INTERVISTË E KRYETARIT TË PREZENCËS, AMBASADORIT BERND BORCHARDT, ME “ZËRIN E AMERIKËS”, PËR REFORMËN ZGJEDHORE Transmetuar më 14 tetor 2019
Intervistoi: Mimoza Picari
Z. Ambasador, në Shqipëri flitet shumë shpesh për zgjedhjet, për reformën dhe është arritur që në Kodin Zgjedhor të ndërhyhet afro 12 herë, në 29 vjet. Çfarë mendoni se u mungon zgjedhjeve në Shqipëri dhe cila reformë do të ishte, le të themi, definitive, për të mos ndërhyrë më, të paktën për një kohë të gjatë?
Ambasadori Borchardt: Shumë faleminderit për këtë pyetje. Do të doja të qartësoja të tërë tablonë e debatit. Së pari, OSBE/ODIHR-i ka formuluar, që prej vitit 2013, rekomandime për përmirësimin e Kodit Zgjedhor. Pjesa e dytë e diskutimit nisi pas zgjedhjeve të 2017-s dhe kishte të bënte me përdorimin e teknologjive të reja në votim dhe me votimin e shtetasve shqiptarë jashtë vendit. Pjesa e tretë e debatit është më e vonë dhe ka të bëjë me ndryshimin e tërë sistemit zgjedhor. Po i shtjelloj paksa të tria këto aspekte.
Së pari, rekomandimet e OSBE/ODIHR-it. Për ne, këto janë rekomandime. Ne nuk kemi mandat ekzekutiv këtu dhe, sigurisht, as që duam të kemi. Por, patjetër, ne do të dëshironim të ndihmojmë Shqipërinë të përmirësojë sistemin e saj zgjedhor, përmes zbatimit të këtyre rekomandimeve. Për këtë qëllim, vitin e shkuar, organizuam gjashtë takime pune të gjera, ku u diskutuan praktikat më të mira. Rekomandimet janë të shumta; disa janë shumë teknike, por disa nga aspektet më të rëndësishme janë: përcaktimi i mekanizmave për të shmangur presionin ndaj administratës publike gjatë zgjedhjeve, shmangia e abuzimit të administratës gjatë zgjedhjeve, hetimi i të gjitha akuzave për abuzime, përfshirë shitblerjen e votës, depolitizmi i administratës zgjedhore, përmirësimi i financimit të fushatave, mbikëqyrja e financimit përmes një KQZ-je të depolitizuar, ndalimi i kronikave të gatshme të përgatitura nga partitë dhe lejimi i gazetarëve për të ndjekur veprimtaritë dhe për të raportuar në mënyrë të pavarur. Ka edhe shumë të tjera. Disa rekomandime janë tepër teknike, prandaj nuk po ndalem në to. Në këto tryeza, kemi diskutuar se si zgjidhen këto probleme në vende të tjera, në sisteme të tjera. Ne do të vijojmë të mbështesim Shqipërinë në këtë mënyrë. Vendimi i parlamentit gjerman, që kërkon nga Shqipëria zbatimin e reformës, i jep një hov të ri këtij debati. Në fund të vitit të shkuar, u hartuan dy projektligje që adresonin rekomandimet e OSBE/ODIHR-it deri në vitin 2017. Njëri prej tyre mbulonte rreth 90 për qind të tyre, ndërsa projektligji tjetër ishte paksa më i dobët, por, gjithsesi, janë një pikënisje e mirë.
Aspekti i dytë i diskutimeve është ai për teknologjitë e reja të votimit dhe ai i votimit të shtetasve shqiptarë jashtë vendit. Edhe për këto dy çështje, organizuam dy takime pune vitin e shkuar dhe diskutuam me ekspertët e partive se si mund të arrihen. Për votimin e emigrantëve ekzistojnë modele të ndryshme dhe ekspertët tanë paraqitën të mirat dhe të këqijat e secilit model, qoftë ai i votimit në ambasada apo me postë. Sa i takon votimit elektronik, ekspertët tanë, gjithashtu, shpjeguan përparësitë, të metat dhe rreziqet. Nëse bëhet online, rreziqet janë të larta. Nëse bëhet offline, përgatitjet duhet të nisin shumë kohë më parë, pasi duhet zhvilluar një fushatë e hollësishme për t’u shpjeguar zgjedhësve se si funksionon. Pasi duhet siguruar që të moshuarit nëpër fshatra, të cilët nuk luajnë me smartfon përditë, të jenë në gjendje të përdorin pajisjen e votimit. Kjo është e bëshme, për kërkon kohë për t’u zbatuar dhe është shumë e kushtueshme. Një aspekt tjetër është numërimi elektronik, cili është shumë më i lirë dhe më i lehtë.
