A mund t’i përballojnë shqiptarët pagesat për kujdesin shëndetësor? Dëshmi të reja për mbrojtjen financiare në Shqipëri: përmbledhje

A mund t’i përballojnë shqiptarët pagesat për kujdesin shëndetësor? Dëshmi të reja për mbrojtjen financiare në Shqipëri Florian Tomini Sonila M. Tomini Përmbledhje Zyra e OBSH-së në Barcelonë për Forcimin e Sistemeve Shëndetësore © F o to : R o b er t R am o s/ FP H SP Zyra e OBSH-së në Barcelonë është një qendër ekselence në !nancimin e shërbimeve shëndetësore për mbulimin shëndetësor universal. Ajo punon me Shtetet Anëtare në të gjithë Rajonin Evropian të OBSH-së për të promovuar politikëbërjen në bazë të evidencave. Një pjesë kryesore e punës së Zyrës është vlerësimi i progresit të vendit dhe rajonit drejt mbulimit shëndetësor universal duke monitoruar mbrojtjen !nanciare - ndikimi i pagesave nga xhepi për shëndetin në standardet e jetesës dhe varfëri. Mbrojtja !nanciare është një dimension thelbësor i performancës së sistemit shëndetësor dhe një tregues për Qëllimet e Zhvillimit të Qëndrueshëm. Zyra mbështet vendet për të zhvilluar politika, për të monitoruar progresin dhe për të hartuar reformat nëpërmjet diagnostikimit të problemit të sistemit shëndetësor, analizës së opsioneve të politikave speci!ke të vendit, dialogut të nivelit të lartë për politikat dhe dhënies së përvojës ndërkombëtare. Ajo është gjithashtu vendndodhja ku zhvillohen kurset e trajnimit të OBSH-së për !nancimin e shërbimeve shëndetësore dhe forcimin e sistemeve shëndetësore për rezultate më të mira shëndetësore. Themeluar në vitin 1999, Zyra mbështetet nga Qeveria e Komunitetit Autonom të Katalonjës, Spanjë. Ajo është pjesë e Divizioni i politikave të shëndetit dhe sistemeve shëndetësore për vendet në Zyrën Rajonale të OBSh për Evropën. 2 A mund t’i përballojnë shqiptarët pagesat për kujdesin shëndetësor? Dëshmi të reja për mbrojtjen financiare në Shqipëri Përmbledhje A mund t’i përballojnë shqiptarët pagesat për kujdesin shëndetësor? Dëshmi të reja për mbrojtjen financiare në Shqipëri Përmbledhje Kërkesat tuaja për botimet e Zyrës Rajonale të OBSH-së për Evropën mund t’i dërgoni në: Publications, WHO Regional Office for Europe, UN City, Marmorvej 51, DK-2100 Copenhagen O, Denmark. Një alternativë tjetër është plotësimi i një formulari kërkese në internet për dokumentacionin, informacionin shëndetësor ose për lejen për të cituar ose përkthyer, i cili ndodhet në faqen e internetit të Zyrës Rajonale (http://www.euro.who.int/ pubrequest). Numri i dokumentit: WHO/EURO:2020-1357-41107-55853 © Organizata Botërore e Shëndetësisë 2020 Disa të drejta janë të rezervuara. Ky punim është i disponueshëm nën Atributet e “Creative Commons”. Licensa: NonCommercial-ShareAlike 3.0 IGO (CC BY-NC-SA 3.0 IGO; https:// creativecommons.org/licenses/by-nc-sa /3.0/igo). Sipas kushteve të kësaj license, ju mund të kopjoni, rishpërndani dhe përshtatni këtë punim për qëllime jotregtare, me kusht që puna të citohet siç duhet, siç jepet më poshtë. Në çdo përdorim të këtij punimi, nuk duhet të ketë sugjerime se OBSH-ja mbështet ndonjë organizatë, produkt ose shërbim specifik. organization, products or services. Përdorimi i logos së OBSH-së nuk është i lejueshëm. Nëse e përshtatni punimin, atëherë duhet të licensoni punimin tuaj me një licensë të njëjtë ose ekuivalente të “Creative Commons”. Nëse realizoni një përkthim të këtij punimi, duhet të shtoni deklaratën e mëposhtme të heqjes dorë nga përgjegjësia së bashku me citatin e sugjeruar: “Ky përkthim nuk është realizuar nga Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH). OBSH-ja nuk është përgjegjëse për përmbajtjen apo saktësinë e këtij përkthimi. Botimi origjinal në gjuhën angleze do të jetë botimi i plotë dhe autentik: Can people afford to pay for health care? New evidence on financial protection in Albania. Summary. Copenhagen. WHO Regional Office for Europe; 2020”. Çdo ndërmjetësim në lidhje me mosmarrëveshjet që lindin sipas licensës do të kryhet në përputhje me rregullat e ndërmjetësimit të Organizatës Botërore për Pronësinë Intelektuale. Citati i sugjeruar. Tomini F, Tomini S. A mund t’i përballojnë shqiptarët pagesat për kujdesin shëndetësor? Dëshmi të reja për mbrojtjen financiare në Shqipëri. Përmbledhje. Kopenhagë: Zyra Rajonale e OBSH-së për Evropën; 2020. Licenca: CCBY-NC-SA 3.0 IGO. Të dhënat e katalogimit në publikim (CIP). Të dhënat e CIP-it janë të disponueshme në adresën: http://apps.who.int/iris. Shitjet, të drejtat dhe licensimi. Për të blerë botime të OBSH-së, vizitoni http://apps.who. int/bookorders. Për të paraqitur kërkesa për përdorim komercial dhe pyetje për të drejtat dhe licensimin, vizitoni: http://www.who.int/ about/licensing. Materialet e palëve të treta. Nëse dëshironi të ripërdorni materiale nga ky punim, të cilat i atribuohen një pale të tretë, të tilla si: tabela, shifra ose imazhe, është përgjegjësia juaj të përcaktoni nëse nevojitet leje për atë ripërdorim dhe për të marrë leje nga zotëruesi i të drejtës së autorit. Rreziku i pretendimeve që rezultojnë nga shkelja e ndonjë komponenti të këtij punimi, që zotërohet nga një palë e tretë, i mbetet vetëm përdoruesit. Deklaratat e përgjithshme për heqje dorë nga përgjegjësia. Përcaktimet e përdorura dhe prezantimi i materialit në këtë botim nuk nënkuptojnë shprehjen e ndonjë opinioni cilidoqoftë nga ana e OBSH-së në lidhje me statusin ligjor të ndonjë vendi, territori, qyteti ose zone apo të autoriteteve të tij/të saj, apo në lidhje me caktimin e kufijve të tij/ të saj. Vijat me pika të ndërprera në harta përfaqësojnë vija të përafërta kufitare, për të cilat ende mund të mos ketë marrëveshje të plotë. Përmendja e kompanive specifike apo e produkteve të caktuara të prodhuesve nuk nënkupton që ato janë të miratuara ose të rekomanduara nga OBSH-ja si më të preferuara se të tjerat që janë të një natyre të ngjashme që nuk përmenden. Me përjashtim të rasteve kur ka gabime ortografike, emrat e produkteve janë të dallueshme, sepse fillojnë me germë të madhe. Të gjitha masat paraprake të arsyeshme janë marrë nga OBSH-ja për të verifikuar informacionin e përfshirë në këtë botim. Sidoqoftë, materiali i botuar po shpërndahet pa asnjë garanci të asnjë lloji, të shprehur apo të nënkuptuar. Përgjegjësia për interpretimin dhe përdorimin e materialit është e lexuesit. Në asnjë rast OBSH-ja nuk do të jetë përgjegjëse për dëmet që vijnë nga përdorimi i tij. Vetëm autorët e cilësuar me emër janë përgjegjës për këndvështrimet e shprehura në këtë botim. Përmbajtja Shpenzimet për shëndetin 4 Mbulimi, aksesi dhe nevoja e paplotësuar 7 Shpenzimet e familjes për shëndetin 9 Mbrojtja financiare 11 Faktorët që forcojnë dhe dobësojnë mbrojtjen financiare 15 Implikimet për politika 16 Referenca 18 Fjalori i termave 19 Ky studim vlerëson shkallën sipas së cilës njerëzit në Shqipëri përjetojnë vështirësi financiare kur përdorin shërbime shëndetësore, duke përfshirë barnat. Analiza mbështetet në të dhënat e studimit të buxhetit të familjeve të mbledhura nga Instituti i Statistikave të Shqipërisë në vitet 2008–2009 dhe 2015. Ajo përqendrohet në dy tregues të mbrojtjes financiare: shpenzimet shëndetësore katastrofike dhe shpenzimet shëndetësore varfëruese. Gjithashtu, ajo merr në konsideratë praninë e pengesave të aksesit që çojnë në nevoja të paplotësuara për kujdes shëndetësor. Shpenzimet për shëndetin Hulumtimet tregojnë se vështirësitë financiare mund të hasen atëherë kur shpenzimet publike për shëndetin janë të ulëta në raport me prodhimin e brendshëm bruto (PBB) dhe pagesat nga xhepi përbëjnë një përqindje relativisht të lartë të shpenzimeve aktuale për shëndetin (Xu et al., 2003; Xu et al., 2007; OBSH, 2010; Zyra Rajonale e OBSH-së për Evropën, 2019). Rritjet e shpenzimeve publike ose uljet e pagesave nga xhepi nuk janë në vetvete garanci për mbrojtje më të mirë financiare, megjithatë, zgjedhjet e politikave janë të rëndësishme gjithashtu. Shpenzimet publike për shëndetin janë të ulta në Shqipëri. Në vitin 2016, ishte më të ulta në Shqipëri (2.8% e PBB-së) sesa në shumicën e vendeve të tjera me të ardhura mbi mesataren në rajonin Evropian të OBSH-së (Fig. 1). A mund t’i përballojnë njerëzit pagesat për kujdesin shëndetësor në Shqipëri? 4 Pagesat nga xhepi kanë qenë pothuajse gjithmonë burimi më i madh dhe i vetëm i financimit për sistemin shëndetësor në Shqipëri. Në vitin 2016, ato përbënin 58% të shpenzimeve aktuale për shëndetin, përqindje e cila është shumë e lartë krahasuar me vendet e Bashkimit Evropian (BE) dhe e lartë krahasuar me vendet e tjera me të ardhura mbi mesataren në Rajonin Evropian (Fig. 2). Irlandë San Marino Islandë Fig. 1. Shpenzime publike për shëndetin dhe PBB-ja për person, Rajoni Evropian i OBSH-së, 2016 Shënim: PPP: barazia e fuqisë blerëse. Publiku u referohet të gjitha aranzhimeve të financimit të detyrueshëm. Shqipëria është e theksuar me ngjyrë të kuqe. Shifra mbulon 51 vende të rajonit evropian të OBSH-së; ajo përjashton Luksemburgun dhe Monakon. Burimi: OBSH (2020). Sh p en zi m e p u b lik e p ër s h ën d et in ( % P B B ) PBB për person në PPP-në aktuale 0 0 10000 20000 30000 40000 50000 60000 70000 80000 2 12 10 8 6 4 Norvegji Francë Gjermani Suedi Danimarkë Hollandë Austri Belgjikë Finlandë Itali Spanjë Slloveni Maltë Republika Çeke IzraelLituani Estoni Poloni Hungari Qipro Turqi Letoni Romania Bjellorusi Shqipëri Maqedonia e Veriut Federata Ruse Kazakistan Azerbajxhan Turkmenistan Armeni Taxhikistan Kirgistan Gjeorgji Ukrainë Uzbekistan Portugali Bosnja dhe Hercegovina Kroaci Greqi SerbiRepublika e Moldavisë Sllovaki Mbretëri e Bashkuar Zvicër Andorra Bullgari A mund t’i përballojnë njerëzit pagesat për kujdesin shëndetësor në Shqipëri? 5 Fig. 3. Shpenzime për shëndetin për person në Shqipëri, sipas skemës së financimit Shënim: Publiku u referohet të gjitha aranzhimeve të financimit të detyrueshëm. Burimi: OBSH (2020). 0 10 000 12 000 14 000 20 000 16 000 18 000 2000 K o n st an t 20 16 L ek ë p ër p er so n Pagesat nga xhepi Publik Sigurim shëndetësor vullnetar 20 03 20 04 20 05 20 06 20 07 20 08 20 09 20 10 20 11 20 12 20 13 20 14 20 15 20 16 4000 6000 8000 Fig. 2. Pagesat nga xhepi si përqindje e shpenzimeve aktuale për shëndetin Shënim: Për vitin 2017 nuk ka të dhëna të krahasueshme në nivel ndërkombëtar për pagesat nga xhepi në Shqipëri. Burimi: OBSH (2020). 0 40 70 60 50 30 20 10Sh p en zi m e ak tu al e p ër s h ën d et in ( % ) Shqipëri 20 03 20 04 20 05 20 06 20 07 20 08 20 09 20 10 20 11 20 12 20 13 20 14 20 15 20 16 20 17 Të ardhurat e mesme të Bashkimi Evropian Pagesat nga xhepi për person u rritën me një ritëm më të shpejtë sesa shpenzimet publike për shëndetin midis viteve 2009 dhe 2016 (Fig. 3). Ritmi i ngadaltë i rritjes së shpenzimeve publike për shëndetin për person që nga viti 2009 dhe rënia e këtyre shpenzimeve që nga viti 2014 janë tendenca shqetësuese. A mund t’i përballojnë njerëzit pagesat për kujdesin shëndetësor në Shqipëri? 6 Mbulimi, aksesi dhe nevoja e paplotësuar Mbulimi shëndetësor në Shqipëri sigurohet nëpërmjet sistemit të sigurimit të detyrueshëm shëndetësor që administrohet nga një agjenci e vetme blerëse, Fondi i Sigurimit të Detyrueshëm të Kujdesit Shëndetësor (FSDKSH). Për punonjësit dhe njerëzit e tjerë ekonomikisht aktivë, e drejta për përfitimet e FSDKSH-së lidhet me pagesën e kontributeve. Anëtarësia në FSDKSH është vullnetare për njerëzit e vetëpunësuar, bizneset e vogla familjare dhe fermerët. FSDKSH-ja llogarit dhe mbledh kontribute vullnetare për njerëzit e vetëpunësuar dhe njerëzit që nuk janë regjistruar si përfitues të shërbimeve sociale. FSDKSH-ja mbulon mesatarisht vetëm rreth dy të tretat e popullsisë, ndërkohë që rreth gjysma e njerëzve bëjnë pjesë në kuintilin më të varfër. Personat e pasiguruar kanë të drejtë për kujdes emergjence falas (që nga viti 2013), një kontroll vjetor shëndetësor falas (që nga viti 2015) dhe vizita falas te mjekët e përgjithshëm (MP, që nga viti 2017). Ata duhet të paguajnë nga xhepi për të gjitha shërbimet e tjera shëndetësore (duke përfshirë barnat, testet diagnostikuese dhe kujdesin e specialistit për rastet jo-urgjente), duke çuar në pabarazi thelbësore përsa i takon aksesit në kujdesin shëndetësor dhe vështirësive financiare. Për njerëzit e siguruar, paketa e përfitimeve të financuara me fonde publike është relativisht gjithëpërfshirëse. Ajo nuk përfshin kujdesin dentar për të rriturit, megjithatë, edhe mbulimi i kujdesit dentar i financuar me fonde publike për fëmijët, studentët dhe njerëzit që marrin ndihmë sociale është i kufizuar në trajtimin në institucionet publike, edhe pse shumica e shërbimeve të kujdesit dentar ofrohet nga dentistë privatë. Gama e produkteve të mbuluara u rrit midis viteve 2009 dhe 2018, por mbetet e ulët në krahasim me standardet evropiane. Vizitat ambulatore tek specialisti dhe kujdesi spitalor me referim janë falas dhe mund të shfrytëzohen vetëm nga personat e siguruar. Bashkëpagesat zbatohen për barnat e që jepen me recetë për pacientët ambulatorë, produktet mjekësore dhe disa teste diagnostikuese. Megjithëse pensionistët, personat me aftësi të kufizuara, fëmijët nën moshën 1 vjeç dhe personat me gjendje të caktuara (kanceri, tuberkulozi, verbëria dhe gjendje të tjera) përjashtohen nga bashkë-pagesa, nuk ka përjashtime për njerëzit e varfër dhe nuk ka kufij vjetorë për bashkë-pagesat. Pagesat nga xhepi gjithashtu kryhen kur njerëzit shfrytëzojnë shërbimet e institucioneve shëndetësore private ose duhet të paguajnë jozyrtarisht (në mënyrë informale) në institucionet shëndetësore publike (shih seksionin për shpenzimet e familjes për shëndetin). Sigurimi shëndetësor vullnetar luan një rol shumë të vogël. Ai nuk adreson mangësitë në mbulimin e financuar me fonde publike. Nevoja e paplotësuar e vetë-raportuar për kujdesin shëndetësor dhe kujdesin dentar është një problem i rëndësishëm, me nivele shumë më të larta në Shqipëri sesa mesatarja e BE-së dhe është dëshmi e pabarazisë së theksuar socio-ekonomike (INSTAT, 2020) (Fig. 4). Shkaku kryesor i nevojës së paplotësuar për kujdes shëndetësor dhe kujdes dentar në Shqipëri është kostoja. A mund t’i përballojnë njerëzit pagesat për kujdesin shëndetësor në Shqipëri? 7 Fig. 4. Nevoja e paplotësuar e vetë-raportuar për kujdesin shëndetësor dhe kujdesin dentar, Shqipëri dhe BE, 2018 Shënime: popullsia përfshin njerëzit e moshës 16 vjeç e sipër. Këto shifra mbulojnë nevojën e paplotësuar për asnjë arsye. Të dhënat e ndara sipas të ardhurave os moshës nuk janë të disponueshme publikisht. Burimi: Të dhënat EU-SILC nga INSTAT (2020). Po p u lls ia ( % ) 0 10 5 15 25 20 Kujdesi shëndetësor Kujdesi dentar Shqipëri Bashkimi Evropian Tabela më poshtë thekson çështjet kryesore në qeverisjen e mbulimit, përmbledh mangësitë kryesore në mbulimin e financuar me fonde publike dhe tregon rolin e sigurimit shëndetësor vullnetar në plotësimin e këtyre mangësive. Table 4. Mangësitë në mbulim Burimi: autorët. Population entitlement The benefits package User charges Çështje në qeverisjen e mbulimit të financuar me fonde publike E drejta varet nga pagesa e kontributeve Përfitimet nuk mbështeten nga fondet e duhura publike, duke çuar në pagesa informale Politika komplekse e bashkëpagesave, e cila ul transparencën Mbrojtje e dobët nga bashkëpagesa: megjithëse përjashtimet janë të përhapura, ato nuk bazohen në të ardhura, kështu që njerëzit e varfër nuk përjashtohen automatikisht dhe nuk ka kufij vjetorë për bashkëpagesa Mangësitë kryesore në mbulimin e financuar me fonde publike Njerëzit që nuk mbulohen nga FSDKSH-ja priren të jenë punëtorë informalë, njerëz të varfër, nga komunitetet e pakicës dhe njerëz që jetojnë në zona të privuara; këta njerëz kanë të drejtë për kujdes emergjence të financuar me fonde publike, vizita te mjeku i përgjithshëm dhe një kontroll vjetor shëndetësor bazë Kujdesi dentar për të rriturit; pagesa të përhapura informale për shërbimet dhe furnizimet që duhet të jenë falas, të cilat vendosin një barrë më të madhe financiare për njerëzit e varfër Përqindje e lartë bashkëpagese për barna të përshkruara për pacientë ambulatorë për njerëzit e mbuluar A mbulohen këto mangësi me sigurimin shëndetësor vullnetar? Jo tregu i sigurimeve shëndetësore vullnetare nuk është as i zhvilluar dhe as gjithëpërfshirës Jo Jo A mund t’i përballojnë njerëzit pagesat për kujdesin shëndetësor në Shqipëri? 8 Shpenzimet e familjes për shëndetin Të dhënat e sondazhit për buxhetin e familjeve tregojnë se pagesat nga xhepi për person u rritën ndjeshëm midis viteve 2009 dhe 2015, si në terma realë, ashtu edhe si përqindje e shpenzimeve totale të familjes. Përqindja nga xhepi e shpenzimeve totale të familjes u rrit mesatarisht nga 2.6% në vitin 2009 në 3.6% në vitin 2015 (Fig. 5). Sidoqoftë, rritja ishte më e vogla për kuintilin më të varfër. Gjatë periudhës së studimit, nuk pati asnjë ndryshim në mbulim, i cili mund të rezultonte në pagesa nga xhepi konsiderueshëm më të ulta për njerëzit e varfër dhe rritja e shpenzimeve publike për shëndetin për person u ngadalësua pas vitit 2009 dhe ka mbetur në të njëjtin nivel që nga viti 2014. Kjo sugjeron se rritja më e ngadaltë e pagesave nga xhepi në kuintilin më të varfër mund të reflektojë nevojën në rritje të paplotësuar për kujdesin shëndetësor, veçanërisht tek njerëzit e varfër. Barnat ambulatore janë nxitësi kryesor i shpenzimeve nga xhepi dhe pas tyre renditet kujdesi spitalor (Fig. 6). Përqindja e shpenzime nga xhepi për mjekësisë ambulatore u rrit ndjeshëm midis viteve 2009 dhe 2015, ndërsa përqindja e kujdesit spitalor shënoi ulje. Ky ndryshim u nxit kryesisht nga një rritje e shpenzimeve të familjeve për ilaçe ambulatore dhe, në një masë më të vogël, nga një ulje e shpenzimeve të familjeve për kujdesin spitalor. Shpjegimet e mundshme për këtë rritje të madhe përfshijnë: një ulje e aksesit në shërbimet shëndetësore të financuara me fonde publike (duke përfshirë barnat); një listë e zgjeruar me barnat e mbuluara shoqëruar me tarifa të larta për përdoruesit, të cilat kanë rritur aksesin në barna, por gjithashtu kanë rritur edhe pagesat nga xhepi; dhe rritja e Fig. 5. Pagesat nga xhepi për kujdesin shëndetësor si përqindje e konsumit të familjes, sipas kuintilit të konsumit Burimi: autorët, bazuar në të dhënat e studimit për buxhetin e familjeve. Totalivarfri Më i varfri I dyti I treti I katërti Më i pasuri 2009 2015 Fa m ilj et ( % ) 0 4 2 1 3 A mund t’i përballojnë njerëzit pagesat për kujdesin shëndetësor në Shqipëri? 9 Pagesat informale janë të përhapura, veçanërisht për kujdesin spitalor dhe mund të imponojnë një barrë tepër të rëndë financiare për familjet më të varfra. Ekzistojnë disa dëshmi që sugjerojnë se ato kanë rënë me kalimin e kohës dhe kjo mund të pasqyrojë disa fushata intensive informimi që u prezantuan në vitin 2013 kundër pagesave informale. çmimit të barnave është shoqëruar me përdorimin e bashkëpagesave me përqindje (bashkësigurime) për recetat ambulatore, gjë që i bën njerëzit më të ekspozuar ndaj ndryshimeve të çmimit. Fig. 6. Analiza e shpenzimeve totale nga xhepi, sipas llojit të kujdesit shëndetësor Shënim: Testet diagnostikuese përfshijnë shërbimet e tjera paramjekësore; produktet mjekësore përfshijnë produktet dhe pajisjet jo-mjekësore. Burimi: autorët, bazuar në të dhënat e studimit për buxhetin e familjeve. Pa g es at n g a xh ep i ( % ) 0 60 40 20 80 100 Kujdesi dentar Kujdesi ambulator Produkte mjekësore Testime diagnostikuese Kujdesi spitalor Barna 2009 2015 A mund t’i përballojnë njerëzit pagesat për kujdesin shëndetësor në Shqipëri? 10 Incidenca e shpenzimeve shëndetësore katastrofike në Shqipëri është gjithashtu ndër më të lartat në Evropë (Fig. 8). Fa m ilj et ( % ) 5 4 7 9 8 6 2 3 1 0 Fig. 7. Përqindja e familjeve me shpenzime shëndetësore varfëruese në vende të përzgjedhura evropiane, të disponueshme të dhënat më të fundit Shënime: një familje varfërohet nëse konsumi i saj i përgjithshëm bie nën kufirin e nevojave bazë pas kryerjes së pagesave nga xhepi - domethënë, nuk mund të përmbushë nevojat bazë. Një familje tej-varfërohet nëse konsumi i saj i përgjithshëm është nën kufirin e varfërisë - ajo tashmë nuk mund të plotësojë nevojat bazë - dhe kryen pagesa nga xhepi. Burimi: Zyra Rajonale e OBSH-së për Evropën (2019). Të tej-varfëruara Të varfëruara SV N 2 01 5 C ZH 2 01 2 U N K 2 01 4 IR E 20 16 D EU 2 01 3 A U T 20 15 SW E 20 12 FR A 2 01 1 SV K 2 01 2 C Y P 20 15 C R O 2 01 4 G R E 20 16 ES T 20 15 PO R 2 01 5 TU R 2 01 4 K G Z 20 14 PO L 20 14 LV A 2 01 3 G EO 2 01 5 LT U 2 01 6 H U N 2 01 5 M D A 2 01 6 A LB 2 01 5 U K R 2 01 5 Mbrojtja !nanciare Mbrojtja financiare është e dobët në Shqipëri krahasuar me vendet e tjera të rajonit evropian. Në vitin 2015, 8% e familjeve kryen shpenzime shëndetësore varfëruese, një përqindje që është më e lartë se në shumicën e vendeve të tjera (Fig. 7). Midis viteve 2009 dhe 2015, përqindja e familjeve të varfëruara dhe të tej-varfëruara pas pagesave nga xhepi u ul nga 9% në 8%, e nxitur nga një rënie e përqindjes së familjeve të tej-varfëruara. A mund t’i përballojnë njerëzit pagesat për kujdesin shëndetësor në Shqipëri? 11 Fig. 8. Incidenca e shpenzimet katastrofike për shëndetin dhe përqindja nga xhepi e shpenzimeve totale për shëndetin në vende të përzgjedhura evropiane, të dhënat më të fundit Shënime: R2: koeficienti i përcaktimit. Të dhënat e pagesave nga xhepi janë për të njëjtin vit si ato për shpenzime katastrofike. Shqipëria është e theksuar me ngjyrë të kuqe. Burimi: Zyra Rajonale e OBSH-së për Evropën (2019). Slovenia (2015) Gjermani (2013) Francë (2011) Kroaci (2014) Greqi (2016) Republika e Moldavisë (2016) Sllovaki (2012) Mbretëri e Bashkuar (2014) Çeki (2012) Austri (2015) Estoni (2015) Poloni (2014) Hungari (2015) Letoni (2013) Qipro (2015) In ci d en ca k at as tr o fi ke ( % ) Pagesat nga xhepi si përqindje e shpenzimeve aktuale për shëndetin (%) 0 0 15 30 45 60 4 6 8 10 12 14 16 18 2 R² = 0.71 Irlandë (2016) Kirgizstan (2014) Georgia (2015) Shqipëri (2015) Turqi (2014) Portugali (2015) Lituani (2016) Ukrainë (2015) Suedi (2012) A mund t’i përballojnë njerëzit pagesat për kujdesin shëndetësor në Shqipëri? 12 Në vitin 2015, 12.5% e familjeve kryen pagesa katastrofike nga xhepi, pak më shumë se në vitin 2009, ku 11.9% e familjeve kryen pagesa të tilla (Fig. 9). Shpenzimet katastrofike prekin më shumë familjet më të varfra (Fig. 9). Gjithashtu ato përqendrohen më së shumti tek familjet me të moshuar dhe familjet me fëmijë. Fig. 9. Përqindja e familjeve me shpenzime katastrofike, sipas kuintilit të konsumit Burimi: autorët, bazuar në të dhënat e studimit për buxhetin e familjeve. Fa m ilj et ( % ) 0 4 2 6 14 12 10 8 I treti Më i varfri I dyti Më i pasuri I katërti 2009 2015 A mund t’i përballojnë njerëzit pagesat për kujdesin shëndetësor në Shqipëri? 13 Nxitësi kryesor i shpenzimeve katastrofike ishte kujdesi spitalor në vitin 2009 dhe barnat ambulatore në vitin 2015 (Fig. 10). Në vitin 2009, barnat ambulatore ishin nxitësi kryesor i shpenzimeve katastrofike vetëm për kuintilin më të varfër. Deri në vitin 2015, ai ishte nxitësi kryesor për të gjithë, përveçse për kuintilin më të pasur. Fig. 10. Analiza e shpenzimeve katastrofike, sipas llojit të kujdesit shëndetësor dhe kuintilit të konsumit Shënime: OOP: pagesa nga xhepi. Testet diagnostikuese përfshijnë shërbime të tjera paramjekësore; produktet mjekësore përfshijnë produkte dhe pajisje jo-mjekësore. Burimi: autorët, bazuar në të dhënat e studimit për buxhetin e familjeve. Kujdesi ambulator Testet diagnostikuese Produkte mjekësore Kujdesi dentar Kujdesi spitalor Barna O O P- e ka ta st ro fi ke ( % ) 0 60 40 20 80 100 2009 O O P- e ka ta st ro fi ke ( % ) 0 40 20 80 60 100 2015 Më i varfri I dyti I treti I katërti Më i pasuri Më i varfri I dyti I treti I katërti Më i pasuri A mund t’i përballojnë njerëzit pagesat për kujdesin shëndetësor në Shqipëri? 14 Faktorët që forcojnë dhe dobësojnë mbrojtjen financiare Sipas politikave në zbatim gjatë periudhës së studimit, mangësitë kryesore në mbulim lidheshin me sa vijon: • lidhja e të drejtës për statusin e punësimit me pagesën e kontributeve (nga viti 2013), anëtarësia në FSDKSH është vullnetare për njerëzit e vetëpunësuar, bizneset e vogla familjare dhe fermerët dhe fakti që kontributet vullnetare mblidhen nga FSDKSH dhe jo nga autoriteti tatimor, i cili mbledh kontributet e detyrueshme: si rezultat, FSDKSH-ja mbulon një përqindje shumë të ulët të popullsisë; • e drejta e kufizuar për njerëzit që nuk kanë mbulim FSDKSH-je, veçanërisht për barnat ambulatore dhe kujdesin e specialistit për rastet jo-urgjente; • mungesa e mbulimit të kujdesit dentar për të rriturit - e drejta për të tjerët është e kufizuar në institucionet shëndetësore publike, por shumica e trajtimeve dentare zhvillohen në institucione shëndetësore private; dhe • tarifa të larta dhe të përhapura kudo për përdoruesit në formën e bashkëpagesave me përqindje për barnat ambulatore të dhëna me recetë dhe për produktet mjekësore, testet diagnostikuese dhe shërbime të tjera paramjekësore, pa përjashtime nga tarifat e përdoruesve për njerëzit e varfër dhe pa kufij vjetorë të bashkëpagesave: njerëzit e varfër dhe ata që duhet të paguajnë për trajtime afatgjata, siç janë barnat për sëmundje kronike përballen me vështirësi financiare, ndërsa rregullimi jo i duhur çon në çmime të larta; përshkrimi i recetave jo të duhura dhe shpërndarja e papërshtatshme mund të kontribuojnë gjithashtu në vështirësitë financiare. Megjithëse FSDKSH-ja nuk mbulon kujdesin dentar për të rriturit, kujdesi dentar nuk është nxitësi kryesor i shpenzimeve katastrofike, duke reflektuar nevojën e paplotësuar të nxitur nga kostoja e lartë e familjeve për të paguar nga xhepi për kujdesin spitalor dhe barnat. Shërbimet shëndetësore të financuara me fonde publike kanë cilësi të dobët dhe një incidencë të lartë pagesash informale. Kjo e fundit dëmton financimin kolektiv, rrit korrupsionin, zvogëlon transparencën në sistemin shëndetësor dhe vendos një barrë veçanërisht të rëndë financiare për familjet e varfra. Vëmendja e politikave duhet të përqendrohet në përmirësimin e mbrojtjes financiare për familjet e varfra, të cilat gjithashtu janë më të rrezikuara nga kujdesi i vonuar apo kujdesi paraprak. Ekzistojnë disa dëshmi që sugjerojnë se përmirësimi i dukshëm i mbrojtjes financiare në rradhët e familjeve më të varfra me kalimin e kohës është rezultat i një rritjeje të nevojës së paplotësuar për kujdes shëndetësor. A mund t’i përballojnë njerëzit pagesat për kujdesin shëndetësor në Shqipëri? 15 Implikimet për politika Mbrojtja financiare në Shqipëri është e dobët në krahasim me shumë vende të tjera evropiane. Në vitin 2015, një në tetë familje ka kryer pagesa katastrofike nga xhepi, ku pagesat janë përqendruar në kuintilin më të varfër. Nivelet e nevojës së paplotësuar për kujdes shëndetësor janë gjithashtu të larta. Mungesa e mbrojtjes financiare mund t’i atribuohet niveleve të ulta të shpenzimeve publike për shëndetin dhe dobësive në aspektet vijuese të politikës së mbulimit. • Mënyra sesi është krijuar e drejta për përfitimet e FSDKSH-së do të thotë që FSDKSH-ja mbulon mesatarisht vetëm rreth dy të tretat e popullsisë. Njerëzit e pasiguruar kanë akses në një gamë shumë të kufizuar kujdesi shëndetësor të financuar me fonde publike; gjithashtu ka më shumë gjasa që ata të jenë të varfër, nga grupe minoritare dhe të jetojnë në zona të privuara. Përpjekjet për të forcuar mbrojtjen financiare dhe për të reduktuar nevojën e paplotësuar duhet të fillojnë duke hequr të drejtën për përfitimet e FSDKSH-së nga pagesa e kontributeve në mënyrë që FSDKSH-ja të mbulojë automatikisht të gjithë popullsinë. Lidhja e së drejtës për pagesën e kontributeve është veçanërisht sfiduese duke pasur parasysh sektorin e madh informal të Shqipërisë. • FSDKSH-ja nuk mbulon kujdesin dentar për të rriturit. Mungesa e mbulimit të kujdesit dentar rezulton në nivele të larta të nevojës së paplotësuar. • Mbulimi i FSDKSH-së është i kufizuar nga një sistem kompleks tarifash të përdoruesve, të cilat janë veçanërisht të larta për barnat ambulatore. Barnat ambulatore janë nxitësi kryesor i vështirësive financiare, duke reflektuar mangësitë në mbulim dhe rregullimin jo të duhur. Roli në rritje i barnave ambulatore në nxitjen e vështirësive financiare është shqetësues për shkak të mungesës së mekanizmave për të mbrojtur njerëzit e varfër. Shumë njerëz nuk kanë të drejtë për barna ambulatore të financuara me fonde publike, sepse ato nuk janë të mbuluara nga FSDKSH-ja. Gjithashtu, barnat ambulatore që mbulohen nga FSDKSH-ja i nënshtrohen bashkëpagesave me përqindje të larta dhe nuk ka përjashtime që synojnë në mënyrë të qartë familjet e varfra, dhe as nuk ka ndonjë kufi vjetor bashkëpagesash. Për të përmirësuar mbrojtjen financiare, përvoja ndërkombëtare tregon tiparet mbrojtëse të mëposhtme të politikës së mbulimit dhe bashkëpagesës për recetat ambulatore: përdorimin e bashkëpagesave fikse të ulëta në vend të bashkëpagesave me përqindje; përjashtimin nga bashkëpagesat për familjet me të ardhura të ulëta; dhe një kufi vjetor të lidhur me të ardhurat që mbulon të gjitha bashkëpagesat. Vëmendje gjithashtu duhet t’i kushtohet mënyrës se përzgjidhen barnat për mbulim dhe të sigurohet që mjekët, farmacistët dhe njerëzit mund të lëshojnë receta, shpërndajnë dhe përdorin alternativat më të lira. A mund t’i përballojnë njerëzit pagesat për kujdesin shëndetësor në Shqipëri? 16 Pagesat informale janë një problem në institucionet publike ambulatore dhe spitalore dhe shkaktojnë vështirësi financiare. Natyra e tyre informale e bën të pamundur sigurimin e mbrojtjes për njerëzit e varfër. Ato gjithashtu shtojnë kompleksitetin dhe dëmtojnë transparencën në sistemin shëndetësor. Forcimi i mbrojtjes financiare do të kërkojë investime publike shtesë në sistemin shëndetësor dhe një përqendrim më të madh tek familjet e varfra. Shpenzimet e ulëta publike për shëndetin (më pak se 3% të PBB-së në vitin 2016), mbështetja e lartë në pagesat nga xhepi (58% e shpenzimeve aktuale për shëndetin në vitin 2016), mangësitë e konsiderueshme në mbulim dhe pagesat e përhapura informale janë faktorët kryesorë që dëmtojnë mbrojtjen financiare. Çdo investim shtesë në sistemin shëndetësor duhet të përdoret për të shtrirë më tej të drejtën për përfitimet e FSDKSH-së për të gjithë popullsinë, për të gjetur mënyra për të përmirësuar aksesin dhe mbrojtjen financiare për familjet e varfra dhe përdoruesit e shpeshtë të shërbimeve shëndetësore (për shembull, njerëzit me sëmundje kronike) dhe për të përmirësuar transparencën. Shfrytëzimi më i mirë i burimeve do të ndihmojë gjithashtu. A mund t’i përballojnë njerëzit pagesat për kujdesin shëndetësor në Shqipëri? 17 Referenca Institute of Statistics (INSTAT) (2020). Income and living conditions in Albania. Tirana: INSTAT (http://www.instat.gov.al/en/themes/social- condition/income-and-living-conditions-in-albania/).1 WHO (2010). Health systems financing: the path to universal health coverage. World health report 2010. Geneva: World Health Organization (http://www.who.int/whr/2010/en/). WHO (2020). Global health expenditure database: indicators and data. In: World Health Organization [website]. Geneva: World Health Organization (http://apps.who.int/nha/database/Select/Indicators/en). WHO Regional O#ce for Europe (2019). Can people a$ord to pay for health care? New evidence on financial protection in Europe. Copenhagen: WHO Regional O#ce for Europe (https://www.euro. who.int/en/health-topics/Health-systems/health-systems-financing/ publications/2019/can-people-a$ord-to-pay-for-health-care-new- evidence-on-financial-protection-in-europe-2019). Xu K, Evans DB, Carrin G, Aguilar-Rivera AM, