgjata në kapacitetet dhe modernizimin e KSHZ-së. KSHZ- ja mbajti mbledhje në bazë ad hoc, të cilat u transmetuan online dhe u publikuan në faqen e saj të internetit; megjithatë, media, vëzhguesit dhe përfaqësuesit e autorizuar të garuesve u ftuan përmes listave të brendshme në vend të shpalljeve publike, gjë që zvogëloi transparencën. Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 2 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

Ligji u garanton të drejtën e votës të gjithë qytetarëve të moshës 18 vjeç e lart, përveç atyre që u është hequr e drejta juridike me vendim përfundimtar të gjykatës. Kufizimi i të drejtës së votës në bazë të aftësisë së kufizuar intelektuale ose psiko-sociale është në kundërshtim me angazhimet e OSBE-së dhe me standardet e tjera ndërkombëtare. Regjistri i votuesve (RV) ishte i hapur për këqyrje publike, duke përfshirë edhe nga kandidatët zgjedhorë. Çështjet e kahershme, duke përfshirë numrin e madh të votuesve që jetojnë jashtë vendit në vend të vendbanimit të tyre të përhershëm sipas Regjistrit të votuesve (RV), si dhe sistemin e paplotë dhe të vjetëruar të adresave të banimit, ndikuan negativisht në saktësinë e RV-së dhe në pjesëmarrjen e votuesve. Rreth 1,72 milionë qytetarë me vendbanim të përhershëm në vend u përfshinë në listat e votuesve.

Në një proces, përgjithësisht gjithëpërfshirës, Komisionet Zgjedhore Komunale (KZK) regjistruan gjithsej 577 lista këshilltarësh, me ç’rast të gjitha e përmbushën kuotën gjinore, dhe 309 kandidatë për kryetar komune, nga të cilët vetëm 32 ishin gra, si dhe refuzuan regjistrimin e 6 kandidatëve për kryetar komune dhe 4 listave të këshillave. Pavarësisht rekomandimeve të mëparshme të ODIHR-it, individëve që vuajnë ose presin ekzekutimin e një dënimi me burg prej më shumë se gjashtë muajsh vazhdon t’u ndalohet e drejta për të kandiduar për poste zyrtare. Verifikimi i dosjeve penale të kandidatëve përmes gjykatave themelore rezultoi i rëndë dhe, nganjëherë, shkaktoi vonesa.

Liritë themelore u respektuan dhe, në përgjithësi, kandidatët kishin mundësi të zhvillonin fushatë në mënyrë të lirshme. Fushata ishte konkurruese dhe votuesve u ofroi një diapazon të gjerë alternativash politike. Edhe pse rregulla të rrepta që vlejnë nga dita e shpalljes së zgjedhjeve dhe që synojnë parandalimin e keqpërdorimit të burimeve publike ose keqpërdorimit të detyrës zyrtare, Misioni i Vëzhgimit të Zgjedhjeve (MVZ) i ODIHR-it vuri në dukje se si para ashtu edhe gjatë periudhës zyrtare të fushatës, kryetarët e komunave dhe funksionarët e lartë qeveritarë përuruan, vizituan ose promovuan projekte investimesh dhe infrastrukture, duke i minuar në mënyrë efektive këto masa ligjore mbrojtëse. Aktivitetet e fushatës të bartësve të funksioneve publike nuk janë të rregulluara, dhe funksionarët qeveritarë, duke përfshirë kryeministrin, promovuan në mënyrë aktive kandidatët lokalë në mbarë vendin. Edhe pse nuk përbënin shkelje të ligjit, praktikat e tilla e zbehën vijën ndarëse midis shtetit dhe partisë, në kundërshtim me paragrafin 5.4 të Dokumentit të Kopenhagës të OSBE-së të vitit 1990. Shumë bashkëbisedues të MVZ-së së ODIHR-it pretenduan se është bërë presion mbi punonjësit e sektorit publik dhe se janë frikësuar votuesit dhe kandidatët e opozitës, si dhe se ka pasur blerje votash nga partitë politike, duke i synuar veçanërisht komunitetet rome të cenueshme ekonomikisht. MVZ-ja e ODIHR-it vuri në dukje disa raste të retorikës nxitëse dhe sulme ad hominem, si dhe një numër shumë të vogël të rasteve të izoluara të dhunës.

Zhvillimi i fushatës në rrjetet sociale, duke përfshirë reklamimin e paguar politik dhe fushatat e palëve të treta nuk është i rregulluar në mënyrë të veçantë. Asnjë autoritet mbikëqyrës nuk ka mandat për të monitoruar fushatën në rrjetet sociale, për të zbuluar dezinformatat, përmbajtjet manipuluese ose sjelljen e koordinuar joautentike, gjë që ngre shqetësime. Agjencia për Shërbime Mediatike Audio dhe Audiovizuale hartoi një Kod vullnetar të Sjelljes në Hapësirën Online gjatë Proceseve Zgjedhore dhe Referendumeve, por vetëm nëntë garues zgjedhorë e nënshkruan atë. Kandidatët dhe partitë politike e fokusuan fuqishëm aktivitetin e tyre në rrjetet sociale, duke zhvilluar fushatë aktive në Facebook që nga fillimi i periudhës zyrtare të fushatës. Toni i përdorur në rrjetet sociale u bë gjithnjë e më akuzues në fazat përfundimtare të fushatës, dhe u vunë re disa raste të retorikës nxitëse. Disa bashkëbisedues të MVZ-së së ODIHR-it raportuan ngacmime online, duke përfshirë nga llogari të rreme, si dhe sulme mizogjine.

Për fat të keq, gratë vazhdojnë të jenë të nën-përfaqësuara në jetën publike dhe politike, duke përfshirë edhe në nivel lokal. Presidentja aktuale është grua, dhe gratë përbëjnë 40 për qind të deputetëve, por vetëm 3 nga 23 ministrat e qeverisë dhe 2 nga 81 kryetarët e komunave të zgjedhur në vitin 2021 janë gra. Ligji përcakton një kuotë gjinore prej 40 për qind për listat e kandidatëve, me kërkesa specifike për renditjen e tyre dhe obligon që secila gjini të përfaqësohet me të paktën 30 për qind në komisionet Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 3 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

zgjedhore. Diskutimet mbi barazinë gjinore dhe të drejtat e grave kryesisht mungonin në platformat dhe fjalimet e fushatës së kandidatëve. Disa bashkëbisedues të MVZ-së së ODIHR-it shprehën shqetësime në lidhje me retorikën mizogjine kundër kandidateve gra dhe pjesëmarrjes politike të grave në përgjithësi, veçanërisht në internet.

Fondet publike përbëjnë një pjesë të konsiderueshme të financimit të përgjithshëm të fushatës. Korniza ligjore që e rregullon financimin e fushatës përmban boshllëqe sistemore dhe shumica e rekomandimeve të ODIHR-it që kanë të bëjnë me financimin e fushatës mbeten të patrajtuara. Në kombinim me kapacitetin e kufizuar të organeve mbikëqyrëse, kjo e pengoi mbikëqyrjen efektive të financimit të fushatës. Fushatat mund të financohen nga burime publike dhe private. Megjithëse nuk ka financim të drejtpërdrejtë publik për fushatën, partitë politike që marrin fonde nga shteti mund t’i përdorin ato për qëllime të fushatës. Ligji vendos kufizime për donacionet dhe shpenzimet, ndalon burime të caktuara të financimit dhe përcakton sanksione për shkeljet në financimin e fushatës. Kandidatët duhet të dorëzojnë raporte financiare të përkohshme dhe përfundimtare, por vetëm raportet përfundimtare i nënshtrohen revizionit, gjë që e zvogëloi transparencën. Pothuajse dy të tretat e pjesëmarrësve nuk i dorëzuan fare raportet e tyre të para të përkohshme, që është në kundërshtim me ligjin.

Kushtetuta e garanton lirinë e shprehjes dhe të mediave, dhe Kodi Zgjedhor kërkon që mediat t’i mbulojnë zgjedhjet në mënyrë të drejtë, të balancuar dhe të paanshme. Megjithatë, kërkesat për të ofruar mbulim të barabartë të kandidatëve rezultuan sfiduese, duke pasur parasysh numrin e lartë të garuesve dhe kapacitetin e kufizuar të shumicës së mediave. Reklamimi politik në media, duke përfshirë edhe në ato online, kompensohet nga buxheti i shtetit me një formulë të shpërndarjes që favorizon ndjeshëm partitë kryesore parlamentare, ndërkohë që u mohon mundësi domethënëse partive më të vogla dhe kandidatëve të pavarur, dhe nuk ofron as fonde e as kohë transmetimi për partitë më të vogla me grup parlamentar. Organi rregullator i mediave vuri re disa pabarazi në mbulimin mediatik, por nuk raportoi ndonjë shkelje të ligjit nga ana e mediave. Transmetuesit kombëtarë e përmbushën detyrimin e tyre ligjor në lidhje me qasshmërinë për personat me aftësi të kufizuara në programet e tyre. Monitorimi i mediave nga MVZ-ja e ODIHR-it tregoi se mbulimi i çështjeve zgjedhore në mediat transmetuese gjatë fushatës ishte përgjithësisht i balancuar.

Përderisa kundërshtimet që lidhen me zgjedhjet, si rregull, mund të parashtrohen në komisionet zgjedhore dhe në gjykata, rregullimi i zgjidhjes së kontesteve zgjedhore përmban paqartësi dhe boshllëqe, duke përfshirë afate kontradiktore dhe kompetenca të paqarta institucionale. Baza ligjore që u mundëson votuesve të parashtrojnë kundërshtime mbetet e kufizuar, gjë që është në kundërshtim me praktikën e mirë ndërkombëtare. Ligji parashikon afate të shkurtra për parashtrimin dhe shqyrtimin e kundërshtimeve, gjë që mund ta dëmtojë cilësinë e vendimeve. Gjykata Kushtetuese shqyrtoi disa iniciativa në lidhje me këto zgjedhje dhe i hodhi poshtë të gjitha, ndërsa Gjykata Administrative shqyrtoi katër kundërshtime para ditës së zgjedhjeve, duke i konfirmuar vendimet e KSHZ-së dhe të KZK-ve për refuzimin e kandidaturave. Ndërkohë që kontestet në përgjithësi u trajtuan në mënyrë efikase, në përputhje me procedurat dhe brenda afateve të përcaktuara, shumë bashkëbisedues të MVZ-së së ODIHR-it ngritën shqetësime në lidhje me paanshmërinë dhe pavarësinë e organeve gjyqësore, veçanërisht për sa i përket kontesteve të mundshme mbi rezultatet e zgjedhjeve.

Kodi Zgjedhor parashikon si vëzhgimin vendas ashtu edhe atë ndërkombëtar të zgjedhjeve, duke përfshirë edhe nga përfaqësuesit e autorizuar të garuesve. Në një proces gjithëpërfshirës, KSHZ-ja akreditoi 807 vëzhgues qytetarë nga 20 organizata dhe 644 vëzhgues ndërkombëtarë nga 21 organizata. Aktivitetet e vëzhgimit të zgjedhjeve nga organizatat qytetare vëzhguese ishin minimale për shkak të mungesës së financimit. Në vend të kësaj, ato u përqendruan në monitorimin e mediave dhe rrjeteve sociale, ndikimet e mundshme të huaja keqdashëse dhe fushatat e dezinformimit, keqpërdorimin e burimeve shtetërore, marrëdhëniet ndërmjet bashkësive dhe qasshmërinë e procesit zgjedhor. Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 4 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

Dita e zgjedhjeve ishte përgjithësisht e qetë dhe e rregullt, dhe procedurat u respektuan në përgjithësi. Vëzhguesit e MNVZ-së e vlerësuan votimin pozitivisht në 98 për qind të vendvotimeve të vëzhguara, por raportuan mangësi procedurale, të tilla si votim në grup dhe ndërhyrje të panevojshme nga përfaqësuesit e kandidatëve, si dhe disa çështje që lidhen me fshehtësinë e votës dhe probleme me identifikimin biometrik të votuesve. Fatkeqësisht, më shumë se gjysma e qendrave të votimit të vëzhguara nuk ofruan mundësi për hyrje të pavarur për votuesit me aftësi të kufizuara fizike. Shumica dërrmuese e numërimit të votave që u vëzhguan nga MNVZ-ja u vlerësuan pozitivisht në përgjithësi, me vlerësime negative kryesisht për shkak të mosrespektimit të shpeshtë të procedurave të parapara dhe gabimeve procedurale. Vëzhguesit e MNVZ-së e vlerësuan pozitivisht nxjerrjen e rezultateve në shumicën e KZK-ve të vëzhguara, megjithatë raportuan hapësira të papërshtatshme, mbipopullim dhe disa mangësi procedurale. Në katër komuna, zgjedhjet për kryetar komune do të duhet të përsëriten pasi në zgjedhje morën pjesë më pak se një e treta e votuesve të regjistruar.

GJETJET PARAPRAKE

Sfondi dhe konteksti politik

Më 9 gusht, Kryetari i Parlamentit i shpalli zgjedhjet lokale për 19 tetor, me mundësi për zhvillim të rrethit të dytë të zgjedhjeve për kryetar komune më 2 nëntor, për të zgjedhur kryetarët e komunave dhe këshillat në 80 komuna dhe në Qytetin e Shkupit.

Ambienti politik është dominuar prej kohësh nga Organizata e Brendshme Revolucionare Maqedonase - Partia Demokratike për Unitet Kombëtar Maqedonas (VMRO-DPMNE) dhe Lidhja Social Demokratike e Maqedonisë (LSDM), të cilat kanë udhëhequr qeveri në mënyrë alternuese në koalicion me Bashkimin Demokratik për Integrim (BDI) të shqiptarëve etnikë dhe parti më të vogla. Në zgjedhjet e fundit lokale në vitin 2021, koalicioni i udhëhequr nga VMRO-DPMNE-ja mori kontrollin e shumicës së komunave, ndërsa LSDM-ja pësoi humbje të mëdha, gjë që çoi në dorëheqjen e kryeministrit të atëhershëm Zoran Zaev. Në zgjedhjet parlamentare të vitit 2024, VMRO-DPMNE-ja fitoi numrin më të madh të deputetëve dhe formoi një qeveri me VLEN-in, një koalicion i partive politike etnike shqiptare, dhe “Për Maqedoninë Tonë” (ZNAM). Në zgjedhjet e njëkohshme presidenciale, Gordana Siljanovska-Davkova, e mbështetur nga VMRO-DPMNE-ja, u zgjodh në rrethin e dytë si gruaja e parë presidente e vendit. 1

Këto zgjedhje lokale u zhvilluan në një ambient të polarizuar politik. Diskursi publik u përqendrua në çështjet e identitetit kombëtar, të drejtat e bashkësive etnike, dhe debatet mbi ndryshimet kushtetuese në pritje dhe reformat e qeverisjes që nevojiten për përparimin në negociatat për anëtarësim në Bashkimin Evropian (BE). Çështjet legjislative që i prekin bashkësitë etnike, duke përfshirë shqyrtimin ende të pashpallur të Ligjit për Përdorimin e Gjuhëve nga Gjykata Kushtetuese, si dhe shqetësimet lidhur me përfaqësimin e drejtë në institucionet publike, përbënin gjithashtu një sfond të rëndësishëm. Pakënaqësia publike ndaj institucioneve në të gjitha nivelet dhe perceptimet për korrupsion të përhapur vazhduan të jenë të pranishme. 2 Shumë bashkëbisedues të Misionit për Vëzhgimin e Zgjedhjeve të ODIHR-it vunë në dukje se pas zjarrit tragjik në një klub nate në Koçan në mars të vitit 2025,

1 Në zgjedhjet parlamentare të vitit 2024, koalicioni i udhëhequr nga VMRO-DPMNE-ja siguroi 58 mandate deputetësh, BDI-ja dhe koalicioni i udhëhequr nga LSDM-ja fituan nga 18 mandate, VLEN-i fitoi 14 mandate, ndërsa ZNAM-i dhe “Levica” fituan nga 6 mandate. 2 Shih Indeksin e Perceptimit të Korrupsionit të vitit 2024 të “Transparency International” dhe Raportin për Vlerësimin e Korrupsionit në Maqedoninë e Veriut të vitit 2023 të Qendrës Maqedonase për Bashkëpunim Ndërkombëtar dhe raportin Besimi i Përgjithshëm dhe Besimi në Institucione të vitit 2024; dhe Raportin e Komisionit Evropian për Maqedoninë e Veriut të vitit 2024. Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 5 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

perceptimet për përgjegjësi të pamjaftueshme dobësuan më tej besimin e publikut ndaj institucioneve.3 Shqetësimet ekzistuese lidhur me respektimin e pavarësisë së gjyqësorit u thelluan pas thirrjeve të fundit të qeverisë për shkarkime në Këshillin Gjyqësor dhe Këshillin e Prokurorëve. 4

Për fat të keq, gratë mbeten të nën-përfaqësuara në jetën publike dhe politike, duke përfshirë edhe në nivel lokal. Gratë aktualisht kanë 48 nga 120 mandate deputetësh (40 për qind), vetëm 3 nga 23 poste ministrore (13 për qind) dhe vetëm 2 nga 81 pozicione të kryetarëve të komunave. Pavarësisht Ligjit për Mundësi të Barabarta për Gratë dhe Burrat të vitit 2006 dhe Strategjisë Kombëtare për Barazi Gjinore 2022-2027 të miratuara nga Kuvendi, bashkëbiseduesit e theksuan mungesën e përpjekjeve kuptimplote për promovimin e grave brenda strukturave udhëheqëse të partive, duke potencuar se stereotipet e vazhdueshme gjinore, përfaqësimi i kufizuar në media dhe mungesa e mbështetjes financiare dhe organizative vazhdojnë të pengojnë pjesëmarrjen e plotë politike të grave.

Sistemi zgjedhor dhe korniza ligjore

Këshilltarët lokalë dhe kryetarët e 80 komunave dhe të Qytetit të Shkupit zgjidhen drejtpërdrejt për një mandat katërvjeçar. Kryetarët e komunave zgjidhen sipas sistemit të shumicës me dy rrethe zgjedhore. Nëse asnjë kandidat nuk fiton shumicën absolute të votave të hedhura në rrethin e parë, dy javë më vonë mbahet një balotazh mes dy kandidatëve që kanë fituar më shumë vota. Zgjedhjet për kryetar komune janë të vlefshme nëse të paktën një e - treta e votuesve të regjistruar në komunë marrin pjesë në rrethin e parë; përndryshe, zgjedhjet duhet të përsëriten brenda 60 ditëve, pa kërkesë për pjesëmarrje të votuesve. 5 Këshilltarët zgjidhen përmes sistemit proporcional, me lista të mbyllura, pa prag të përcaktuar. Listat e kandidatëve për këshillat komunalë duhet të përfshijnë të paktën 40 për qind kandidatë nga secila gjini, me kërkesa specifike për renditjen e tyre. 6 Numri i këshilltarëve përcaktohet në bazë të popullsisë së komunës, dhe mund të jetë nga 9 deri në 33 këshilltarë, ndërsa 45 anëtarë zgjidhen në Këshillin e Qytetit të Shkupit.7

Zgjedhjet lokale rregullohen kryesisht nga Kushtetuta e vitit 1991, Kodi Zgjedhor i vitit 2006, si dhe aktet nënligjore të miratuara nga Komisioni Shtetëror i Zgjedhjeve (KSHZ). Ndryshimet e fundit në Kodin Zgjedhor, të miratuara pak para zgjedhjeve parlamentare dhe presidenciale të vitit 2024 nëpërmjet një procedure të përshpejtuar pa debat publik dhe pa konsultim me palët kryesore të interesuara, trajtuan disa rekomandime të mëparshme të ODIHR-it, duke përfshirë qartësimin e afatit kohor dhe kushteve për përsëritjen e zgjedhjeve për kryetar komune. Megjithatë, shumë rekomandime mbeten të pazbatuara, duke përfshirë ato që lidhen me sigurimin e qasjes së barabartë në media gjatë fushatave zgjedhore, rritjen e llogaridhënies dhe integritetit të financimit të fushatave, si dhe përforcimin e rregullave për keqpërdorimin e burimeve administrative.

3 Më 16 mars 2025, në një zjarr në një klub nate në Koçan humbën jetën 63 persona dhe u lënduan të paktën edhe 192 të tjerë. Klubi i natës kishte shkelur disa rregullore të sigurisë dhe disa zyrtarë qeveritarë u arrestuan si pjesë e hetimit për lëshimin e licencës së tij. Pas ngjarjes, shpërthyen protesta afatshkurtra kundër korrupsionit në të gjithë vendin, ndërsa protestat javore në Koçan vazhdojnë. 4 Më 6 shkurt të vitit 2025, kryeministri Hristijan Mickoski bëri thirrje për shkarkime në Këshillin Gjyqësor. Pas këtyre thirrjeve, më 11 mars, Parlamenti votoi për kërkesat për interpelancë kundër disa anëtarëve të Këshillit Gjyqësor. Shih gjithashtu Raportin e Komisionit Evropian për Sundimin e Ligjit për vitin 2025. 5 Në rast se nuk zgjidhet një kryetar komune, qeveria do të emërojë një përfaqësues për të ushtruar detyrën dhe brenda 15 ditëve do ta njoftojë Kryetarin e Parlamentit, për të shpallur zgjedhje të reja për kryetar komune. Kërkesa për pjesëmarrje të votuesve nuk zbatohet për rrethin e dytë të mundshëm të zgjedhjeve për kryetar komune ose për zgjedhjet e këshillave komunalë. 6 Një nga çdo tre pozicione në listë duhet të jetë i plotësuar me një kandidat të gjinisë më pak të përfaqësuar, me të paktën një pozicion shtesë për këtë gjini në çdo dhjetë pozicione. 7 Në shtator të vitit 2024, qeveria e përshtati madhësinë e këshillave komunalë në 17 komuna, duke u bazuar në të dhënat e regjistrimit të vitit 2021. Në qershor të vitit 2025, Gjykata Kushtetuese shfuqizoi disa pjesë të metodologjisë së regjistrimit të popullsisë, që do të vlejnë në regjistrimet e ardhshme. Vendimi i qeverisë i shtatorit të vitit 2024 u kundërshtua më pas nëpërmjet tre iniciativave të veçanta para Gjykatës Kushtetuese, e cila më 24 shtator i hodhi poshtë të tria. Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 6 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

Në maj të vitit 2025, duke vepruar mbi iniciativën e një grupi votuesish, Gjykata Kushtetuese shfuqizoi dispozitat e Kodit Zgjedhor që kërkonin që kandidatët e pavarur në zgjedhjet parlamentare dhe lokale të mblidhnin nënshkrime mbështetëse nga një për qind e votuesve të regjistruar në njësinë zgjedhore përkatëse. Gjykata konstatoi se, sipas kësaj formule, numri i kërkuar i nënshkrimeve në 37 nga 80 komunat dhe në Qytetin e Shkupit do të ishte dukshëm më i lartë se në zgjedhjet e mëparshme lokale, duke krijuar kushte të pabarabarta (shih Të drejtat e kandidatëve dhe regjistrimi i tyre). Më 16 gusht, një javë pas shpalljes së zgjedhjeve, tre deputetë propozuan një ndryshim të Kodit Zgjedhor me qëllim të adresimit të boshllëkut ligjor që rezultoi nga vendimi i Gjykatës Kushtetuese; megjithatë kjo iniciativë nuk u miratua në parlament. 8

Në përgjithësi, korniza ligjore ofron një bazë teknike për zhvillimin e zgjedhjeve demokratike. Megjithatë, ajo përmban boshllëqe të shumta dhe është e paqartë në disa fusha kyçe, gjë që herë pas here ka çuar në interpretime të paqëndrueshme, që nuk janë në përputhje me praktikat e mira ndërkombëtare. 9 Për më tepër, për shkak të mungesës së shumicës së kualifikuar në parlament për të adresuar këto boshllëqe ligjore dhe për të zbatuar vendimet e Gjykatës Kushtetuese, KSHZ-ja e rregulloi aspektin që lidhet me numrin e nënshkrimeve për kandidatët e pavarur. Edhe pse kjo ndërhyrje e KSHZ- së u konsiderua e nevojshme për të rregulluar një aspekt të rëndësishëm të procesit zgjedhor, ajo krijon një precedent që potencialisht e sfidon parimin e ndarjes së pushteteve, në kundërshtim me angazhimet e OSBE-së. 10 Shumë bashkëbisedues të MVZ-së së ODIHR-it, duke i përfshirë edhe ata nga institucionet shtetërore, e kritikuan praktikën e përsëritur të miratimit të ndryshimeve të vona në Kodin Zgjedhor pa debat ose pa konsultim paraprak, gjë që, sipas tyre, kontribuon në pasigurinë juridike dhe e dobëson stabilitetin e ligjit, duke e theksuar nevojën për reformë gjithëpërfshirëse ligjore. 11

Administrata zgjedhore

Zgjedhjet u administruan nga KSHZ-ja, 81 Komisione Zgjedhore Komunale (KZK), duke përfshirë Komisionin Zgjedhor të Qytetit të Shkupit (KZQSh), dhe 3,480 Këshilla Zgjedhorë (KZ). Organet zgjedhore duhet t’i përmbushin kriteret ligjore për përfaqësimin gjinor dhe etnik. Secila gjini duhet të përbëjë të paktën 30 për qind të anëtarëve, ndërsa në komunat ku të paktën 20 për qind e qytetarëve i përkasin bashkësive etnike jo-shumicë, këto grupe duhet të përfaqësohen në mënyrë të barabartë. 12

8 Edhe pse 65 deputetë votuan për iniciativën, ajo dështoi pasi nuk siguroi shumicën e dyfishtë të kualifikuar, që kërkohet sipas nenit 69(2) të Kushtetutës, i cili, përveç shumicës së përgjithshme, për ligje të caktuara kërkon gjithashtu që shumica e deputetëve nga komunitetet jo-shumicë të votojnë në favor të propozimit. Paragrafi II.B.6 i Deklaratës Interpretuese të Rishikuar mbi Stabilitetin e Legjislacionit Zgjedhor të vitit 2024 të Komisionit Evropian për Demokraci nëpërmjet Ligjit (Komisioni i Venedikut) të Këshillit të Evropës parashikon se “pasi të jenë shpallur zgjedhjet, nuk duhet të bëhen ndryshime në legjislacionin zgjedhor, përveç nëse ato janë rreptësisht të nevojshme për të respektuar vendimet detyruese të gjykatave kushtetuese kombëtare”. 9 Për shembull, ligji nuk parashikon një dallim të qartë midis garave për kryetar komune dhe atyre për këshilltarë, një formulë gjithëpërfshirëse për shpërndarjen e fondeve shtetërore për qëllime të fushatës, rregulla të qarta për ngjarjet para fushatës, kërkesa të hollësishme për raportimin e financimit të fushatës dhe procedura të qarta për disa lloje kundërshtimesh. Parimi 15 i Udhëzimeve të ODIHR-it të vitit 2024 mbi Hartimin Demokratik të Ligjeve për Ligje më të Mira parasheh se “ligjet duhet të hartohen në mënyrë të qartë, precize dhe të padyshimtë”. Shih gjithashtu paragrafin 60 të Listës Kontrolluese për Sundimin e Ligjit të Komisionit të Venedikut të vitit 2016. 10 Paragrafi 18.1 i Dokumentit të Moskës të OSBE-së të vitit 1991 thekson se “legjislacioni do të formulohet dhe do të miratohet si rezultat i një procesi të hapur që reflekton vullnetin e njerëzve, qoftë drejtpërdrejt ose përmes përfaqësuesve të tyre të zgjedhur”. 11 Shih paragrafët II.B.3 dhe 4 të Deklaratës Interpretuese të Rishikuar mbi Stabilitetin e Legjislacionit Zgjedhor të Komisionit të Venedikut të vitit 2024. Parimi 9 i Udhëzimeve të ODIHR-it të vitit 2024 mbi Hartimin Demokratik të Ligjeve për Ligje më të Mira thekson se “ndryshimet tepër të shpeshta të ligjeve […] e dëmtojnë stabilitetin e kornizës ligjore dhe sigurinë juridike…”. 12 Kërkesat për përkatësinë etnike sigurohen duke përdorur përkatësinë etnike të vetëdeklaruar që është e përfshirë në bazën e të dhënave të nëpunësve publikë si kriter të detyrueshëm gjatë përzgjedhjes së rastësishme të zyrtarëve zgjedhorë. Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 7 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

KSHZ-ja është një organ i përhershëm i emëruar nga parlamenti për një mandat pesëvjeçar dhe përbëhet nga shtatë anëtarë, katër të propozuar nga shumica parlamentare dhe tre nga opozita, bazuar në propozimet e partive politike. 13 Në përputhje me rekomandimet e mëparshme të ODIHR-it, para këtyre zgjedhjeve, KSHZ-ja plotësoi disa vende pune të cilat kishin mbetur pa plotësuar për një kohë të gjatë, duke përfshirë atë të sekretarit të përgjithshëm. 14 Megjithatë, ajo vazhdoi të mbështetej shumë në personel dhe shërbime të përkohshme nga institucione të tjera për shkak të mungesës sistematike të financimit afatgjatë për punonjës dhe për infrastrukturën fizike dhe të TIK-ut. Kjo ndikoi negativisht në efikasitetin e operacioneve zgjedhore dhe e kufizoi aftësinë e KSHZ-së për të përmbushur mandatin e saj në mënyrë të pavarur, pavarësisht rekomandimeve të bëra prej kohësh nga ODIHR-i. 15

Administrata zgjedhore e gëzonte besimin e palëve të interesuara, por u shprehën disa shqetësime në lidhje me pavarësinë e saj, pasi përbëhet kryesisht nga zyrtarë publikë. Në përgjithësi, përgatitjet për zgjedhjet, që ishin nën përgjegjësinë e KSHZ-së, u realizuan pa vonesa të mëdha. Ajo mbajti mbledhje në bazë ad hoc, të cilat u transmetuan në YouTube, dhe procesverbalet përgjithësisht u publikuan në faqen e internetit të KSHZ-së. 16 Vendimet e KSHZ-së zakonisht u miratuan unanimisht për shkak të praktikës së konsultimeve paraprake midis anëtarëve të saj. Si rregull, mediat, vëzhguesit dhe përfaqësuesit e autorizuar të garuesve u njoftuan përmes një liste të brendshme, e jo përmes shpalljeve publike, gjë që e kufizoi transparencën dhe paraqiti devijim nga praktikat e mira ndërkombëtare. 17

Edhe pse Kodi Zgjedhor nuk vendos detyrime të veçanta për qasshmërinë përveç caktimit të përgjegjësisë për qasshmërinë e vendvotimeve tek autoritetet lokale dhe pronarët e objekteve/hapësirave, KSHZ-ja ofroi disa lehtësira dhe mjete ndihmëse për votuesit me aftësi të kufizuara, duke përfshirë shabllonet e fletëvotimeve me prekje të përshtatura për secilën komunë, kabina të veçanta votimi dhe edukim të votuesve në gjuhën maqedonase të shenjave. Video-klipet për edukimin e votuesve, të prodhuara nga KSHZ-ja, u transmetuan nga transmetuesit kombëtarë, duke përfshirë klipet që i inkurajonin qytetarët të votojnë dhe i informonin votuesit që votojnë për herë të parë. 18

KZK-të përbëhen nga kryetari dhe katër anëtarë të zgjedhur rastësisht nga radhët e punonjësve të shërbimit publik për mandat pesëvjeçar. 19 Në zgjedhjet lokale, KKZ-të janë përgjegjëse për

13 Kryetari i KSHZ-së zgjidhet nga anëtarët e emëruar nga opozita, ndërsa zëvendëskryetari nga ata që propozohen nga shumica parlamentare. Përbërja aktuale e KSHZ-së, e cila u emërua në vitin 2021, u përshtat në vitin 2025 me zgjedhjen e kryetarit dhe zëvendëskryetarit të ri pas ndryshimit të shumicës parlamentare pas zgjedhjeve të vitit 2024. 14 Megjithëse sekretarja e përgjithshme e sapoemëruar është grua, KSHZ-ja ende nuk i përmbahet kërkesës për përfaqësim gjinor, pasi vetëm dy nga shtatë anëtarët e saj aktualë janë gra. 15 Shih paragrafin 62 të Mendimit të ODIHR-it të vitit 2025 mbi Kodin Zgjedhor të vitit 2006. 16 Për shkak të mungesës së një afati të qartë për publikim dhe mbledhjeve jo të shpeshta të KSHZ-së në zgjedhjet lokale, publikimi i procesverbaleve të mbledhjeve nuk bëhej gjithmonë në mënyrë konsekuente dhe të shpejtë. Rregullorja mbi procedurat e brendshme të KSHZ-së parashikon që procesverbalet e mbledhjeve të KSHZ-së të publikohen pasi komisioni të ketë votuar për miratimin e tyre. Disa procesverbale u publikuan me vonesë të konsiderueshme. 17 Seksioni II.3.1 i Kodit të Praktikës së Mirë në Çështjet Zgjedhore të Komisionit të Venedikut thotë se “mbledhjet e komisionit qendror të zgjedhjeve duhet të jenë të hapura për të gjithë, duke përfshirë mediat”. 18 Përkthimi në gjuhën e shenjave u ofrua vetëm nga gjuha e folur maqedonase në gjuhën maqedonase të shenjave, pasi përkthyesit zyrtarë nuk punojnë nga gjuhët e tjera të folura. Gjuha maqedonase e shenjave përdoret në të gjitha bashkësitë etnike në Maqedoninë e Veriut. Disa materiale për edukimin e votuesve kishin titra në shqip. Në disa nga materialet edukative të KSHZ-së për votimin u shfaqën votues me aftësi të kufizuara. 19 Mandati aktual i KZK-ve filloi në vitin 2021. Gratë përbënin 49,8 për qind të anëtarëve të KZK-ve dhe 36 nga 81 kryetarë të KZK-ve (44,4 për qind). Pothuajse 80 për qind e anëtarëve të KZK-ve dhe 48 nga 81 kryetarët (59,2 për qind) të emëruar në vitin 2021 mbetën në pozicionet e tyre gjatë këtyre zgjedhjeve, ndërsa rreth 3 për qind e pozicioneve të anëtarëve dhe zëvendësve ishin të paplotësuara. Edhe pse ligji nuk përcakton afate kohore për anëtarët e KZK-ve dhe KZ-ve për t’i dorëzuar kërkesat për tërheqje nga anëtarësia, në mbledhjen e saj të mbajtur më 3 tetor të vitit 2025, kryetari i KSHZ-së njoftoi se kjo do të ishte mbledhja e fundit për t’i shqyrtuar kërkesat e tilla para ditës së zgjedhjeve. Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 8 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

administrimin e procesit në komunat e tyre, duke përfshirë emërimin dhe trajnimin e KZ-ve, verifikimin e dokumentacionit të paraqitur nga kandidatët potencialë, regjistrimin e garuesve, si dhe nxjerrjen dhe shpalljen e rezultateve të zgjedhjeve në nivel komunal. KZK-të në komunat me numër veçanërisht të lartë të votuesve dhe vendvotimeve angazhuan personel shtesë për të kompensuar ngarkesën disproporcionale të punës. Pavarësisht zëvendësimeve të shumta të anëtarëve të tyre, duke përfshirë edhe ato që u bënë vonë gjatë procesit, pagesave të papërshtatshme dhe kufizimeve buxhetore, shumica e KZK-ve i menaxhuan përgatitjet zgjedhore në mënyrë efikase. Megjithatë, informacioni i disponueshëm publikisht në lidhje me KZK-të dhe aktivitetet e tyre mbeti i kufizuar, gjë që e zvogëloi transparencën, që është në kundërshtim me standardet ndërkombëtare. 20

Meqenëse mandati i anëtarëve të përhershëm të KZ-ve skadoi para këtyre zgjedhjeve, anëtarët e rinj të përhershëm duhej të zgjidheshin paralelisht me përgatitjet e tjera zgjedhore. 21 Shumica e KZK-ve raportuan vonesa dhe sfida në këtë proces, që u krye për herë të parë duke përdorur softuerin e KSHZ- së. KZK-të e informuan MVZ-në e ODIHR-it se baza e të dhënave e zyrtarëve publikë ishte e vjetëruar dhe përfshinte persona të papërshtatshëm. Ata gjithashtu theksuan se sistemi, i cili mirëmbahet nga Ministria e Administratës Publike, nuk përmban të dhëna kontakti që do t’u mundësonin KZK-ve të verifikonin menjëherë disponueshmërinë e anëtarëve të përzgjedhur të KZ-ve. 22

Megjithëse me ndryshimet e vitit 2024 u krijua një Qendër për Edukim të Vazhdueshëm Zgjedhor, në përputhje me një rekomandim të mëparshëm të ODIHR-it, njësia për trajnime e KSHZ-së nuk është riorganizuar ende. 23 Gjatë një periudhe 20-ditore, KSHZ-ja trajnoi 27.178 anëtarë të KZK-ve dhe KZ- ve. 24 Sesionet e trajnimit të vëzhguara nga MVZ-ja e ODIHR-it ishin përgjithësisht efikase dhe interaktive, përkundër vonesave në miratimin dhe shpërndarjen e disa doracakëve dhe shablloneve që do ta përforconin efektin e të mësuarit. 25 Trajnimi nuk trajtoi në mënyrë sistematike ndërveprimin me votuesit me aftësi të kufizuara dhe nuk u zhvillua gjithmonë në gjuhën e popullsisë shumicë të komunës përkatëse. 26

Të drejtat e votuesve dhe regjistrimi i tyre

Të gjithë qytetarët e moshës 18 vjeç e lart kanë të drejtë vote, përveç atyre që u është hequr e drejta juridike me vendim përfundimtar të gjykatës në bazë të aftësisë së kufizuar intelektuale ose psiko- sociale. Kufizimi i të drejtës së votës në bazë të aftësisë së kufizuar intelektuale ose psiko-sociale është

20 Neni 10 i Konventës së Këshillit të Evropës të vitit 2009 për Qasjen në Dokumentet Zyrtare thotë se “autoriteti publik duhet të marrë masat e nevojshme për të bërë publike dokumentet zyrtare që i mban në interes të promovimit të transparencës dhe efikasitetit të administratës publike, si dhe për të inkurajuar pjesëmarrjen e informuar të publikut në çështje me interes të përgjithshëm”. 21 KZ-të, të cilat janë përgjegjëse për administrimin e procedurave të ditës së zgjedhjeve, formohen sipas një modeli të përzier profesional-politik. Tre anëtarë zgjidhen rastësisht nga radhët e punonjësve të sektorit publik për një mandat katërvjeçar, ndërsa një anëtar emërohet nga partitë qeverisëse dhe një nga opozita, të emëruar për çdo zgjedhje. Të gjithë anëtarët e KZK-ve dhe KZ-ve kanë zëvendës, të zgjedhur në të njëjtën mënyrë si edhe përbërja kryesore, të cilët i marrin përsipër të njëjtat të drejta dhe përgjegjësi në mungesë të tyre. 22 Ministria e Administratës Publike i pranoi këto mangësi, por theksoi se institucionet publike nuk kanë detyrim ligjor për të dorëzuar përditësime të rregullta në ministri. 23 MVZ-ja e ODIHR-it u informua se qendra ende nuk është krijuar për shkak të kufizimeve financiare dhe mosmarrëveshjeve midis drejtuesve aktualë të KSHZ-së lidhur me statusin e saj në strukturën e përgjithshme të shërbimit teknik të KSHZ-së. 24 Anëtarët e KZ-ve ishin të detyruar të marrin pjesë në trajnime, përndryshe kompensimi i tyre do të ulej për 20 për qind. 25 MVZ-ja e ODIHR-it vëzhgoi 38 sesione trajnimi për KZ-të në 31 komuna. Gratë përbënin gjithsej 13.512 (49,7 për qind) pjesëmarrëse. 26 Për shembull, në komunat e Dollnenit, Karbincit, Mavrovës dhe Rostushës, Strugës, dhe Studeniçanit, trajnimi i vëzhguar nga MVZ-ja e ODIHR-it u zhvillua vetëm në gjuhën maqedonase. Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 9 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

në kundërshtim me angazhimet e OSBE-së dhe me standardet e tjera ndërkombëtare, edhe atë pavarësisht rekomandimeve të mëparshme të ODIHR-it. 27

Regjistrimi i votuesve është pasiv dhe i strukturuar sipas komunës së vendbanimit të përhershëm të votuesit. Regjistri i votuesve (RV) mirëmbahet nga KSHZ-ja me ndihmën e Entit Shtetëror të Statistikave. Ligji përcakton se RV-ja bazohet në të dhënat nga regjistri qendror i popullsisë, i cili mirëmbahet nga Ministria e Transformimit Digjital në bashkëpunim me institucione të ndryshme. 28 Në praktikë, pavarësisht rekomandimeve të mëparshme të ODIHR-it, KSHZ-ja vazhdon të mbështetet vetëm në të dhënat dhe në përditësimet që i merr nga Ministria e Punëve të Brendshme (MPB), pasi sistemi i saj i TI-së nuk është i pajtueshëm me bazat e të dhënave të institucioneve të tjera, gjë që e pengon shkëmbimin automatik të të dhënave.

Qytetarët mund t’i verifikojnë të dhënat e tyre gjatë gjithë vitit në faqen e internetit të KSHZ-së ose personalisht në zyrat rajonale të KSHZ-së. Përveç kësaj, para çdo zgjedhjeje, regjistri i votuesve është i disponueshëm për këqyrje publike për një periudhë prej 18 ditësh, duke filluar 15 ditë pas shpalljes së zgjedhjeve. 29 Pas periudhës së këqyrjes publike të, partitë politike kishin mundësinë të kërkonin një kopje elektronike të regjistrit për komunat në të cilat do të garojnë dhe të parashtronin kërkesa për korrigjime deri më 20 shtator. 30 Regjistri i votuesve përfshinte 1.832.415 qytetarë me të drejtë vote, ndërsa listat e votuesve të përdorura në ditën e zgjedhjeve përmbanin të dhëna për 1.717.803 votues, duke përjashtuar 112.000 votues që banojnë jashtë vendit, 2.162 që janë në paraburgim dhe 450 që gjenden në institucione të kujdesit jashtë komunës së tyre të banimit. 31

Ligji nuk bën dallim midis zgjedhjeve për kryetar komune dhe zgjedhjeve për këshillat komunalë. Prandaj, votuesit u nënshkruan në listat e votuesve vetëm një herë për të marrë dhe për të hedhur dy fletëvotime në shumicën e komunave dhe katër në Qytetin e Shkupit. Ndërkohë që votimi nuk është i detyrueshëm, kjo mënyrë e rregullimit të votimit nuk u lejoi votuesve të zgjidhnin në cilin proces zgjedhor të marrin pjesë, gjë që është në kundërshtim me standardet ndërkombëtare. 32

Pavarësisht besimit të përgjithshëm të palëve të interesuara në cilësinë e regjistrimit të votuesve, çështjet e kahershme, duke përfshirë numrin e konsiderueshëm të votuesve që jetojnë jashtë vendit në vend të

27 Paragrafi 7.3 i Dokumentit të Kopenhagës të OSBE-së të vitit 1990 thekson se “vendet pjesëmarrëse do të… garantojnë votim universal dhe të barabartë për qytetarët moshë rritur". Shih Nenin 29 të Konventës së OKB-së për të Drejtat e Personave me Aftësi të Kufizuara (KDPAK) të vitit 2006, i cili kërkon që Shtetet Palë t’u “garantojnë personave me aftësi të kufizuara të drejtat politike dhe mundësinë për t’i gëzuar ato në mënyrë të barabartë me të tjerët”. Paragrafi 9.4 i Komunikatës Nr. 4/2011 të KDPAK-së të vitit 2013, thekson se “[…] përjashtimi i të drejtës për të votuar në bazë të paaftësisë së perceptuar ose aktuale psiko-sociale ose intelektuale, duke përfshirë kufizimin në bazë të një vlerësimi të individualizuar, përbën diskriminim në bazë të aftësisë së kufizuar”. 28 Ofruesit kryesorë të të dhënave për regjistrin e popullsisë janë Drejtoria për Udhëheqjen e Librave Amë, Ministria e Punëve të Brendshme (MPB) dhe Regjistri Qendror. 29 Sipas të dhënave të KSHZ-së, gjatë kësaj periudhe gjithsej 26.393 votues i kontrolluan të dhënat e tyre, duke përfshirë 19.606 që i verifikuan ato në mënyre elektronike përmes faqes së internetit të KSHZ-së dhe 6.787 që i kontrolluan ato personalisht në zyrat rajonale të KSHZ-së. Në shumicën e komunave, numri i votuesve të regjistruar u ul në krahasim me zgjedhjet lokale të vitit 2021, veçanërisht në Novaci (për 15,31 për qind), Çuçer Sandevë (11,57 për qind) dhe Mogillë (10,09 për qind), ndërsa rritje u regjistrua në Studeniçan (8,15 për qind), Haraçinë (5,57 për qind) dhe Pllasnicë (5,51 për qind). 30 Nga partitë politike dhe garuesit e tjerë u kërkua të dorëzonin kërkesa për të inspektuar listat e votuesve deri më 11 shtator, ndërsa afati i fundit për dorëzimin e dokumentacionit të tyre për regjistrim në KZK ishte 13 shtatori. Përmbajtja e informacionit të ndarë me partitë politike është e kufizuar vetëm në të dhënat e domosdoshme për këqyrje, siç janë emrat e votuesve, datat e lindjes dhe adresat. Në këto zgjedhje, pesë parti politike dhe një grup votuesish kërkuan të dhëna nga lista e votuesve. Asnjëra prej tyre nuk dorëzoi kërkesa për korrigjime tek KSHZ-ja. 31 Votuesit që banojnë jashtë vendit, si dhe ata që janë në paraburgim ose në institucione të kujdesit jashtë komunës së tyre të banimit, u përjashtuan nga listat e votimit. Kjo preku gjithsej 114,612 individë. 32 Paragrafi 9 i Komentit të Përgjithshëm Nr. 25 i KDPC-së së OKB-së i vitit 1996 mbi Nenin 25 të Konventës Ndërkombëtare për të Drejtat Civile dhe Politike të vitit 1996 (KNDCP) thotë se “zgjedhjet duhet… të sigurojnë që autoriteti i qeverisë të vazhdojë të bazohet në shprehjen e lirë të vullnetit të zgjedhësve”. Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 10 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

vendbanimit të tyre të përhershëm sipas Regjistrit të votuesve (RV), si dhe sistemin e paplotë dhe të vjetëruar të adresave të banimit, ndikuan negativisht në pjesëmarrjen e votuesve dhe saktësinë e RV-së. Megjithëse ligji i detyron qytetarët që jetojnë përgjithmonë jashtë vendit të çregjistrohen nga vendbanimi i tyre brenda vendit, ky detyrim rrallë përmbushet. 33 Regjistri i adresave, i cili menaxhohet nga Regjistri Qendror, është një përmbledhje e bazave të të dhënave të adresave të komunave. Në mungesë të mekanizmave të zbatimit ose stimujve, shumica e komunave e injoruan kërkesën e Regjistrit Qendror për të dorëzuar bazat e tyre të të dhënave të përditësuara të adresave, gjë që pengoi një shqyrtim kuptimplotë të tyre dhe i zvogëloi përpjekjet për përmirësimin e saktësisë së të dhënave. 34

Të drejtat e kandidatëve dhe regjistrimi i tyre

Qytetarët me të drejtë vote mund të kandidojnë për kryetar komune ose këshilltar, por vetëm në komunën e vendbanimit të tyre të përhershëm. 35 Pavarësisht rekomandimeve të mëparshme të ODIHR- it, individëve që vuajnë ose presin ekzekutimin e një dënimi me burg prej më shumë se gjashtë muajsh vazhdon t’u ndalohet e drejta për të kandiduar për poste zyrtare. Ky kufizim është tepër kufizues dhe në kundërshtim me angazhimet e OSBE-së dhe standardet e tjera ndërkombëtare. 36

Kandidatët mund të emërohen nga partitë politike dhe koalicionet, ose nga grupet e votuesve. Për të plotësuar boshllëkun ligjor në lidhje me numrin e nënshkrimeve mbështetëse të nevojshme për kandidatët e pavarur (shih Sistemi Zgjedhor dhe Korniza Ligjore), KSHZ-ja miratoi një Rregullore për Mbledhjen e Nënshkrimeve nga Kandidatët e Pavarur, e cila sqaroi se kandidatët e pavarur duhej të mblidhnin vetëm dy nënshkrime mbështetëse. Ky veprim i KSHZ-së, dhe si pasojë, Udhëzimet e KSHZ- së për procedurat e dorëzimit dhe regjistrimit të listave të kandidatëve, u kundërshtuan pa sukses para Gjykatës Kushtetuese. 37

Dokumentet e kandidimit duhej të dorëzoheshin te KZK-të dhe KZQSh-ja, me një afat dyditor të dhënë për korrigjimin e mangësive. 38 Kodi Zgjedhor, kalendari i aktiviteteve të KSHZ-së dhe aktet e tjera nuk i rregullojnë qartë afatet e ndryshme kohore që zbatohen gjatë verifikimit të listave, gjë që çoi në një

33 Paragrafi 1.1.6.c i Kodit të Praktikës së Mirë të Komisionit të Venedikut thotë: “Regjistrimi mund të bëhet aty ku një votues ka vendbanimin e tij ose të saj të dytë, nëse ai ose ajo banon atje rregullisht dhe kjo shfaqet, për shembull, në pagesat e tatimeve lokale; në atë rast, natyrisht, votuesi nuk duhet të jetë i regjistruar aty ku ai ose ajo e ka vendbanimin e tij ose të saj kryesor”. 34 Vetëm 38 nga 80 komuna (47,5 për qind) e bënë këtë. Procesi i reformimit të legjislacionit që lidhet me sistemin e regjistrimit të adresave, i cili filloi në vitin 2016, aktualisht është pezulluar. Shih gjithashtu paragrafin 12 të Rezolutës 378 (2015) të Kongresit të vitit 2015 mbi listat zgjedhore dhe votuesit që de facto banojnë jashtë vendit që thotë: “... rëndësia e një "lidhjeje të vërtetë", përmes marrëdhënieve mbizotëruese (vendbanimi i përhershëm, interesat qendrore të jetës, etj.), midis një votuesi dhe vendit në të cilin ai/ajo e hedh votën në nivel lokal”. 35 Kufizimi që një kandidat mund të garojë vetëm në komunën e tij ose të saj të banimit të përhershëm është potencialisht joproporcional me qëllimin e ligjit kur zbatohet për komunat brenda qytetit të Shkupit. 36 Paragrafi 24 i Dokumentit të OSBE-së të Kopenhagës i vitit 1990 parashikon se “çdo kufizim i të drejtave dhe lirive në një shoqëri demokratike, duhet të ketë lidhje me një nga qëllimet e ligjit në fuqi dhe të jetë në përpjesëtim të rreptë me qëllimin e ligjit”. Paragrafi 15 i Komentit të përgjithshëm nr. 25 i KDPC-së së OKB-së i vitit 1996 thotë se “personat që përndryshe kanë të drejtë të kandidojnë për t'u zgjedhur nuk duhet të përjashtohen me anë të kërkesave të paarsyeshme ose diskriminuese siç janë arsimi, vendbanimi ose prejardhja, ose për shkak të përkatësisë politike”. Shih gjithashtu Paragrafin 14 të Komentit të Përgjithshëm Nr. 25, i cili thotë se “palët duhet t’i tregojnë dhe t’i shpjegojnë dispozitat ligjore që do t’i privonin qytetarët nga e drejta e tyre për të votuar”. Arsyet për një privim të tillë duhet të jenë objektive dhe të arsyeshme. Nëse dënimi për një vepër penale shërben si bazë për pezullimin e së drejtës për të votuar, periudha e këtij pezullimi duhet të jetë në përpjesëtim me veprën penale dhe dënimin.” 37 Shoqata "Kongresi Botëror Maqedonas” e kundërshtoi Rregulloren dhe Udhëzimet, duke argumentuar se KSHZ-ja i tejkaloi kompetencat e saj ligjore. Gjykata Kushtetuese refuzoi ta shqyrtonte kundërshtimin, duke theksuar se Rregullorja u miratua në një situatë vakumi ligjor, se ndiqte qëllimin legjitim për të respektuar të drejtat e garantuara të qytetarëve dhe ishte në përputhje me vendimin e Gjykatës Kushtetuese të majit të vitit 2025. 38 Sipas KSHZ-së, KQZ-të ua ofruan këtë mundësi 8 kandidatëve për kryetar komune dhe 20 listave për këshilla komunalë. Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 11 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

zbatim jo të njëtrajtshëm të procedurave të verifikimit nga KZK-të. 39 KZK-të theksuan se verifikimi i dosjeve penale të kandidatëve përmes gjykatave themelore ishte i rëndë dhe se gjykatat shpesh nuk respektonin afatin 24-orësh për këto kontrolle, gjë që shkaktoi vonesa të konsiderueshme në përpunimin e regjistrimeve të kandidatëve dhe, nganjëherë, ndikoi edhe në përgatitjet e tjera zgjedhore. 40 Megjithatë, të gjitha listat e kandidatëve u verifikuan para afatit të fundit për regjistrimin e kandidatëve dhe para shortit të KSHZ-së që përcakton renditjen e garuesve në fletëvotime. 41

Në një proces gjithëpërfshirës, KZK-të dhe KZQSh-ja regjistruan gjithsej 10,490 kandidatë në 577 lista këshillash komunalë, të parashtruara nga 27 parti politike, 6 koalicione, dhe 65 grupe votuesish. Të gjitha listat e regjistruara të kandidatëve i plotësuan kërkesat e kuotës gjinore. Gratë përbënin 45,1 për qind të të gjithë kandidatëve për këshilla dhe ishin bartëse në 107 lista të kandidatëve (18,5 për qind). Gjithsej u regjistruan 309 kandidatë për kryetar komune, nga të cilët 79 u emëruan nga 19 parti politike, 176 nga 5 koalicione dhe 55 nga grupe votuesish. Gratë ishin dukshëm të nën-përfaqësuara, me vetëm 32 kandidatë për kryetarë komune (10,4 për qind).. MVZ-ja e ODIHR-it është në dijeni vetëm për disa kandidatë me aftësi të kufizuara që garojnë në këto zgjedhje. KZK-të refuzuan gjashtë kandidatë për kryetar komune dhe katër lista këshillash, për shkak të dorëzimit me vonesë ose mangësive në dokumentacion; të gjitha ankesat kundër refuzimeve u hodhën poshtë nga Gjykata Administrative (shih Zgjidhja e kontesteve zgjedhore).

Ambienti i fushatës

Periudha zyrtare e fushatës filloi më 29 shtator dhe përfundoi më 17 tetor. Zhvillimi i fushatës para afatit zyrtar, duke përfshirë përdorimin e fondeve të fushatës dhe publikimin e reklamave të fushatës, është i ndaluar; megjithatë, ligji lejon një ngjarje fushate midis regjistrimit të kandidatëve dhe fillimit zyrtar të fushatës. Kjo dispozitë është e paqartë dhe u zbatua në mënyrë jokonsekuente nga garuesit.

Kodi Zgjedhor parashikon qasje të barabartë në fushatë për të gjithë garuesit; megjithatë, 80 për qind e hapësirave për reklamim politik në ambient të jashtëm dhe 90 për qind e fondeve shtetërore për reklamim të paguar politik në media shpërndahen në mënyrë të barabartë midis katër partive kryesore në pushtet dhe atyre në opozitë. Ky rregullim i vë në disavantazh partitë joparlamentare dhe kandidatët e pavarur dhe i përjashton partitë më të vogla politike që kanë grup parlamentar. Për këto zgjedhje, partive “Levica” (e Majta) dhe ZNAM nuk iu caktua asnjë hapësirë për billborde. 42

Liritë themelore të bashkimit, tubimit dhe shprehjes u respektuan dhe, në përgjithësi, kandidatët kishin mundësi të zhvillonin fushatë në mënyrë të lirshme. Fushata ishte konkurruese, duke u ofruar votuesve një diapazon të gjerë alternativash politike. Aktivitetet e fushatës varionin nga përpjekjet lokale për

39 Për shembull, Kodi Zgjedhor nuk është i qartë se kur fillon periudha prej 24-orësh për KZK-të për të verifikuar një listë të dorëzuar. Kalendari i aktiviteteve të KZSH-së parashikon se afati fillon në momentin kur lista dorëzohet. Disa KZK-e e informuan MVZ-në e ODIHR-it se kishin marrë udhëzim nga KSHZ-ja se afati 24-orësh fillon nga momenti kur KZK-ja merr përgjigje nga gjykata për dënimet penale të kandidatëve të emëruar. 40 Për shembull, KZK-të paralelisht duhej të zgjidhnin anëtarë të rinj të KZ-ve, një proces i ndërlikuar me shumë hapa. Në disa komuna, përzgjedhja e anëtarëve të KZ-ve nuk ishte finalizuar para trajnimeve të planifikuara për ta (shih Administrata zgjedhore). Verifikimet e të dhënave penale kryhen nga gjykatat themelore me juridiksion mbi vendlindjen e kandidatëve, dhe nga gjykata themelore e Shkupit për ata që kanë lindur jashtë vendit. Meqenëse informacioni mbi vendin e lindjes në letërnjoftime nuk është gjithmonë i saktë, kjo i detyroi KZK-të t’i kontaktonin drejtpërdrejt kandidatët e mundshëm. Ndryshe nga institucionet e tjera publike që kanë qasje automatike të drejtpërdrejtë në këto të dhëna, KZK-të duhej t’i kërkonin ato manualisht për secilin kandidat. 34 KZK i raportuan MVZ-së së ODIHR-it se kishte vonesa në përpunimin e kërkesave për të dhënat penale në gjykata. 41 As ligji dhe as ndonjë akt tjetër nuk parashikon procedura të detajuara për shortin. Dispozitat ekzistuese ofrojnë udhëzime të kufizuara vetëm për listat e këshilltarëve, ndërsa kandidatët për kryetar komune nuk janë të përfshirë. Në praktikë, KSHZ-ja i ndau garuesit në tre nëngrupe: partitë parlamentare, partitë jo-parlamentare dhe ata të emëruar nga grupet e votuesve, dhe mbajti shorte të veçanta për të caktuar përkatësisht numrat nga 1 deri në 9, nga 10 deri në 33 dhe nga 34 deri në 153. 42 ZNAM theksoi se ata blenë hapësira billbord që nuk u kërkuan nga partitë e tjera, siç lejohet nga ligji. Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 12 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

kontakt me qytetarët deri te tubimet masive të organizuara nga partitë ose koalicionet kryesore. 43 Temat kryesore u përqendruan rreth çështjeve lokale, por prezencë të dalluar kishin temat e gjera kombëtare, veçanërisht në lidhje me vizionet konkurruese mbi identitetin kombëtar dhe marrëdhëniet ndëretnike, integrimin në BE, sundimin e ligjit dhe korrupsionin. Fushatat e koalicioneve të udhëhequra nga VMRO-DPMNE-ja dhe LSDM-ja përdorën kryesisht gjuhën maqedonase në ngjarjet e vëzhguara nga MVZ-ja e ODIHR-it dhe në rrjetet sociale, ndërsa koalicioni i udhëhequr nga BDI-ja dhe VLEN-i bënë fushatë si në gjuhën shqipe ashtu edhe në atë maqedonase në disa komuna dhe online. 44 BDI pretendoi legjitimitet ekskluziv për të përfaqësuar komunitetin shqiptar dhe i paraqiti këto zgjedhje si një referendum mbi këtë çështje, ndërsa VMRO-DPMNE-ja u prezantua si garantuese e dinjitetit kombëtar maqedonas. Garuesit ngritën akuza të ndërsjella dhe u vunë re disa raste të retorikës nxitëse dhe sulme ad hominem. 45 U raportuan një numër shumë i vogël i rasteve të izoluara të dhunës. 46

Ligji ndalon keqpërdorimin e disa burimeve shtetërore nga dita e shpalljes së zgjedhjeve. Ka një ndalim për përdorimin e zyrave publike, pajisjeve dhe automjeteve zyrtare për qëllime të fushatës. 47 Ligji gjithashtu ndalon përdorimin e fondeve publike për projekte të reja infrastrukturore dhe për përurimin e projekteve të financuara nga shteti duke filluar 20 ditë para periudhës zyrtare të fushatës. Si para ashtu edhe gjatë periudhës zyrtare të fushatës, kryetarët e komunave dhe zyrtarët e lartë qeveritarë përuruan, inspektime ose promovuan projekte investimesh dhe të infrastrukturës, në kundërshtim me këto dispozita. 48 Disa bashkëbisedues të MVZ-së së ODIHR-it shprehën shqetësime në lidhje me projekte të mundshme të infrastrukturore të planifikuara paraprakisht, të cilat ishin parashikuar të zhvillohen gjatë

43 MVZ-ja e ODIHR-it vëzhgoi 98 ngjarje të fushatës në 42 komuna. Nga 98 ngjarje, në 15 u paraqitën folëse gra, 69 ishin të qasshme për personat me aftësi të kufizuara fizike, dhe vetëm përfshinte interpretim në gjuhën e shenjave. Në ngjarjet e vëzhguara nga MVZ-ja e ODIHR-it, pjesëmarrja e të rinjve ishte mesatarisht 20 për qind, ndërsa gratë përbënin 33 për qind të audiencës. 44 Në katër ngjarje të koalicionit të udhëhequr dhe BDI-ja dhe VLEN-i, u përdor si gjuha shqipe ashtu edhe ajo maqedonase. Gjuha turke u përdor në dy ngjarje të vëzhguara, një nga koalicioni i udhëhequr nga BDI-ja dhe një nga VLEN-i. 45 Më 28 shtator, në një tubim fushate të mbajtur nga Aleanca Kombëtare për Integrim (AKI) e udhëhequr nga BDI- ja, në ekran u shfaqën video nga konflikti ndëretnik i vitit 2001. Ali Ahmeti, kryetari i BDI-së, duke iu referuar kryeministrit dhe VLEN-it tha: “Kristijan, me zagarë dilet në gjueti për lepuj, jo për shqiponja. Shqiponjat fluturojnë lart - zagarët i ruajnë lepujt”. Po atë ditë, Kryeministri Mickoski u përgjigj: “Kemi një mesazh për Ali Ahmetin: Ti nuk je shqiponjë, por harabel. Në fakt , ju jeni… laraska kriminele dhe të korruptuar”. Më 10 tetor, në një tubim në Vallandovë, kryeministri tha: “Ne do të donim të garojmë me argumente… me strategji.” Por, me nekrofilë të këtillë, nuk mund të konkurrojmë në mënyrë legjitime politike. Le të qëndrojnë atje, në kënetën e tyre politike.” Më 8 tetor, Kryetari i LSDM-së, Venko Filipçe, në një tubim në Prilep, duke iu referuar Kryetarit të ZNAM-it, Maksim Dimitrievski, tha: “Dëgjova se Maksim Dimitrievski, pioni i Mickoskit, ka kërkuar debat me mua. Unë nuk debatoj me tradhtarë të idesë socialdemokrate dhe nënkontraktorë të VMRO-DPMNE-së”. 46 Më 2 tetor, një kandidat rom për këshilltar komunal në Vinicë nga Forcat Demokratike të Romëve u sulmua dhe u lëndua rëndë, gjoja me qëllim që ta tërhiqte kandidaturën e tij. Më 7 tetor, Zekirija Shahini, bartësi i listës në listën e këshilltarëve të koalicionit të udhëhequr nga BDI-ja për komunën e Likovës, u qëllua dhe u plagos në Kumanovë. Më 16 tetor, një kandidat për këshilltar i ZNAM-it sulmoi një person nga stafi i fushatës së kandidatit për kryetar komune të koalicionit të udhëhequr nga LSDM-ja në Kumanovë. 47 Të gjitha institucionet publike duhet t'i raportojnë automjetet e tyre brenda dhjetë ditëve nga shpallja e zgjedhjeve në Komisionin Shtetëror për Parandalimin e Korrupsionit (KSHPK), gjegjësisht deri më 18 gusht. Para këtyre zgjedhjeve, automjetet e institucioneve publike morën targa të standardizuara për t’u dalluar nga automjetet private. KSHPK-ja njoftoi se deri më 29 shtator, vetëm 635 institucione i kishin dorëzuar të dhënat e kërkuara, ndërsa 879 nuk e kishin bërë këtë. Sipas ligjit, mosdorëzimi i të dhënave brenda afatit të parashikuar është i ndëshkueshëm me gjoba që variojnë nga 200 deri në 400 euro. 48 Për shembull, më 11 shtator, Izet Mexhiti, Ministri i Mjedisit Jetësor dhe Planifikimit Hapësiron dhe kandidat për kryetar komune në Çair nga VLEN-i, inspektoi punimet publike rrugore. Më 12 shtator, Zëvendëskryeministri Aleksandar Nikolloski, së bashku me Kryeministrin dhe Ministrin e Shëndetësisë, vizituan Spitalin Ushtarak në Shkup dhe njoftuan një investim prej 12 milionë eurosh për rikonstruksionin e tij. Më 23 shtator, Kryeministri përuroi një pishinë publike në Shtip. Më 12 tetor, Kryeministri dhe z. Nikolloski vizituan ndërtimin e sistemit të furnizimit me ujë të Lubancit, në Luboten, i financuar nga Ministria e Transportit me 106 milionë denarë, dhe në një komunikatë për shtyp deklaruan se projekti po zbatohet me kërkesë të banorëve lokalë. 1 euro është përafërsisht 61,5 denarë. Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 13 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

periudhës zgjedhore, për të përforcuar avantazhin e atyre që janë në pushtet. 49 Aktivitetet e fushatës të bartësve të funksioneve publike nuk janë të rregulluara, dhe funksionarët qeveritarë, duke përfshirë kryeministrin, promovuan në mënyrë aktive kandidatët lokalë në mbarë vendin gjatë gjithë fushatës.50 Edhe pse nuk përbënin shkelje të ligjit, praktikat e tilla e zbehën vijën ndarëse midis shtetit dhe partisë, në kundërshtim me paragrafin 5.4 të Dokumentit të Kopenhagës të OSBE-së të vitit 1990. 51

Ligji i inkurajon garuesit të nënshkruajnë Kodin për Zgjedhje të Drejta dhe Demokratike, një instrument vetërregullues që, ndër të tjera, e ndalon presionin mbi nëpunësit shtetërorë dhe punonjësit e sektorit publik. 52 Megjithatë, shumë bashkëbisedues të MVZ-së së ODIHR-it theksuan se punonjësve të sektorit publik u është bërë presion nga eprorët e tyre për të mbështetur VMRO-DPMNE-në ose kryetarin aktual të komunës, e disa raportuan raste ku punonjësit e komunës u urdhëruan të merrnin pjesë në fushatë. 53 Për më tepër, MVZ-së së ODIHR-it iu raportuan pretendime për frikësim të votuesve dhe të kandidatëve të opozitës, si dhe raste të inspektimeve të dyshuara administrative të synuara nga autoritetet ndaj mbështetësve të opozitës. 54 Një numër i konsiderueshëm bashkëbiseduesish të MVZ-së së ODIHR-it pretenduan se partitë politike me mjete të konsiderueshme financiare u përfshinë në blerjen e votave, duke synuar veçanërisht komunitetet rome ekonomikisht të cenueshme, pavarësisht përpjekjeve shumëvjeçare për ta luftuar këtë praktikë. 55

Zhvillimi i fushatës në rrjetet sociale, duke përfshirë reklamimin e paguar politik dhe fushatat e palëve të treta, nuk është i rregulluar në mënyrë të veçantë, por ligji kërkon që të gjitha reklamat e paguara politike të paguara të shënohen në mënyrë të qartë dhe të ndahen nga përmbajtja tjetër. 56 Nuk ka asnjë autoritet mbikëqyrës me mandat për të monitoruar fushatën në rrjetet sociale, duke përfshirë dezinformatat, përmbajtjet manipuluese ose sjelljen e koordinuar joautentike. 57 Në vitin 2023, Agjencia për Shërbime Mediatike Audio dhe Audiovizuale (ASHMAA) hartoi një Kod vullnetar të Sjelljes në Hapësirën Online gjatë Proceseve Zgjedhore dhe Referendumeve, që e trajton reklamimin politik,

49 Në komunat ku u ngritën shqetësime të tilla, nga 9 gushti deri më 17 tetor, u iniciuan një numër procesesh të furnizimeve publike për projekte të reja infrastrukturore. Për shembull, komuna e Butelit iniciuan ose publikoi 3 procedura të reja për furnizime publike për zhvillimin e infrastrukturës dhe miratoi 16 vendime pozitive për furnizime të hapura; Gostivari inicioi 5 ndërsa Karposhi inicioi 8 procedura për furnizime të hapura, dhe të dyja komunat miratuan vendime për 18 procedura. Tetova inicioi 2 procedura për furnizime dhe miratoi 34 vendime pozitive. Buxhetet vjetore të komunave të Gostivarit dhe Tetovës nuk janë të disponueshme publikisht. 50 Nga 98 ngjarje të fushatës të vëzhguara nga MVZ-ja e ODIHR-it, zyrtarët qeveritarë bënin fushatë aktive në 33 prej tyre. Për shembull, Kryeministri foli në tubimet e fushatës më 29 shtator në Aerodrom, më 4 tetor në Jegunovcë, më 10 tetor në Dojran dhe Vallandovë, dhe më 13 tetor në Veles. Zëvendëskryeministri Aleksandar Nikoloski foli më 29 shtator në Prilep, më 5 tetor në Strumicë dhe më 13 tetor në Rosoman. 51 Paragrafi 5.4 i Dokumentit të Kopenhagës të OSBE-së i vitit 1990, kërkon “një ndarje të qartë mes shtetit dhe partive politike”. 52 Në të paktën dhjetë komuna dhe në Qytetin e Shkupit, kandidatët e partisë “Levica” njoftuan se do të tërhiqen nga nënshkrimi i kodit jo-detyrues. 53 Pretendime për presione ndaj punonjësve komunalë nga eprorët e tyre pati në Dibër, Koçan, Kriva Pallankë, Mogillë, Novaci, Ohër, Shuto Orizare, Strugë dhe Tetovë. 54 Pretendime për frikësim të votuesve pati në Haraçinë, Manastir, Bërvenicë, Gazi Babë, Llabunishtë, Mogillë, Strugë dhe Sveti Nikole. Pretendime për presion mbi kandidatët e opozitës pati në Manastir, Kumanovë, Mogillë dhe Prilep. Pretendime për inspektime të synuara kundër mbështetësve të opozitës pati në Manastir, Llabunishtë, Mogillë dhe Tetovë. 55 Pretendime për blerje votash pati në Bërvenicë, Çair, Kumanovë, Rankovcë, Resnjë, Saraj, Shtip, Shuto Orizare, Staro Nagoriçan dhe Tetovë. 56 Sipas të dhënave nga Meta Ad Library, midis 17 shtatorit dhe 16 tetorit, llogaritë që shpenzuan më shumë në Facebook dhe Instagram ishin ato të partisë “Levica” (11.292 euro), llogaria zyrtare e Kryetarit të Komunës së Kisella Vodës, Orce Gjorgjievski (9.615 euro) dhe llogaria zyrtare e Kryeministrit Hristijan Mickoski (9.529 euro). Llogaritë zyrtare të partive me shpenzimet më të larta ishin të LSDM-së, Demokratëve dhe Integra - Partisë Konservatore Maqedonase, me shpenzime prej 8.359 euro, 3.641 euro dhe 345 euro, përkatësisht. 57 ASHMAA-ja nisi një projekt pilot për monitorimin e fushatave të palëve të treta në 50 llogari në platformat e rrjeteve sociale. Organizatat e shoqërisë civile Metamorfozis, CIVIL dhe Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut bënë monitorim të rrjeteve sociale. Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 14 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

dezinformimin, retorikën diskriminuese dhe mbrojtjen e të dhënave personale. Megjithatë, vetëm pesë parti politike dhe katër kandidatë të pavarur që garonin në këto zgjedhje e kishin nënshkruar atë. 58

Kandidatët dhe partitë politike u mbështetën shumë në promovimin përmes rrjeteve sociale dhe zhvilluan fushatë aktive në Facebook që nga fillimi i periudhës zyrtare të fushatës, dhe, në një masë më të vogël, në Instagram dhe TikTok. 59 Përderisa në fillim të fushatës, shumica e postimeve i paraqisnin kandidatët dhe programet me një ton neutral, duke shpërndarë përmbajtje nga ngjarjet e fushatës, toni i përdorur në rrjetet sociale u bë gjithnjë e më akuzues në fazat përfundimtare të fushatës. Gjithashtu, u vunë re disa raste të retorikës nxitëse. 60 Një numër funksionarësh të lartë qeveritarë dhe kryetarë aktualë të komunave i përdorën llogaritë e tyre zyrtare në Facebook për të bërë fushatë. 61 Disa bashkëbisedues të MVZ-së së ODIHR-it raportuan ngacmime online dhe sulme mizogjine, duke përfshirë edhe ato nga llogari të rreme. Gjithashtu, u ngritën shqetësime në lidhje me përhapjen e mundshme të narrativeve të dëmshme dhe përmbajtjeve manipuluese online gjatë periudhës zgjedhore. Pavarësisht rritjes së cenueshmërisë digjitale, nuk është krijuar asnjë mekanizëm gjithëpërfshirës institucional për të luftuar kërcënimet digjitale ndaj zgjedhjeve, duke përfshirë ndikimin e koordinuar keqdashës dhe dezinformimin.

Retorika negative shoqëroi pjesëmarrjen politike të grave, veçanërisht online, ku gratë përballeshin shpesh me fyerje verbale, kërcënime dhe përmbajtje eksplicite shqetësuese. 62 Barazia gjinore dhe të drejtat e grave kryesisht mungonin në platformat dhe diskursin e fushatës së kandidatëve, dhe kur përmendeshin, gratë portretizoheshin kryesisht si votuese, e jo si aktore politike. Përfaqësueset e shoqërisë civile të grave potencuan se ka një regres të gjerë në të drejtat e grave dhe një rënie në progresin drejt demokracisë pjesëmarrëse. Sipas disa bashkëbiseduesve të MVZ-së së ODIHR-it, ndikimi në rritje i lëvizjes anti-gjinore, shpesh i mbështetur nga udhëheqësit fetarë dhe i papenguar nga partitë politike, dëmton arritjet e mëparshme në politikat e barazisë gjinore. 63

Partitë që përfaqësonin bashkësitë më të vogla etnike bënë fushatë në mënyrë të lirshme, duke zhvilluar aktivitete informuese në gjuhët dhe zonat e tyre përkatëse. Në këto zgjedhje morën pjesë gjithsej 20 parti që përfaqësonin bashkësitë më të vogla etnike. 64 Ndërkohë që shumë nga këto parti politike tradicionalisht janë rreshtuar me partitë e mëdha përmes aleancave ose koalicioneve zgjedhore, në këto zgjedhje, disa prej tyre garuan në mënyrë të pavarur, duke argumentuar se ruajtja e bazës së tyre të

58 Shih Kodin e Sjelljes në Hapësirën Online gjatë Proceseve Zgjedhore dhe Referendumeve. 59 MVZ-ja e ODIHR-it ndoqi aktivitetet e fushatës së 47 llogarive të partive politike, koalicioneve, kandidatëve dhe influencuesve në Facebook. 60 Më 30 shtator, Kryetari i partisë “Levica”, Dimitar Apasiev, postoi komente përçmuese kundër një kundërshtari politik. Gjatë javës së parë të fushatës, në Facebook u postuan sulme përçmuese, eksplicite dhe mizogjine kundër Luna Stefanovskës, kandidate e VMRO-DPMNE-së për Këshillin e Qytetit të Shkupit. Më 13 tetor, koalicioni i udhëhequr nga BDI postoi një video të Kryetarit të Komunës së Tetovës, Bilall Kasami, me mbishkrimin: “shërbëtori i VMRO-së dhe Mickoskit!” 61 Për shembull, kryetarët e komunave të Berovës, Gostivarit, Kisella Vodës, Kumanovës, Ohrit dhe Tetovës bënë fushatë aktive në faqet e tyre zyrtare në Facebook, ashtu sikurse dhe Kryeministri, Ministri i Punëve të Jashtme, i Mbrojtjes, i Transportit dhe Lidhjeve dhe të tjerë. 62 Shih Raportin e Kongresit të vitit 2020 mbi Luftimin e Dhunës Seksiste ndaj Grave në Politikë në Nivel Lokal dhe Rajonal, Rekomandimi 449, 7.c. “të prezantojnë ose rishikojnë kodet e sjelljes në kuvendet kombëtare, organet dhe institucionet qeveritare, duke ndaluar në mënyrë të qartë gjuhën seksiste dhe ngacmimin seksual, duke futur mekanizma efektivë për paraqitjen e ankesave dhe të sanksionimit, dhe të ndihmojnë qeveritë lokale dhe rajonale në zbatimin e masave në lidhje me dhunën seksiste ndaj grave në politikë”. Shih gjithashtu Rekomandimin e Komitetit të Ministrave të Këshillit të Evropës të vitit 2003 mbi Pjesëmarrjen e Balancuar të Grave dhe Burrave në Vendimmarrjen Politike dhe Publike. 63 Disa përfaqësuese të organizatave të shoqërisë civile të grave e informuan MVZ-në e ODIHR-it se këshillat lokale po e ndryshojnë gjithnjë e më shumë formulimin “barazi gjinore” në “mundësi të barabarta për gratë dhe burrat” në dokumentet zyrtare. 64 Nga këto parti, tetë përfaqësojnë komunitetin rom, katër komunitetin turk, nga tre komunitetin serb dhe atë boshnjak, dhe dy komunitetin vlleh. Sipas bashkëbiseduesve të MVZ-së së ODIHR-it, disa anëtarë të komunitetit rom preferojnë të identifikohen si turq, duke përmendur perceptimet për nivele më të ulëta të diskriminimit. Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 15 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

votuesve u siguron një pozicion më të fortë negociues pas zgjedhjeve. Disa parti politike që përfaqësojnë komunitetet rome dhe turke zgjodhën të garojnë të pavarura në komunat me komunitete të përqendruara, mirëpo në komuna të tjera, iu bashkuan koalicioneve të udhëhequra nga partitë e mëdha. Të gjitha partitë serbe dhe vllahe iu bashkuan koalicionit të udhëhequr nga VMRO-DPMNE-ja.

Financimi i fushatës

Financimi i fushatës dhe financimi politik janë të rregulluar kryesisht me Kodin Zgjedhor, Ligjin për Financimin e Partive Politike dhe Ligjin për Parandalimin e Korrupsionit dhe Konfliktin e Interesave. Shumica e rekomandimeve të mëparshme të ODIHR-it që kanë të bëjnë me financimin e fushatës mbeten të patrajtuara, duke përfshirë edhe ato që lidhen me raportimin e të ardhurave dhe shpenzimeve në nivel të njësive zgjedhore si në raportet e përkohshme ashtu edhe në ato përfundimtare, dorëzimin elektronik të raporteve të fushatës, rregullimin e kredive bankare, reklamimin e paguar politik në rrjetet sociale, financimin nga palët e treta, kufizimet e rrepta për donacionet pas zgjedhjeve dhe sigurimin e burimeve të adekuate për organet mbikëqyrëse.

Fushatat mund të financohen nga burime publike dhe private. Në praktikë, fondet publike përbëjnë një pjesë të konsiderueshme të financimit të përgjithshëm të fushatës përmes mekanizmave të ndryshëm.65 Edhe pse nuk ka financim të drejtpërdrejtë publik, shteti, përmes KSHZ-së, i kompenson mediat e regjistruara transmetuese, të shkruara dhe ato online për reklamimin politik (shih Mediat). Partitë politike që marrin financim nga shteti mund t’i përdorin këto fonde edhe për qëllime të fushatës. 66

Financimi privat përfshin kredi bankare, të cilat nuk rregullohen në mënyrë gjithëpërfshirëse, dhe donacione monetare ose me natyrë tjetër, të kufizuara në 3,000 euro për individ dhe 30,000 euro për person juridik për çdo fushatë, në ekuivalent në denarë të Maqedonisë (MKD). Donacionet nga burime të huaja, shtetërore, komunale dhe anonime, si dhe nga organizatat publike, fetare dhe ato bamirëse, janë të ndaluara. Shpenzimet e fushatës janë të kufizuara në 110 denarë (afërsisht 1,8 euro) për çdo votues të regjistruar në një komunë, që zbatohet për të dy rrethet e zgjedhjeve për kryetar komune. Për qëllime raportimi, ligji nuk bën dallim midis zgjedhjeve për kryetar komune dhe atyre për këshill komunal dhe përcakton ngushtësisht se kush është i kualifikuar të jetë pjesëmarrës në zgjedhje. Për rrjedhojë, vetëm partitë politike, koalicionet dhe kandidatët e pavarur ose listat e kandidatëve të pavarur janë të detyruar të dorëzojnë raporte të financimit të fushatës. 67

Nga të gjithë kandidatët kërkohet të hapin llogari të dedikuar bankare, përmes të cilave duhet të përpunohen të gjitha të ardhurat dhe shpenzimet e fushatës. 68 Mbikëqyrja i është besuar Entit Shtetëror të Revizionit (ESHR) dhe Komisionit Shtetëror për Parandalimin e Korrupsionit (KSHPK). Çdo garues duhet të dorëzojë tre raporte të përkohshme, dy para ditës së zgjedhjeve dhe një pas saj, të cilat nuk i

65 Për shembull, raportet e para të financimit të fushatave zbuluan se donacionet nga subjektet private u raportuan vetëm nga një garuese dhe arritën në rreth 427.000 euro, ndërsa transferimet nga llogaritë e rregullta të partive politike, të cilat financohen nga burime publike, arritën në total pothuajse 760.000 euro. 66 Sipas Ligjit për Financimin e Partive Politike, 0,15 për qind e të ardhurave vjetore të buxhetit të shtetit është caktuar për subvencione për partitë politike, ku 70 për qind u ndahen partive parlamentare, në mënyrë proporcionale , me mandatet e tyre të deputetëve, dhe 30 për qind u ndahen në mënyrë të barabartë të gjitha partive kanë marrë të paktën 1 për qind të votave në zgjedhjet e fundit parlamentare ose lokale. Në vitin 2024, financimi shtetëror për partitë politike arriti në afërsisht 7,5 milionë euro. Ligji nuk i kufizon transferimet nga llogaritë e rregullta të partive në llogaritë e fushatës. 67 Ndërkohë që 309 kandidatë për kryetar komune dhe 577 lista për këshilltarë garuan në këto zgjedhje, KSHZ-ja publikoi se ka 153 garues të regjistruar. 68 Nga gjithsej 886 kandidatë për kryetar komune dhe lista këshillash të regjistruara, autoritetet e informuan MVZ-në e ODIHR-it se vetëm 167 llogari bankare ishin hapur për qëllime fushate. Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 16 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

nënshtrohen revizionit. 69 Të gjitha raportet dorëzohen në ESHR, KSHPK dhe KSHZ, të cilat i publikojnë ato në faqet e tyre të internetit. Brenda 60 ditëve nga shpallja e rezultateve zyrtare të zgjedhjeve, pjesëmarrësit e fushatës duhet të dorëzojnë raporte përfundimtare tek ESHR-ja, e cila më pas ka 60 ditë kohë për t’i bërë revizion. Shablloni i raportimit, i ofruar nga Ministria e Financave para zgjedhjeve të vitit 2024, nuk kërkon ndarje të shpenzimeve sipas komunave, gjë që e pengon verifikimin e respektimit të kufijve të shpenzimeve, në kundërshtim me ligjin. 70 Për më tepër, raportet e përkohshme i përfshijnë vetëm donacionet, dhe nuk i përfshijnë kreditë, transferimet nga llogaritë e rregullta të partive dhe shpenzimet, duke e zvogëluar kështu transparencën dhe duke mos i përmbushur praktikat e mira ndërkombëtare. 71

Kodi Zgjedhor parashikon gjoba deri në 9.000 euro për shkelje të rregullave të financimit të fushatës, duke përfshirë tejkalimin e kufirit për donacione ose shpenzime ose mosdorëzimin e raportit financiar, por nuk specifikon se cili institucion duhet të iniciojë procedurat në rast shkeljesh. Në vend të kësaj, KSHZ-ja, KSHPK-ja dhe ESHR-ja duhet të nënshkruajnë një Memorandum Mirëkuptimi (MM) për të koordinuar zbatimin e dispozitave të financimit të fushatës, duke përfshirë ndarjen e informacionit dhe ndjekjen e parregullsive të konstatuara. 72

Para fillimit të fushatës, ESHR-ja zhvilloi dy sesione trajnimi për personelin financiar të garuesve për plotësimin e raporteve financiare. Trajnimi i përfshiu kërkesat ligjore lidhur me financimin e fushatës dhe përfshiu shabllone shembull të raporteve. Megjithatë, disa çështje praktike, duke përfshirë boshllëqet në shabllonin e raportimit dhe përkufizimet e paqarta se kush konsiderohet pjesëmarrës, mbetën të pazgjidhura, gjë që shkaktoi interpretime të paqëndrueshme dhe, nganjëherë, tepër të ngushta si nga pjesëmarrësve ashtu edhe nga institucionet mbikëqyrëse. Në kombinim me boshllëqet sistemore dhe kapacitetin e kufizuar institucional, këto mangësi e penguan mbikëqyrjen efektive të financimit të fushatës. 73

Mediat

Ambienti mediatik është i larmishëm, por i fragmentuar përgjatë vijave politike dhe etnike, dhe funksionon brenda një tregu të kufizuar reklamash. Televizioni (TV) mbetet burimi kryesor i informimit 69 167 raportet e para të përkohshme duhej të dorëzoheshin më 9 tetor, deri në orën 24:00, ndërsa grupi i dytë i raporteve duhej të dorëzohej një ditë para ditës së zgjedhjeve. Një raport shtesë duhet të dorëzohet një ditë para balotazheve të mundshme për kryetar komune. Sipas KSHPK-së, pothuajse dy të tretat e pjesëmarrësve nuk e dorëzuan fare raportin e tyre të parë të përkohshëm, ndërsa përmbajtja dhe koha e publikimit të raporteve të dorëzuara ndryshonin. Sipas vulave kohore të raporteve të publikuara, 45 nga 56 raportet e publikuara në faqen e internetit të KSHZ-së u dorëzuan brenda afatit kohor; 57 nga 58 raportet e publikuara në faqen e internetit të KSHPK-së; dhe 37 nga 56 raportet e publikuara në faqen e internetit të ESHR-së u dorëzuan brenda afatit kohor. Nga këto raporte, 15 përmbanin informacion vetëm për donacionet, 32 raportuan zero donacione ose ishin lënë të zbrazëta, ndërsa 19 përmbanin edhe shpenzime. Vetëm tre raporte përfshinin informacione që nuk kërkoheshin nga udhëzimet për raportim, duke përfshirë fondet e transferuara nga partitë politike ose donacionet në natyrë. Raportet e para u publikuan një ditë pas dorëzimit nga ESHR-ja dhe KSHPK-ja, ndërsa KSHZ-ja i publikoi ato katër ditë më vonë. Raportet e dyta u publikuan në ditën e zgjedhjeve vetëm nga KSHPK-ja. Raporti i tretë i përkohshëm duhet të dorëzohet një ditë pas mbylljes së llogarisë bankare të dedikuar për fushatën dhe mbulon periudhën midis përfundimit të fushatës dhe mbylljes së llogarisë. 70 Kufiri i shpenzimeve në këto zgjedhje ndryshon nga rreth 3.400 euro në Llozovë deri në rreth 168.000 euro në Kumanovë. Për më tepër, për zgjedhjet e Këshillit të Qytetit të Shkupit dhe për kryetarë të komunave, kufiri i shpenzimeve është rreth 848,000 euro. 71 Paragrafi 261 i Udhëzimeve të ODIHR-it të vitit 2020 për Rregulloren për Partitë Politike thekson se “është praktikë e mirë të kërkohen […] raporte që u japin organeve mbikëqyrëse dhe publikut informacion paraprak mbi të ardhurat dhe shpenzimet e fushatave të partive dhe të kandidatëve disa ditë para ditës së zgjedhjeve”. 72 Më 17 shtator, KSHZ-ja, KSHPK-ja dhe ESHR-ja nënshkruan Memorandumin e Mirëkuptimit. 73 Në raportin e saj vjetor të fundit, ESHR-ja rekomandoi disa ndryshime në rregulloret për financimin e fushatave, duke përfshirë ndalimin e donacioneve pas fushatës, rregullimin e shpenzimeve online dhe në rrjetet sociale, si dhe futjen e kritereve më të rrepta të përshtatshmërisë për mediat që marrin fonde publike, duke përfshirë edhe portalet online. Në Raportin e saj pas zgjedhjeve të vitit 2024, KSHPK-ja, i potencoi problemet lidhur me dorëzimin e vonuar ose jo të plotë të raporteve financiare, si dhe reklamimin e pa rregulluar digjital. Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 17 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

politik, mirëpo portalet e lajmeve online dhe platformat e rrjeteve sociale kanë ndikim gjithnjë e më të madh. Disa bashkëbisedues të MVZ-së së ODIHR-it shprehën shqetësime në lidhje me mungesën e mediave lokale në disa rajone. Ata gjithashtu i potencuan kushtet e pafavorshme të punës dhe burimet e kufizuara njerëzore në sektorin e mediave, që kanë ndikuar si në kapacitetet gazetareske ashtu edhe në ato teknike. Edhe pse korniza ligjore parashikon mbrojtjen e gazetarëve, frikësimi, veçanërisht jashtë kryeqytetit, sulmet online, duke përfshirë ato ndaj grave, dhe incidentet e izoluara të dhunës fizike ndaj gazetarëve mbeten shqetësim. 74

Kushtetuta e garanton lirinë e shprehjes dhe të medias. Ndryshimet e vitit 2025 në Ligjin për Mediat futën një përkufizim të mediave online dhe një regjistër vullnetar për mediat online, me qëllim të rritjes së transparencës. Kodi Zgjedhor kërkon që mediat t’i mbulojnë zgjedhjet në mënyrë të drejtë, të balancuar, dhe të paanshme. Pavarësisht rekomandimeve të mëparshme të ODIHR-it, lajmet e transmetuesit publik, Radiotelevizionit të Maqedonisë (RTM), gjatë fushatës vazhdojnë t’u nënshtrohen rregulloreve të rrepta. Edhe pse këto rregullore synojnë të sigurojnë qasje të barabartë, ato e kufizojnë pavarësinë redaktuese të transmetuesit. 75 ASHMAA-ja e mbikëqyri respektimin e kërkesave ligjore që kanë të bëjnë me mbulimin e zgjedhjeve nga ana e mediave, nga dita e shpalljes së zgjedhjeve deri në përfundim të votimit, duke publikuar shtatë raporte javore para fillimit zyrtar të fushatës dhe raporte ditore gjatë saj. 76

Kandidatët për kryetarë komune kanë të drejtë për mbulim të barabartë nga të gjithë transmetuesit, ndërsa dorëzuesit e listave për këshilltarë kanë të drejtë për mbulim të barabartë në mediat lokale. Për shkak të numrit të madh të garuesve dhe kapacitetit të kufizuar të mediave, vendimi se cilët kandidatë do të ftoheshin në debatet e shumta në mediat private mbeti nën diskrecionin e redaksive dhe disa kandidatë refuzuan të marrin pjesë. Disa media lokale organizuan debate dhe intervista me kandidatët në komunat e tyre përkatëse. Për shkak të numrit të kufizuar të mediave të tilla, ndikimi nuk ishte i rëndësishëm. Në mediat kombëtare, përveç partive kryesore dhe kandidatëve të tyre, disa parti më të vogla dhe disa kandidatë të pavarur kishin mundësi t’i prezantonin platformat e tyre politike. Tre nga pesë transmetuesit privatë kombëtarë tokësor e informuan MVZ-në e ODIHR-it se disa parti parlamentare iu shmangën pjesëmarrjes në programet e tyre. Një program ditor lajmesh dhe një program javor në kohën me shikueshmëri më të madhe në transmetuesit kombëtarë u plotësuan me titra ose në gjuhën maqedonase të shenjave, siç kërkohet me ligj.

Reklamat e paguara politike në media gjatë periudhës së fushatës financohen drejtpërdrejt dhe ekskluzivisht nga buxheti i shtetit. Formula e shpërndarjes i favorizon ndjeshëm partitë kryesore parlamentare, ndërkohë që u mohon mundësi domethënëse partive më të vogla dhe kandidatëve të pavarur, dhe nuk ofron as fonde e as kohë transmetimi për partitë më të vogla me grup

74 Më 2 tetor, Shoqata e Gazetarëve (SHGM) njoftoi se e kishte përjashtuar Zoran Bozhinovskin pas një serie fyerjesh me bazë gjinore kundër grave gazetare përmes postimeve në rrjetet sociale. Në vitin 2025, SHGM-ja raportoi dy raste në MPB, në lidhje me një sulm fizik ndaj një ekipi televiziv në Shkup dhe zjarrvënien e automobilit të një gazetari në Ohër. 75 Gjatë periudhës zyrtare të fushatës, RTM-ja është e obliguar t’i kushtojë 30 për qind të lajmeve ngjarjeve të përgjithshme, 30 për qind partive shumicë në parlament, 30 për qind opozitës parlamentare dhe 10 për qind partive joparlamentare dhe kandidatëve të pavarur. 76 Më 7 tetor, ASHMAA-ja publikoi të dhënat e monitorimit për periudhën midis shpalljes së zgjedhjeve dhe fillimit të fushatës, duke vënë re njëfarë mosbalancimi në mbulimin mediatik nga TV Alfa dhe Alsat-M, por pa shkelje ligjore. Alsat-M parashtroi kundërshtim, duke i kundërshtuar këto konkluzione. Gjithashtu, më 8 tetor, ASHMAA- ja nisi një procedurë kundërvajtjeje kundër televizionit Gurra të Kërçovës për tejkalim të kufirit të reklamave të paguara politike. Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 18 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

parlamentar. 77 Levica parashtroi disa kërkesa duke i kundërshtuar këto udhëzime (shih Zgjidhja e kontesteve zgjedhore). Mediat që dëshirojnë të ofrojnë kohë transmetimi ose hapësirë të paguar për reklama të fushatës duhet të regjistrohen në KSHZ dhe t’i publikojnë listat e tyre të çmimeve.78 Megjithëse kompensimi për transmetuesit bazohet në monitorimin e ASHMAA-së, kompensimi për mediat online nuk është transparent dhe nuk ka mbikëqyrje të tyre. Shumë bashkëbisedues të MVZ-së së ODIHR-it pretenduan se kjo dispozitë shfrytëzohet nga partitë politike për të kanalizuar fondet përmes mediave besnike ndaj tyre.

Sipas monitorimit të mediave nga MVZ-ja e ODIHR-it, mbulimi në lidhje me zgjedhjet në mediat transmetuese gjatë periudhës së fushatës, në përgjithësi, ishte i balancuar. 79 Partitë kryesore dhe koalicionet shpesh u prezantuan nga kryetarët e partive të tyre. Debatet televizive u organizuan nga kanale private, pothuajse ekskluzivisht për kandidatët për kryetarë komune.. Partitë joparlamentare dhe kandidatët e pavarur kishin afërsisht dy dhe pesë për qind të mbulimit në lajme në transmetuesit publikë, përkatësisht, dhe deri në dy dhe tre për qind në kanalet private. Mbulimi në periudhën para fushatës në televizionet private dhe mediat online e pasqyroi polarizimin politik, kurse raportimi negativ mbi partitë më të mëdha buronte kryesisht nga retorika e kryetarëve të partive.

Zgjidhja e kontesteve zgjedhore

Kundërshtimet që lidhen me zgjedhjet mund të parashtrohen në KSHZ, KZK-të, gjykatat themelore, ose në KSHPK, varësisht nga çështja. Rregullimi i zgjidhjes së kontesteve zgjedhore përmban paqartësi dhe boshllëqe, duke përfshirë edhe në lidhje me afatet kontradiktore, kompetencat e paqarta për zgjidhjen e kontesteve dhe kompetencat e komisioneve zgjedhore të nivelit më të ulët. 80 Baza ligjore që u mundëson votuesve të parashtrojnë kundërshtime mbetet e kufizuar, që është në kundërshtim me praktikën e mirë ndërkombëtare. 81 Vëzhguesit qytetarë mund të parashtrojnë kundërshtime në lidhje me financimin e fushatës, ndërsa për sa i përket parregullsive të mundshme të vërejtura gjatë procesit

77 Kodi Zgjedhor përcakton që 8 minuta nga çdo bllok reklamash me pagesë prej 9.5 minutash dhe 90 për qind e fondeve të ndara për fushatën në media duhet të ndahen në mënyrë të barabartë midis dy partive më të mëdha në pushtet dhe dy partive më të mëdha të opozitës parlamentare, 1 minutë dhe 7 për qind e fondeve u ndahen partive parlamentare që nuk kanë numër të mjaftueshëm deputetësh për të formuar grup parlamentar, ndërsa 30 sekonda dhe 3 për qind e fondeve duhet të ndahen midis partive joparlamentare dhe kandidatëve të pavarur. Më 16 shtator, KSHZ-ja, ASHMAA-ja, KSHPK-ja dhe ESHR-ja i dorëzuan një letër të përbashkët Kryetarit të Parlamentit, duke kërkuar të veprojë për rregullimin adekuat të ndarjes së kohës dhe hapësirës së transmetimit me pagesë dhe shpërndarjes së fondeve për fushatën në media. ZNAM theksoi se nëpërmjet një marrëveshjeje dypalëshe atyre iu dha një përqindje e vogël e fondeve të VMRO-DPMNE-së për reklama në media. 78 Për këto zgjedhje, në KSHZ u regjistruan 33 stacione televizive, 42 radio-stacione, 8 gazeta të përditshme dhe 246 media online. 79 Me përjashtim të TV Alfa, i cili i kushtoi pothuajse 40 për qind të mbulimit të tij politik VMRO-DPMNE-së me ton pozitiv dhe rreth 45 për qind të mbulimit të tij të LSDM-së me ton negativ, duke përfshirë komente kritike nga gazetarët. Më 15 shtator, MVZ-ja e ODIHR-it filloi monitorimin mediatik të transmetuesve publikë RTM 1 dhe RTM 2 (në gjuhën shqipe), transmetuesve privatë Alfa, Alsat-M (në gjuhën shqipe), Kanal 5, Sitel dhe Telma, si dhe të artikujve që kanë të bëjnë me zgjedhjet të portaleve të lajmeve online kurir.mk, plusinfo.mk, dhe slobodenpecat.mk, së bashku me tetotavsot.com dhe lajmpress.org (në gjuhën shqipe). 80 Procedurat dhe aplikuesit në rastet që kanë të bëjnë me anulimin dhe përsëritjen e votimit nuk përcaktohen në mënyrë të plotë në nenin 151 të Kodit Zgjedhor, i cili gjithashtu përcakton afate që ndryshojnë nga ato të nenit 148, pavarësisht përputhjes së pjesshme midis tyre. Vëzhguesit afatgjatë të MVZ-së së ODIHR-it raportuan se shumë KZK kishin interpretime të ndryshme të kompetencave të tyre për të vendosur mbi lloje të ndryshme të kundërshtimeve, shpesh duke u mbështetur vetëm në këshillat e KSHZ-së, në vend që të shqyrtonin dhe të vendosnin në mënyrë të pavarur për rastet brenda juridiksionit të tyre. 81 Votuesit mund të parashtrojnë kundërshtime vetëm në lidhje me keqpërdorimin e burimeve administrative edhe atë në KSHPK, dhe në lidhje me shkeljet e të drejtave të tyre individuale të votimit në KSHZ para ditës së zgjedhjeve dhe në KZK në ditën e zgjedhjeve. Seksioni II.3.3.f i Kodit të Praktikës së Mirë në Çështjet Zgjedhore i Komisionit të Venedikut rekomandon që “[të gjithë] kandidatët dhe të gjithë votuesit e regjistruar në njësinë përkatëse zgjedhore duhet ta kenë të drejtën e ankimit. Në rastin e ankimit nga votuesit për rezultatet e zgjedhjeve mund të aplikohet një kuorum i arsyeshëm". Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 19 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

zgjedhor, duke përfshirë edhe në ditën e zgjedhjeve, ata vetëm mund të kërkojnë që vërejtjet e tyre mbi parregullsitë e pretenduara të regjistrohen në Ditarët për evidencën e ngjarjeve të KZ-ve.

Gjykatat themelore dhe KSHZ-ja trajtojnë lloje të ndryshme të kundërshtimeve që lidhen me fushatën. KSHZ-ja gjithashtu i shqyrton kundërshtimet e garuesve në lidhje me votimin, nxjerrjen e rezultateve dhe rezultatet e zgjedhjeve. Ajo mund të fillojë procedurat për parregullsi zgjedhore sipas detyrës zyrtare (ex officio) dhe t’i përcjellë veprat e dyshuara penale në prokurori. KZK-të i shqyrtojnë kundërshtimet në lidhje me shkeljet e të drejtave të votës në ditën e zgjedhjeve, ndërsa KSHPK-ja shqyrton ato që lidhen me financimin e fushatës dhe keqpërdorimin e burimeve administrative. Vendimet e KSHZ-së, KZK-ve dhe KSHPK-së mund të apelohen në Gjykatën Administrative, ndërsa gjykatat e apelit i shqyrtojnë ankesat ndaj vendimeve të gjykatave themelore që lidhen me zgjedhjet. Afatet për dorëzimin e kundërshtimeve variojnë nga 12 orë deri në 2 ditë, me ç’rast lejohen 1 deri në 3 ditë për shumicën e shqyrtimeve. 82 Disa nga këto afate janë tepër të shkurtra, duke dëmtuar potencialisht cilësinë e vendimeve. 83

Gjykata Kushtetuese e shqyrton kushtetutshmërinë e akteve ligjore apo vendimeve që lidhen me zgjedhjet, pa procedurë të përshpejtuar. Megjithatë, pas shpalljes së zgjedhjeve lokale, Gjykata shqyrtoi disa iniciativa në mënyrë të shpejtë dhe brenda disa ditësh, duke përfshirë kontestimet për Rregulloren e KSHZ-së që rregullon mbledhjen e nënshkrimeve mbështetëse për kandidatët e pavarur, Udhëzimet e KSHZ-së për procedurat e dorëzimit dhe regjistrimit të listave të kandidatëve, dhe vendimin e qeverisë për numrin e këshilltarëve për çdo komunë (shih Të drejtat e kandidatëve dhe regjistrimi i tyre dhe i kandidatëve dhe Sistemi zgjedhor dhe korniza ligjore, përkatësisht). Gjykata i hodhi poshtë të gjitha iniciativat.

Gjatë fushatës, në Gjykatën Kushtetuese u dorëzuan dy iniciativa të tjera: një nga "Levica” më 29 shtator, që kontestonte Udhëzimet e ASHMAA-së për reklamimin e paguar politik, dhe një tjetër nga Demokratët më 3 tetor, që kontestonte dispozitat e Kodit Zgjedhor në lidhje me formulën e shpërndarjes. 84 Gjykata mbajti një seancë më 15 tetor, dy ditë para përfundimit të fushatës, kur e shqyrtoi dhe e refuzoi iniciativën e partisë “Levica”. 85 Edhe pse Gjykata Kushtetuese nuk është e detyruar të vendosë me afate të përshpejtuara, praktika e saj për të shqyrtuar me shpejtësi çështjet që lidhen me zgjedhjet krijoi pritshmërinë tek shumë palë të interesuara se Gjykata do të vazhdonte me këtë qasje. Praktikat e tilla kanë potencialin të ndikojnë ndjeshëm në kornizën ligjore, ndërkohë që procesi zgjedhor është në zhvillim e sipër.

KSHZ-ja shqyrtoi 67 kundërshtime që lidheshin me shkelje të të drejtave të votuesve individualë dhe kërkesa për votim në shtëpi, duke i pranuar 25 dhe duke i refuzuar 42 të tjerat. Në përputhje me ligjin, KSHZ-ja mirëmbante një sistem elektronik për parashtrimin dhe ndjekjen e kundërshtimeve, por nuk e përditësonte atë vazhdimisht. Që nga shpallja e zgjedhjeve, KSHPK-ja mori rreth 25 raportime, shumica prej të cilave pretendonin keqpërdorim të burimeve shtetërore. Këto raportime nuk u trajtuan si

82 Kundërshtimet e votuesve në ditën e zgjedhjeve duhet të parashtrohen brenda 12 orëve dhe të shqyrtohen brenda 2 orëve. 83 Seksioni h Ii.3.3(95)i Raportit Shpjegues të Kodit të Praktikës së Mirë në Çështjet Zgjedhore të Komisionit të Venedikut thotë se afatet kohore duhet [...] të zgjasin aq sa për të garantuar ushtrimin e së drejtës për ankesë, si dhe marrjen e një vendimi të peshuar mirë. Një afat kohor prej tri deri në pesë ditë në instancën e parë (duke përfshirë parashtrimin e ankesës dhe marrjen e vendimit) duket se është i arsyeshëm”. 84 Përveç kësaj, “Levica” parashtroi disa padi në Gjykatën Themelore në Shkup, me ç’rast të gjitha u hodhën poshtë, si dhe një kundërshtim në Komisionin për Parandalimin dhe Mbrojtjen nga Diskriminimi, për të njëjtën çështje. 85 Iniciativa e Demokratëve nuk ishte në rendin e ditës së kësaj seance të Gjykatës. Gjykata e informoi MVZ-në e ODIHR-it se kishte pranuar edhe dy iniciativa të tjera, një nga “Levica”, e cila i kontestonte dispozitat e Kodit Zgjedhor mbi formulën e shpërndarjes, dhe një tjetër, nga Kongresi Botëror Maqedonas, e cila kontestonte pjesë të Kalendarit zgjedhor të KSHZ-së. Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 20 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

kundërshtime dhe për këtë arsye nuk u shqyrtuan në mënyrë të përshpejtuar, dhe nuk u siguruan të drejtat procedurale të palëve në rast, gjë që e kufizoi qasjen në mjet efektiv ligjor. 86

Gjykata Administrative pranoi dhe shqyrtoi katër kundërshtime para ditës së zgjedhjeve, në lidhje me regjistrimin e kandidatëve. Ajo e hodhi poshtë njërin si të vonuar dhe i miratoi vendimet e KSHZ-së dhe të KZK-ve në tre të tjerat. Gjykata gjithashtu e hodhi poshtë si të pabazuara një padi të parashtruar nga “Levica”, e cila kërkonte anulimin e Udhëzimeve të ASHMAA-së për reklamimin e paguar politik.87 Ashtu siç kërkohet me ligj, Gjykata Administrative i publikoi vendimet e saj menjëherë.

Ndërkohë që kontestet në përgjithësi u trajtuan në mënyrë efikase, në përputhje me procedurat dhe brenda afateve të përcaktuara, shumë bashkëbisedues të MVZ-së së ODIHR-it shprehën shqetësime në lidhje me paanshmërinë dhe pavarësinë e organeve gjyqësore, veçanërisht për sa i përket kontesteve të mundshme mbi rezultatet e zgjedhjeve. 88

Vëzhgim i zgjedhjeve

Kodi Zgjedhor parashikon si vëzhgimin qytetar ashtu edhe atë ndërkombëtar të zgjedhjeve. Përfaqësuesit e akredituar të shoqatave qytetare të regjistruara të paktën një vit para ditës së zgjedhjeve, statutet e të cilave parashikojnë mbrojtjen e të drejtave të njeriut, organizatat ndërkombëtare dhe përfaqësuesit e vendeve të huaja, mund t’i vëzhgojnë të gjitha aspektet e procesit zgjedhor. Aplikimet për akreditimin e vëzhguesve duhet të dorëzohen në KSHZ jo më vonë se dhjetë ditë para ditës së zgjedhjeve. Garuesit në zgjedhje mund të caktojnë përfaqësues të autorizuar për të ndjekur procesin zgjedhor në të gjitha nivelet e administratës zgjedhore në komunat ku ata garojnë, duke aplikuar në KZK-në përkatëse deri tre ditë para ditës së zgjedhjeve. Përfaqësuesit e mediave kishin të drejtë të ishin të pranishëm në të gjitha fazat e procesit zgjedhor, përveç numërimit të votave.

Në një proces gjithëpërfshirës, KSHZ-ja akreditoi 807 vëzhgues qytetarë nga 20 organizata dhe 644 vëzhgues ndërkombëtarë nga 21 organizata. KSHZ-ja zhvilloi gjithashtu një trajnim për vëzhguesit e akredituar dhe një punëtori për mediat. Aktivitetet e vëzhgimit të zgjedhjeve nga organizatat vëzhguese qytetare ishin minimale për shkak të mungesës së fondeve, gjë që i pamundësoi ato të shpërndajnë një numër të konsiderueshëm vëzhguesish afatgjatë dhe afatshkurtër. 89 Në vend të kësaj, ata u përqendruan në aktivitete të tilla si monitorimi i mediave dhe rrjeteve sociale, malinje në ndikimi i huaj i mundshëm keqdashës dhe fushatat e dezinformimit, keqpërdorimi i burimeve shtetërore, marrëdhëniet ndërmjet bashkësive dhe qasshmëria e procesit zgjedhor. 90

Dita e zgjedhjeve

Dita e zgjedhjeve ishte përgjithësisht e qetë dhe e rregullt. Sipas të dhënave paraprake të KSHZ-së, pjesëmarrja në votime arriti në 48,46%. KSHZ-ja i publikoi të dhënat e pjesëmarrjes në votime sipas

86 Sipas ligjit, KSHPK-ja duhet t’i shqyrtojë dhe të vendosë për kundërshtimet që lidhen me shkeljen e rregullave të financimit të fushatës dhe keqpërdorimin e burimeve administrative brenda pesë ditëve. KSHPK-ja shqyrtoi 12 raportime në seancën publike të mbajtur më 13 tetor. 87 Më 13 tetor, “Levica” parashtroi një ankesë kundër këtij vendimi në Gjykatën e Lartë Administrative. 88 Sipas Raportit të Komisionit Evropian për Sundimin e Ligjit për vitin 2024, vetëm 25 për qind e publikut të gjerë dhe 20 për qind e kompanive i konsiderojnë gjykatat mjaft ose shumë të pavarura. Raporti i Zgjerimit i Komisionit Evropian për vitin 2024 thekson se “...pavarësia dhe paanshmëria e gjyqësorit duhet të përmirësohen. Ndërhyrjet e jashtme ose politike mbetet një shqetësim serioz. Niveli i perceptuar i besimit në gjyqësor mbetet shumë i ulët.” 89 Nga organizatat kryesore të vëzhguesve qytetarë që ishin të përfshira më parë në vëzhgimin e zgjedhjeve, CIVIL – Qendra për Liri shpërndau 6 vëzhgues afatgjatë dhe 60 vëzhgues afatshkurtër, ndërsa organizata e shoqërisë civile “Zgjohu” akreditoi 559 vëzhgues.. Këshilli Kombëtar për Barazi Gjinore shpërndau 24 vëzhguese gra. 90 Organizatat në komunitet si “Romët për Demokraci” dhe “Umbrella”, si dhe organizatat lokale si “Inkluziva/Zeta” dhe “Polio+”, u përqendruan në të drejtat dhe përfshirjen e personave me aftësi të kufizuara dhe qasshmërinë e procesit zgjedhor për ta. Një grup organizatash shoqërisë civile monitoruan keqpërdorimin e mundshëm të burimeve administrative në 26 komuna. Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 21 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

komunave çdo dy orë gjatë gjithë ditës, duke filluar nga ora 09:00, dhe filloi t’i publikojë rezultatet paraprake të zgjedhjeve deri në nivel të vendvotimeve rreth orës 21:00, duke kontribuar kështu për transparencën. Në katër komuna, zgjedhjet për kryetar komune do të duhet të përsëriten pasi në zgjedhje morën pjesë më pak se një e treta e votuesve të regjistruar. Në një numër komunash, kishte raste të fletëvotimeve dhe posterëve informues të shtypur gabimisht, duke përfshirë edhe për zgjedhjet e Këshillit të Qytetit të Shkupit. Gratë ishin të përfaqësuara mirë në KZ-të në vendvotimet e vëzhguara nga MNVZ-ja; ato përbënin 49 për qind të anëtarëve të KZ-ve dhe ishin kryetare në 66 për qind të KZ- ve të vëzhguara.

Për fat të keq, 54 për qind e vendvotimeve të vëzhguara nuk ofruan mundësi për hyrje të pavarur për votuesit me aftësi të kufizuara fizike, ndërsa në 27 për qind të vendvotimeve, organizimi i brendshëm i hapësirës nuk ishte i përshtatshëm për këta votues. Pozitivisht, 95 për qind e vendvotimeve të vëzhguara ishin të pajisura me shabllone të fletëvotimeve me prekje në alfabetin e Brejit për përdorim nga votuesit me shikim të dëmtuar.

Shumica e vendvotimeve u hapën në kohë ose me vonesa të vogla. Hapja u vlerësua pozitivisht në 105 nga 109 vëzhgimet, duke nxjerrë në pah zbatimin përgjithësisht të njëtrajtshëm të procedurave. Vëzhguesit e MNVZ-së raportuan disa raste të gabimeve procedurale, duke përfshirë 14 raste ku kutitë e votimit nuk u treguan se ishin të zbrazëta përpara se të mbylleshin, dhe 27 raste ku protokolli i hapjes nuk u plotësua përpara se të hapej vendvotimi. Probleme me aktivizimin e Pajisjeve Biometrike për Identifikimin e Votuesve (PBIV) u vunë re në një të tretën e hapjeve të vëzhguara, dhe afërsisht e njëjta përqindje e vendvotimeve u hapën kryesisht me vonesa të vogla.

Vëzhguesit e MVZ-së e vlerësuan votimin pozitivisht në 98 për qind të vendvotimeve vëzhguara, duke e përshkruar procesin si të qetë, të efikas dhe të organizuar mirë. Përfaqësuesit e autorizuar të garuesve ishin të pranishëm në 84 për qind të vendvotimeve të vëzhguara dhe morën pjesë në 20 nga 22 rastet e ndërhyrjes të vëzhguara nga MNVZ-ja. Vëzhguesit qytetarë ishin të pranishëm vetëm në 6 për qind të vendvotimeve të vëzhguara. Prania e personave të paautorizuar u vu re në tetë vendvotime. Procedurat e identifikimit të votuesve u respektuan pothuajse në mënyrë universale. Megjithatë, vëzhguesit e MNVZ-së raportuan se në 27 përqind të vendvotimeve të vëzhguara, jo të gjithë votuesit mund të identifikoheshin nga PBIV-të në bazë të gjurmëve të gishtërinjve, dhe në 2 për qind kishte probleme teknike me pajisjet. Në 8 për qind të vendvotimeve të vëzhguara, një ose më shumë votues u kthyen prapë, në shumicën e rasteve pasi që emrat e tyre nuk mund të gjendeshin në listën e votuesve ose për shkak se nuk mund të tregonin një dokument të vlefshëm të identifikimit.

Vëzhguesit e MNVZ-së raportuan disa probleme në lidhje me fshehtësinë e votës. Në 7 për qind të vendvotimeve të vëzhguara, jo të gjithë votuesit i shënuan fletët e tyre të votimit në fshehtësi. Në 4 për qind të vendvotimeve të vëzhguara, organizimi i hapësirës nuk ishte e përshtatshëm për zhvillimin e votimit dhe nuk siguronte fshehtësinë e votës. Mbipopullim u vërejt në 4 për qind të vëzhgimeve. Në 38 për qind të vendvotimeve të vëzhguara, votuesit nuk u udhëzuan në mënyrë konsekuente mbi procedurat e votimit dhe se si t’i shënonin siç duhet fletëvotimet e tyre. Mangësitë serioze procedurale të vërejtura nga vëzhguesit e MNVZ-së përfshinin votimin në grup, që u raportua në 3 për qind të vendvotimeve të vëzhguara, dhe përpjekjet për të ndikuar te votuesit se për kë të votojnë (1 për qind). Në 2 për qind të vendvotimeve të vëzhguara, kutitë e votimit nuk ishin mbyllur siç duhet. Vëzhguesit e MNVZ-së gjithashtu raportuan se në 3 për qind të vendvotimeve të vëzhguara, u pa se njerëz të tjerë përveç anëtarëve të Kz-ve mbanin evidencë të votuesve që kishin votuar, që mund të jetë tregues për presion të mundshëm mbi votuesit dhe për përpjekje për të ndikuar në mënyrë të padrejtë në zgjedhjen e tyre. Materiale ose aktivitete të fushatës u raportuan jashtë 4 për qind të vendvotimeve të vëzhguara.

Shumica dërrmuese e 104 numërimeve të votave të vëzhguara nga MNVZ-ja u vlerësuan pozitivisht, megjithëse disa vëzhgues e përshkruan procesin si të çorganizuar dhe kaotik. Megjithatë, mosrespektimi Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 22 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

i shpeshtë i procedurave të përcaktuara, si dhe gabimet ose lëshimet procedurale bënë një procesi të vlerësohet negativisht në 13 vëzhgime. Vëzhguesit e MNVZ-së raportuan se KZ-të shpesh nuk i kryenin procedurat e parapara të harmonizimit të rezultateve, si p.sh. numërimin dhe regjistrimin e numrit të fletëvotimeve të papërdorura në protokollin e rezultateve (nga 30 raste secila) ose përcaktimin e numrit të votuesve që votuan duke i numëruar nënshkrimet në listën e votuesve (24 raste). U vërejt se vetëm 38 KZ i kishin kryer të gjitha hapat e përcaktuar para hapjes së kutive të votimit. Numërimi i fletëve të votimit u krye në mënyrë transparente në pothuajse të gjitha rastet, por në më shumë se gjysmën e numërimeve të vëzhguara, hapat e ndryshëm nuk u ndoqën sipas rendit të përcaktuar.r. Vëzhguesit e MNVZ-së raportuan gjithashtu shkelje procedurale, si p.sh. protokolle të rezultateve të nënshkruara paraprakisht nga anëtarët e KZ-ve (10 raste) ose pjesëmarrje në numërim të personave që nuk ishin anëtarë të KZ-së (18 raste). Në 3 numërime të vëzhguara, rezultatet nuk u harmonizuan, dhe në 31 raste, KZ-të hasën vështirësi në plotësimin e protokolleve të rezultateve. Mangësitë e tjera procedurale përfshinin mos-ngjitjen e kopjeve të protokolleve të rezultateve në vendvotime nga KZ-të (43 raste), gjë që ndikoi negativisht në transparencën, dhe mos-dërgimi në mënyrë elektronike i rezultateve paraprake te KSHZ-ja (23 raste).

Vëzhguesit e MNVZ-së e vlerësuan pozitivisht nxjerrjen e rezultateve në të gjitha rastet, përveç në 6 prej 89 raporteve të dorëzuara nga 76 KZK, duke e përshkruar procesin si transparent në shumicën e rasteve, megjithëse ndonjëherë të çorganizuar. Ata raportuan se hapësirat e KZK-ve nuk ishin gjithmonë të përshtatshme për pranimin e materialeve zgjedhore (15 raste) dhe vunë re raste të mbipopullimit (10 raste) dhe të tensioneve brenda ose përreth hapësirave të KZK-ve (4 raste). Pothuajse tre të katërtat e hapësirave të KZK-ve nuk ofruan mundësi për hyrje të pavarur për votuesit me aftësi të kufizuara fizike. Vëzhguesit e MNVZ-së raportuan gjithashtu disa mangësi procedurale, duke përfshirë KZK-të që nuk bënin në mënyrë konsekuente ndryshime në protokollet e rezultateve të KZ-ve në bazë të materialit të inspektuar zgjedhor, siç kërkohet me ligj (26 raporte), dhe raste të KZ-ve që i korrigjonin protokollet në KZK (25 raporte). Më shumë se gjysma e protokolleve të dorëzuara nga KZ-të përmbanin mospërputhje. Gjashtëdhjetë raporte vëzhgimi vunë në dukje praninë e përfaqësuesve të autorizuar të garuesve në KZK, të cilët mund të ndiqnin procesin pa asnjë kufizim. Vëzhguesit e MNVZ-së nuk raportuan asnjë rast ndërhyrjeje në procesin e nxjerrjes së rezultateve.

KSHZ-ja raportoi se nuk kishte marrë asnjë kundërshtim gjatë ditës së zgjedhjeve. Në të njëjtën kohë, deri në përfundim të votimit, KSHZ-ja publikoi informacion për rreth 286 kundërshtime të parashtruara nga votuesit në lidhje me të drejtën e tyre për të votuar, të cilat ishin shqyrtuar nga KZK-të. Sipas KSHZ-së, 156 nga këto kundërshtime u pranuan, 100 u refuzuan, ndërsa rreth 30 mbeten nën shqyrtim. Vëzhguesit e MNVZ-së raportuan se u parashtruan dy kundërshtime në lidhje me parregullsi gjatë proceseve të votimit dhe nxjerrjes së rezultateve. Prokuroria Publike e Shtetit nuk raportoi incidente të mëdha, por vuri në dukje disa raste të izoluara të pretendimeve për blerje të votave, ndikimit të padrejtë mbi votuesit dhe një rast të shkeljes së fshehtësisë së votës, me ç’rast të gjitha janë nën hetim. Policia raportoi se 11 persona u ndaluan dhe u arrestuan ditën e zgjedhjeve me dyshime ose akuza për blerje votash, shkatërrim të materialeve zgjedhore dhe për fotografimin e dokumenteve të identifikimit të votuesve.

Versioni në gjuhën angleze i këtij raporti është dokumenti i vetëm zyrtar. Janë në dispozicion përkthime jozyrtare në gjuhën maqedonase dhe në gjuhën shqipe. Misioni Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve Faqja: 23 Republika e Maqedonisë së Veriut, Zgjedhjet lokale, 19 tetor 2025 Deklaratë për Gjetjet dhe Përfundimet Paraprake

INFORMATA PËR MISIONIN DHE MIRËNJOHJE

Shkup, 20 tetor 2025 – Kjo Deklaratë për gjetjet dhe përfundimet paraprake është rezultat i përpjekjeve të përbashkëta të Zyrës për Institucione Demokratike dhe të Drejtat e Njeriut (ODIHR) të OSBE-së, Parlamentit Evropian (PE) dhe Kongresit të Autoriteteve Lokale dhe Rajonale të Këshillit të Evropës (Kongresi). Vlerësimi u bë për të përcaktuar nëse zgjedhjet u mbajtën në përputhje me angazhimet e OSBE- së, standardet e Këshillit të Evropës, dhe obligimet dhe standardet e tjera ndërkombëtare për zgjedhje demokratike, si dhe me legjislacionin shtetëror. Secila nga institucionet e përfshira në këtë Mision Ndërkombëtar për Vëzhgimin e Zgjedhjeve e kanë miratuar Deklaratën e parimeve për Vëzhgimin Ndërkombëtar të Zgjedhjeve të vitit 2005.

Matteo Mecacci është shef i MVZ-së së ODIHR-it, që filloi me punë më 5 shtator. Delegacioni i Kongresit u udhëhoq Gobnait Ní Mhuimhneacháin. Delegacionin e PE-së e udhëhoqi Marta Temido.

Kjo Deklaratë e Gjetjeve dhe Përfundimeve Paraprake dorëzohet para përfundimit të procesit zgjedhor. Vlerësimi përfundimtar i zgjedhjeve do të varet, pjesërisht, nga zhvillimi i fazave të mbetura të procesit zgjedhor, duke përfshirë numërimin, nxjerrjen e rezultateve, dhe shpalljen e rezultateve, shqyrtimin e ankesave ose kundërshtimeve pas zgjedhjeve, dhe zgjedhjet e rrethit të dytë. ODIHR-i do të publikojë një raport gjithëpërfshirës përfundimtar, duke përfshirë rekomandime për përmirësime eventuale, disa muaj pas përfundimit të procesit zgjedhor. Delegacioni i PE-së do ta informojë Delegacionin e PE-së për Marrëdhënie me Maqedoninë e Veriut sa më shpejt të jetë e mundur pas rrethit të dytë të zgjedhjeve. Kongresi do ta prezantojë raportin e tij në seancën plenare në mars të vitit 2026.

MVZ-ja e ODIHR-it përfshin 17 ekspertë në kryeqytet dhe 24 vëzhgues afatgjatë të shpërndarë anembanë vendit. Në ditën e zgjedhjeve u shpërndanë 275 vëzhgues nga 40 vende, duke përfshirë 253 vëzhgues të shpërndarë nga ODIHR-i, një delegacion 15-anëtarësh nga Kongresi dhe një delegacion 7-anëtarësh nga PE- ja. Midis vëzhguesve kishte 48 për qind gra. Hapja u vëzhgua në 109 vendvotime, ndërsa votimi u vëzhgua në 1,100 vendvotime anembanë vendit. Numërimi i votave u vëzhgua në 104 vendvotime, ndërsa nxjerrja e rezultateve në 76 KZK.

MNVZ-ja e dëshiron të falënderojë autoritetet e Republikës së Maqedonisë së Veriut për ftesën e tyre për të vëzhguar zgjedhjet, dhe Komisionin Shtetëror të Zgjedhjeve dhe Ministrinë e Punëve të Jashtme për ndihmën e tyre. MNVZ-ja dëshiron po ashtu të shprehë falënderimin e saj ndaj institucioneve të tjera shtetërore, partive politike, kandidatëve, mediave, organizatave të shoqërisë civile, si dhe përfaqësuesve të bashkësisë ndërkombëtare për bashkëpunimin e tyre.

Për informata plotësuese ju lutemi kontaktoni: • Matteo Mecacci, Shef i MVZ-së së ODIHR-it në Shkup (+389 71 393185); • Katya Andrusz, Zëdhënëse e ODIHR-it (+48 609 522266), ose Ranko Vukçeviç, Këshilltar për zgjedhjet i ODIHR-it, në Varshavë (+48 723 960008); • Stéphanie Poirel, Shef i Departamentit për Mbrojtjen e Demokracisë Lokale, Kongresi (+33 65 3550710); • Raffaele Luise, Administrator i PE-së, (+32 47 0952279).

Adresa e MVZ-së së ODIHR-it: Georgi Dimitrov 16 1000 Shkup, Republika e Maqedonisë së Veriut telefoni: +389 71 393185; e-maili: office@odihr.mk

INTERNATIONAL ELECTION OBSERVATION MISSION Republic of North Macedonia – Local Elections, 19 October 2025 STATEMENT OF PRELIMINARY FINDINGS AND CONCLUSIONS PRELIMINARY CONCLUSIONS

The 19 October local elections were competitive, providing voters with a genuine choice from a range of political alternatives, but they took place in a highly polarized political environment, including along ethnic lines, and against a backdrop disenchantment with politics and widespread perceptions of corruption While the election administration generally managed electoral preparations efficiently, inconsistencies and gaps in the election legislation, as well as limited resources and outdated infrastructure, adversely affected some aspects of its work. Fundamental freedoms were largely respected, and candidates were able to campaign freely, but instances of misuse of public resources and allegations of voter pressure and intimidation were of concern. Although candidates largely campaigned on municipal issues, the process, led predominantly by political parties, was marked by national-level debates on identity, EU integration, corruption and the rights of ethnic communities to equitable representation. Legal provisions for political advertising, including in the media, disadvantaged independent candidates and non-parliamentary parties and unduly excluded smaller parties with a parliamentary group. Campaign finance transparency was negatively affected by systemic legislative shortcomings and the limited capacity and enforcement powers of oversight bodies. Women remained underrepresented in public and political life, and gender equality received limited attention during the campaign. Election day was generally calm and orderly, but some procedural shortcomings were noted.

The legal framework provides a technical basis for conducting democratic elections. However, it contains numerous gaps and lacks clarity in several areas, which at times has led to divergent interpretations. While the 2024 amendments to the Electoral Code addressed some previous ODIHR and Congress recommendations, most remain unaddressed. Additionally, in May 2025, the Constitutional Court repealed provisions on the number of supporting signatures for independent candidates, and parliament failed to fill the legal gap in time to complement the legal framework. Subsequently, the State Election Commission (SEC) regulated this aspect by requiring only two citizens’ signatures. While this intervention by the SEC was seen as necessary to regulate an important aspect of the electoral process, it created a precedent that potentially challenges the principle of separation of powers, contrary to OSCE commitments.

The election administration generally operated within legal deadlines and managed preparations efficiently. It enjoyed public trust, but some concerns were voiced about its independence, since it is mostly comprised of public officials. The SEC filled several long-vacant staff positions prior to these elections, including that of secretary general, aiming at improving its administrative capacity. Some electoral operations, including the selection of Election Board (EB) members, were adversely affected by the systemic lack of long-term investment in SEC capacities and modernization. The SEC held sessions on an ad hoc basis, which were streamed online and published on its website; however, media, observers, and authorized representatives of contestants were invited through internal lists rather than public announcements, limiting transparency.

The law provides voting rights to all citizens aged 18 and over, except those deprived of legal capacity by a final court decision. Restricting suffrage rights on the basis of intellectual or psychosocial disability is contrary to OSCE commitments and other international standards. The voter register (VR) was open to public scrutiny, including by electoral contestants. The long-standing issues, including the large number of voters living abroad rather than at their place of permanent residence according to the VR, International Election Observation Mission Page: 2 Republic of North Macedonia, Local Elections, 19 October 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

and the incomplete and outdated residential address system, negatively impacted the accuracy of the VR and voter turnout. Some 1.72 million citizens with permanent residence in the country were included in the voter lists.

In an overall inclusive process, Municipal Election Commissions (MECs) registered a total of 577 councilor lists, all of which complied with the gender quota, and 309 mayoral candidates, of whom only 32 were women, and denied registration to 6 mayoral candidates and 4 council lists. Despite previous ODIHR recommendations, individuals serving or awaiting the execution of a prison sentence of more than six months remain barred from running for office. Verifying candidates’ criminal records through basic courts proved burdensome and, at times, led to delays.

Fundamental freedoms were respected, and overall, contestants were able to campaign freely. The campaign was competitive and offered voters a range of political alternatives. Although strict rules aimed at preventing the misuse of public resources or abuse of office are in place from the day elections are called, the ODIHR Election Observation Mission (EOM) noted that both prior to and during the official campaign period, mayors and high-level government officials inaugurated, visited, or promoted investment and infrastructure projects, effectively undermining these legal safeguards. Campaign activities of public officeholders are not regulated, and government officials, including the prime minister, actively promoted local candidates across the country. While not in violation of the law, such practices blurred the line between state and party, contrary to paragraph 5.4 of the 1990 OSCE Copenhagen Document. Many ODIHR EOM interlocutors alleged pressure on public sector employees and intimidation of voters and opposition candidates, as well as vote buying by political parties, particularly targeting economically vulnerable Roma communities. The ODIHR EOM noted several instances of inflammatory rhetoric and ad hominem attacks, as well as a few isolated instances of violence.

Campaigning on social networks, including paid political advertisements and third-party campaigning, is not specifically regulated. No oversight authority is mandated to monitor the campaign on social networks, detect disinformation, manipulative content, or co-ordinated inauthentic behavior, which raises concerns. The Agency for Audio and Audiovisual Media Services developed a voluntary Code of Conduct in the Online Sphere during Electoral Processes and Referenda, but only nine electoral contestants signed it. Candidates and political parties had a strong focus on social network outreach, campaigning actively on Facebook from the start of the official campaign period. The tone used on social networks became increasingly accusatory in the final stages of the campaign, and several instances of inflammatory rhetoric were observed. Several ODIHR EOM interlocutors reported online harassment, including from fake accounts, as well as misogynistic attacks.

Regrettably, women continue to be underrepresented in public and political life, including at the local level. The current president is a woman, and women account for 40 per cent of members of parliament, but only 3 of the 23 government ministers and 2 of the 81 mayors elected in 2021 are women. The law prescribes a 40 per cent gender quota for candidate lists, with placement requirements, and mandates that each gender be represented by at least 30 per cent in election commissions. Discussions on gender equality and women’s rights were largely absent from candidates’ platforms and campaign speeches. Several ODIHR EOM interlocutors expressed concerns regarding misogynistic rhetoric against women candidates and women’s political participation in general, especially online.

Public funds constitute a significant share of overall campaign financing. The legal framework regulating campaign finance contains systemic gaps, and most ODIHR recommendations pertaining to campaign finance remain unaddressed. Combined with the limited capacity of oversight bodies, this hindered effective campaign finance oversight. Campaigns may be financed from public and private sources. Although there is no direct public campaign funding, political parties that receive state funding could use International Election Observation Mission Page: 3 Republic of North Macedonia, Local Elections, 19 October 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

it for campaign purposes. The law sets limits on donations and expenditures, prohibits certain funding sources, and prescribes sanctions for campaign-finance violations. Contestants must file interim and final finance reports, but only final reports are audited, reducing transparency. Almost two third of the participants did not submit their first interim reports at all, contrary to the law.

The Constitution guarantees the freedoms of expression and of the media, and the Electoral Code requires the media to cover elections in a fair, balanced, and unbiased manner. However, requirements to provide equal coverage to candidates proved challenging, given the high number of contestants and the limited capacity of most outlets. Political advertising in the media, including online, is reimbursed from the state budget with the distribution formula significantly favouring major parliamentary parties, while denying meaningful opportunities for smaller parties and independent candidates, and providing no funds or airtime for smaller parties with a parliamentary group. The media regulator noted some imbalance in media coverage, but did not report any violations of the law by the media. National broadcasters fulfilled their legal obligation regarding accessibility for persons with disabilities in their programming. ODIHR EOM media monitoring showed that election-related coverage in broadcast media during the campaign was overall balanced.

While election-related complaints may, as a rule, be filed with election commissions and courts, the regulation of election dispute resolution contains ambiguities and gaps, including conflicting deadlines and unclear institutional mandates. The legal standing of voters to file complaints remains limited, contrary to international good practice. The law provides for short filing and adjudication deadlines, which could potentially undermine the quality of rulings. The Constitutional Court reviewed several initiatives related to these elections and rejected all of them, while the Administrative Court reviewed four complaints prior to election day, upholding the SEC and MEC decisions rejecting candidacies. While disputes were generally handled efficiently, in accordance with procedures and within prescribed deadlines, many ODIHR EOM interlocutors raised concerns about the impartiality and independence of the adjudicating bodies, particularly regarding potential disputes over election results.

The Electoral Code provides for both domestic and international election observation, including by authorized representatives of contestants. In an inclusive process, the SEC accredited 807 citizen observers from 20 organizations and 644 international observers from 21 organizations. Election observation activities by citizen observer organizations were minimal due to a lack of funding. They focused instead on media and social networks monitoring, and possible foreign malign influence and disinformation campaigns, misuse of state resources, inter-communal relations, and electoral accessibility.

Election day was generally calm and orderly, and procedures were followed overall. IEOM observers assessed voting positively in 98 per cent of polling stations observed, but reported procedural shortcomings such as group voting and undue interference by candidate representatives, as well as some issues related to the secrecy of the vote and issues with biometric voter identification. Regrettably, more than half of the polling stations observed did not provide for independent access for voters with physical disabilities. The large majority of vote counts observed by the IEOM were assessed positively overall, with negative assessments mainly due to a frequent lack of adherence to prescribed procedures, and procedural errors. IEOM observers assessed tabulation positively in most MECs observed, although they reported unsuitable premises, overcrowding, and some procedural shortcomings. In four municipalities, the mayoral election will have to be repeated as fewer than one-third of registered voters participated. International Election Observation Mission Page: 4 Republic of North Macedonia, Local Elections, 19 October 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

PRELIMINARY FINDINGS

Background and Political Context

On 9 August, the Speaker of Parliament called local elections for 19 October, with possible second round mayoral contests on 2 November, to elect mayors and councils in 80 municipalities and the City of Skopje.

The political landscape has long been dominated by the Internal Macedonian Revolutionary Organization – Democratic Party of Macedonian National Unity (VMRO-DPMNE) and the Social Democratic Union of Macedonia (SDSM), which have led alternating governments in coalition with the ethnic-Albanian Democratic Union for Integration (BDI/DUI) and smaller parties. In the last local elections in 2021, the coalition led by VMRO-DPMNE gained control of most municipalities, while SDSM incurred significant losses, prompting the resignation of then-Prime Minister Zoran Zaev. In the 2024 parliamentary elections, VMRO-DPMNE won the highest number of seats and formed a government with VLEN, a coalition of ethnic-Albanian political parties, and For Our Macedonia (ZNAM). In the concurrent presidential election, Gordana Siljanovska-Davkova, endorsed by VMRO-DPMNE, was elected in the second round as the country’s first woman president. 1

These local elections took place in a polarized political environment. Public discourse focused on questions of national identity, the rights of ethnic communities, and debates on outstanding constitutional and governance reforms required for progress in European Union (EU) accession negotiations. Legislative issues affecting ethnic communities, including a pending Constitutional Court review of the Law on the Use of Languages, and concerns over equitable representation in public institutions, also formed an important backdrop. Public dissatisfaction with institutions at all levels and perceptions of widespread corruption persisted. 2 Many ODIHR Election Observation Mission (EOM) interlocutors noted that in the aftermath of a tragic nightclub fire in Kochani in March 2025, perceptions of insufficient accountability further eroded public trust in institutions. 3 Existing concerns over the respect for judicial independence deepened following recent government calls for dismissals in the Judicial Council and the Council of Prosecutors. 4

Regrettably, women remain underrepresented in public and political life, including at the local level. Women currently hold 48 of 120 parliamentary seats (40 per cent), only 3 of the 23 ministerial posts (13 per cent), and only 2 of 81 mayoral positions. Despite the 2006 Law on Equal Opportunities for Women and Men and the 2022-2027 National Strategy for Gender Equality adopted by the parliament, interlocutors highlighted the lack of meaningful efforts to promote women within party leadership structures, noting that persistent gender stereotypes, limited media visibility, and a lack of financial and organizational support continue to hinder women’s full political participation.

1 In the 2024 parliamentary elections, the VMRO-DPMNE-led coalition secured 58 mandates, BDI/DUI and the SDSM-led coalition each gained 18, VLEN won 14 seats, while ZNAM and Levica each won 6 mandates. 2 See Transparency International’s 2024 Corruption Perceptions Index, and the Macedonian Center for International Cooperation’s Corruption Assessment Report on North Macedonia 2023 and General Trust and Trust in Institutions 2024 report; and the 2024 European Commission North Macedonia Report. 3 On 16 March 2025, a fire in a Kochani nightclub killed 63 people and injured at least 192. The venue was in breach of multiple safety regulations, and several government officials were arrested as part of the investigation into the issuance of its license. In the aftermath of the event, short-lived anti-corruption protests erupted nationwide, while weekly protests in Kochani continue. 4 On 6 February 2025, Prime Minister Hristijan Mickoski called for dismissals in the Judicial Council. Following such calls, on 11 March, the Parliament voted on interpellation motions against several members of the Judicial Council. See also the 2025 European Commission’s Rule of Law Report. International Election Observation Mission Page: 5 Republic of North Macedonia, Local Elections, 19 October 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

Electoral System and Legal Framework

Local councilors and mayors of the 80 municipalities and the City of Skopje are directly elected for four- year terms. Mayors are elected under a two-round majoritarian system. If no candidate receives the absolute majority of votes cast in the first round, a runoff between the two leading candidates is held two weeks later. A mayoral election is valid if at least one-third of voters registered in the municipality participate in the first round; otherwise, the election must be repeated within 60 days, without a turnout requirement. 5 Councilors are elected through a closed-list proportional representation system, with no threshold. Candidate lists for municipal councils must include at least 40 per cent of candidates from each gender, with placement requirements. 6 The number of councilors is determined based on the municipality’s population and can range from 9 to 33, with 45 members elected to the Council of the City of Skopje. 7

Local elections are primarily governed by the 1991 Constitution, the 2006 Electoral Code, and subsidiary acts adopted by the State Election Commission (SEC). The latest amendments to the Electoral Code, adopted shortly before the 2024 parliamentary and presidential elections through an expedited process without public debate and consultation of key stakeholders, addressed some previous ODIHR recommendations, including clarifying the timeline and conditions for repeating mayoral elections. However, many recommendations remain unimplemented, including those related to ensuring equal media access during election campaigns, increasing the accountability and integrity of campaign finance, and enhancing regulations on the misuse of administrative resources.

In May 2025, acting on the initiative of a group of voters, the Constitutional Court repealed provisions of the Electoral Code that required independent candidates in parliamentary and local elections to collect supporting signatures from one per cent of voters registered in the respective electoral unit. The Court found that, under this formula, the required number of signatures in 37 of the 80 municipalities and the City of Skopje would be significantly higher than in previous local elections, creating unequal conditions (see Candidate Rights and Registration). On 16 August, a week after the elections were called, three MPs proposed an amendment to the Electoral Code with the aim of addressing the legal gap resulting from the Constitutional Court’s decision; however, the initiative did not pass in parliament. 8

Overall, the legal framework provides a technical basis for conducting democratic elections. However, it contains numerous gaps and is unclear in several key areas, which at times has led to inconsistent interpretations, not in line with international good practice. 9 Furthermore, due to the lack of a qualified 5 In case no mayor is elected, the government shall appoint a trustee to execute the office and notify the Speaker of Parliament within 15 days, to call a new mayoral election. The turnout requirement does not apply to a potential second round of mayoral elections or to council elections. 6 One out of every three positions on the list must be occupied by a candidate of the less represented gender, with at least one additional position for this gender within every ten positions. 7 In September 2024, the government adjusted municipal council sizes in 17 municipalities, based on the 2021 census data. In June 2025, the Constitutional Court repealed parts of the census methodology, with effect in future censuses. The government’s September 2024 decision was subsequently challenged through three separate initiatives before the Constitutional Court, which on 24 September rejected all three. 8 Although 65 MPs voted for the initiative, it failed as it did not secure a qualified double majority, required under Art. 69(2) of the Constitution, which besides an overall majority, for certain laws also requires the majority of MPs from non-majority communities to vote in favour. Para. II.B.6 of the 2024 Council of Europe’s European Commission for Democracy Through Law (Venice Commission) Revised Interpretative Declaration on the Stability of the Electoral Law prescribes that “once elections have been called, no amendments to electoral law should be made, unless they are strictly necessary to comply with binding decisions by national constitutional courts”. 9 For instance, the law lacks clear distinction between mayoral and councilor races, a comprehensive formula for the distribution of state funds for campaign purposes, clear rules for pre-campaign events, detailed requirements for campaign finance reporting, and clear procedures for some types of complaints. Principle 15 of the 2024 ODIHR Guidelines on Democratic Lawmaking for Better Laws provides that “laws must be drafted in a clear, precise and unambiguous manner”. See also paragraph 60 of the 2016 Venice Commission Rule of Law Checklist. International Election Observation Mission Page: 6 Republic of North Macedonia, Local Elections, 19 October 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

majority in parliament to address these legislative gaps and to act upon Constitutional Court decisions, the SEC regulated the aspect related to the number of signatures for independent candidates. While this intervention by the SEC was seen as necessary to regulate an important aspect of the electoral process, it creates a precedent that potentially challenges the principle of separation of powers, contrary to OSCE commitments. 10 Many ODIHR EOM interlocutors, including those from state institutions, criticized the recurring practice of introducing late amendments to the Electoral Code without prior debate or consultation, which, in their view, contributes to legal uncertainty and undermines the stability of the law, stressing the need for comprehensive legal reform. 11

Election Administration

The elections were administered by the SEC, 81 Municipal Election Commissions (MECs), including the Election Commission of the City of Skopje (ECCS), and 3,480 Election Boards (EBs). Electoral bodies must meet legal criteria for gender and ethnic representation. Each gender must comprise at least 30 per cent of the membership, and in municipalities where at least 20 per cent of citizens belong to non-majority ethnic communities, these groups must be equitably represented. 12

The SEC is a permanent body appointed by parliament for a five-year mandate and composed of seven members, four nominated by the parliamentary majority and three by the opposition, based on proposals from political parties. 13 In line with previous ODIHR recommendations, prior to these elections, the SEC filled several long-vacant staff positions, including that of secretary general. 14 However, it continued to heavily rely on temporary personnel and services from other institutions due to a systemic lack of long-term funding for personnel and physical and ICT infrastructure. This adversely affected the efficiency of electoral operations and hindered the SEC’s ability to fulfil its mandate independently, despite long-standing ODIHR recommendations. 15

The election administration enjoyed stakeholder trust, but some concerns were voiced about its independence, since it is mostly comprised of public officials. Overall, election preparations under the SEC’s responsibilities were undertaken without major delays. It held sessions on an ad hoc basis, which were streamed on YouTube, and minutes were generally published on the SEC website. 16 SEC decisions were usually adopted unanimously due to the practice of prior consultations among the members. As a rule, media, observers, and authorized representatives of contestants were notified through an internal list rather than through public announcements, limiting transparency and diverging from international good practice. 17 10 Paragraph 18.1 of the 1991 OSCE Moscow Document states that “[l]egislation will be formulated and adopted as the result of an open process reflecting the will of the people, either directly or through their elected representatives”. 11 See paragraphs II.B.3 and 4 of the 2024 Venice Commission Revised Interpretative Declaration on the Stability of the Electoral Law. Principle 9 of the 2024 ODIHR Guidelines on Democratic Lawmaking for Better Laws states that “overly frequent amendments to laws […] undermine the stability of the legislative framework and legal certainty…” 12 Ethnicity requirements are ensured by using the self-declared ethnic affiliation contained in the database of public employees as a mandatory criterium when randomly selecting election officials. 13 The SEC chairperson is selected from opposition-nominated members, and the deputy chairperson from those proposed by the parliamentary majority. The current SEC composition, appointed in 2021, was adjusted in 2025 by selecting a new chairperson and deputy chairperson following the change in parliamentary majority after the 2024 elections. 14 While the newly appointed secretary general is a woman, the SEC still does not comply with the gender requirement, as only two of its seven current members are women. 15 See Paragraph 62 of the 2025 ODIHR Opinion on the 2006 Electoral Code. 16 In the absence of a clear deadline for publication and the low frequency of SEC sessions in local elections, the publication of session minutes was not always consistent and prompt. The Rulebook on SEC internal procedures provides that SEC session minutes are published once the commission has voted to approve them. Some minutes were published with significant delay. 17 Section II.3.1 of the Venice Commission’s Code of Good Practice in Electoral Matters states that “the meetings of the central electoral commission should be open to everyone, including the media”. International Election Observation Mission Page: 7 Republic of North Macedonia, Local Elections, 19 October 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

Although the Electoral Code does not impose specific accessibility obligations beyond assigning responsibility for polling-station accessibility to local authorities and premises owners, the SEC provided some accommodations and assistive tools for voters with disabilities, including tactile ballot frames tailored to each municipality, special voting booths, and voter education in Macedonian Sign Language. Voter education spots produced by the SEC were broadcast by national broadcasters, including spots encouraging citizens to vote and informing first-time voters. 18

MECs are composed of a chairperson and four members randomly selected from among public-service employees for five-year terms. 19 In local elections, MECs are responsible for administering the process in their municipalities, including appointing and training EBs, verifying the documentation submitted by prospective candidates, registering contestants, as well as tabulating and announcing municipal-level election results. The MECs in municipalities with particularly high numbers of voters and polling stations hired additional staff to compensate for the disproportionate workload. Despite numerous replacements of their members, including late in the process, non-competitive remuneration, and budgetary constraints, most MECs managed electoral preparations efficiently. However, publicly available information about MECs and their activities remained limited, reducing transparency, at odds with international standards. 20

As the mandate of the permanent EB members expired prior to these elections, new permanent members had to be selected in parallel with other electoral preparations. 21 The majority of MECs reported delays and challenges with this process, conducted for the first time using SEC software. MECs informed the ODIHR EOM that the database of public officials was outdated and included ineligible persons. They also noted that the system, maintained by the Ministry of Public Administration, lacks contact details that would enable MECs to promptly verify the availability of selected EB members. 22

Although the 2024 amendments introduced a Centre for Continuous Election Education, in line with a prior ODIHR recommendation, the SEC training department has not yet been reorganized. 23 Over a 20- day period, the SEC trained 27,178 MEC and EB members. 24 Training sessions observed by the ODIHR EOM were overall efficient and interactive, despite delays in the adoption and distribution of some

18 Sign language interpretation was provided only from spoken Macedonian into Macedonian Sign Language, as official interpreters do not work from other spoken languages. Macedonian Sign Language is used across all ethnic communities in North Macedonia. Some voter education materials were subtitled in Albanian. Some of the SEC voting education materials featured voters with disabilities. 19 The current mandate of MECs commenced in 2021. Women accounted for 49.8 per cent of MEC members and 36 of the 81 MEC chairpersons (44.4 per cent). Almost 80 per cent of MEC members and 48 of the 81 chairpersons (59.2 per cent) appointed in 2021 remained in their positions at the time of these elections, while around 3 per cent of member and substitute positions were vacant. While the law does not set deadlines for MEC and EB members to submit withdrawal requests, at its 3 October 2025 session, the SEC chairperson announced that it would be the last meeting to consider such requests prior to election day. 20 Article 10 of the 2009 Council of Europe Convention on Access to Official Documents states that “a public authority shall take the necessary measures to make public official documents which it holds in the interest of promoting the transparency and efficiency of public administration and to encourage informed participation by the public in matters of general interest”. 21 EBs, responsible for administering election-day procedures, are formed under a mixed professional-political model. Three members are randomly selected from among public-sector employees for four-year terms, while one member is nominated by the governing parties and one by the opposition, appointed for each election. All MEC and EB members have substitutes, selected in the same manner as the main composition, who assume the same rights and responsibilities in their absence. 22 The Ministry of Public Administration acknowledged these shortcomings but noted that public institutions have no legal obligation to submit regular updates to the ministry. 23 The ODIHR EOM was informed that the centre has not yet been established due to financial limitations and disagreement within the current SEC management over its status in the overall structure of the SEC technical service. 24 EB members were obliged to participate in training, otherwise their remuneration would be reduced by 20 per cent. International Election Observation Mission Page: 8 Republic of North Macedonia, Local Elections, 19 October 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

handbooks and templates that would otherwise amplify the learning effect. 25 Training did not systematically address interaction with voters with disabilities and was not always conducted in the language of the respective municipality’s majority population. 26

Voter Rights and Registration

All citizens aged 18 and over are eligible to vote, except those deprived of legal capacity by a final court decision on the basis of intellectual or psychosocial disability. Restricting suffrage rights on the basis of intellectual or psychosocial disability is contrary to OSCE commitments and other international standards, and despite prior ODIHR recommendations. 27

Voter registration is passive and structured by the municipality of a voter’s permanent residence. The voter register (VR) is maintained by the SEC with assistance from the State Statistical Office. The law prescribes that the VR is based on data from the central population register, maintained by the Ministry of Digital Transformation in co-operation with various institutions. 28 In practice, despite previous ODIHR recommendations, the SEC continues to rely solely on data and on updates it receives from the Ministry of Internal Affairs (MoIA), as its IT system is not compatible with other institutional databases, which prevents automated data exchange.

Citizens can verify their records year-round on the SEC website or in person at the SEC’s regional offices. In addition, prior to every election, the VR is available for public scrutiny for a period of 18 days, starting 15 days after the call of elections. 29 Following the public scrutiny period, political parties had the opportunity to request an electronic copy of the register for the municipalities where they contested, and submit requests for corrections until 20 September. 30 The VR included 1,832,415 eligible citizens, while the voter lists used on election day included 1,717,803 entries, excluding 112,000 voters residing abroad, 2,162 in detention, and 450 in care institutions outside their home municipality. 31

The law does not distinguish between mayoral and municipal council elections. Therefore, voters signed the voter lists once to receive and cast two ballots in most municipalities and four in the city of Skopje.

25 The ODIHR EOM observed 38 EB training sessions in 31 municipalities. Women comprised a total of 13,512 (49.7 per cent) participants. 26 For example, in the municipalities of Dolneni, Karbinci, Mavrovo i Rostushe, Struga, and Studenichani, the training observed by the ODIHR EOM was conducted only in Macedonian. 27 Paragraph 7.3 of the 1990 OSCE Copenhagen Document states that “the participating States will … guarantee universal and equal suffrage to adult citizens.” See Article 29 of the 2006 UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities (CRPD), which requires States Parties to “guarantee to persons with disabilities political rights and the opportunity to enjoy them on an equal basis with others”. Paragraph 9.4 of the 2013 CRPD’s Committee’s Communication No. 4/2011, states that “[…] an exclusion of the right to vote on the basis of a perceived or actual psychosocial or intellectual disability, including a restriction pursuant to an individualized assessment, constitutes discrimination on the basis of disability”. 28 The main providers of data to the population register are the Civil Acts Office, the Ministry of Internal Affairs (MoIA) and the Central Registry. 29 According to SEC data, a total of 26,393 voters inspected their data during this period, including 19,606 who verified it electronically through the SEC website and 6,787 who checked it in person at SEC regional offices. In most municipalities, the number of registered voters decreased compared to the 2021 local elections, most notably in Novaci (by 15.31 per cent), Chucher Sandevo (11.57 per cent) and Mogila (10.09 per cent), while increases were registered in Studenichani (8.15 per cent), Arachinovo (5.57 per cent), and Plasnica (5.51 per cent). 30 Political parties and other contestants were required to submit requests to inspect voter lists by 11 September, while the deadline for submitting registration documentation to MECs was 13 September. The scope of information shared with political parties is limited to data indispensable for scrutiny, such as voters’ names, dates of birth, and addresses. In these elections, five political parties and one group of voters requested voter list data. None submitted requests for corrections to the SEC. 31 Voters residing abroad, as well as those in detention or in care institutions outside their home municipality, were excluded from the lists. This affected a total of 114,612 individuals. International Election Observation Mission Page: 9 Republic of North Macedonia, Local Elections, 19 October 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

While voting is not compulsory, this arrangement did not allow voters to choose which contest to participate in, at odds with international standards. 32

Despite overall stakeholder confidence in the quality of voter registration, the long-standing issues of the significant number of voters who live abroad rather than at their place of permanent residence, according to the VR, and of the incomplete and outdated residential address system, negatively impacted voter turnout and the accuracy of the VR. While the law obliges citizens who live permanently abroad to deregister their residence within the country, this obligation is rarely fulfilled. 33 The address registry, managed by the Central Registry, is a compilation of municipal address databases. In the absence of enforcement mechanisms or incentives, most municipalities ignored the request from the Central Registry to submit their updated address databases, preventing a meaningful audit and diminishing efforts to improve data accuracy. 34

Candidate Rights and Registration

Citizens eligible to vote may stand as candidates for mayor or councilor, but only in the municipality of their permanent residence. 35 Despite previous ODIHR recommendations, individuals serving or awaiting the execution of a prison sentence of more than six months remain barred from running for office. This restriction is overly restrictive and at odds with OSCE commitments and other international standards.36

Candidates may be nominated by political parties, coalitions, or groups of voters. To fill the legal gap regarding the required support signatures for independent candidates (see Electoral System and Legal Framework), the SEC adopted a Rulebook on Collection of Signatures by Independent Candidates, which clarified that independent candidates needed to collect only two support signatures. This act of the SEC, and consequently, the SEC Guidelines for procedures of submitting and registering candidate lists, were unsuccessfully challenged before the Constitutional Court. 37

32 Paragraph 9 of the 1996 UN CCPR General Comment No. 25 on Article 25 of the International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR) states that “elections must… ensure that the authority of government continues to be based on the free expression of the will of electors”. 33 Paragraph 1.1.6.c of the Venice Commission Code of Good Practice states: “Registration could take place where a voter has his or her secondary residence, if he or she resides there regularly and it appears, for example, on local tax payments; the voter must not then, of course, be registered where he or she has his or her principal residence”. 34 Only 38 of the 80 municipalities (47.5 per cent) did so. The process of reforming legislation pertaining to the address registration system that was launched in 2016 is currently suspended. See also 2015 Congress Resolution 378 (2015) on Electoral lists and voters residing de facto abroad para.12 "…the importance of a “genuine link”, through predominant relations (permanent residence, central point of life interests, etc.), between a voter and the country in which he/she casts the ballot at local level". 35 The restriction that a candidate may only run in her or his municipality of permanent residence is potentially disproportionate to the aim of the law when applied to municipalities within the city of Skopje. 36 Paragraph 24 of the 1990 OSCE Copenhagen Document provides that “any restriction on rights and freedoms must, in a democratic society, relate to one of the objectives of the applicable law and be strictly proportionate to the aim of the law”. Paragraph 15 of the 1996 UN CCPR General Comment No. 25 states that “persons who are otherwise eligible to stand for election should not be excluded by unreasonable or discriminatory requirements such as education, residence or descent, or by reason of political affiliation”. See also Paragraph 14 of General Comment No. 25, which states that “parties should indicate and explain the legislative provisions which would deprive citizens of their right to vote. The grounds for such deprivation should be objective and reasonable. If conviction for an offence is a basis for suspending the right to vote, the period of such suspension should be proportionate to the offence and the sentence”. 37 The Association “World Macedonian Congress” challenged the Rulebook and Guidelines, arguing that the SEC exceeded its legal powers. The Constitutional Court declined to review the challenge, noting that the Rulebook was adopted in the situation of legal vacuum, pursued the legitimate aim to respect the guaranteed rights of citizens, and was in line with the May 2025 Constitutional Court decision. International Election Observation Mission Page: 10 Republic of North Macedonia, Local Elections, 19 October 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

Nomination documents had to be submitted to MECs and the ECCS, with a two-day period provided for rectifying deficiencies. 38 The Electoral Code, the SEC calendar of activities, and other acts do not clearly regulate various timelines applicable during the verification of lists, which led to an inconsistent implementation of verification procedures by MECs. 39 MECs noted that the verification of candidates’ criminal records through basic courts was burdensome and that courts frequently did not comply with the 24-hour deadline for these checks, resulting in significant delays in processing candidate registrations and, at times, affecting other electoral preparations. 40 Nevertheless, all candidate lists were verified before the deadline for candidate registration and before the SEC lottery determining the order of contestants on the ballots. 41

In an inclusive process, MECs and the ECCS registered a total of 10,490 candidates on 577 council lists submitted by 27 political parties, 6 coalitions, and 65 groups of voters. All registered candidate lists met gender quota requirements. Women comprised 45.1 per cent of all council candidates and headed 107 candidate lists (18.5 per cent). A total of 309 mayoral candidates were registered, of whom 79 were nominated by 19 political parties, 176 by 5 coalitions, and 55 by groups of voters. Women were significantly underrepresented, with only 32 mayoral candidates (10.4 per cent). The ODIHR EOM is aware of only a few candidates with disabilities running in these elections. MECs rejected six mayoral candidates and four council lists, on grounds of late submission or documentation deficiencies; all appeals against rejections were dismissed by the Administrative Court (see Election Dispute Resolution).

Campaign Environment

The official campaign period began on 29 September and ended on 17 October. Early campaigning, including the use of campaign funds and the publication of campaign advertisements, is prohibited; however, the law allows one campaign event between candidate registration and the official start of the campaign. This provision is vague and was applied inconsequently by contestants.

The Electoral Code provides for equal access to campaigning for all contestants; however, 80 per cent of outdoor spaces for political advertising and 90 per cent of state funds for paid media political advertising are distributed equally to the four main ruling and opposition parties. This arrangement disadvantages non-parliamentary parties and independent candidates and excludes smaller political parties that have a parliamentary group. For these elections, no billboard space was allocated to Levica and ZNAM. 42

The fundamental freedoms of association, assembly, and expression were respected, and overall, contestants were able to campaign freely. The campaign was competitive, offering voters a range of political alternatives. Campaign activities ranged from localized outreach efforts to large-scale rallies

38 According to the SEC, 8 mayoral candidates and 20 council lists were provided this opportunity by MECs. 39 For example, the Electoral Code is not precise on when the 24-hour period for the MECs to verify a submitted list start. The SEC calendar of activities provides that it starts when the list is submitted. Some MECs informed the ODIHR EOM that they were instructed by the SEC that the 24-hour deadline starts from the time the MEC receives a response from the court on criminal convictions of nominees. 40 For example, the MECs in parallel had to select new EB members, a complicated multi-step process. In some municipalities, the selection of EB members had not been finalized prior to their scheduled trainings (see Election Administration). Criminal record checks are carried out by basic courts with jurisdiction over the candidates’ place of birth, and by the Skopje basic court for those born abroad. As the information on the place of birth in IDs is not always precise, it required MECs to contact potential candidates directly. Unlike other public institutions that have direct automatic access to this data, MECs had to request it manually for each candidate. Delays in processing requests for criminal records in courts were reported to the ODIHR EOM by 34 MECs. 41 Neither the law nor any other act prescribes detailed procedures for the lottery. Existing provisions provide limited guidance on council lists only, but mayoral candidates are not covered. In practice, the SEC divided contestants into three sub-groups: parliamentary parties, non-parliamentary parties, and those nominated by groups of voters, and held separate lotteries to assign numbers from 1 to 9, from 10 to 33, and from 34 to 153, respectively. 42 ZNAM noted that they purchased billboard spaces that were not claimed by other parties, as allowed by the law. International Election Observation Mission Page: 11 Republic of North Macedonia, Local Elections, 19 October 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

organized by major parties or coalitions. 43 The main topics centred around local issues, but broad national themes, notably competing visions on national identity and inter-ethnic relations, EU integration, the rule of law, and corruption, featured prominently. The campaigns of the coalitions led by VMRO-DPMNE and SDSM used predominantly Macedonian in events observed by the ODIHR EOM and on social networks, while the DUI-led coalition and VLEN campaigned in both Albanian and Macedonian in several municipalities and online. 44 DUI claimed exclusive legitimacy to represent the Albanian community and framed these elections as a referendum on this issue, while the VMRO-DPMNE presented itself as the guarantor of Macedonian national dignity. Contestants levelled mutual accusations, and several instances of inflammatory rhetoric and ad hominem attacks were noted. 45 A few isolated instances of violence were reported. 46

The law prohibits the misuse of certain state resources from the day elections are called. There is a ban on the use of public offices, equipment, and vehicles for campaign purposes. 47 The law also prohibits the use of public funds for new infrastructure projects and the inauguration of state-funded projects starting 20 days before the official campaign period. Both prior to and during the official campaign period, mayors and high-level government officials inaugurated, held inspections at, or promoted investment and infrastructure projects, at odds with these provisions. 48 Several ODIHR EOM interlocutors raised concerns about potential pre-planned infrastructure projects scheduled to take place during the electoral

43 The ODIHR EOM observed 98 campaign events across 42 municipalities. Of the 98 events, 15 featured women speakers, 69 were accessible to persons with physical disabilities, and only 1 included sign-language interpretation. At events observed by the ODIHR EOM, youth participation averaged at 20 per cent, while women constituted 33 per cent of the audience. 44 At four events of DUI-led coalition and VLEN, both Albanian and Macedonian were used. Turkish was used at two events observed, one by DUI-led coalition and one by VLEN. 45 On 28 September, at a campaign rally held by the DUI-led National Coalition for Integration (AKI), videos of the 2001 inter-ethnic conflict were displayed on screen. Ali Ahmeti, the leader of DUI, in reference to the prime minister and to VLEN said: “Hristijan, you go hunting with hounds for rabbits, not for eagles. Eagles fly high – hounds keep watch for rabbits”. The same day, Prime Minister Mickoski responded: “We have a message for Ali Ahmeti: You are not an eagle, but a sparrow. In essence, you are … criminal and corrupt magicians”. On 10 October, at a rally in Valandovo, the prime minister said: “We would like to compete with arguments … with strategy. But with such necrophiles, we cannot compete in a legitimate political way. Let them remain there, in their own political swamp”. On 8 October, SDSM leader Venko Filipche said at a rally in Prilep, in reference to the head of ZNAM Maksim Dimitrievski: “I hear that Maksim Dimitrievski, Mickoski’s pawn, has requested a debate with me. I do not debate with traitors to the social democratic idea and subcontractors of VMRO-DPMNE”. 46 On 2 October, a Roma councilor candidate in Vinica from the Democratic Forces of the Roma was attacked and gravely injured, allegedly in order to have him withdraw his candidacy. On 7 October, Zekirija Shahini, the lead candidate on the DUI-led coalition’s councilor list for Lipkovo municipality, was shot and injured in Kumanovo. On 16 October, a ZNAM councilor candidate attacked campaign staff of the SDSM-led coalition’s mayoral candidate in Kumanovo. 47 All public institutions must report their vehicles within ten days from the announcement of elections to the State Commission for Prevention of Corruption (SCPC), i.e., by 18 August. Prior to these elections, vehicles of public institutions received standardized license plates to distinguish them from private vehicles. The SCPC announced that as of 29 September, only 635 institutions had submitted the required data, while 879 had not (58 per cent). By law, failure to submit the data within the prescribed deadline is subject to fines ranging from EUR 200 to 400. 48 For example, on 11 September, Izet Mexhiti, Minister of Environment and Physical Planning and VLEN mayoral candidate in Chair, inspected public roadworks. On 12 September, Deputy Prime Minister Aleksandar Nikoloski, together with the prime minister and the minister of health, visited the Military Hospital in Skopje and announced a EUR 12 million investment for its reconstruction. On 23 September, the prime minister inaugurated a public swimming pool in Shtip. On 12 October, the prime minister and Mr. Nikoloski visited the construction of the Ljubani, Ljuboten water supply system, financed by the Ministry of Transport with MKD 106 million, and in a press release stated that the project is being implemented at the request of local residents. EUR 1 equals approximately MKD 61.5. International Election Observation Mission Page: 12 Republic of North Macedonia, Local Elections, 19 October 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

period to reinforce the incumbent’s advantage. 49 Campaign activities of public officeholders are not regulated, and government officials, including the prime minister, actively promoted local candidates across the country throughout the campaign. 50 While not in violation of the law, such practices blurred the line between state and party, contrary to paragraph 5.4 of the 1990 OSCE Copenhagen Document. 51

The law encourages contestants to sign a Code on Fair and Democratic Elections, a self-regulatory instrument that inter alia prohibits pressure on civil servants and public-sector employees. 52 However, many ODIHR EOM interlocutors made allegations that public sector employees were pressured by their superiors to support the VMRO-DPMNE or the incumbent mayor, and some alleged instances where municipal employees were instructed to take part in the campaign. 53 Additionally, allegations of intimidation of voters and opposition candidates, as well as instances of alleged targeted administrative inspections by authorities on opposition supporters, were reported to the ODIHR EOM. 54 A wide range of ODIHR EOM interlocutors alleged that political parties with substantial financial means engaged in vote-buying, particularly targeting economically vulnerable Roma communities, despite long-standing efforts to combat this practice. 55

Campaigning on social networks, including paid political advertising and third party campaigning, is not specifically regulated, but the law requires all paid political advertisement to be clearly labelled and separated from other content. 56 There is no oversight authority mandated to monitor the campaign on social networks, including disinformation, manipulative content, or co-ordinated inauthentic behavior. 57 In 2023, the Agency for Audio and Audiovisual Media Services (AAAVMS) developed a voluntary Code of Conduct in the Online Sphere during Electoral Processes and Referenda, addressing political advertising, disinformation, discriminatory rhetoric, and personal data protection. However, only five political parties and four independent candidates contesting these elections had signed it. 58

49 In the municipalities where such concerns were raised, from 9 August to 17 October, a number of public procurement processes for new infrastructure projects were initiated. For example, the municipality of Butel initiated or published 3 new procurement procedures for infrastructure development and adopted 16 positive decisions on open procurements; Gostivar initiated 5, and Karposh initiated 8, and both municipalities adopted decisions on 18. Tetovo initiated 2 procurement procedures and adopted 34 positive decisions. The annual budgets of the municipalities of Gostivar and Tetovo are not publicly available. 50 Of the 98 campaign events observed by the ODIHR EOM, government officials were actively campaigning at 33. For example, the prime minister spoke at campaign rallies on 29 September in Aerodrom, on 4 October in Jegunovce, on 10 October in Dojran and Valandovo, and on 13 October in Veles. Deputy Prime Minister Aleksandar Nikoloski spoke on 29 September in Prilep, on 5 October in Strumica, and on 13 October in Rosoman. 51 Paragraph 5.4 of the 1990 OSCE Copenhagen Document calls for “a clear separation between the State and political parties”. 52 In at least ten municipalities and the City of Skopje, Levica candidates announced that they would refrain from signing the non-binding code. 53 Allegations of municipal employees being pressured by their superiors were made in Debar, Kochani, Kriva Palanka, Mogila, Novaci, Ohrid, Shuto Orizari, Struga, and Tetovo. 54 Allegations of intimidation on voters were made in Arachinovo, Bitola, Brvenica, Gazi Baba, Labunishta, Mogila, Struga, and Sveti Nikole. Allegations of pressure on opposition candidates were made in Bitola, Kumanovo, Mogila, and Prilep. Allegations of targeted inspections against opposition supporters were made in Bitola, Labunishta, Mogila, and Tetovo. 55 Vote-buying allegations were made in Brvenica, Chair, Kumanovo, Rankovce, Resen, Saraj, Shtip, Shuto Orizari, Staro Nagorichane, and Tetovo. 56 According to data from Meta Ad Library, between 17 September and 16 October, the accounts that spent the most on Facebook and Instagram were those of Levica (EUR 11,292), the official account of the mayor of Kisela Voda Orce Gjorgjievski (EUR 9,615), and the official account of Prime Minister Hristijan Mickoski (EUR 9,529). The highest spending official party accounts were of SDSM, the Democrats, and Integra – Macedonian Conservative Party, with EUR 8,359, EUR 3,641, and EUR 345, respectively. 57 The AAAVMS launched a pilot project for monitor third-party campaigning of 50 accounts across social network platforms. Civil society organizations Metamorphosis, CIVIL, and the Helsinki Committee for Human Rights conducted social network monitoring. 58 See the Code of Conduct in the Online Sphere during Electoral Processes and Referenda. International Election Observation Mission Page: 13 Republic of North Macedonia, Local Elections, 19 October 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

Candidates and political parties relied heavily on social network outreach and campaigned actively on Facebook from the start of the official campaign period, and, to a lesser extent, on Instagram and TikTok. 59 While at the start of the campaign, most posts presented candidates and programmes in a neutral tone, sharing content from campaign events, the tone used on social networks became increasingly accusatory in the final stages of the campaign. Several instances of inflammatory rhetoric were also observed. 60 A number of high-level government officials and incumbent mayors used their official Facebook accounts for campaigning. 61 Several ODIHR EOM interlocutors reported online harassment and misogynistic attacks, including from fake accounts; concerns were also raised about the potential spread of harmful narratives and manipulative content online during the election period. Despite growing digital vulnerabilities, no comprehensive institutional mechanism has been established to counter digital threats to elections, including co-ordinated malign influence and disinformation.

Negative rhetoric surrounded women’s political participation, particularly online, where women faced frequent verbal abuse, threats, and graphic content. 62 Gender equality and women’s rights were largely absent from candidates’ platforms and campaign discourse, and when mentioned, women were portrayed mainly as voters, rather than as political actors. Women’s civil society representatives noted a broader regression in women’s rights and a decline in the progress toward participatory democracy. According to several ODIHR EOM interlocutors, the growing influence of the anti-gender movement, often backed by religious leaders and unchallenged by political parties, undermines past achievements in gender equality policies. 63

Parties representing smaller ethnic communities campaigned freely, conducting outreach in their respective languages and areas. A total of 20 parties representing smaller ethnic communities participated in these elections. 64 While many of these political parties have traditionally aligned themselves with major parties through electoral alliances or coalitions, in these elections, some ran independently, arguing that maintaining their own voter base provides for a stronger post-election negotiating position. Some political parties representing the Roma and Turkish communities chose to run independently in municipalities with concentrated communities, but in other municipalities, joined coalitions led by the major parties. Serb and Vlach parties all joined the VMRO-DPMNE-led coalition.

59 The ODIHR EOM followed the campaign activities of 47 accounts of political parties, coalitions, candidates, and influencers on Facebook. 60 On 30 September, Levica leader Dimitar Apasiev posted derogatory remarks against a political opponent. During the first week of the campaign, derogatory, explicit, and misogynistic attacks were posted on Facebook against Luna Stefanovska, VMRO-DPMNE candidate for the Skopje City Council. On 13 October, the DUI-led coalition posted a video of Tetovo mayor Bilal Kasami with the caption: “the servant of VMRO and Mickoski!” 61 For example, the mayors of Berovo, Gostivar, Kisela Voda, Kumanovo, Ohrid, and Tetovo actively campaigned on their official Facebook pages, as did the prime minister, the ministers of foreign affairs, defense, transport and communication, and others. 62 See 2020 Congress Report on Fighting Sexist Violence Against Women in Politics at Local and Regional Level, Recommendation 449, 7.c. “introduce or revise codes of conduct in national assemblies, governmental bodies and institutions, explicitly prohibiting sexist speech and sexual harassment, introducing effective complaint and sanction mechanisms, and assist local and regional governments with the implementation of measures regarding sexist violence against women in politics”. See also 2003 Council of Europe Recommendation of the Committee of Ministers on Balanced Participation of Women and Men in Political and Public Decision Making. 63 Several women CSO representatives informed the ODIHR EOM that local councils are increasingly changing the wording ‘gender equality’ to ‘equal opportunities for women and men’ in official documents. 64 Of these parties, eight represent the Roma community, four the Turkish community, three each the Serbian and the Bosniak communities, and two the Vlach community. According to ODIHR EOM interlocutors, some members of the Roma community prefer to identify as Turkish, citing perceptions of lower levels of discrimination. International Election Observation Mission Page: 14 Republic of North Macedonia, Local Elections, 19 October 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

Campaign Finance

Campaign and political finance are regulated by the Electoral Code, the Law on Financing of Political Parties, and the Law on Prevention of Corruption and Conflict of Interest. Most previous ODIHR recommendations pertaining to campaign finance remain unaddressed, including those related to constituency-level reporting of income and expenditures in both interim and final reports, electronic submission of campaign reports, regulation of bank loans, paid political advertising on social networks, third-party financing, strict limits on post-election donations, and adequate resources for oversight bodies.

Campaigns may be financed from public and private sources. In practice, public funds constitute a significant share of overall campaign financing through different mechanisms. 65 While there is no direct public funding, the state reimburses registered broadcast, print, and online media outlets for political advertising through the SEC (see Media). Political parties that receive state funding may also use these funds for campaign purposes. 66

Private funding includes bank loans, which are not comprehensively regulated, and monetary or in-kind donations, capped at EUR 3,000 per individual and EUR 30,000 per legal entity per campaign, in Macedonian Denar (MKD) equivalent. Donations from foreign, state, municipal, and anonymous sources, as well as from public, religious, and charitable organizations, are prohibited. Campaign spending is limited to MKD 110 (approximately EUR 1.8) per registered voter in a municipality, applied cumulatively across both rounds of mayoral elections. For reporting purposes, the law does not distinguish between mayoral and council elections and narrowly defines who qualifies as an election participant. Consequently, only political parties, coalitions, and independent candidates or lists of independent candidates are required to submit campaign-finance reports. 67

All contestants are required to open dedicated bank accounts through which all campaign income and expenditures must be processed. 68 Oversight is entrusted to the State Audit Office (SAO) and the State Commission for Prevention of Corruption (SCPC). Each contestant must submit three interim reports, two before election day and one after, which are not subject to audit. 69 All reports are filed with the SAO,

65 For instance, the first campaign finance reports revealed that donations from private entities were reported by only one contestant and amounted to some EUR 427,000, while transfers from political parties’ regular accounts, which are funded from public sources, totalled almost EUR 760,000. 66 Under the Law on Financing of Political Parties, 0.15 per cent of the annual state budget income is designated for subsidies to political parties, with 70 per cent allocated to parliamentary parties, proportionally to their seats, and 30 per cent equally to all parties that received at least 1 per cent of votes in the last parliamentary or local elections. In 2024, state funding for political parties amounted to approximately EUR 7.5 million. The law does not limit transfers from regular party accounts to campaign accounts. 67 While 309 mayoral candidates and 577 lists for councilors contested these elections, the SEC published that there are 153 registered contestants. 68 Out of the total of 886 mayoral candidates and council lists registered, the authorities informed the ODIHR EOM that only 167 bank accounts had been opened for campaign purposes. 69 The first 167 interim reports were due on 9 October by 24:00, while the second set of reports was due the day before election day. An additional report is due the day before potential mayoral run-offs. According to the SCPC, almost two-thirds of the participants did not submit their first interim report at all, and the content and timing of publication of submitted reports varied. According to time stamps of the published reports, 45 of the 56 reports published on the SEC website were submitted within the deadline; 57 of 58 reports published on the SCPC website; and 37 of 56 reports published on the SAO website. Of these reports, 15 contained information only on donations, 32 reported zero donations or were blank, while 19 also contained expenditures. Only three reports included information not required by the reporting instructions, including funds transferred from political parties or in-kind donations. The first reports were posted on the day after submission by the SAO and SCPC, while the SEC posted them four days after. The second reports were posted on election day by the SCPC only. The third interim report is due one day after the closing of the bank account dedicated to the campaign and covers the period between the end of the campaign and the closing of the account. International Election Observation Mission Page: 15 Republic of North Macedonia, Local Elections, 19 October 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

SCPC, and the SEC, which publish them on their websites. Within 60 days of the official announcement of election results, campaign participants must submit final reports to the SAO, which then has 60 days to audit them. The reporting template, provided by the Ministry of Finance prior to the 2024 elections, does not require a breakdown of expenses by municipality, preventing verification of compliance with spending limits, contrary to the law.70 Furthermore, interim reports include only donations, omitting loans, transfers from regular party accounts, and expenditures, thereby reducing transparency and falling short of international good practice. 71

The Electoral Code prescribes fines of up to EUR 9,000 for violations of campaign-finance regulations, including exceeding donation or spending limits or failing to submit a financial report, but does not specify which institution should initiate procedures in case of infringements. Instead, the SEC, SCPC, and SAO are required to sign a Memorandum of Understanding (MoU) to co-ordinate the implementation of campaign finance provisions, including information-sharing and follow-up on detected irregularities. 72

Before the start of the campaign, the SAO conducted two training sessions for contestants’ financial staff on completing financial reports. The training covered legal requirements related to campaign finance and included sample reporting templates. However, some practical issues, including gaps in the reporting template and ambiguous definitions of who is considered a participant, remained unresolved, leading to inconsistent and, at times, overly narrow interpretations by both participants and oversight institutions. Combined with systemic gaps and limited institutional capacity, these shortcomings hindered effective campaign finance oversight. 73

Media

The media landscape is diverse but fragmented along political and ethnic lines, operating within a limited advertising market. Television (TV) remains the main source of political information, while online news portals and social network platforms are increasingly influential. Several ODIHR EOM interlocutors expressed concern about the absence of local media in some regions. They also noted unfavourable working conditions and limited human resources in the media sector, affecting both journalistic and technical capacities. While the legal framework provides for the protection of journalists, intimidation, especially outside the capital city, online attacks, including against women, and isolated incidents of physical violence against journalists remain a concern. 74

The Constitution guarantees the freedoms of expression and of the media. The 2025 amendments to the Law on Media introduced a definition of online media and a voluntary register for online outlets, aiming at increasing transparency. The Electoral Code requires media to cover elections in a fair, balanced, and unbiased manner. Despite prior ODIHR recommendations, newscasts of the public broadcaster, Macedonian Radio and Television (MRT), during the campaign remain subject to stringent regulations. Although these regulations aim to ensure equitable access, they limit the broadcaster’s editorial

70 The spending limits in these elections range from some EUR 3,400 in Lozovo to some EUR 168,000 in Kumanovo. Additionally, for the Skopje City Council and mayoral elections, the spending limit is some EUR 848,000. 71 Paragraph 261 of the 2020 ODIHR Guidelines on Political Party Regulation states that “[i]t is good practice to require […] reports providing oversight bodies and the public with preliminary information on campaign incomes and expenses of parties and candidates several days before election day”. 72 On 17 September, the SEC, SCPC and SAO signed the MoU. 73 In its latest annual report, the SAO recommended several amendments to campaign-finance regulations, including prohibiting post-campaign donations, regulating online and social media spending, and introducing stricter eligibility criteria for media outlets receiving public funds, including online portals. The SCPC, in its 2024 post-elections report, highlighted issues of late or incomplete financial reports, as well as unregulated digital advertising. 74 On 2 October, the Association of Journalists (AJM) announced that it had expelled Zoran Bozhinovski following the series of gender-based insults through social media posts against women journalist. In 2025, AJM reported two cases to the MoIA, regarding a physical attack on a TV crew in Skopje and the arson of a journalist’s car in Ohrid. International Election Observation Mission Page: 16 Republic of North Macedonia, Local Elections, 19 October 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

independence. 75 The AAAVMS oversaw media compliance with legal requirements relating to electoral coverage, from the day of the announcement of the elections until the end of voting, publishing seven weekly reports before the official launch of the campaign, and daily reports during it. 76

Mayoral candidates are entitled to equal coverage by all broadcasters, and submitters of councilor lists to equal coverage in local media. Due to the high number of contestants and limited media capacity, the decision on which candidates to invite to numerous debates in private media remained under editorial discretion, and some candidates declined participation. Several local media outlets organized debates and interviews with candidates in their respective municipalities. Due to the limited number of such media outlets, the impact was not significant. In the national media, in addition to the main parties and their candidates, several smaller parties and a few independent candidates had opportunities to present their political platforms. Three of the five private national terrestrial broadcasters informed the ODIHR EOM that some parliamentary parties avoid participation in their programmes. One daily newscast and one weekly primetime programme on national broadcasters were supplemented by subtitles or Macedonian Sign language, as required by law.

Paid political advertisement in the media during the campaign period is financed directly and exclusively from the state budget. The distribution formula significantly favours major parliamentary parties, while denying meaningful opportunities for smaller parties and independent candidates, and providing no funds or airtime for smaller parties with a parliamentary group. 77 Levica filed several motions challenging these guidelines (see Election Dispute Resolution). Media wishing to offer paid airtime or space for campaign advertisement must register with the SEC and publish their price lists. 78 While the reimbursement to broadcasters is based on AAAVMS monitoring, reimbursement to online media is not transparent and lacks oversight. Many ODIHR EOM interlocutors alleged that this provision is exploited by political parties to channel funds through loyal media.

According to ODIHR EOM media monitoring, election-related coverage in broadcast media during the campaign period was overall balanced. 79 Major parties and coalitions were often represented by their leaders. Televised debates were organized by private channels almost exclusively for mayoral candidates. Non-parliamentary parties and independent candidates received approximately two and five per cent of news coverage on public broadcasters, respectively, and up to two and three per cent on private channels.

75 During the official campaign period, MRT is obliged to dedicate 30 per cent of its newscasts to general events, 30 per cent to the parliamentary majority parties, 30 per cent to the parliamentary opposition, and 10 per cent to non- parliamentary parties and independent candidates. 76 On 7 October, the AAAVMS published monitoring data for the period between the calling of the elections and the start of the campaign, noting some imbalance in media coverage by TV Alfa and Alsat-M, but no legal violations. Alsat-M filed a complaint, objecting to these conclusions. Also, on 8 October, the AAAVMS initiated a misdemeanor procedure against Kichevo TV Gurra for exceeding the limit of paid political advertising. 77 The Electoral Code prescribes that 8 minutes out of each 9.5 minute-long paid advertisement block and 90 per cent of the funds allocated for the campaign in the media are to be equally divided between the 2 largest ruling and the 2 largest parliamentary opposition parties, 1 minute and 7 per cent of funds are allocated to parliamentary parties that do not have enough MPs to form a parliamentary group, while 30 seconds and 3 per cent of funds are to be shared by non-parliamentary parties and independent candidates. On 16 September, the SEC, the AAAVMS, the SCPC, and the SAO submitted a joint letter to the Speaker of Parliament, requesting action on the appropriate regulation of the allocation of paid airtime and space and distribution of funds for the campaign in the media. ZNAM noted through a bilateral agreement they were provided a small percentage of VMRO-DPMNE’s funds for advertising in the media. 78 For these elections, 33 TV stations, 42 radio stations, 8 daily newspapers, and 246 online media outlets registered with the SEC. 79 With the exception of TV Alfa, which devoted almost 40 per cent of its political coverage to VMRO-DPMNE in a positive tone and around 45 per cent of its coverage of SDSM in a negative tone, including critical commentary by journalists. On 15 September, the ODIHR EOM started its media monitoring of the public broadcasters MRT 1 and MRT 2 (in Albanian), the private broadcasters Alfa, Alsat-M (in Albanian), Kanal 5, Sitel, and Telma, as well as election-related articles of the online news portals kurir.mk, plusinfo.mk, and slobodenpecat.mk, along with tetovasot.com and lajmpress.org (in Albanian). International Election Observation Mission Page: 17 Republic of North Macedonia, Local Elections, 19 October 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

Coverage in the pre-campaign period on private television and online media reflected political polarization, and negative reporting on the largest parties largely originated from the rhetoric of party leaders.

Election Dispute Resolution

Election-related complaints may be filed with the SEC, MECs, basic courts, or the SCPC, depending on the subject matter. The regulation of election dispute resolution contains ambiguities and gaps, including with respect to conflicting deadlines, unclear mandates for dispute resolution, and the authority of lower- level election commissions. 80 The legal standing of voters to file complaints remains limited, contrary to international good practice. 81 Citizen observers may file complaints concerning campaign finance, while for potential irregularities observed during the electoral process, including on election day, they can only have their remarks on alleged irregularities recorded in the EB logbooks.

Basic courts and the SEC handle different types of campaign-related complaints. The SEC also reviews complaints by contestants concerning voting, tabulation, and election results. It may initiate proceedings on electoral irregularities ex officio and refer alleged criminal offences to the prosecutor’s office. MECs review complaints regarding violations of voting rights on election day, while the SCPC reviews those related to campaign finance and misuse of administrative resources. Decisions by the SEC, MECs, and SCPC can be appealed to the Administrative Court, while the appellate courts hear appeals on election- related decisions of basic courts. Deadlines for submitting complaints range from 12 hours to 2 days, with 1 to 3 days allowed for most reviews. 82 Some of these deadlines are unduly short, potentially undermining the quality of rulings. 83

The Constitutional Court reviews the constitutionality of election-related legal acts or decisions, without an expedited procedure. However, following the announcement of the local elections, the Court reviewed several initiatives in a prompt manner and within days, including challenges to the SEC Rulebook governing the collection of support signatures for independent candidates, the SEC Guidelines for procedures of submitting and registering candidate lists, and the government decision on the number of councilors per municipality (see Candidate Rights and Registration, and Electoral System and Legal Framework, respectively). The Court rejected all initiatives.

During the campaign, two additional initiatives were submitted to the Constitutional Court: one by Levica on 29 September, challenging the AAAVMS Guidelines on paid political advertising, and another by the Democrats on 3 October, challenging provisions of the Electoral Code related to the allocation formula. 84 The Court held a session on 15 October, two days before the end of the campaign, reviewing and rejecting

80 Procedures and applicants in cases concerning the annulment and repetition of voting are not comprehensively defined in Article 151 of the Electoral Code, which also sets deadlines that differ from those under Article 148, despite their partly overlapping scope. ODIHR EOM long-term observers reported that many MECs had varying interpretations of their authority to rule on different types of complaints, often relying solely on SEC advise rather than independently reviewing and deciding cases within their jurisdiction. 81 Voters can only file complaints regarding the misuse of administrative resources with the SCPC, and regarding violations of their individual voting rights with the SEC before election day, and with MECs on election day. Section II.3.3.f of the Venice Commission’s Code of Good Practice in Electoral Matters recommends that “[all] candidates and all voters registered in the constituency concerned must be entitled to appeal. A reasonable quorum may be imposed for appeals by voters on the results of elections”. 82 Voters’ complaints on election day must be lodged within 12 hours and reviewed within 2 hours. 83 Section h II.3.3(95) of the Venice Commission’s Explanatory Report of the Code of Good Practice in Electoral Matters states that “time limits must […] be long enough to make an appeal possible, to guarantee the exercise of rights of defense and a reflected decision. A time limit of three to five days at first instance (both for lodging appeals and making rulings) seems reasonable”. 84 In addition, Levica filed several lawsuits with the Basic Court in Skopje, all of which were dismissed, as well as a complaint to the Commission for Prevention and Protection of Discrimination, on the same matter. International Election Observation Mission Page: 18 Republic of North Macedonia, Local Elections, 19 October 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

the initiative by Levica. 85 Although the Constitutional Court is not bound by expedited deadlines, its practice of hearing election-related cases promptly created an expectation among many stakeholders that the Court would continue with this approach. Such practices have the potential to significantly impact on the legal framework while an electoral process is ongoing.

The SEC reviewed 67 complaints related to violations of individual voters’ rights and requests for homebound voting, accepting 25 and rejecting the remaining 42. In line with the law, the SEC maintained an electronic system for filing and tracking complaints but did not consistently update it., Since the announcement of elections, the SCPC received some 25 reports, most alleging misuse of state resources. These reports were not treated as complaints and hence were not reviewed in an expedited manner, and the procedural right of the parties to the case were not ensured, limiting access to an effective remedy.86

The Administrative Court received and adjudicated four complaints prior to election day, concerning candidate registration. It dismissed one as late and upheld the SEC and MEC decisions in the other three. The court also dismissed as unfounded a lawsuit filed by Levica, requesting annulment of the AAAVMS Guidelines on paid political advertising. 87 As required by law, the Administrative Court published its decisions promptly.

While disputes were generally handled efficiently, in accordance with procedures and within prescribed deadlines, many ODIHR EOM interlocutors expressed concerns about the impartiality and independence of the adjudicating bodies, particularly regarding potential disputes over election results. 88

Election Observation

The Electoral Code provides for both citizen and international election observation. Accredited representatives of citizen associations registered at least one year before election day, whose statutes envisage the protection of human rights, international organizations, and representatives of foreign countries, may observe all aspects of the electoral process. Applications for observer accreditation must be submitted to the SEC no later than ten days prior to election day. Electoral contestants may appoint authorized representatives to follow the election process at all levels of the election administration in municipalities where they compete, by applying to the relevant MEC until three days before election day. Media representatives were entitled to be present at all stages of the electoral process apart from the vote count.

In an inclusive process, the SEC accredited 807 citizen observers from 20 organizations and 644 international observers from 21 organizations. The SEC also conducted a training for accredited observers and a workshop for media outlets. Election observation activities by citizen observer organizations were minimal due to a lack of funding, which prevented them from deploying meaningful numbers of long-term and short-term observers. 89 They focused instead on activities such as monitoring

85 The initiative by the Democrats was not on the agenda of this session of the Court. The Court informed the ODIHR EOM that two more initiatives were received, one by Levica, challenging the provisions of the Electoral Code on the allocation formula, and another, by World Macedonian Congress, challenging parts of the SEC Election Calendar. 86 By law, the SCPC should review and decide on complaints related to violation of campaign-finance rules and misuse of administrative resources within five days. The SCPC reviewed 12 reports in public session on 13 October. 87 On 13 October, Levica filed an appeal against this decision to the Higher Administrative Court. 88 According to the 2024 European Commission’s Rule of Law Report, only 25 per cent of the general public and 20 per cent of companies consider the courts fairly or very independent. The 2024 European Commission’s Enlargement Report notes that “…the independence and impartiality of the judiciary need to be improved. External or political interference remains a serious concern. The perceived level of trust in the judiciary remains very low”. 89 Of the main citizen observer organizations that were previously involved in election observation, CIVIL – Center for Freedom deployed 6 long-term and 60 short-term observers and the CSO “Wake Up” accredited 559 observers.. The National Council for Gender Equality deployed 24 women observers. International Election Observation Mission Page: 19 Republic of North Macedonia, Local Elections, 19 October 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

of media and social networks and on possible foreign malign influence and disinformation campaigns, misuse of state resources, inter-communal relations, and electoral accessibility. 90

Election Day

Election day was generally calm and orderly. According to the SEC preliminary data, turnout reached 48.46 per cent. The SEC published turnout data by municipality at two-hour intervals throughout the day, starting at 09:00, and began posting preliminary election results down to polling station level at around 21:00, contributing to transparency. In four municipalities, the mayoral election will have to be repeated as fewer than one-third of registered voters participated. In a number of municipalities, there were cases of misprinted ballots and information posters, including for the election of the Council of the City of Skopje. Women were well represented on the EBs in polling stations observed by the IEOM; they comprised 49 per cent of EB members and chaired 66 per cent of the observed EBs.

Regrettably, 54 per cent of polling stations where voting was observed did not provide for independent access for voters with physical disabilities, and in 27 per cent, the interior layout was not suitable for these voters. Positively, 95 per cent of polling stations observed were equipped with tactile ballot templates in Braille for use by voters with visual impairments.

Most polling stations opened on time or with slight delays. Opening was assessed positively in 105 of the 109 observations, highlighting the generally uniform application of procedures. IEOM observers reported some instances of procedural errors, including 14 instances where ballot boxes were not shown to be empty before being sealed, and 27 cases where the opening protocol was not completed before the polling station opened. Problems with initiating the Biometric Voter Identification Devices (BVIDs) were noted in one third of openings observed, and roughly the same proportion of polling stations opened with mostly minor delays.

IEOM observers assessed voting positively in 98 per cent of polling stations observed, describing the process as calm, efficient, and well-organized. Authorized representatives of contestants were present in 84 per cent of polling stations observed and were involved in 20 of the 22 cases of interference observed by the IEOM. Citizen observers were present in only 6 per cent of polling stations observed. The presence of unauthorized persons was observed in eight polling stations. Voter identification procedures were almost universally respected. However, IEOM observers reported that in 27 per cent of polling stations observed, not all voters could be identified by the BVID based on fingerprints, and in 2 per cent, there were technical issues with the devices. In 8 per cent of polling stations observed, one or more voters were turned away, in most cases because their names could not be found on the voter list or they could not present a valid identification document.

IEOM observers reported some problems related to the secrecy of the vote. In 7 per cent of polling stations observed, not all voters marked their ballots in secrecy. The layout of the polling stations was not adequate to conduct polling and did not ensure the secrecy of the vote in 4 per cent of observed polling stations. Overcrowding was noted in 4 per cent of observations. In 38 per cent of polling stations observed, voters were not consistently instructed on voting procedures and on how to properly mark their ballots. Serious procedural shortcomings noted by IEOM observers included group voting, reported in 3 per cent of polling stations observed, and attempts to influence voters on who to vote for (1 per cent). In 2 per cent of polling stations observed, ballot boxes were not properly sealed. IEOM observers also reported

90 Community organizations such as Roma for Democracy and Umbrella, as well as local organizations like Inkluziva/Zeta and Polio+ focused on the rights and inclusion of persons with disabilities and electoral accessibility. A group of civil society organizations monitored the potential misuse of administrative resources across 26 municipalities. International Election Observation Mission Page: 20 Republic of North Macedonia, Local Elections, 19 October 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

from 3 per cent of polling stations observed that people other than EB members were seen keeping track of voters who had voted, indicating possible pressure on voters and attempts to unduly influence their choice. Campaign materials or activities were reported from outside of 4 per cent of polling stations observed.

The large majority of the 104 vote counts observed by the IEOM were assessed positively, although some observers described the process as disorganized and chaotic. However, a frequent lack of adherence to prescribed procedures, as well as procedural errors or omissions led to a negative assessment of the process in 13 observations. IEOM observers reported that EBs frequently did not perform the required reconciliation procedures, such as counting and recording the number of unused ballots in the results protocol (30 cases each) or determining the number of voters who voted by counting the signatures on the voter list (24 cases). Only 38 EBs were observed to have conducted all prescribed steps before opening the ballot boxes. The actual counting of ballots was carried out transparently in almost all cases, but in more than half of the observed counts, the various steps were not followed in the prescribed order. IEOM observers also reported procedural violations, such as results protocols pre-signed by EB members (10 cases) or persons other than EB members participating in the count (18 cases). In 3 counts observed, the results did not reconcile, and in 31 cases, EBs faced difficulties completing the results protocols. Other procedural shortcomings included EBs failing to post copies of the results protocols at the polling station (43 cases), negatively impacting transparency, and not transmitting preliminary results electronically to the SEC (23 cases).

IEOM observers assessed the tabulation positively in all but 6 of the 89 reports filed from 76 MECs, describing the process as transparent in most cases, though at times disorganized. They reported that the MEC premises were not always suitable for the reception of election materials (15 cases), and noted instances of overcrowding (10 cases), and tensions in or around MEC premises (4 cases). Almost three- quarters of MEC premises did not provide for independent access by persons with physical disabilities. IEOM observers also reported several procedural shortcomings, including MECs not consistently making changes to EB results protocols based on inspected election material, as required by law (26 reports), and cases of EBs correcting protocols at the MEC (25 reports). More than half of the submitted EB protocols contained discrepancies. Sixty observation reports noted the presence of authorized representatives of contestants at MECs, who were able to follow the process without restriction. IEOM observers did not report any instances of interference in the tabulation process.

The SEC reported that it had not received any complaints during election day. At the same time, by the end of voting, the SEC published information on some 286 complaints submitted by voters concerning their right to vote, which had been processed by MECs. According to the SEC, 156 of these complaints were upheld, 100 were rejected, while some 30 remain under review. IEOM observers reported that two complaints were filed related to irregularities during the voting and tabulation processes. The State Public Prosecutor’s Office reported no major incidents but noted several isolated cases of alleged vote-buying, undue influence on voters, and one case of violation of the secrecy of the vote, all of which are under investigation. The police reported that 11 persons had been detained and arrested on election day on suspicion or charges of vote buying, destruction of election material, and for photographing voter identification documents.

The English version of this report is the only official document. Unofficial translations are available in Macedonian and Albanian. International Election Observation Mission Page: 21 Republic of North Macedonia, Local Elections, 19 October 2025 Statement of Preliminary Findings and Conclusions

MISSION INFORMATION & ACKNOWLEDGEMENTS

Skopje, 20 October 2025 – This Statement of Preliminary Findings and Conclusions is the result of a common endeavour involving the OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR), the European Parliament (EP), and the Congress of Local and Regional Authorities of the Council of Europe (the Congress). The assessment was made to determine whether the elections complied with OSCE commitments, Council of Europe standards, other international obligations and standards for democratic elections, and with national legislation. Each of the institutions involved in this International Election Observation Mission has endorsed the 2005 Declaration of Principles for International Election Observation.

Matteo Mecacci is the Head of the ODIHR EOM, deployed from 5 September. The Congress delegation was led by Gobnait Ní Mhuimhneacháin. Marta Temido headed the EP delegation.

This Statement of Preliminary Findings and Conclusions is delivered prior to the completion of the electoral process. The final assessment of the election will depend, in part, on the conduct of the remaining stages of the electoral process, including the count, tabulation, and announcement of results, the handling of possible post- election day complaints or appeals, and second rounds of the mayoral elections. ODIHR will issue a comprehensive final report, including recommendations for potential improvements, some months after the completion of the electoral process. The EP delegation will debrief the EP Delegation for the Relations with North Macedonia at the earliest convenience following the second round of the election. The Congress will present its report at its plenary session in March 2026.

The ODIHR EOM includes 17 experts in the capital and 24 long-term observers deployed throughout the country. On election day, 275 observers from 40 countries were deployed, including 253 observers deployed by ODIHR, a 15-member delegation from the Congress, and a 7-member delegation from the EP. There were 48 per cent of women among observers. Opening was observed in 109 polling stations, and voting was observed in 1.100 polling stations across the country. Counting was observed in 104 polling stations, and the tabulation in 76 MECs.

The IEOM wishes to thank the authorities of the Republic of North Macedonia for the invitation to observe the elections, and the State Election Commission and the Ministry of Foreign Affairs and Foreign Trade for their assistance. The IEOM wishes to also express its appreciation to other state institutions, political parties, candidates, media, civil society organizations, and international community representatives for their co-operation.

For further information, please contact: • Matteo Mecacci, Head of the ODIHR EOM, in Skopje (+389 71 393185); • Katya Andrusz, ODIHR Spokesperson (+48 609 522266), or Ranko Vukčević, ODIHR Election Adviser, in Warsaw (+48 723 960008); • Stéphanie Poirel, Head, Department for Protecting Local Democracy, Congress (+33 65 3550710); • Raffaele Luise, EP Administrator, (+32 47 0952279).

ODIHR EOM Address: Georgi Dimitrov 16 1000 Skopje, Republic of North Macedonia telephone: +389 71 393185; email: office@odihr.mk

МЕЃУНАРОДНА МИСИЈА ЗА НАБЉУДУВАЊЕ НА ИЗБОРИТЕ Република Северна Македонија – Локални избори, 19 октомври 2025 година ИЗЈАВА ЗА ПРЕЛИМИНАРНИТЕ НАОДИ И ЗАКЛУЧОЦИ ПРЕЛИМИНАРНИ ЗАКЛУЧОЦИ

Локалните избори одржани на 19 октомври беа конкурентни и на гласачите им овозможија вистински избор од различни политички алтернативи, но се одржаа во силно поларизирано политичко опкружување, вклучувајќи и по етнички линии, и во атмосфера на разочараност од политиката и широко распространети перцепции за корупција. Иако изборната администрација генерално ефикасно ги спроведе подготовките за изборите, недоследностите и празнините во изборното законодавство, како и ограничените ресурси и застарената инфраструктура, негативно влијаеја врз одредени аспекти од нејзината работа. Основните слободи беа во голема мера почитувани, а кандидатите имаа можност слободно да водат кампања, но беа забележани случаи на злоупотреба на јавни ресурси и тврдења за притисоци и заплашување на гласачи, што предизвика загриженост. Иако кандидатите главно водеа кампања за општински прашања, процесот, предводен претежно од политички партии, беше обележан со дебати на национално ниво за прашања како што се идентитетот, интеграцијата во ЕУ, корупцијата и правата на етничките заедници за правична застапеност. Правните одредби за политичко рекламирање, вклучително и во медиумите, ги ставија независните кандидати и вонпарламентарните партии во неповолна положба, и неоправдано ги исклучија помалите партии коишто имаат пратеничка група. Транспарентноста на финансирањето на кампањата беше под негативно влијание од системските недостатоци во законодавството и ограничените капацитети и овластувања за вршење надзор од страна на релевантен орган. Жените останаа недоволно застапени во јавниот и во политичкиот живот, а родовата еднаквост доби ограничено внимание во текот на кампањата. Изборниот ден генерално помина мирно и уредно, но беа забележани одредени процедурални недостатоци.

Правната рамка обезбедува техничка основа за спроведување демократски избори. Сепак, таа содржи бројни недостатоци и ѝ недостасува јасност во неколку области, што понекогаш доведува до различни толкувања. Иако амандманите на Изборниот законик од 2024 година опфатија некои претходни препораки на ОДИХР и на Конгресот, по повеќето од нив сепак сѐ уште ништо не е преземено. Дополнително, во мај 2025 година, Уставниот суд ги укина одредбите за бројот на потписи за поддршка на независните кандидати, а Собранието не успеа да ја пополни правната празнина навреме за да ја дополни правната рамка. Последователно на тоа, Државната изборна комисија (ДИК) го регулираше овој аспект со барање потписи од само двајца граѓани. Иако оваа интервенција од страна на ДИК се сметаше за неопходна за регулирање на еден важен аспект од изборниот процес, таа сепак создаде преседан којшто потенцијално го доведува во прашање принципот на поделба на власта, спротивно на заложбите на ОБСЕ.

Изборната администрација генерално работеше во рамките на законските рокови и ефикасно ги водеше подготовките. Таа уживаше јавна доверба, но беа изразени одредени загрижености во врска со нејзината независност, бидејќи е составена претежно од јавни службеници. Пред овие избори, ДИК пополни некои од подолготрајно испразнетите работни места, вклучително и позицијата генерален секретар, со цел подобрување на својот административен капацитет. Некои изборни операции, вклучително и изборот на членови на Избирачкиот одбор (ИО), беа негативно погодени од системскиот недостаток на долгорочни инвестиции во капацитетите и модернизацијата на ДИК. ДИК одржуваше седници на ад хок основа, коишто беа емитувани Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 2 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

онлајн и објавени на нејзината веб-страница; сепак, медиумите, набљудувачите и овластените претставници на кандидатите беа поканети преку внатрешни листи, наместо преку јавни објави, што ја ограничуваше транспарентноста.

Законот им обезбедува право на глас на сите граѓани со наполнети 18 години, освен на оние коишто се лишени од деловна способност со правосилна судска одлука. Ограничувањето на правото на глас врз основа на интелектуална или психосоцијална попреченост е спротивно на заложбите на ОБСЕ и другите меѓународни стандарди. Избирачкиот список (ИС) беше отворен за јавен увид, вклучително и од страна на изборните кандидати. Долготрајните проблеми, вклучувајќи го големиот број гласачи коишто живеат во странство, наместо на местото на постојано живеалиште според Избирачкиот список, и нецелосниот и застарен систем на адреси на живеење, негативно влијаеја врз точноста на Избирачкиот список и излезноста на гласачите. Околу 1,72 милиони граѓани со постојано живеалиште во земјата беа вклучени во избирачките списоци.

Во рамките на севкупен инклузивен процес, Општинските изборни комисии (ОИК) регистрираа вкупно 577 советнички листи, од кои сите беа во согласност со родовата квота, и 309 кандидати за градоначалници, од кои само 32 беа жени, а им беше одбиена регистрацијата на 6 кандидати за градоначалници и на 4 советнички листи. И покрај веќе упатените препораки на ОДИХР, лица коишто моментално издржуваат или очекуваат извршување на казна затвор подолга од шест месеци и понатаму не можат да се кандидираат за функција. Проверката на неосудуваност на кандидатите преку основните судови се покажа како проблематична, а понекогаш доведуваше до одложувања.

Основните слободи беа почитувани и, генерално, кандидатите можеа слободно да водат кампања. Кампањата беше конкурентна и им понуди на гласачите низа политички алтернативи. Иако строги правила насочени кон спречување злоупотреба на јавни ресурси или злоупотреба на службена должност се во сила од денот на распишување на изборите, Мисијата за набљудување на изборите (МНИ) на ОДИХР забележа дека и пред и за време на официјалниот период на кампањата, градоначалниците и високите владини претставници инаугурираа, посетуваа или промовираа инвестициски и инфраструктурни проекти, со што тие ефективно ги поткопуваа овие законски заштитни мерки. Изборните активности на носителите на јавни функции не се регулирани, а владините претставници, вклучително и премиерот, активно ги промовираа локалните кандидати низ целата земја. И покрај тоа што со нив не се крши законот, таквите практики ја заматија линијата помеѓу државата и партијата, спротивно на став 5.4 од Копенхашкиот документ на ОБСЕ од 1990 година. Многу соговорници на МНИ на ОДИХР наведоа дека се врши притисок врз вработените во јавниот сектор и заплашување на гласачите и кандидатите на опозицијата, како и купување гласови од страна на политичките партии, особено насочени кон економски ранливите ромски заедници. МНИ на ОДИХР забележа неколку случаи на вжештена реторика и ad hominem напади, како и неколку изолирани случаи на насилство.

Кампањата на социјалните мрежи, вклучувајќи ги платените политички реклами и кампањите од трети страни, не е конкретно регулирана. Ниту еден надзорен орган нема мандат да ја следи кампањата на социјалните мрежи, да открива дезинформации, манипулативна содржина или координирано неавтентично однесување, што предизвикува загриженост. Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги разви доброволен Кодекс на однесување во онлајн просторот за време на изборни процеси и референдуми, но само девет изборни кандидати го потпишаа. Кандидатите и политичките партии ставија силен фокус на комуникација преку социјалните мрежи, активно водејќи кампања на Фејсбук од почетокот на официјалниот период на кампањата. Тонот што се користеше на социјалните мрежи стана сè пообвинувачки во последните фази од кампањата, а беа забележани и неколку случаи на вжештена реторика. Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 3 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

Неколку соговорници на МНИ на ОДИХР пријавија онлајн вознемирување, вклучително и од лажни профили, како и мизогинистички напади.

За жал, жените и понатаму се недоволно застапени во јавниот и политичкиот живот, вклучувајќи и на локално ниво. Сегашниот претседател е жена, а жените сочинуваат 40 проценти од пратениците, но само 3 од 23 владини министри и 2 од 81 градоначалник избрани во 2021 година се жени. Законот пропишува родова квота од 40 проценти за кандидатските листи, со услови за назначување, и наложува секој пол да биде застапен со најмалку 30 проценти во изборните комисии. Дискусиите за родовата еднаквост и правата на жените во голема мера отсуствуваа од платформите на кандидатите и изборните говори. Неколку соговорници на МНИ на ОДИХР изразија загриженост во врска со мизогината реторика против жените кандидатки и политичкото учество на жените воопшто, особено онлајн.

Јавните средства сочинуваат значителен дел од вкупното финансирање на кампањите. Правната рамка што го регулира финансирањето на кампањите содржи системски празнини, а повеќето препораки на ОДИХР што се однесуваат на финансирањето на кампањите остануваат нерешени. Во комбинација со ограничениот капацитет на надзорните тела, ова го попречи ефикасниот надзор на финансирањето на кампањите. Кампањите можат да се финансираат од јавни и приватни извори. И покрај тоа што нема директно јавно финансирање на кампањите, политичките партии коишто добиваат државно финансирање можат да го користат за целите на кампања. Законот поставува ограничувања за донациите и расходите, забранува одредени извори на финансирање и предвидува санкции за прекршувања на правилата за финансирање на кампањите. Кандидатите мора да поднесат преодни и конечни финансиски извештаи, но се ревидираат само конечните извештаи, со што се намалува транспарентноста. Речиси две третини од учесниците воопшто не ги поднесоа своите први преодни извештаи, што е спротивно на законот.

Уставот ги гарантира слободите на изразување и на медиумите, а Изборниот законик бара од медиумите да ги покриваат изборите на фер, избалансиран и непристрасен начин. Сепак, барањата за обезбедување еднаква покриеност на кандидатите се покажаа како проблематични, со оглед на големиот број на кандидати и ограничениот капацитет на повеќето медиуми. Политичкото рекламирање во медиумите, вклучително и онлајн, се надоместува од државниот буџет, при што формулата за распределба значително ги фаворизира најголемите парламентарни партии, додека помалите партии и независните кандидати се лишени од значајни можности и не се обезбедуваат средства или време за емитување за помалите партии со парламентарна група. Регулаторното тело за медиуми забележа одредена нерамнотежа во медиумското покривање, но не пријави никакви прекршувања на законот од страна на медиумите. Националните радиодифузери ја исполнија својата законска обврска во врска со пристапноста за лицата со попреченост во своите програми. Мониторингот на медиумите на МНИ на ОДИХР покажа дека известувањето поврзано со изборите во електронските медиуми за време на кампањата генерално беше избалансирано.

Иако приговорите поврзани со изборите, по правило, можат да се поднесат до изборните комисии и судовите, регулирањето на решавањето на изборните спорови содржи двосмислености и празнини, вклучувајќи спротивставени рокови и нејасни институционални мандати. Законското право на гласачите да поднесат приговори останува ограничено, спротивно на меѓународната добра пракса. Законот предвидува кратки рокови за поднесување и одлучување, што потенцијално би можело да го наруши квалитетот на одлуките. Уставниот суд разгледа неколку иницијативи во врска со овие избори и ги отфрли сите, додека Управниот суд досега разгледа четири тужби пред изборниот ден, потврдувајќи ги одлуките на ДИК и на ОИК со кои се отфрлаат кандидатурите. Иако споровите генерално беа решавани ефикасно, во согласност со процедурите и во рамките на пропишаните рокови, многу соговорници на МНИ Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 4 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

на ОДИХР изразија загриженост за непристрасноста и независноста на органите за одлучување, особено во врска со потенцијалните спорови околу резултатите од изборите.

Изборниот законик предвидува домашно и меѓународно набљудување на изборите, вклучително и од страна на овластени претставници на кандидатите. Во еден инклузивен процес, ДИК акредитираше 807 граѓански набљудувачи од 20 организации и 644 меѓународни набљудувачи од 21 организација. Активностите за набљудување од страна на граѓанските набљудувачки организации беа минимални поради недостаток на средства. Тие се фокусираа на следење на медиумите и социјалните мрежи, и на евентуално странско штетно влијание и кампањи за дезинформирање, злоупотреба на државни ресурси, меѓуетнички односи и пристапност на изборите.

Изборниот ден генерално помина мирно и уредно, и севкупно процедурите се почитуваа. Набљудувачите на ММНИ позитивно го оценија гласањето во 98 проценти од набљудуваните избирачки места, но пријавија процедурални недостатоци како што се групно гласање и несоодветно мешање од страна на претставници на кандидатите, како и одредени проблеми поврзани со тајноста на гласањето и со биометриската идентификација на гласачите. За жал, повеќе од половина од набљудуваните избирачки места не обезбедија независен пристап за гласачите со физичка попреченост. Големото мнозинство од пребројувањата на гласови коишто беа набљудувани од страна на ММНИ генерално беа оценети позитивно, а негативните оценки главно се должат на честото непочитување на пропишаните процедури, како и на процедурални грешки. Набљудувачите на ММНИ позитивно го оценија сумирањето во повеќето набљудувани ОИК, иако пријавија несоодветни простории, пренатрупаност и одредени процедурални недостатоци. Во четири општини, изборите за градоначалник ќе мора да се повторат бидејќи учествувале помалку од една третина од регистрираните гласачи.

ПРЕЛИМИНАРНИ НАОДИ

Историјат и политички контекст

На 9 август, претседателот на Собранието ги распиша локалните избори за 19 октомври за избор на градоначалници и совети во 80 општини и во Градот Скопјe, со можен втор круг за избор на градоначалници на 2 ноември.

Политичката сцена долго време е под доминација на Внатрешната македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство (ВМРО-ДПМНЕ) и Социјалдемократскиот сојуз на Македонија (СДСМ), коишто наизменично ги водеа владите во коалиција со етнички албанската Демократска унија за интеграција (ДУИ) и помалите партии. На последните локални избори во 2021 година, коалицијата предводена од ВМРО-ДПМНЕ ја доби контролата врз повеќето општини, додека СДСМ претрпе значителни загуби, што доведе до оставка на тогашниот премиер Зоран Заев. На парламентарните избори во 2024 година, ВМРО-ДПМНЕ освои најголем број места и формираше влада со ВРЕДИ, коалиција на етнички албански политички партии, и За наша Македонија (ЗНАМ). На истовремените претседателски избори, Гордана Силјановска-Давкова, поддржана од ВМРО-ДПМНЕ, беше избрана во вториот круг како првата жена претседател на државата. 1

1 На парламентарните избори во 2024 година, коалицијата предводена од ВМРО-ДПМНЕ обезбеди 58 мандати, ДУИ и коалицијата предводена од СДСМ освоија по 18 мандати, ВРЕДИ освои 14 места, додека ЗНАМ и Левица освоија по 6 мандати. Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 5 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

Овие локални избори се одржаа во поларизирана политичка средина. Јавниот дискурс се фокусираше на прашања за националниот идентитет, правата на етничките заедници и дебатите за нерешените уставни и управни реформи потребни за напредок во преговорите за пристапување кон Европската Унија (ЕУ). Законодавните прашања што ги засегаат етничките заедници, вклучително и претстојното разгледување на Законот за употреба на јазиците од страна на Уставниот суд и загриженоста за правичната застапеност во јавните институции, исто така, претставуваа значаен фактор. И понатаму преовладуваат незадоволството на јавноста од институциите на сите нивоа и перцепциите за широко распространета корупција. 2 Неколку соговорници на Мисијата за набљудување на изборите (МНИ) на ОДИХР забележаа дека по трагичниот пожар во ноќниот клуб во Кочани во март 2025 година, перцепциите за недоволна отчетност дополнително ја поткопаа довербата на јавноста во институциите. 3 Постоечката загриженост во врска со почитувањето на независноста на судството се продлабочи по неодамнешните владини повици за разрешувања во Судскиот совет и во Советот на обвинители.4

За жал, жените и понатаму се недоволно застапени во јавниот и политичкиот живот, вклучувајќи и на локално ниво. Жените моментално држат 48 од 120 пратенички места (40 проценти), само 3 од 23 министерски места (13 проценти) и само 2 од 81 градоначалнички позиции. И покрај Законот за еднакви можности за жените и мажите од 2006 година и Националната стратегија за родова еднаквост за 2022-2027 година усвоена од Собранието, соговорниците го истакнаа недостатокот на значајни напори за промовирање на жените во рамките на раководните структури на партиите, забележувајќи дека постојаните родови стереотипи, ограничената медиумска видливост и недостатокот на финансиска и организациска поддршка продолжуваат да го попречуваат целосното политичко учество на жените.

Изборен систем и правна рамка

Локалните советници и градоначалници се избираат директно за четиригодишен мандат во 80- те општини и во Градот Скопје. Градоначалниците се избираат според мнозински систем во два круга. Доколку ниту еден кандидат не добие апсолутно мнозинство од гласовите дадени во првиот круг, две недели подоцна се одржува втор круг помеѓу двајцата водечки кандидати. Изборите за градоначалник се важечки ако во првиот круг учествуваат најмалку една третина од гласачите регистрирани во општината; во спротивно, изборите мора да се повторат во рок од 60 дена, без услов за излезност. 5 Советниците се избираат преку пропорционален систем на застапеност со затворени листи без праг. Листите на кандидати за општинските совети мора да содржат најмалку 40 проценти од кандидатите од секој пол, со услови за назначување. 6 Бројот

2 Видете го Индексот за перцепција на корупцијата за 2024 година на Транспаренси Интернешнл и Извештајот за проценка на корупцијата во Северна Македонија за 2023 година и Извештајот за општата доверба и довербата во институциите за 2024 година на Македонскиот центар за меѓународна соработка, како и Извештајот на Европската комисија за Северна Македонија за 2024 година. 3 На 16 март 2025 година, во пожар во ноќен клуб во Кочани загинаа 63 лица, а најмалку 192 беа повредени. Условите во локалот биле спротивни на бројни безбедносни прописи, а неколку владини претставници беа уапсени како дел од истрагата за издавањето на лиценцата. По настанот, низ целата земја избувнаа краткотрајни протести против корупцијата, додека неделните протести во Кочани продолжуваат. 4 На 6 февруари 2025 година, премиерот Христијан Мицкоски повика на разрешувања во Судскиот совет. По ваквите повици, на 11 март, Собранието гласаше за интерпелации против неколку членови на Судскиот совет. Видете го и Извештајот на Европската комисија за владеење на правото од 2025 година. 5 Во случај да не биде избран градоначалник, владата именува повереник да ја извршува функцијата и го известува Претседателот на Собранието во рок од 15 дена да распише нови избори за градоначалник. Овој услов за излезност не важи за потенцијален втор круг или за избори за совет. 6 Една од секои три позиции на листата мора да биде пополнета од кандидат од помалку застапениот пол, со најмалку едно дополнително место за овој пол на секои десет позиции. Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 6 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

на советници се одредува врз основа на населението на општината и може да се движи од 9 до 33, при што 45 членови се избираат во Советот на Град Скопје. 7

Локалните избори се првенствено регулирани со Уставот од 1991 година, Изборниот законик од 2006 година и подзаконските акти донесени од Државната изборна комисија (ДИК). Најновите измени на Изборниот законик, усвоени непосредно пред парламентарните и претседателските избори во 2024 година преку скратена постапка без јавна дебата и консултации со клучните засегнати страни, се осврнаа на некои претходни препораки на ОДИХР, вклучително и разјаснување на временската рамка и на условите за повторување на изборите за градоначалник. Сепак, многу препораки остануваат неспроведени, вклучително и оние поврзани со обезбедување еднаков пристап до медиумите за време на изборните кампањи, зголемување на одговорноста и интегритетот на финансирањето на кампањите и подобрување на прописите за злоупотреба на административните ресурси.

Во мај 2025 година, постапувајќи по иницијативата на група гласачи, Уставниот суд ги укина одредбите од Изборниот законик со кои се бараше од независните кандидати на парламентарните и локалните избори да соберат потписи за поддршка од еден процент од гласачите регистрирани во соодветната изборна единица. Судот утврди дека, според оваа формула, потребниот број потписи во 37 од 80-те општини и Градот Скопје би бил значително поголем отколку на претходните локални избори, создавајќи нееднакви услови (видете Права и регистрација на кандидатите). На 16 август, една недела по распишувањето на изборите, тројца пратеници предложија измена на Изборниот законик со цел да се реши правната празнина којашто настана како последица на одлуката на Уставниот суд, но иницијативата не беше усвоена од Собранието. 8

Генерално, правната рамка обезбедува техничка основа за спроведување демократски избори. Сепак, таа содржи бројни недостатоци и е нејасна во неколку клучни области, што понекогаш доведува до недоследни толкувања, што не е во согласност со меѓународната добра пракса. 9 Понатаму, поради недостиг на квалификувано мнозинство во Собранието за решавање на овие законски недостатоци и за постапување по одлуките на Уставниот суд, ДИК го регулираше аспектот поврзан со бројот на потписи за независните кандидати. Иако оваа интервенција од страна на ДИК се сметаше за неопходна за регулирање на еден важен аспект од изборниот процес, таа сепак создаде преседан којшто потенцијално го доведува во прашање принципот на

7 Во септември 2024 година, владата ја прилагоди големината на општинските совети во 17 општини, врз основа на податоците од пописот од 2021 година. Во јуни 2025 година, Уставниот суд укина делови од методологијата за попис, што ќе започне со примена при идните пописи. Одлуката на Владата од септември 2024 година последователно беше оспорена преку три одделни иницијативи пред Уставниот суд, којшто на 24 септември ги отфрли сите три. 8 Иако 65 пратеници гласаа за иницијативата, таа не успеа бидејќи не обезбеди квалификувано двојно мнозинство, што е потребно според член 69 (2) од Уставот, којшто покрај вкупното мнозинство, за одредени закони наложува обврска и за мнозинството пратеници од немнозинските заедници да гласаат „за“. Став Член II.Б.6 од Ревидираната толкувачка декларација за стабилноста на изборниот закон на Европската комисија за демократија преку право (Венецијанска комисија) на Советот на Европа од 2024 година пропишува дека „откако ќе се распишат избори, не треба да се прават измени во изборниот закон, освен ако тие не се строго неопходни за усогласување со обврзувачките одлуки на националните уставни судови“. 9 На пример, на законот му недостасува јасно разграничување помеѓу градоначалничките и советничките трки, сеопфатна формула за распределба на државните средства за потребите на кампањата, јасни правила за настаните пред кампањата, детални барања за известување за финансирањето на кампањата и јасни процедури за некои видови приговори. Принципот 15 од Насоките на ОДИХР за демократско донесување закони за подобри закони од 2024 година предвидува дека „законите мора да бидат изготвени на јасен, прецизен и недвосмислен начин“. Видете го и ставот 60 од Контролната листа за владеење на правото на Венецијанската комисија од 2016 година. Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 7 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

поделба на властите, што е спротивно на заложбите на ОБСЕ. 10 Многу соговорници на МНИ на ОДИХР, вклучително и оние од државните институции, ја критикуваа повторливата практика на воведување измени во Изборниот законик доцна, без претходна дебата или консултација, што, според нив, придонесува за правна несигурност и ја поткопува стабилноста на законот, нагласувајќи ја потребата од сеопфатна правна реформа. 11

Изборна администрација

Изборите ги спроведе ДИК, 81 Општинска изборна комисија (ОИК), вклучувајќи ја и Изборната комисија на Градот Скопје (ИКГС), и 3.480 Избирачки одбори (ИО). Изборните тела мора да ги исполнат законските критериуми за родова и етничка застапеност. Секој пол мора да биде застапен со најмалку 30 проценти од членството, а во општините каде што најмалку 20 проценти од граѓаните припаѓаат на немнозински етнички групи, овие заедници мора да бидат правично застапени. 12

ДИК е постојано тело назначено од Собранието со петгодишен мандат и составено од седум члена, четири номинирани од парламентарното мнозинство и три од опозицијата, врз основа на предлози од политичките партии. 13 Во согласност со претходните препораки на ОДИХР, пред овие избори, ДИК пополни некои од испразнетите работни места, вклучително и позицијата генерален секретар. 14 Сепак, таа продолжи во голема мера да се потпира на привремен персонал и на услуги од други институции поради системски недостаток на долгорочно финансирање за персонал и за физичка и ИКТ инфраструктура. Ова негативно влијаеше врз ефикасноста на изборните операции и ја попречи способноста на ДИК независно да го исполни својот мандат, и покрај долгогодишните препораки на ОДИХР. 15

Изборната администрација уживаше доверба од засегнатите страни, но беше искажана одредена загриженост во врска со нејзината независност, бидејќи таа е составена претежно од јавни службеници. Генерално, подготовките за изборите во рамките на одговорностите на ДИК беа спроведени без поголеми одложувања. Седниците се одржуваа ad hoc и беа емитувани на YouTube, а записниците генерално беа објавувани на веб-страницата на ДИК. 16 Одлуките на ДИК вообичаено беа донесувани едногласно поради практиката на претходни консултации меѓу членовите. Како по правило, медиумите, набљудувачите и овластените претставници на

10 Во став 18.1 од Московскиот документ на ОБСЕ од 1991 година се наведува дека „законодавството ќе биде формулирано и усвоено како резултат на отворен процес што ја одразува волјата на народот, или директно или преку неговите избрани претставници“. 11 Видете ги ставовите II.B.3 и 4 од Ревидираната толкувачка декларација на Венецијанската комисија од 2024 година за стабилноста на изборниот закон. Принципот 9 од Насоките на ОДИХР за демократско донесување закони за подобри закони од 2024 година наведува дека „пречестите измени на законите […]ја поткопуваат стабилноста на законодавната рамка и правната сигурност…“ 12 Барањата за етничка застапеност се обезбедуваат со користење на самопријавената етничка припадност содржана во базата на податоци на јавни службеници како задолжителен критериум при случаен избор на изборни службеници. 13 Претседателот на ДИК се избира од редот на членовите предложени од опозицијата, а заменик- претседателот од редот на членовите предложени од мнозинството. Сегашниот состав на ДИК, назначен во 2021 година, беше прилагоден во 2025 година со избор на нов претседател и заменик-претседател по промената на парламентарното мнозинство по изборите во 2024 година. 14 Иако новоизбраниот генерален секретар е жена, ДИК сѐ уште не го исполнува родовиот услов, бидејќи само две од седумте актуелни членови се жени. 15 Видете го став 62 од Мислењето на ОДИХР од 2025 година за Изборниот законик од 2006 година. 16 Поради недостатокот на јасен рок за објавување и поради ниската зачестеност на седниците, записниците не секогаш се објавуваат навремено. Деловникот за работа на ДИК предвидува дека записниците од седниците се објавуваат откако комисијата ќе ги усвои. Некои записници се објавуваат со значително доцнење. Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 8 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

кандидатите беа известувани преку интерен список, а не преку јавни објави, ограничувајќи ја транспарентноста и отстапувајќи од меѓународната добра пракса. 17

Иако Изборниот законик не наметнува специфични обврски за пристапност на гласачите освен доделување одговорност за пристапност до гласачките места на локалните власти и сопствениците на просториите, ДИК обезбеди одредени прилагодувања и помошни алатки за гласачите со попреченост, вклучувајќи тактилни рамки за гласачки ливчиња прилагодени за секоја општина, специјални гласачки паравани и едукација на гласачите на македонски знаковен јазик. Едукативните спотови за гласачите подготвени од ДИК беа емитувани од националните радиодифузери, вклучувајќи спотови што ги охрабруваа граѓаните да гласаат и ги информираа оние коишто гласаат за прв пат. 18

ОИК се составени од претседател и четири членови, избрани по случаен избор од редот на вработените во јавниот сектор со мандат од пет години.19 На локалните избори, ОИК се одговорни за администрирање на процесот во нивните општини, вклучително и назначување и обука на Избирачките одбори, проверка на документацијата поднесена од потенцијалните кандидати, регистрирање на кандидатите, како и сумирање и објавување на резултатите од изборите на општинско ниво. ОИК во општините со особено голем број гласачи и избирачки места вработија дополнителен персонал за да го компензираат непропорционално распоредениот обем на работа. И покрај бројните замени на нивните членови, вклучително и доцнењето во процесот, неконкурентните надоместоци и буџетските ограничувања, повеќето ОИК ефикасно ги водеа изборните подготовки. Сепак, јавно достапните информации за ОИК и нивните активности останаа ограничени, намалувајќи ја транспарентноста, што е спротивно на меѓународните стандарди. 20

Бидејќи мандатот на постојаните членови на ИО истече пред овие избори, новите постојани членови мораа да бидат избрани паралелно со другите изборни подготовки. 21 Поголемиот дел од ОИК пријавија одложувања и предизвици со овој процес, спроведен за прв пат со користење на софтверот на ДИК. ОИК ја информираа МНИ на ОДИХР дека базата на податоци за јавни службеници е застарена и содржи записи за лица коишто не се подобни. Тие, исто така, забележаа дека системот, којшто го одржува Министерството за јавна администрација, нема

17 Во делот II.3.1 од Кодексот за добри практики во изборните прашања на Венецијанската комисија се наведува дека „состаноците на централната изборна комисија треба да бидат отворени за сите, вклучително и за медиумите“. 18 Толкување на знаковен јазик беше обезбедено само од говорен македонски на македонски знаковен јазик, бидејќи официјалните преведувачи не работат од други говорни јазици. Македонскиот знаковен јазик се користи во сите етнички заедници во Северна Македонија. Некои материјали за едукација на гласачите беа титлувани на албански јазик. 19 Тековниот мандат на ОИК започна во 2021 година. Жените сочинуваат 49,8 % од членовите на ОИК и 36 од 81 (44,4 %) претседатели на ОИК. Речиси 80 проценти од членовите на ОИК и 48 од 81 претседател (59,2 проценти) назначени во 2021 година останаа на своите позиции во времето на овие избори, додека околу 3 проценти од местата на членови и заменици беа непополнети. Иако законот не утврдува рокови за членовите на ОИК и ИО да поднесат барања за повлекување, на седницата од 3 октомври 2025 година, претседателот на ДИК објави дека тоа ќе биде последниот состанок на кој ќе се разгледуваат ваквите барања пред денот на изборите. 20 Член 10 од Конвенцијата на Советот на Европа од 2009 година за пристап до официјални документи наведува дека „јавниот орган ги презема потребните мерки за да ги направи јавни официјалните документи што ги поседува во интерес на промовирање на транспарентноста и ефикасноста на јавната администрација и да поттикне информирано учество на јавноста во прашања од општ интерес“. 21 Избирачките одбори, одговорни за администрирање на процедурите на денот на изборите, се формираат според мешан професионално-политички модел. Три члена се избираат по случаен избор од редот на вработените во јавниот сектор со мандат од четири години, додека еден член го номинираат владејачките партии, а еден од опозицијата, назначени за сите избори. Сите членови на ОИК и ИО имаат заменици, избрани на ист начин како и редовниот состав, коишто ги имаат истите права и одговорности во отсуство на членовите. Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 9 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

информации за контакт што би им овозможиле на ОИК брзо да ја потврдат достапноста на избраните членови на ИО. 22

Иако со измените од 2024 година е воведен Центар за континуирана едукација за избори, во согласност со претходно дадената препорака на ОДИХР, одделот за обука на ДИК сè уште не е реорганизиран. 23 Во период од 20 дена, ДИК обучи 27.178 членови на ОИК и ИО. 24 Обуките што ги набљудуваше МНИ на ОДИХР беа генерално ефикасни и интерактивни, и покрај одложувањата во усвојувањето и дистрибуцијата на некои прирачници и обрасци што инаку би го засилиле ефектот на учење. 25 Обуката не ја опфати систематски интеракцијата со гласачите со попреченост и не секогаш се спроведуваше на јазикот на мнозинското население во соодветната општина. 26

Избирачки права и регистрација

Сите државјани со наполнети 18 години имаат право на глас, освен оние коишто со правосилна судска одлука се лишени од деловна способност или коишто се осудени за одредени кривични дела. Ограничувањето на правото на глас врз основа на интелектуална или психосоцијална попреченост е спротивно на заложбите на ОБСЕ и другите меѓународни стандарди, како и на претходните препораки на ОДИХР. 27

Регистрацијата на гласачите е пасивна и е организирана според општината на постојаното живеалиште на гласачот. Регистарот на гласачи (РГ) го води ДИК со поддршка од Државниот завод за статистика. Законот пропишува дека РГ се заснова на податоци од Централниот регистар на население, кој го води Министерството за дигитална трансформација во соработка со други институции. 28 Во пракса, и покрај претходните препораки на ОДИХР, ДИК и понатаму се потпира исклучиво на податоците и ажурирањата добиени од Министерството за внатрешни работи (МВР), бидејќи нејзиниот информатички систем не е компатибилен со базите на податоци на другите институции, што оневозможува автоматска размена на податоци.

Во текот на целата година, граѓаните можат да ги проверат своите податоци на веб-страницата на ДИК или лично во некоја од регионалните канцеларии на ДИК. Дополнително, пред секои избори, ИС е достапен за јавен увид во период од 18 дена, започнувајќи од 15-тиот ден по

22 Министерството за јавна администрација ги призна овие недостатоци, но забележа дека јавните институции немаат законска обврска да доставуваат редовни ажурирања до министерството. 23 МНИ на ОДИХР беше информирана дека Центарот за континуирана едукација за изборите сѐ уште не е воспоставен поради финансиски ограничувања и несогласувања помеѓу членовите на актуелното раководство на ДИК во однос на неговиот статус. 24 Сите членови на ИО се должни да учествуваат во обука, во спротивно нивниот надомест ќе се намали за 20 проценти. 25 МНИ на ОДИХР набљудуваше 38 сесии за обука на ИО во 31 општина. Жените сочинуваа 13.512 (49,7 проценти) од вкупниот број учесници. 26 На пример, во општините Долнени, Карбинци Маврово и Ростуше, Струга и Студеничани, обуката што ја набљудуваше МНИ на ОДИХР беше спроведена само на македонски јазик. 27 Во став 7.3 од Копенхашкиот документ на ОБСЕ од 1990 година е наведено дека „земјите членки ќе ... гарантираат универзално и еднакво право на глас за полнолетните граѓани“. Видете го член 29 од Конвенцијата за правата на лицата со попреченост (КПЛП) на ОН од 2006 година каде што од државите се бара „да им гарантираат на лицата со попреченост политички права и можност за нивно користење рамноправно со другите“. Во став 9.4 од Соопштението бр. 4/201 на Комитетот за КПЛП од 2013 година е наведено дека „[…] исклучувањето на правото на гласање врз основа на перципирана или фактичка психо- социјална или интелектуална попреченост, вклучувајќи и ограничување во согласност со индивидуализирана оцена, претставува дискриминација врз основа на попреченост“. 28 Главни доставувачи на податоци во регистарот на население се Управата за матични книги, Министерството за внатрешни работи (МВР) и Централниот регистар. Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 10 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

распишувањето на изборите. 29 По истекот на периодот за јавен увид, политичките партии имаа можност да побараат електронска копија од избирачкиот список за општините каде што се кандидираат и да поднесат барања за исправки до 20 септември. 30 ИС содржеше податоци за 1.832.415 избирачи со право на глас, додека избирачките списоци користени на денот на изборите содржеа 1.717.803 записи, исклучувајќи 112.000 избирачи со живеалиште во странство, 2.162 лица коишто се на издржување казна затвор или во притвор и 450 лица сместени во установи за згрижување надвор од нивната матична општина. 31

Законот не прави разлика помеѓу изборите за градоначалник и за членови на општински совети. Поради тоа, гласачите се потпишуваа во избирачкиот список еднаш за да добијат и да гласаат на две гласачки ливчиња во повеќето општини, односно на четири ливчиња во Град Скопје. Иако гласањето не е задолжително, ваквиот аранжман не им овозможи на гласачите да изберат во кој изборен процес ќе учествуваат, што е спротивно на меѓународните стандарди. 32

И покрај генералната доверба на засегнатите страни во квалитетот на регистрацијата на гласачите, долготрајните проблеми поврзани со значителниот број гласачи кои живеат во странство, а се водат на адреса на постојано живеалиште во земјата според ИС, како и нецелосниот и застарен систем на адреси на живеење, извршија негативно влијаеја врз излезноста на гласачите и точноста на ИС. Иако законот ги обврзува граѓаните со постојан престој во странство да го одјават своето живеалиште во земјата, оваа обврска ретко се исполнува. 33 Регистарот на адреси, со кој управува Централниот регистар, претставува збир на општински бази на податоци за адреси. Поради отсуство на механизми за спроведување или стимулации, повеќето општини го игнорираа барањето на Централниот регистар за доставување ажурирани бази на податоци за адреси, што оневозможи суштинска ревизија и ги ослаби напорите за подобрување на точноста на податоците. 34

29 Според податоците на ДИК, вкупно 26.393 гласачи ги провериле своите податоци во овој период, од кои 19.606 го направиле тоа електронски преку веб-страницата на ДИК, а 6.787 лично во регионалните канцеларии на ДИК. Во повеќето општини, бројот на регистрирани гласачи е намален во споредба со локалните избори во 2021 година, најмногу во Новаци (за 15,31 %), Чучер Сандево (11,57 %) и Могила (10,09 %), додека зголемување е забележано во Студеничани (8,15 %), Арачиново (5,57 %) и Пласница (5,51 %). 30 Политичките партии и другите кандидати мораа да поднесат барања за увид во избирачките списоци најдоцна до 11 септември, а крајниот рок за поднесување на документацијата за регистрација до ОИК беше 13 септември. Опсегот на податоци што им се доставува на партиите е ограничен на информации што се неопходни за проверка, како што се имиња, датуми на раѓање и адреси на избирачите. За овие избори, пет политички партии и една група избирачи побараа податоци од избирачкиот список. Никој не поднесе барање за корекции до ДИК. 31 Гласачите кои живеат во странство, како и оние коишто се на издржување казна затвор или во притвор или сместени во установи за згрижување надвор од нивната матична општина, беа исклучени од списоците. Ова засегна вкупно 114.612 лица. 32 Во став 9 од Општиот коментар бр. 25 на CCPR на ОН од 1996 година за член 25 од Меѓународниот пакт за граѓански и политички права (ICCPR) е наведено дека „изборите мора… да гарантираат дека владеењето на владата продолжува да се заснова врз слободно изразување на волјата на избирачите”. 33 Во став 1.1.6.c од Кодексот на добри практики на Венецијанската комисија е наведено следното: „Регистрација може да се направи онаму каде што гласачот има секундарно живеалиште, доколку тој или таа таму редовно престојува и тоа, на пример, се гледа од локалните уплати на данок; во тој случај, се разбира, гласачот не смее да биде регистриран таму каде што има главно живеалиште“. 34 Само 38 од 80 општини (47,5 %) го направиле тоа. Процесот на реформирање на законодавството поврзано со системот за регистрација на адреси, започнат во 2016 година, во моментов е во мирување. Видете го и став 12 од Резолуцијата 378 (2015) на Конгресот од 2015 година за избирачки списоци и гласачи коишто всушност живеат во странство, каде што се нагласува „…важноста на „природна врска“, преку доминантни односи (постојано живеалиште, централна точка на животни интереси итн.), меѓу гласачот и земјата во која тој/таа го дава својот глас на локално ниво“. Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 11 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

Права и регистрација на кандидатите

Граѓаните со право на глас можат да се кандидираат за градоначалници или советници, но само во општината на нивното постојано живеалиште. 35 И покрај претходните препораки на ОДИХР, лица кои моментално издржуваат или очекуваат извршување на казна затвор подолга од шест месеци и натаму не можат да се кандидираат за функција. Ова ограничување е премногу рестриктивно и е во спротивност со заложбите на ОБСЕ и со другите меѓународни стандарди. 36

Кандидатите може да бидат предложени од политички партии, коалиции или групи избирачи. За да се надмине правната празнина во однос на потребните потписи за поддршка на независни кандидати (види Изборен систем и правна рамка), ДИК усвои Правилник за собирање потписи од независни кандидати, со кој се прецизира дека независните кандидати треба да соберат само два потписи за поддршка. Овој акт на ДИК, а со тоа и Насоките на ДИК за постапките за поднесување и пријавување на кандидатските листи, беа безуспешно оспорени пред Уставниот суд. 37

Документите за кандидатура требаше да се поднесат до ОИК и до ИКГС, со дополнителен рок од два дена за исправка на недостатоците. 38 Изборниот законик, календарот на активности на ДИК и другите акти не ги регулираат јасно различните рокови кои се применуваат при проверката на листите, што доведе до неконзистентна примена на постапките за проверка од страна на ОИК. 39 ОИК истакнаа дека проверката на неосудуваност за кандидатите преку основните судови била комплицирана и дека судовите често не го почитувале законскиот рок од 24 часа за овие проверки, што резултирало со значителни доцнења во обработката на регистрацијата на кандидатите и, во одредени случаи, влијаело врз другите изборни подготовки. 40 Сепак, сите кандидатски листи беа проверени пред истекот на рокот за

35 Ограничувањето според кое кандидат може да се кандидира само во општината на неговото/нејзиното постојано живеалиште е потенцијално непропорционално со целта на законот кога се применува на општините во рамките на градот Скопје. 36 Во ставот 24 од Копенхашкиот документ на ОБСЕ од 1990 година е предвидено дека „секое ограничување на правата и слободите во едно демократско општество мора да се однесува на една од целите на важечкото право и да биде строго пропорционално со целта на законот“. Во став 15 од Општиот коментар бр. 25 на CCPR на ОН од 1996 година е наведено дека „лицата коишто се инаку подобни да се кандидираат за избори не треба да бидат исклучени поради неразумни или дискриминаторски барања како што се образованието, местото на живеење или потеклото, или поради политичка припадност.“ Видете го и став 14 од Општиот коментар бр. 25 во кој е наведено дека „партиите треба да ги наведат и да ги објаснат законските одредби кои би ги лишиле граѓаните од нивното право да гласаат. Основите за такво лишување треба да бидат објективни и разумни. Ако осудата за кривично дело е основа за укинување на правото на гласање, периодот на таквото укинување треба да биде пропорционален со делото и со казната“. 37 Здружението „Светски македонски конгрес“ го оспори Правилникот и Насоките, тврдејќи дека ДИК ги надминала своите законски овластувања. Уставниот суд одби да ја разгледа иницијативата, наведувајќи дека Правилникот е донесен во услови на правна празнина, со легитимна цел - почитување на загарантираните права на граѓаните, и е во согласност со одлуката на Уставниот суд од мај 2025 година. 38 Според ДИК, осум кандидати за градоначалници и 20 советнички листи доставиле документи до ОИК и ја искористиле оваа можност. 39 На пример, Изборниот законик не прецизира од кога започнуваат да течат 24-те часа за проверка на поднесената листа од страна на ОИК. Календарот на активности на ДИК предвидува дека рокот започнува да тече од моментот на поднесување на листата. Некои ОИК ја информираа МНИ на ОДИХР дека добиле насоки од ДИК дека 24-часовниот рок започнува да тече од моментот кога ОИК ќе добие одговор од судот за осудуваноста на предложените кандидати. 40 На пример, ОИК паралелно требаше да изберат и нови членови на ИО, што претставува сложен повеќестепен процес. Во некои општини, изборот на членови на ИО не беше завршен пред нивните закажани обуки (види Изборна администрација). Проверките на кривичната евиденција ги спроведуваат надлежните основни судови според местото на раѓање на кандидатите, а за оние родени во странство – Основниот суд во Скопје. Бидејќи податоците за местото на раѓање во личните карти не се секогаш прецизни, ОИК требаа директно да контактираат со потенцијалните кандидати. За разлика од други јавни институции кои имаат автоматски пристап до овие податоци, ОИК мораа рачно да ги бараат за секој Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 12 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

регистрација на кандидати и пред спроведувањето на ждрепката на ДИК за утврдување на редоследот на кандидатите на гласачките ливчиња. 41

Во рамките на инклузивна постапка, ОИК и ИКГС регистрираа вкупно 10.490 кандидати на 577 листи за општински совети, поднесени од 27 политички партии, 6 коалиции и 65 групи избирачи. Сите регистрирани кандидатски листи ги исполнија барањата во поглед на родовата застапеност. Жените сочинуваа околу 45,1 % од сите кандидати за советници и беа носители на 107 кандидатски листи (18,5 %). Беа регистрирани вкупно 309 кандидати за градоначалници, од кои 79 беа предложени од 19 политички партии, 176 од 5 коалиции и 55 од групи избирачи. Жените беа значително недоволно застапени, при што само 32 (10,4 %) кандидатки за градоначалници беа жени. МНИ на ОДИХР има информации за само неколку кандидати со попреченост кои учествуваа на овие избори. ОИК одбија шест кандидатури за градоначалници и четири листи за советници поради доцно поднесување или недостатоци во документацијата; сите жалби против одбивањата беа отфрлени од Управниот суд (види Решавање изборни спорови).

Изборна кампања

Официјалната изборна кампања започна на 29 септември и заврши на 17 октомври. Предвремена кампања, вклучувајќи и користење средства за кампања и објавување реклами, е забранета; сепак, законот дозволува одржување на еден настан за кампања во периодот помеѓу потврдувањето на кандидатите и официјалниот почеток на кампањата. Оваа одредба е нејасна и не беше доследно применета од страна на кандидатите.

Изборниот законик предвидува еднаков пристап за водење кампањата за сите учесници; сепак, 80 % од просторот за политичко рекламирање на отворено и 90 проценти од државните средства за платено медиумско политичко рекламирање се распределени еднакво на четирите главни владејачки и опозициски партии. Ваквата поставеност ги става во неповолна положба вонпарламентарните партии и независните кандидати, и ги исклучува помалите политички партии кои имаат парламентарна група. За овие избори, не им беше доделен простор за билборди на Левица и ЗНАМ. 42

Основните слободи на здружување, собирање и изразување беа почитувани, и генерално, кандидатите имаа можност слободно да водат кампања. Кампањата беше конкурентна, нудејќи им на гласачите избор од различни политички алтернативи. Изборните активности се движеа од локални активности за комуникација со гласачите, до големи митинзи организирани од големите партии или коалиции. 43 Главните теми беа фокусирани на локални прашања, но забележително беа застапени и пошироки национални теми поврзани со значително различните визии за националниот идентитет и за меѓуетничките односи, интеграцијата во ЕУ, владеењето на правото и корупцијата. Кампањите на коалициите предводени од ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ главно се одвиваа на македонски јазик, како на настаните набљудувани од МНИ на ОДИХР, така

кандидат поединечно. Доцнења во обработката на барањата за кривична евиденција во судовите беа пријавени на МНИ на ОДИХР од страна на 34 ОИК. 41 Ниту законот ниту друг акт не пропишуваат детални постапки за ждрепката. Постоечките одредби даваат ограничени насоки само за советничките листи, но не и за кандидатите за градоначалници. Во практика, ДИК ги подели учесниците во три подгрупи: парламентарни партии, вонпарламентарни партии и оние предложени од групи избирачи, и спроведе одделни ждрепки со броеви од 1 до 9, од 10 до 33 и од 34 до 153, соодветно. 42 ЗНАМ истакна дека закупиле простори за билборди кои не биле побарани од други партии, во согласност со она што е дозволено со закон. 43 МНИ на ОДИХР набљудуваше 98 настани од кампањата во 42 општини. Од тие 98 настани, 15 вклучуваа жени говорнички, 69 беа пристапни за лица со физичка попреченост, а на само 1 беше обезбедено толкување на знаковен јазик. На настаните што ги набљудуваше МНИ на ОДИХР, учеството на младите изнесуваше просечно 20 проценти, додека жените сочинуваа 33 проценти од публиката. Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 13 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

и на социјалните мрежи, додека коалицијата предводена од ДУИ и ВЛЕН водеа кампања и на албански и на македонски јазик во неколку општини и на интернет. 44 ДУИ тврдеше дека има ексклузивен легитимитет да ја претставува албанската заедница и ги претстави овие избори како референдум по тоа прашање, додека ВМРО-ДПМНЕ се претставуваше како гарант на македонското национално достоинство. Кандидатите меѓусебно се обвинуваа, а беа забележани и неколку случаи на вжештена реторика и лични напади. 45 Беа пријавени неколку изолирани случаи на насилство. 46

Законот забранува злоупотреба на одредени видови државни ресурси од денот на распишување на изборите. Употребата на државни канцеларии, опрема и возила за цели на кампањата е забранета. 47 Исто така, законот забранува користење јавни средства за нови инфраструктурни проекти и свечено отворање на проекти финансирани од државата 20 дена пред официјалниот почеток на кампањата. И пред и за време на официјалната кампања, градоначалници и високи владини функционери отвораа, вршеа увид или промовираа инвестициски и инфраструктурни проекти, што е спротивно на овие одредби. 48 Неколку соговорници на МНИ на ОДИХР изразија загриженост за потенцијални однапред планирани инфраструктурни проекти за време на изборниот период, со цел да се засили предноста на актуелната власт. 49 Изборните активности на носителите на јавни функции не се регулирани, па така владини функционери, вклучително и

44 На четири настани на коалицијата предводена од ДУИ и на ВЛЕН се користеше и албански и македонски јазик. Турски јазик беше користен на два набљудувани настани, еден на коалицијата предводена од ДУИ и еден на ВЛЕН. 45 На 28 септември, на митинг организиран од коалицијата Национална алијанса за интеграција (НАИ) предводена од ДУИ, на екранот беа прикажани видеа од меѓуетничкиот конфликт од 2001 година. Лидерот на ДУИ, Али Ахмети, во контекст на премиерот и на ВЛЕН, изјави: „Христијан, со кучиња се оди на лов на зајаци, а не на орли. Орлите летаат високо – кучињата чуваат стража за зајаци“. Истата вечер, премиерот Мицкоски одговори: „Имаме порака за Али Ахмети: Ти не си орел, туку обично врапче. А во суштина, вие сте ... криминални и корумпирани страчки.“ На 10 октомври, на митинг во Валандово, премиерот рече: „Ние би сакале да се натпреваруваме со аргументи ... со стратегија. Но, со такви некрофили не можеме легитимно политички да се натпреваруваме. Нека останат таму, во своето политичко мочуриште“.На 8 октомври, лидерот на СДСМ, Венко Филипче, на митинг во Прилеп, во однос на лидерот на ЗНАМ, Максим Димитриевски, рече: „Слушам дека Максим Димитриевски, пионот на Мицкоски, барал дуел со мене. Јас со предавници на социјалдемократската идеја и подизведувачи на ВМРО-ДПМНЕ не дебатирам.“ 46 На 2 октомври, кандидат за советник во Виница од партијата Демократски сили на Ромите беше нападнат и тешко повреден, наводно за да ја повлече својата кандидатурата. На 7 октомври, Зекирија Шахини, носител на советничката листа на коалицијата предводена од ДУИ за општина Липково, беше застрелан и повреден во Куманово. На 16 октомври, кандидат за советник од партијата ЗНАМ нападнал членови на кампањата на кандидатот за градоначалник од коалицијата предводена од СДСМ во Куманово. 47 Сите јавни институции мораат да ги пријават своите возила во рок од десет дена од распишувањето на изборите до Државната комисија за спречување на корупцијата (ДКСК), односно до 18 август. Пред овие избори, возилата на јавните институции добија стандардизирани регистарски таблички за да се разликуваат од приватните возила. ДКСК објави дека до 29 септември само 635 институции ги доставиле потребните податоци, додека 879 (58 %) не го сториле тоа. Според законот, недоставувањето на податоците во пропишаниот рок е казниво со парична казна од 200 до 400 евра. 48 На пример, на 11 септември, министерот за животна средина и просторно планирање и кандидат за градоначалник од ВЛЕН во Чаир, Изет Меџити, изврши увид во јавни градежни работи за изградба на патишта. На 12 септември, вицепремиерот Александар Николоски, заедно со премиерот и министерот за здравство, ја посетија Воената болница во Скопје и најавија инвестиција од 12 милиони евра за нејзина реконструкција. На 23 септември, премиерот пушти во употреба јавен базен во Штип. На 12 октомври, премиерот и г. Николоски ја посетија изградбата на водоснабдителниот систем за Љубанци и Љуботен, финансиран од Министерството за транспорт со 106 милиони денари, и во соопштение за медиумите изјавија дека проектот се реализира на барање на локалното население. 1 евро е еднакво на приближно 61,5 денари. 49 Во општините каде што беше изразена таква загриженост, од 9 август до 17 октомври беа иницирани повеќе постапки за јавни набавки за нови инфраструктурни проекти. На пример, општина Бутел иницираше или објави 3 нови постапки за набавка за инфраструктурен развој и донесе 16 позитивни одлуки за јавни набавки; Гостивар иницираше 5, а Карпош иницираше 8, а двете општини донесоа по 18 одлуки. Тетово иницираше 2 постапки за набавка и донесе 34 позитивни одлуки. Годишните буџети на општините Гостивар и Тетово не се јавно достапни. Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 14 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

премиерот, активно промовираа локални кандидати низ целата земја за време на кампањата. 50 И покрај тоа што со нив не се крши законот, овие практики ја заматија линијата меѓу државата и партијата, што е во спротивност со точка 5.4 од Копенхашкиот документ на ОБСЕ од 1990 година. 51

Законот ги охрабрува кандидатите да потпишат Кодекс за фер и демократски избори, саморегулативен инструмент кој, меѓу другото, забранува притисок врз државни службеници и врз вработени во јавниот сектор. 52 Сепак, многумина соговорници на МНИ на ОДИХР изнесоа тврдења дека на вработени во јавниот сектор им бил вршен притисок од страна на нивните претпоставени да го поддржат ВМРО-ДПМНЕ или актуелниот градоначалник, а беа пријавени и наводни случаи каде на општински вработени им било наложено да учествуваат во кампањата. 53 Дополнително, до МНИ на ОДИХР беа пријавени тврдења за заплашување гласачи и опозициски кандидати, како и случаи на наводни таргетирани административни инспекции од страна на властите врз поддржувачи на опозицијата. 54 Широк спектар на соговорници на МНИ на ОДИХР тврдеа дека политички партии со значителни финансиски средства учествувале во купување гласови, особено таргетирајќи ги економски ранливите ромски заедници, и покрај долгогодишните напори за сузбивање на оваа практика. 55

Водењето кампања на социјалните мрежи, вклучувајќи го и платеното политичко рекламирање и водењето кампања од трети страни, не е конкретно регулирано, но законот бара сите платени политички реклами да бидат јасно означени и одвоени од другите содржини. 56 Не постои надлежен орган задолжен да ја следи кампањата на социјалните мрежи, вклучително и во поглед на дезинформации, манипулативна содржина или координирано неавтентично однесување. 57 Во 2023 година, Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги (ААВМУ) изготви доброволен Кодекс на однесување во онлајн просторот за време на изборни процеси и референдуми, којшто се однесува на политичкото рекламирање, дезинформациите и обработката на лични податоци. Меѓутоа, Кодексот го имаа потпишано само пет политички партии и четири независни кандидати кои учествуваат на овие избори. 58

50 Од 98 настани од кампањата набљудувани од МНИ на ОДИХР, на 33 активно учествуваа владини функционери. На пример, премиерот говореше на митинзи на 29 септември во Аеродром, на 4 октомври во Јегуновце, на 10 октомври во Дојран и во Валандово и на 13 октомври во Велес. Вицепремиерот Александар Николоски говореше на 29 септември во Прилеп, на 5 октомври во Струмица и на 13 октомври во Росоман. 51 Став 5.4 од Копенхашкиот документ на ОБСE од 1990 година повикува на „јасна поделба меѓу државата и политичките партии“. 52 Во најмалку десет општини и во Градот Скопје, кандидатите на Левица најавија дека ќе се воздржат од потпишување на необврзувачкиот кодекс. 53 Тврдења за притисоци врз општински вработени од страна на нивните претпоставени беа изнесени во Дебар, Кочани, Крива Паланка, Могила, Новаци, Охрид, Шуто Оризари, Струга и Тетово. 54 Тврдења за заплашување на гласачи беа изнесени во Арачиново, Битола, Брвеница, Гази Баба, Лабуништа, Могила, Струга и Свети Николе. Тврдења за притисоци врз опозициски кандидати беа изнесени во Битола, Куманово, Могила и Прилеп. Тврдења за таргетирани инспекции против поддржувачи на опозицијата беа изнесени во Битола, Лабуништа, Могила и Тетово. 55 Тврдења за купување гласови беа изнесени во Брвеница, Чаир, Куманово, Ранковце, Ресен, Сарај, Штип, Шуто Оризари, Старо Нагоричане и Тетово. 56 Според податоци од Meta Ad Library, во периодот од 17 септември до 16 октомври, профилите што потрошиле најмногу средства на Facebook и Instagram биле оние на Левица (11.292 евра), официјалниот профил на градоначалникот на Кисела Вода, Орце Ѓорѓиевски (9.615 евра), и официјалниот профил на премиерот Христијан Мицкоски (9.529 евра). Највисоки трошоци од страна на официјални профили на политичките партии имале СДСМ (8.359 евра), Демократите (3.641 евра) и Интегра – Македонска конзервативна партија (345 евра). 57 ААВМУ започна пилот-проект за набљудување на кампањи од трети страни на 50 профили на социјалните мрежи. Граѓанските организации Метаморфозис, ЦИВИЛ и Хелсиншкиот комитет за човекови права вршеа мониторинг на социјалните мрежи. 58 Видете го Кодексот за однесување во онлајн просторот за време на изборни процеси и референдуми. Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 15 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

Кандидатите и политичките партии во голема мера се потпираа на комуникацијата преку социјалните мрежи и активно водеа кампања на Facebook од почетокот на официјалниот период на кампањата, а во помала мера и на Instagram и TikTok. 59 И додека на почетокот на кампањата повеќето објави ги претставуваа кандидатите и програмите со неутрален тон, споделувајќи содржини од изборни настани, во завршните фази на кампањата тонот на социјалните мрежи стануваше сè пообвинувачки. Исто така, беа забележани и неколку случаи на вжештена реторика. 60 Одреден број високи владини функционери и актуелни градоначалници ги користеа своите официјални профили на Facebook за водење кампања. 61 Неколку соговорници на МНИ на ОДИХР пријавија онлајн вознемирување и мизогини напади, вклучително и од лажни профили; беше изразена загриженост и за потенцијалното ширење на штетни наративи и манипулативна содржина на интернет во текот на изборниот период. И покрај зголемениот број примери на дигитална ранливост, сè уште не е воспоставен сеопфатен институционален механизам за справување со дигитални закани за изборите, вклучувајќи го тука и координираното злонамерно влијание и дезинформации.

Негативна реторика го следеше политичкото учество на жените, особено на интернет, каде што жените често беа изложени на вербални навреди, закани и експлицитни графички содржини.62 Родовата еднаквост и правата на жените во голема мера беа изоставени од програмите и кампањите на кандидатите, а кога беа спомнати, жените главно беа прикажани како гласачи, а не како политички актери. Претставнички на граѓанското општество забележаа поголема регресија на правата на жените и назадување во напредокот кон партиципативна демократија. Според неколку соговорници на МНИ на ОДИХР, растечкото влијание на антиродовото движење, честопати поддржано од верски лидери и неоспорено од политичките партии, ги поткопува досегашните достигнувања во поглед на политиките за родова еднаквост.63

Партиите што ги претставуваат помалите етнички заедници водеа слободна кампања, спроведувајќи активности за комуникација на јазиците на заедниците и во областите каде тие живеат. На овие избори учествуваа вкупно 20 партии што претставуваат помали етнички заедници. 64 Иако многу од овие политички партии традиционално се приклонуваат кон големите партии преку изборни сојузи или коалиции, на овие избори, некои настапија независно, тврдејќи

59 МНИ на ОДИХР ги следеше изборните активности на 47 профили на политички партии, коалиции, кандидати и инфлуенсери на Facebook. 60 На 30 септември, лидерот на Левица, Димитар Апасиев, објави навредливи коментари против политички противник. Во првата недела од кампањата, на Facebook беа објавени навредливи, експлицитни и мизогини напади против Луна Стефановска, кандидатка на ВМРО-ДПМНЕ за Советот на Град Скопје. На 13 октомври, коалицијата предводена од ДУИ објави видео од градоначалникот на Тетово, Билал Касами, со наслов: „слуга на ВМРО и Мицкоски!“. 61 На пример, градоначалниците на Берово, Гостивар, Кисела Вода, Куманово, Охрид и Тетово активно водеа кампања преку своите официјални Facebook страници, исто како и премиерот, министрите за надворешни работи, одбрана, транспорт и врски, и други. 62 Видете го Извештајот на Конгресот од 2020 година за борба против сексистичко насилство врз жените во политиката на локално и на регионално ниво, Препорака 449, точка 7.c, каде што се препорачува: „да се воведат или ревидираат кодекси на однесување во националните собранија, владини тела и институции, со експлицитна забрана на сексистички говор и сексуално вознемирување, да се воведат ефикасни механизми за жалби и санкции, и да се помогне на локалните и регионалните власти во спроведувањето на мерки против сексистичко насилство врз жените во политиката“. Исто така, видете ја и Препораката од 2003 година на Комитетот на министри на Советот на Европа за балансирано учество на жени и мажи во политичкото и јавното донесување одлуки. 63 Неколку претставнички на граѓански организации информираа дека локалните совети сè почесто го заменуваат терминот „родова еднаквост“ со „еднакви можности за жените и мажите“ во официјалните документи. 64 Од овие партии, осум ја претставуваат ромската заедница, четири турската заедница, по три српската и бошњачката заедница, и две влашката заедница. Според соговорниците на МНИ на ОДИХР, некои припадници на ромската заедница претпочитаат да се идентификуваат како Турци, поради перцепцијата за помала дискриминација. Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 16 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

дека задржувањето на сопствената гласачка база обезбедува посилна преговарачка позиција по изборите. Неколку политички партии што ги претставуваат ромската и турската заедница одлучија да настапат самостојно во општините каде што поголема концентрација на заедници, но во други општини се приклучија на коалиции предводени од поголемите партии. Сите српски и влашки партии се приклучија кон коалицијата предводена од ВМРО-ДПМНЕ.

Финансирање на кампањата

Финансирањето на кампањите и политичките партии е регулирано со Изборниот законик, Законот за финансирање на политичките партии и Законот за спречување на корупцијата и судирот на интереси. Поголемиот дел од претходните препораки на ОДИХР во врска со финансирањето на кампањите остануваат неисполнети, вклучително и оние кои се однесуваат на пријавувањето на приходите и расходите по изборни единици во привремените и завршните извештаи, електронското поднесување на извештаи за кампањата, регулирањето на банкарските заеми, платеното политичко рекламирање на социјалните мрежи, финансирањето од трети лица, строгите ограничувања за донации по изборите, како и обезбедувањето доволни ресурси за надзорните тела.

Кампањите можат да се финансираат од јавни и приватни извори. Во пракса, јавните средства претставуваат значителен дел од вкупното финансирање на изборните кампањи преку различни механизми. 65 Иако не постои директно јавно финансирање, државата преку ДИК им ги надоместува на регистрираните радиодифузни, печатени и онлајн медиуми трошоците за политичко рекламирање (видете Медиуми). Политичките партии што добиваат државно финансирање можат да ги користат тие средства и за потребите на кампањата. 66

Приватното финансирање вклучува банкарски заеми, коишто не се целосно регулирани, како и парични или донации во натура, ограничени на 3.000 евра по физичко лице и 30.000 евра по правно лице по кампања, во денарска противвредност. Донации од странски, државни, општински и анонимни извори, како и од јавни, верски и хуманитарни организации, се забранети. Трошоците за кампања се ограничени на 110 денари (околу 1,8 евра) по регистриран гласач во општината, пресметани кумулативно за двата круга на избори за градоначалник. За потребите на известувањето, законот не прави разлика помеѓу изборите за градоначалници и изборите за членови на советите и тесно го дефинира поимот „учесник во изборна кампања“. Поради тоа, само политичките партии, коалициите и независните кандидати или листи на независни кандидати се должни да поднесуваат извештаи за финансирањето на кампањата. 67

Сите кандидати се должни да отворат наменска банкарски сметки преку кои се обработуваат сите приходи и расходи на кампањата. 68 Надзорот е доверен на Државниот завод за ревизија (ДЗР) и Државната комисија за спречување на корупцијата (ДКСК). Секој кандидат е должен да поднесе три преодни извештаи – два пред денот на изборите и еден потоа – коишто не се предмет 65 На пример, првите извештаи за финансирање на кампањата покажаа дека донации од приватни субјекти биле пријавени од само еден кандидат и изнесувале околу 427.000 евра, додека трансферите од редовните сметки на политичките партии, кои се финансирани од јавни средства, достигнале речиси 760.000 евра. 66 Според Законот за финансирање на политичките партии, 0,15 проценти од годишните извори на приходи на државниот буџет се наменети за субвенции за политички партии, при што 70 проценти се распоредуваат на парламентарните партии, пропорционално на нивните пратенички места, а 30 проценти се распоредуваат подеднакво на сите партии кои освоиле најмалку 1 процент од гласовите на последните парламентарни или локални избори. Во 2024 година, државното финансирање за политичките партии изнесуваше приближно 7,5 милиони евра. Законот не го ограничува преносот на средства од редовните сметки на партиите на сметките на кампањата. 67 Иако 309 кандидати за градоначалници и 577 листи за советници учествуваа на овие избори, ДИК објави дека се регистрирани 153 кандидати. 68 Од вкупно 886 регистрирани кандидати за градоначалници и листи за советници, властите ја информираа МНИ на ОДИХР дека се отворени само 167 банкарски сметки за потребите на кампањата. Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 17 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

на ревизија.69 Сите извештаи мораат да се достават до ДЗР, ДКСК и ДИК, коишто потоа ги објавуваат на своите веб-страници. Во рок од 60 дена по официјалното објавување на изборните резултати, учесниците во кампањата мора да поднесат конечни извештаи до ДЗР, којшто има рок од 60 дена да изврши ревизија. Образецот за известување, којшто беше подготвен од Министерството за финансии пред изборите во 2024 година, не предвидува распределба на трошоците по општини, што го оневозможува проверувањето на усогласеноста со законските ограничувања на трошоците, спротивно на законот. 70 Дополнително, привремените извештаи ги содржат само донациите, без да ги вклучуваат заемите, преносите на средства од редовните партиски сметки и расходите, со што се намалува транспарентноста и не се постигнуваат меѓународно утврдените добри практики. 71

Изборниот законик пропишува казни до 9.000 евра за прекршување на правилата за финансирање на кампањата, вклучително и надминување на ограничувањата за донации или трошоци или неподнесување финансиски извештај, но не прецизира која институција треба да ги иницира постапките во случај на прекршувања. Наместо тоа, ДИК, ДКСК и ДЗР се обврзани да потпишат Меморандум за соработка (МУ) со цел координирано спроведување на одредбите за финансирање на изборната кампања, вклучително и размена на информации и постапување по утврдени неправилности. 72

Пред почетокот на кампањата, ДЗР спроведе две обуки за финансискиот персонал на учесниците во изборната кампања за пополнување на финансиските извештаи. Обуките ги опфатија законските барања поврзани со финансирањето на кампањата и содржеа примероци од обрасците за известување. Сепак, одредени практични прашања – меѓу кои и недоследностите во образецот за известување и нејасните дефиниции за тоа кој се смета за учесник во изборната кампања – останаа нерешени, што доведе до неусогласени и, понекогаш, премногу тесни толкувања и од страна на учесниците и од страна на надзорните институции. Во комбинација со системските недостатоци и ограничените институционални капацитети, овие слабости го попречија ефективниот надзор врз финансирањето на изборната кампања. 73

69 Првите 167 привремени извештаи требаше да се поднесат до 9 октомври до 24:00 часот, а вториот сет извештаи – ден пред денот на изборите. Дополнителен извештај се поднесува ден пред евентуалниот втор круг на изборите за градоначалници. Според ДКСК, речиси две третини од учесниците воопшто не го поднеле првиот привремен извештај, а содржината и времето на објавување на доставените извештаи варирале. Според временските печати на објавените извештаи, 45 од 56 извештаи што се објавени на веб- страницата на ДИК биле поднесени во утврдениот рок; 57 од 58 извештаи објавени на веб-страницата на ДКСК; и 37 од 56 извештаи на веб-страницата на ДЗР. Од овие извештаи, 15 содржеле информации само за донации, 32 пријавиле нула донации или биле празни, додека 19 содржеле и податоци за трошоци. Само три извештаи вклучувале информации кои не се задолжителни според упатствата, како што се средства префрлени од политички партии или донации во натура. Првите извештаи биле објавени на денот по поднесувањето од страна на ДЗР и ДКСК, додека ДИК ги објавила четири дена подоцна. Вторите извештаи беа објавени на денот на изборите само од страна на ДКСК. Третиот привремен извештај се поднесува еден ден по затворањето на банкарската сметка наменета за кампањата и го опфаќа периодот помеѓу завршувањето на кампањата и затворањето на сметката. 70 Лимитите на трошоци на овие избори се движат од околу 3.400 евра во Лозово до околу 168.000 евра во Куманово. Дополнително, за изборите за Советот на Град Скопје и за градоначалник, лимитот на трошоци изнесува околу 848.000 евра. 71 Во став 261 од Насоките на ОДИХР за регулирање на политичките партии од 2020 година е наведено дека „[е] добра практика да се бараат […]извештаи кои ќе ѝ овозможат на јавноста и на надзорните тела навремена информација за приходите и расходите на партиите и кандидатите неколку дена пред денот на изборите“. 72 На 17 септември, ДИК, ДКСК и ДЗР потпишаа Меморандум за соработка. 73 Во својот последен годишен извештај, ДЗР препорача неколку измени во регулативата за финансирање кампањи, вклучително и забрана за донации по завршување на кампањата, регулирање на трошоците за рекламирање на интернет и на социјалните медиуми и воведување построги критериуми за подобност за медиумите што добиваат јавни средства, вклучително и онлајн порталите. Исто така, во својот извештај по изборите за 2024 година, ДКСК ги истакна проблемите со доцнење или нецелосни финансиски извештаи, како и нерегулирано дигитално рекламирање. Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 18 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

Медиуми

Медиумскaта сцена е разновидна, но фрагментирана по политички и етнички линии и функционира на ограничен пазар на рекламирање. Телевизијата и натаму претставува главен извор на политички информации, додека онлајн информативните портали и платформите на социјалните мрежи имаат сѐ поголемо влијание. Неколку соговорници на МНИ на ОДИХР изразија загриженост за отсуството на локални медиуми во некои делови од земјата. Воедно истакнаа и дека, поради неповолни услови за работа, човечките ресурси во медиумскиот сектор се ограничени, што влијае врз новинарските и техничките капацитети. Иако правната рамка предвидува заштита на новинарите, и понатаму е присутна и загрижува појавата на заплашување, особено надвор од главниот град, како и онлајн напади, вклучително и кон жени, а се забележани и изолирани случаи на физичко насилство врз новинари. 74

Уставот ги гарантира слободата на изразување и слободата на медиумите. Измените на Законот за медиуми од 2025 година воведоа дефиниција за онлајн медиуми и доброволен регистар за издавачи на онлајн медиуми, со цел зголемување на транспарентноста. Изборниот законик бара од медиумите да ги покриваат изборите на фер, избалансиран и непристрасен начин. И покрај претходните препораки на ОДИХР, информативните емисии на јавниот радиодифузер – Македонската радио и телевизија (МРТ) – за време на кампањата и понатаму подлежат на строги регулативи. Иако тие имаат за цел да обезбедат еднаков пристап, во пракса ја ограничуваат уредувачката независност на јавниот сервис. 75 ААВМУ го следеше почитувањето на законските обврски за медиумско покривање на изборите од денот на распишувањето до завршувањето на гласањето, објавувајќи седум неделни извештаи пред официјалниот почеток на кампањата и дневни извештаи за време на нејзиното одвивање. 76

Кандидатите за градоначалници имаат право на еднакво медиумско покривање од сите радиодифузери, додека подносителите на листи за советници имаат право на еднакво покривање во локалните медиуми. Поради големиот број кандидати и ограничените капацитети на медиумите, одлуката за тоа кои кандидати да бидат поканети во бројните дебати во приватните медиуми остана во надлежност на уредниците на медиумите, а дел од кандидатите одбија да учествуваат. Неколку локални медиуми организираа дебати и интервјуа со кандидати во нивните соодветни општини. Поради ограничениот број на такви медиуми, влијанието не беше значајно. На националните медиуми, покрај големите партии и нивните кандидати, неколку помали партии и неколку независни кандидати добија можност да ги претстават своите политички платформи. Три од петте приватни национални телевизии со терестријално покривање ја информираа МНИ на ОБСЕ/ОДИХР дека некои парламентарни партии избегнувале учество во нивните програми. Едно дневно издание на вестите и една неделна емисија во ударен термин на националните телевизии беа дополнети со македонски превод или толкување на знаковен јазик, како што налага законот.

74 На 2 октомври, Здружението на новинари на Македонија (ЗНМ) објави дека го исклучило Зоран Божиновски поради низа родово базирани навреди на новинарки објавени на социјалните мрежи. Во 2025 година, ЗНМ пријави два случаи до МВР, во врска со физички напад врз ТВ екипа во Скопје и палење на автомобил на новинар во Охрид. 75 За време на официјалниот период на кампањата, јавниот радиодифузен сервис Македонска радиотелевизија (МРТ) е должен да посвети 30 проценти од своите вести на општи настани, 30 проценти на партиите од парламентарното мнозинство, 30 проценти на парламентарната опозиција и 10 проценти на вонпарламентарните партии и независните кандидати. 76 На 7 октомври, ААВМУ објави податоци од мониторингот за периодот меѓу распишувањето на изборите и почетокот на кампањата, при што беше забележана извесна нерамнотежа во известувањето на ТВ Алфа и Алсат-М, но не и правни прекршувања. Алсат-М поднесе приговор, оспорувајќи ги овие заклучоци. Исто така, на 8 октомври, ААВМУ покрена прекршочна постапка против телевизијата ТВ Гура од Кичево поради надминување на дозволениот лимит за платено политичко рекламирање. Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 19 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

Платеното политичко рекламирање во медиумите за време на кампањата се финансира директно и исклучиво од државниот буџет. Формулата за распределба значително ги фаворизира големите парламентарни партии, притоа не обезбедувајќи реални можности за помалите партии и независните кандидати, ниту средства или медиумски простор за помалите партии со пратенички групи во Собранието. 77 Партијата Левица поднесе неколку претставки со кои ги оспори овие насоки (види дел „Решавање изборни спорови“). Медиумите што сакаат да понудат платен медиумски простор или време за емитување политичко рекламирање се должни да се регистрираат во ДИК и да ги објават своите ценовници. 78 Надоместокот кон радиодифузерите се плаќа врз основа на мониторингот спроведен од ААВМУ, додека надоместот кон онлајн медиумите не е транспарентен и не е предмет на надзор. Многумина соговорници на МНИ на ОДИХР тврдеа дека оваа одредба ја користат политичките партии за пренасочување средства кон медиуми блиски до нив.

Според мониторингот на медиумите од страна на МНИ на ОДИХР, известувањето поврзано со изборите во медиумите во текот на изборната кампања генерално беше избалансирана.79 Најголемите партии и коалиции честопати беа претставувани од нивните лидери. Телевизиските дебати беа организирани од приватни канали речиси исклучиво за кандидатите за градоначалници. Непарламентарните партии и независните кандидати добија приближно два и пет проценти од медиумското покривање во вестите на јавните радиодифузери, соодветно, и до два и три проценти на приватните канали. Покривањето во периодот пред кампањата на приватните телевизии и онлајн медиумите ја одразуваше политичката поларизација, а негативното известување за најголемите партии главно произлегуваше од реториката на партиските лидери.

Решавање изборни спорови

Приговори поврзани со изборите можат да се поднесат до ДИК, ОИК, основните судови или ДКСК, во зависност од повредата. Регулативата што го уредува решавањето на изборните спорови содржи нејаснотии и празнини, вклучувајќи контрадикторни рокови, нејасни надлежности за решавање на спорови и недефинирани овластувања на изборните комисии на пониско ниво. 80 Правото на гласачите да поднесуваат приговори останува ограничено, што е

77 Изборниот законик пропишува дека 8 минути од секој блок платено политичко рекламирање со времетраење од 9,5 минути и 90 проценти од средствата наменети за кампањата во медиумите треба да бидат подеднакво поделени помеѓу двете најголеми владејачки и двете најголеми парламентарни опозициски партии, 1 минута и 7 проценти од средствата им се доделуваат на парламентарните партии коишто немаат доволно пратеници за да формираат парламентарна група, додека 30 секунди и 3 проценти од средствата треба да ги делат вонпарламентарните партии и независните кандидати. На 16 септември, ДИК, ААВМУ, ДКСК и ДЗР упатија заедничко писмо до претседателот на Собранието, со барање за соодветно регулирање на распределбата на платениот простор во медиумите и средствата за кампањата. Движењето ЗНАМ посочи дека, врз основа на билатерален договор, им било отстапен мал процент од средствата на ВМРО-ДПМНЕ за медиумско рекламирање. 78 За овие избори, 33 телевизиски станици, 42 радиостаници, 8 дневни весници и 246 онлајн медиуми беа регистрирани во ДИК. 79 Со исклучок на ТВ Алфа, која посвети речиси 40 проценти од своето политичко покривање на ВМРО- ДПМНЕ со позитивен тон и околу 45 проценти од своето покривање на СДСМ со негативен тон, вклучувајќи и критички коментари од страна на новинари. На 15 септември, МНИ на ОДИХР го започна мониторингот на медиумите што ги опфаќа јавните радиодифузери МРТ 1 и МРТ 2 (на албански јазик), приватните радиодифузери Алфа, Алсат-М (на албански јазик), Канал 5, Сител и Телма, како и онлајн новинските портали kurir.mk, plusinfo.mk и slobodenpecat.mk, заедно со tetovasot.com и lajmpress.org (на албански јазик). 80 Постапките, надлежноста и правата на приговор/тужба во случаите за поништување и повторување на гласање не се целосно дефинирани во член 151 од Изборниот законик, кој исто така утврдува рокови што се разликуваат од оние во член 148, и покрај делумното преклопување на нивната примена. Долгорочните набљудувачи на МНИ на ОДИХР пријавија дека голем број ОИК имале различни толкувања на своите Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 20 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

спротивно на меѓународните добри практики. 81 Граѓанските набљудувачи можат да поднесат приговори во врска со финансирањето на кампањата, додека за можни неправилности забележани во текот на изборниот процес, вклучително и на денот на изборите, можат само да ги внесат своите забелешки во службените записници на избирачките одбори.

Основните судови и ДИК постапуваат по различни видови приговори поврзани со кампањата. ДИК, исто така, ги разгледува и приговорите од кандидатите што се однесуваат на гласањето, сумирањето и објавувањето на изборните резултати. Таа може да покрене постапка за изборни нерегуларности по службена должност и да ги проследи наводите за кривични дела до обвинителството. ОИК разгледуваат приговори поврзани со прекршување на избирачките права на денот на изборите, додека ДКСК постапува по предмети што се однесуваат на финансирањето на кампањата и злоупотребата на административни ресурси. Одлуките на ДИК, ОИК и ДКСК можат да се обжалат пред Управниот суд, додека апелационите судови одлучуваат по приговорите за одлуките на основните судови поврзани со изборите. Роковите за поднесување приговори се движат од 12 часа до 2 дена, а повеќето одлуки треба да се донесат во рок од 1 до 3 дена. 82 Некои од овие рокови се премногу кратки, што може да влијае врз квалитетот на одлуките.83

Уставниот суд ја оценува уставноста на законски акти или одлуки поврзани со изборите, но не постои забрзана постапка за овие случаи. Сепак, по распишувањето на локалните избори, Судот разгледа неколку иницијативи во итна постапка и донесе одлуки во рок од неколку дена, вклучувајќи ги иницијативните со кои се оспорува Правилникот на ДИК што го регулира собирањето потписи за поддршка на независните кандидати, Упатствата на ДИК за постапките за поднесување и регистрирање кандидатски листи и владината одлука за бројот на советници по општина (видете Права и регистрација на кандидатите и Изборен систем и правна рамка, соодветно). Судот ги отфрли сите иницијативи.

За време на кампањата беа поднесени уште две иницијативи до Уставниот суд: едната од партијата Левица, на 29 септември, со која се оспоруваа Насоките на ААВМУ за платено политичко рекламирање, и втората од партијата Демократи, на 3 октомври, со која се оспоруваа одредби од Изборниот законик што се однесуваат на формулата за распределба. 84 Судот одржа седница на 15 октомври, два дена пред завршувањето на кампањата, на која ја разгледа и ја одби иницијативата на Левица. 85 Иако Уставниот суд не е обврзан да спроведе итна постапка, неговата пракса на итно постапување по изборно поврзани случаи создаде очекување кај повеќето

надлежности при одлучување по различни видови приговори, често потпирајќи се исклучиво на упатства од ДИК наместо самостојно да ги разгледуваат и решаваат предметите во нивна надлежност. 81 Гласачите можат да поднесат приговори само во случаи на злоупотреба на административни ресурси до ДКСК, како и за повреда на нивните индивидуални избирачки права до ДИК пред денот на изборите и до ОИК на денот на изборите. Дел II.3.3.ѓ од Кодексот на добри практики за изборни прашања на Венецијанската комисија препорачува дека „[сите] кандидати и сите гласачи регистрирани во засегнатата изборна единица мора да имаат право на жалба. Може да се воведе разумен праг за жалби од страна на гласачи во врска со резултатите од изборите“. 82 Приговорите од гласачите на денот на изборите мора да се поднесат во рок од 12 часа и треба да се разгледаат во рок од 2 часа. 83 Дел ж II.3.3(95) од Објаснувачкиот извештај за Кодексот на добри практики за изборни прашања на Венецијанската комисија наведува дека „роковите мора […]да бидат доволно долги за да овозможат поднесување жалба, за да се гарантира правото на одбрана и донесување промислена одлука. Рокот од три до пет дена во прв степен (и за поднесување жалби и за донесување одлуки) се чини разумен“. 84 Дополнително, Левица поднесе неколку тужби во Основниот суд во Скопје, коишто беа одбиени, како и приговор до Комисијата за спречување и заштита од дискриминација по истото прашање. 85 Иницијативата на Демократите не беше ставена на дневен ред на оваа седница на Судот. Судот ја информираше МНИ на ОДИХР дека биле примени уште две иницијативи, една од Левица, со која се оспоруваат одредбите од Изборниот законик поврзани со формулата за распределба на гласови, а другата од Светскиот македонски конгрес, со која се оспоруваат делови од Изборниот календар на ДИК. Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 21 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

засегнати страни дека Судот ќе продолжи со ваков пристап. Таквата пракса има потенцијал значително да влијае врз правната рамка во текот на изборниот процес.

ДИК разгледа 67 приговори поврзани со прекршување на индивидуални избирачки права и барања за гласање во домашни услови, прифаќајќи 25 и одбивајќи ги останатите 42. Согласно со законот, ДИК води електронски систем за поднесување и следење приговори, но не го ажурираше редовно. Од распишувањето на изборите, ДКСК прими околу 25 пријави, најчесто поврзани со злоупотреба на државни ресурси. Овие пријави не беа третирани како приговори и, според тоа, не беа разгледувани по итна постапка, при што не беа целосно обезбедени процесните права на странките во постапката, ограничувајќи го пристапот до ефективна правна заштита.86

Управниот суд прими и реши четири тужби пред денот на изборите, кои се однесуваа на постапката за регистрација на кандидати. Едниот приговор го отфрли како ненавремен, а за другите три ги потврди одлуките на ДИК и на ОИК. Судот, исто така, ја отфрли тужбата поднесена од партијата Левица, со која се бараше поништување на Упатството на ААВМУ за платено политичко рекламирање. 87 Согласно со законот, Управниот суд своите одлуки ги објави навремено.

Иако споровите генерално беа решавани ефикасно, во согласност со пропишаните постапки и рокови, многу соговорници на МНИ на ОДИХР изразија загриженост за непристрасноста и независноста на телата што одлучуваат, особено во случај на можни спорови поврзани со изборните резултати. 88

Набљудување на изборите

Изборниот законик предвидува набљудување на изборите од страна на домашни и меѓународни набљудувачи. Акредитирани претставници на здруженија на граѓани коишто се регистрирани најмалку една година пред денот на изборите и чијшто статут предвидува заштита на човековите права, како и претставници на меѓународни организации и странски земји, можат да го набљудуваат целиот изборен процес. Барањата за акредитација за набљудувачи се поднесуваат до ДИК најдоцна десет дена пред денот на изборите. Изборните кандидати можат да назначат овластени претставници во општините каде што учествуваат со поднесување барање до надлежната ОИК најдоцна три дена пред денот на изборите, за да го следат изборниот процес на сите нивоа на изборната администрација. Претставниците на медиумите имаа право да бидат присутни во сите фази на изборниот процес, освен при пребројувањето на гласовите.

Во еден инклузивен процес, ДИК акредитираше 807 граѓански набљудувачи од 20 организации и 644 меѓународни набљудувачи од 21 организација. ДИК, исто така, спроведе обука за акредитирани набљудувачи и работилница за медиумски куќи. Активностите за набљудување на изборите од страна на граѓанските набљудувачки организации беа многу ограничени поради недостиг на финансиски средства, што ги спречи да распоредат значителен број долгорочни и

86 Според законот, ДКСК треба да разгледа и одлучи по приговори поврзани со прекршување на правилата за финансирање на кампањата и злоупотреба на административни ресурси во рок од пет дена. ДКСК разгледа 12 предмети на јавна седница на 13 октомври. 87 На 13 октомври, Левица поднесе жалба против оваа одлука до Вишиот управен суд. 88 Според Извештајот за владеење на правото на Европската комисија од 2024 година, само 25 проценти од пошироката јавност и 20 проценти од компаниите ги сметаат судовите за прилично или многу независни. Во Извештај за проширување за Северна Македонија од 2024 година, Европската комисија забележа дека „...независноста и непристрасноста на судството треба да се подобрат. Надворешното или политичкото мешање останува сериозен проблем. Перцепцијата за довербата во судството останува многу ниска.“ Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 22 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

краткорочни набљудувачи. 89 Наместо тоа, тие се фокусираа на активности како што се следење на медиумите и социјалните мрежи и на можно странско злонамерно влијание и кампањи за дезинформирање, злоупотреба на државни ресурси, меѓуетнички односи и пристапност на изборите. 90

Денот на изборите

Денот на изборите генерално помина мирно и уредно. Според прелиминарните податоци на ДИК, излезноста достигна 48,46 проценти. ДИК објавуваше податоци за излезноста по општини на секои два часа во текот на денот, почнувајќи од 09:00 часот, и започна со објавување на првични резултати по избирачки места околу 21:00 часот, придонесувајќи кон транспарентноста. Во четири општини, изборите за градоначалник ќе мора да се повторат бидејќи учествувале помалку од една третина од регистрираните гласачи. Во повеќе општини беа забележани случаи на погрешно отпечатени гласачки ливчиња и информативни постери, вклучувајќи и за изборот на Советот на Град Скопје. Жените беа добро застапени во ИО на набљудуваните избирачки места од страна на ММНИ; тие сочинуваа 49 проценти од членовите на ИО и претседаваа со 66 проценти од набљудуваните ИО.

За жал, на 54 проценти од избирачките места каде што беше набљудувано гласањето не беше обезбеден независен пристап за гласачи со физичка попреченост, а во 27 проценти внатрешниот распоред не беше соодветен за овие гласачи. Она што е позитивно е дека 95 проценти од набљудуваните избирачки места беа опремени со тактилни гласачки ливчиња напишани со Брајова азбука за гласачи со оштетен вид.

Повеќето избирачки места беа отворени навреме или со мали доцнења. Отворањето беше позитивно оценето во 105 од 109 набљудувани места, што укажува на генерално униформна примена на процедурите. Набљудувачите на ММНИ пријавија неколку случаи на процедурални грешки, вклучувајќи и 14 случаи каде што не беше покажано дека гласачките кутии се празни пред нивното запечатување, и 27 случаи каде што протоколот за отворање не беше завршен пред отворањето на избирачкото место. Проблеми со активирање на уредите за биометриска идентификација на гласачите (УБИГ) беа забележани во една третина од набљудуваните отворања, а приближно ист процент од избирачките места беа отворени со претежно мали доцнења.

Набљудувачите на ММНИ позитивно го оценија гласањето во 98 проценти од набљудуваните избирачки места, опишувајќи го процесот како мирен, ефикасен и добро организиран. Овластени претставници на кандидатите беа присутни во 84 проценти од набљудуваните избирачки места и беа вклучени во 20 од 22 случаи на мешање забележани од страна на ММНИ. Граѓански набљудувачи беа присутни само во 6 проценти од набљудуваните избирачки места. Присуство на неовластени лица беше забележано во осум избирачки места. Процедурите за идентификација на гласачите беа речиси универзално почитувани. Сепак, набљудувачите на ММНИ пријавија дека во 27 проценти од набљудуваните избирачки места, сите гласачи не можеле да бидат идентификувани преку УБИГ врз основа на отпечаток од прст, а во 2 проценти имало технички проблеми со уредите. Во 8 проценти од набљудуваните избирачки места, еден или повеќе

89 Од главните граѓански набљудувачки организации коишто претходно беа вклучени во набљудувањето на изборите, ЦИВИЛ – Центар за слобода“ распореди 6 долгорочни и 60 краткорочни набљудувачи а граѓанската организација „Разбуди се“ акредитираше 559 набљудувачи. Националниот совет за родова рамноправност распореди 24 жени-набљудувачи. 90 Организациите од заедницата како што се „Рома за демократија“ и „Амбрела“, како и локални организации како „Инклузива/Зета“ и „Полио+“ се фокусираат на правата и вклучувањето на лицата со попреченост и пристапноста до изборите. Група граѓански организации ја следи потенцијалната злоупотреба на административните ресурси во 26 општини. Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 23 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

гласачи биле одбиени, најчесто затоа што нивните имиња не биле пронајдени во избирачкиот список или не можеле да приложат валиден документ за идентификација.

Набљудувачите на ММНИ пријавија одредени проблеми во врска со тајноста на гласањето. Во 7 проценти од набљудуваните избирачки места, не сите гласачи ги обележале своите гласачки ливчиња во тајност. Распоредот на избирачките места не бил соодветен за спроведување на гласањето и не обезбедувал тајност на гласањето во 4 проценти од набљудуваните избирачки места. Пренатрупаност била забележана во 4 проценти од набљудувањата. Во 38 проценти од избирачките места, гласачите не добивале доследни насоки во однос на процедурите за гласање и за правилно обележување на гласачките ливчиња.

Сериозните процедурални недостатоци забележани од ММНИ вклучуваат групно гласање, пријавено во 3 проценти од набљудуваните места, и обиди за влијание врз гласачите за кого да гласаат (1 процент). Во 2 проценти од набљудуваните избирачки места, гласачките кутии не биле правилно запечатени. ММНИ исто така пријави дека во 3 проценти од набљудуваните места, лица кои не биле членови на ИО биле видени како водат евиденција за гласачите кои гласале, што укажува на можен притисок врз гласачите и обиди за несоодветно влијание врз нивниот избор. Изборни материјали или активности биле пријавени надвор од 4 проценти од набљудуваните избирачки места.

Големо мнозинство од 104-те пребројувања на гласови набљудувани од страна на ММНИ беа позитивно оценети, иако некои набљудувачи го опишаа процесот како неорганизиран и хаотичен. Сепак, честото непочитување на пропишаните процедури, како и процедуралните грешки или пропусти, доведоа до негативна оценка во 13 набљудувања. ММНИ пријави дека ИО честопати не ги спроведувале потребните процедури за усогласување, како што се пребројување и евидентирање на неискористените гласачки ливчиња во записникот за резултати (секој по 30 случаи) или утврдување на бројот на гласачи преку пребројување на потписите во избирачкиот список (24 случаи). Само кај 38 ИО било забележано дека ги спроведуваат сите пропишани чекори пред отворањето на гласачките кутии. Самото пребројување на гласовите било транспарентно во речиси сите случаи, но во повеќе од половина од набљудуваните пребројувања, чекорите не биле следени по пропишаниот редослед. ММНИ исто така пријави процедурални прекршувања, како што се претходно потпишани записници од страна на членовите на одборот (10 случаи) или учество на лица кои не се членови на одборот во пребројувањето (18 случаи). Во 3 пребројувања, резултатите не се совпаѓале, а во 31 случај ИО имале потешкотии при пополнување на записниците за резултатите. Другите процедурални недостатоци вклучуваат непоставување примероци од записниците на избирачкото место (43 случаи), што негативно влијаело врз транспарентноста, и непренесување на првичните резултати по електронски пат до ДИК (23 случаи).

Набљудувачите на ММНИ позитивно го оценија сумирањето во сите освен 6 од 89-те извештаи поднесени од 76 ОИК, опишувајќи го процесот како транспарентен во повеќето случаи, иако понекогаш неорганизиран. Тие пријавија дека просториите на ОИК не биле секогаш соодветни за прием на изборни материјали (15 случаи), а забележаа и случаи на пренатрупаност (10 случаи) и тензии во или околу просториите на ОИК (4 случаи). Речиси три четвртини од просториите на ОИК не обезбедиле независен пристап за лица со физичка попреченост. Набљудувачите на ММНИ исто така пријавија неколку процедурални недостатоци, вклучувајќи го и тоа дека ОИК недоследно вршеле измени во записниците за резултатите од ИО врз основа на прегледаниот изборен материјал, како што е предвидено со закон (26 извештаи), и случаи каде што ИО ги коригирале записниците во просториите на ОИК (25 извештаи). Повеќе од половина од поднесените записници на ИО содржеле неусогласености. Во шеесет извештаи за набљудување било забележано присуство на овластени претставници на кандидатите во ОИК, кои можеле да Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 24 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

го следат процесот без ограничувања. Набљудувачите на ММНИ не пријавиле случаи на мешање во процесот на сумирање.

ДИК пријави дека не добила никакви приговори во текот на денот на изборите. Истовремено, до крајот на гласањето, ДИК објави информации за околу 286 приговори поднесени од гласачи во врска со нивното право на глас, кои биле обработени од страна на ОИК. Според ДИК, 156 од овие приговори биле прифатени, 100 биле одбиени, додека околу 30 се разгледуваат. Набљудувачите на ММНИ пријавија дека биле поднесени два приговори поврзани со неправилности за време на гласањето и сумирањето. Јавното обвинителство пријави дека немало поголеми инциденти, но забележа неколку изолирани случаи на наводно купување гласови, несоодветно влијание врз гласачи и еден случај на прекршување на тајноста на гласањето, при што сите тие се предмет на истрага. Полицијата пријави дека 11 лица биле приведени и уапсени на денот на изборите поради сомнение или обвиненија за купување гласови, уништување изборен материјал и фотографирање на документите за идентификација на гласачите.

Англиската верзија на овој извештај е единствениот официјален документ. Неофицијални преводи се достапни на македонски и албански јазик. Меѓународна мисија за набљудување на изборите Страна: 25 Република Северна Македонија, Локални избори, 19 октомври 2025 година Изјава за прелиминарните наоди и заклучоци

ИНФОРМАЦИИ ЗА МИСИЈАТА И БЛАГОДАРНОСТ

Скопје, 20 октомври 2025 година – Оваа Изјава за прелиминарни наоди и заклучоци е резултат на заеднички потфат во кој учествуваат Канцеларијата на ОБСЕ за демократски институции и човекови права (ОДИХР), Европскиот парламент (ЕП) и Конгресот на локални и регионални власти на Советот на Европа (Конгресот). Проценката беше извршена за да се утврди дали изборите се во согласност со заложбите на ОБСЕ, стандардите на Советот на Европа, другите меѓународни обврски и стандарди за демократски избори, како и со националното законодавство. Секоја од институциите што се вклучени во Меѓународната мисија за набљудување на изборите ја поддржува Декларацијата за принципите за набљудување избори на меѓународно ниво од 2005 година.

Матeо Мекачи е шеф на МНИ на ОДИХР, распоредена од 5 септември. Делегацијата на Конгресот беше предводена од Гобнит Ни Вимнехан. Марта Темидо ја предводеше делегацијата на ЕП.

Оваа изјава за прелиминарни наоди и заклучоци се доставува пред завршувањето на изборниот процес. Конечната проценка на изборите ќе зависи, делумно, од спроведувањето на преостанатите фази од изборниот процес, вклучувајќи го пребројувањето, сумирањето и објавувањето на резултатите, постапувањето по можните приговори или жалби по денот на изборите и спроведувањето на втор круг избори за градоначалници. ОДИХР ќе објави сеопфатен конечен извештај, вклучувајќи препораки за потенцијални подобрувања, неколку месеци по завршувањето на изборниот процес. Делегацијата на Европскиот парламент ќе ја информира Делегацијата на ЕП за односи со Северна Македонија при првата погодна прилика по завршувањето на вториот круг од изборите. Конгресот ќе го презентира својот извештај на пленарната седница во март 2026 година.

МНИ на ОДИХР вклучува 17 експерти во главниот град и 24 долгорочни набљудувачи распоредени низ целата земја. На денот на изборите, беа распоредени 275 набљудувачи од 40 земји, вклучувајќи 253 набљудувачи распоредени од ОДИХР, 15-члена делегација од Конгресот и 7-члена делегација од ЕП. Жените сочинуваа 48 проценти од набљудувачите. Отворањето беше набљудувано во 109 избирачки места, а гласањето беше набљудувано во 1.100 избирачки места низ целата земја. Пребројувањето беше набљудувано во 104 избирачки места, а сумирањето во 76 ОИК.

Меѓународната мисија за набљудување на изборите изразува благодарност до властите на Република Северна Македонија за поканата да ги набљудува изборите, како и до Државната изборна комисија и Министерството за надворешни работи и надворешна трговија за нивната помош. Меѓународната мисија за набљудување на изборите изразува благодарност и до другите државни институции, политички партии, кандидати, медиуми, организации на граѓанското општество и претставници на меѓународната заедница за нивната соработка.

За повеќе информации, ве молиме контактирајте ги: • Матео Мекачи, шеф на МНИ на ОДИХР, Скопје (+389 71 393185); • Катја Андруш, портпаролка на ОДИХР (+48 609 522266), или Ранко Вукучевиќ, советник за избори на ОДИХР, Варшава (+48 723 960008); • Стефани Поирел, Раководител на Сектор за заштита на локалната демократија, Конгрес (+33 65 3550710); • Рафаеле Луис, Администратор на ЕП, (+32 47 0952279).

Адреса на МНИ на ОДИХР: Георги Димитров 16 1000 Скопје, Република Северна Македонија Телефон: +389 71 393185; email: office@odihr.mk