Aspekti i tretë i diskutimit, i cili ka filluar kohët e fundit, është debati për ndryshimin e sistemit zgjedhor. Edhe ky ka dy anë. Nga njëra anë, kemi rregullat e përgjithshëm. Rregulli i përgjithshëm, që është një rekomandim i fortë nga ne dhe nga Këshilli i Evropës, është që, nëse ndryshohet sistemi, kjo të ndodhë të paktën një vit përpara zgjedhjeve, në mënyrë që njerëzit të informohen si duhet. Nga ana tjetër kemi pyetjen: çfarë lloj sistemi zgjedhor? Ne nuk bëjmë rekomandime. Ekzistojnë shumë sisteme të ndryshme, që të gjitha legjitime dhe që mund të funksionojnë, por vetëm shqiptarët mund të vendosin se cili është sistemi më i mirë për vendin. Nëse ju, shqiptarët, me politikanët dhe deputetët tuaj, vendosni me shumicë se cilin sistem doni, ajo që mund të bëjmë ne është t’ju vëmë në dukje aspektet teknike të atij sistemi që duhen pasur parasysh. Ky do të ishte roli ynë në këtë kontekst. Ky diskutim është ende në fazë mjaft të hershme. Tryeza, që organizuam në fund të shtatorit, kishte pikërisht të bënte me këtë diskutim, me këto elemente.
Së fundi, do të doja të theksoja që, për ne, gjëja më e rëndësishme janë rekomandimet. Duket se ato janë element themelor edhe në debatin e BE-së, prandaj ne do ta nxitnim komisionin e posaçëm për reformën zgjedhore të punojë në këtë drejtim dhe të gjejë një zgjidhje, maksimumi deri në fund të vitit.
Partia Demokratike jashtë parlamentit propozoi në tryezë ngritjen e një strukture të re me ekspertë të OSBE-së, Bashkimit Evropian, dhe SHBA, duke mos njohur komisionin aktual bipartizan të reformës. Si e vlerëson OSBE-ja këtë propozim?
Ambasadori Borchardt: Këtu ngërthehen dy aspekte. Njëri aspekt është si të diskutohen çështjet e zbatimit të rekomandimeve të OSBE/ODIHR-it apo çështja e sistemit të ri zgjedhor dhe kjo mund të bëhet në tryeza pune, si ato që organizuam vitin e kaluar. Ne jemi më se të gatshëm t’i organizojmë këto takime pune. Ka edhe kërkesa të tjera, si ajo e parlamentit gjerman, për shembull, për të ndryshuar mënyrën e financimit të partive. Do të ishim më se të lumtur të organizonim debate edhe për këtë çështje. Nuk mund të flas në emër të partnerëve tanë të Shteteve të Bashkuara të Amerikës apo të Bashkimit Evropian, por besoj se edhe ata do të ishin të gatshëm të kontribuonin në këtë debat. Di që edhe partnerë të tjerë të Shqipërisë dhe miqtë tanë të Këshillit të Evropës kanë punuar me strukturat shqiptare për financimin e partive, për shembull. Por, sa i takon vendimmarrjes, kushtetuta juaj e përcakton shumë qartë: duhet shumicë e cilësuar në parlament.
Pra propozimin e PD-së, e shihni jashtë kornizës parlamentare dhe PD-ja është e ftuar të marrë pjesë aty, apo jo?
Ambasadori Borchardt: Komisioni i posaçëm i ka bërë ftesë Partisë Demokratike, por nëse ata nuk duan të marrin pjesë në komision, unë do t’i nxitja të jepnin kontributin e tyre në diskutime. Nëse Partia Demokratike dëshiron ta bëjë këtë në një format tjetër dhe të pasurojë diskutimet – dhe unë e di që ata kanë ekspertë të shkëlqyer – ne do të ishim të gatshëm t’i ndihmonim. Ne jemi të gatshëm të ofrojmë një kornizë për këto diskutime. Por vendimi merret nga Shqipëria dhe vendimet merren brenda kornizës kushtetuese. Se si mund të diskutohen këto vendime përpara se të merren, kjo është çështje tjetër.
Ekspertët dhe vëzhguesit e zgjedhjeve shohin një përkeqësim të situatës, bazuar te rekomandimet e OSBE/ODIHR-it, pikërisht kur bëhet fjalë për shitblerjen e votës, një term që nuk ka ekzistuar në rekomandimet e mëhershme. Ju rekomandoni dhe hetime të të gjitha akuzave përfshi dhe shitblerjen e votës. Si i vlerësoni deri tani hetimet për këto çështje?
Ambasadori Borchardt: Më lejoni të jemi i saktë. Raporti i OSBE/ODIHR-it thoshte që ka akuza të përhapura gjerësisht për blerjen e votave dhe se kjo ul besimin e publikut në procesin zgjedhor, prandaj duhet bërë më shumë në këtë fushë. Ekzistojnë disa rekomandime se si mund të bëhet kjo dhe. në kuadër të diskutimeve të komisionit të posaçëm, vitin e shkuar, pati disa ide. Një rekomandim kryesor i zgjedhjeve të fundit, i cili nuk fokusohej te blerja e votës, por te të gjitha llojet e shkeljeve në kuadër të zgjedhjeve, ishte hetimi i plotë dhe i menjëhershëm. Pas zgjedhjeve të 2017-s, pati rreth 400 akuza për blerje vote. Policia dërgoi rreth 100 në prokurori dhe, në raportin e fundit të prokurorisë, thuhej që katër hetime vazhdonin. Kjo është shumë pak. Unë e nxit prokurorinë të punojë shumë intensivisht për të gjitha shkeljet, qofshin presion i paligjshëm ndaj zgjedhësve, qofshin shitblerje të votës apo shkelje të tjera.
Deputetët e opozitës në parlament e kushtëzojnë votën e tyre për reformën zgjedhore me ndryshimin e sistemit. Pa votën e tyre kjo reformë nuk miratohet. A krijon kjo vështirësi?
Ambasadori Borchardt: Besoj se, nëse ka vullnet politik, rekomandimet e OSBE/ODIHR-it mund të zbatohen apo, të paktën, të hartohen dhe të dakordësohen në komisionin e posaçëm, deri në fund të vitit. Vitin e kaluar u bë shumë punë dhe, nëse kjo punë merret për bazë, është e mundur të arrihet kjo gjë. Debati për rishikimin e sistemit zgjedhor filloi në fund të shtatorit. Mendoj se, për të, do të duhet më shumë kohë. Pra, do të ishte sfidë e madhe të përmbyllet deri në fund të vitit. Por megjithatë duhet bërë deri në pranverë ose në fillim të verës të vitit tjetër, pasi ekziston një rekomandim shumë i fortë nga Këshilli i Evropës dhe OSBE/ODIHR-i që ndryshimi i sistemit të bëhet jo më vonë se sa një vit përpara zgjedhjeve. Pra, puna duhet zhvilluar në paralel.
Kemi një insistim të vazhdueshëm nga opozita për zgjedhje të parakohshme. A mund të jetë gati reforma në rast zgjedhjesh të parakohshme?
Ambasadori Borchardt: Di që ka shumë spekulime për zgjedhje të parakohshme, por Shqipëria ka një kushtetutë dhe, sipas kësaj kushtetute, zgjedhjet zhvillohen në vitin 2021, pra diçka më shumë se pas një viti e gjysmë. Ka mekanizma në kushtetutë për zgjedhje të parakohshme, por ky është një vendim politik, në të cilin unë, sigurisht, nuk kam zë.
Pra, për një reformë të plotë, të saktë, që respekton edhe afatet e Kodit Zgjedhor, sa kohë duhet? Pra, jemi gati për zgjedhjet e 2021-shit?
Ambasadori Borchardt: Këto janë rekomandime të forta nga OSBE/ODIHR-i nga Këshilli i Evropës, pra që ndryshimi i sistemit zgjedhor të bëhet jo më vonë se një vit përpara zgjedhjeve.
Fund
INTERVIEW OF THE HEAD OF PRESENCE, AMBASSADOR BERND BORCHARDT, GIVEN TO THE VOICE OF AMERICA’s ALBANIAN SERVICE, ON ELECTORAL REFORM ISSUES Broadcast on 14 October 2019
Interviewed by: Mimoza Picari
Q: Mr. Ambassador, elections in Albania are a common topic of discussion, and the Electoral Code has been amended 12 times in 29 years. What do elections in Albania lack, in your opinion, and what would be, let’s say, a definite electoral reform that would made further amendments unnecessary for a long time?
Ambassador Borchardt: Thank you very much for this question. I would like to clarify on the whole picture of the debate. First of all, the OSCE/ODIHR, our experts from Warsaw, have formulated since 2013 recommendations on how to improve the Electoral Code, how to fill gaps, how to repair. The second part of the discussion was introduced after the 2017 elections. That was a discussion about the introduction of new voting technologies or electronic voting, and the issue of out of country voting. The third part is a more recent debate; that is a debate of changing the whole electoral system. I will now go into these three aspects and comment on them a bit.
First, the OSCE/ODIHR recommendations. For us, these are recommendations. We do not have any executive mandate here, of course, and we do not want that. But we would, of course, like to help Albania to improve its electoral system by implementing these recommendations. For that purpose, last year, we organized six broad workshops, where international best practices to find replies, to find improvements were discussed. There are a lot of recommendations, many are very technical, but important aspects are for instance: to define mechanisms to avoid pressure on the public service during the election, to avoid abuse of the public administration during the election campaign. Another one is the investigation of all allegations of abuse, including vote-buying. A very central one is the depoliticization of the election administration. Better campaign financing, oversight through a depoliticized Central Election Commission is an aspect. Or to stop, you know that, you get from the parties these prefabricated ‘tapes’ instead of the parties enabling you to go to their events and then to report independently on that. There is much more; some are very technical, so I will not go into them. We have discussed how in other countries, in other systems, these problems are solved, and we will continue to support Albania on that way. The decision of the German parliament, requesting from Albania an implementation of the reform, put a new impetus into this debate. Already at the end of last year, we have seen two draft laws which accommodated the recommendations which were formulated until 2017. One covered, let’s say, 90% of them, the other one was a bit weaker, but that is already a good starting point.
The second aspect of the discussion is the discussion on new voting technologies, and on out of country voting. Also, on both of them, we organized workshops last year and we debated with the experts of the parties on how to accommodate, how to introduce that. On out of country voting there are different models, and our experts introduced the pros and cons of the different models, be it voting in embassies, be it voting by mail, by post, by letter. On the electronic voting, our experts also explained advantages, disadvantages and the risks if you do it online, and the risks are high. If you do it offline, you have to prepare it over long time, because you must do an elaborate campaign to explain to voters how that works. You want to see also that some old people in the villages, who are not playing with their smartphone every day, that they are able to vote in this voting machine. It is doable, but it needs time to be implemented, and it is very costly. Another aspect is electronic counting, which is much cheaper and much easier to do.
The third aspect of the discussion, which started recently, is the debate about introducing even a new electoral system for Albania. That, again, has two aspects: one is the general rules. The general rule, a strong recommendation from us and the Council of Europe, is that this is introduced at the latest one year before the elections, so that people can be properly informed how it works. The other one is what kind of electoral system? We do not make suggestions. There are many different systems which are legitimate and can work, and only Albanians can decide what is the best system for the country. What we can do is, if you, if Albanians, their politicians, their members of parliament decide with majority we want this system, then we can say, but if you want this system, you have to take care of this and this and this technical aspect. So this would be our role in that context. And this discussion is still at a fairly early stage. The workshop that was organized by us last week was dealing with this discussion, with these elements.
Finally, to conclude, for us the most important are the recommendations. It seems this is a central element in the EU debate as well, and we encourage the ad hoc committee to work on that and to find a solution at the latest until the end of the year.
Q: The extra-parliamentary Democratic Party proposed at the roundtable the establishment of a new structure with OSCE, EU and US experts, thus refusing to recognise the current bipartisan electoral reform committee. What does the OSCE think about this proposal?
Ambassador Borchardt: This encompasses two aspects. One aspect is how to discuss questions about implementation of the OSCE/ODIHR recommendations, questions about a new electoral system, and that can be done in workshops, as we did it last year. And we are more than willing and we offer to organize these workshops. There are also requests, in the list of the German parliament for instance. there is also request to also change the party financing. We are more than happy to organize debates around that. I cannot speak for our US or EU partners, but I would imagine that they would be willing to contribute to this debate as well, and I know that other bilateral partners of Albania and our friends from the Council of Europe have already been working with Albanian structures on party financing, for instance. But the decision making… your constitution is very clear how that works: you need a qualified majority in parliament.
Q: So, to you the SP proposal falls outside of the Constitutional framework, and you say that the DP is invited to participate, is this correct?
Ambassador Borchardt: The ad hoc committee has invited the DP to join, but if they do not want to join, I encourage them to provide the input into the discussions. And if the DP is willing to do that in another format to enrich the discussions, and I know that they have excellent experts, we are willing to help with that. We are willing to provide a framework for that. But the decision is with Albania, and the decisions are done in the constitutional framework. How to discuss the decisions before they are taken, that is a different question.
Q: Election experts and observes notice a deterioration of the situation, based on the OSCE/ODIHR recommendations, especially with regard to vote-buying, a phrase that did not exist in earlier recommendations. You also recommend the investigation of all claims, including vote-buying. How do you consider investigations on these cases so far?
Ambassador Borchardt: I would like to be precise. The report of the OSCE/ODIHR said that there are widespread allegations of vote-buying, and that this is undermining the trust in the elections, and therefore more should be done in that field. And there is a number of recommendations on how to do that, and in the debates of the ad hoc committee last year, we had some ideas on how to do that. A central recommendation from the last elections, which was not focused on vote-buying but on all kinds of infractions in the framework of elections, was that the prosecution follows up intensively. After the 2017 elections, we had about 400 allegations about vote-buying. The police sent about a hundred to the prosecution, and in the last report of the prosecution, there were I think four investigations ongoing. This is very little. That shows also something about the dimension, but I encourage the prosecution to look very intensively into all infractions be it pressure, illegitimate pressures on voters, illegal pressure on voters, be it vote-buying, be it other infractions.
Q: The opposition MPs in parliament condition their vote for electoral reform with the change of electoral system. Without their vote, the reform cannot be approved. Does this create any difficulties?
Ambassador Borchardt: I believe if there is a political will you can implement or, at least, draft until the end of the year and agree in the ad hoc committee on the implementations of the OSCE/ODIHR recommendations. A lot of work has been done last year, and when you build on this work, you can achieve that. Reviewing the electoral system… the debate started last Wednesday. I think that would take a longer time. So, it would be a big challenge to do that until the end of the year. But even that should be done until spring/early summer next year, because it is a very strong recommendation from the Council of Europe and the OSCE/ODIHR to change the system not later than one year before the next elections. So, the work has to go on in parallel.
Q: The opposition has constantly insisted on early elections. Can the electoral reform be ready in case of early elections?
Ambassador Borchardt: I know that there is an enormous lot of speculation going around about early elections, but you have a Constitution, and this Constitution says that elections take place in 2021, so a bit more than one and a half years. There are mechanisms in your constitution how to reach early elections, but that is a political decision, on which I certainly have no say.
Q: How much time is needed for a comprehensive and correct reform that also respects the Electoral Code deadlines? Are we ready for the 2021 elections?
Ambassador Borchardt: These are strong recommendations from the OSCE/ODIHR and from the Council of Europe not to introduce a new electoral system later than one year before elections. Ends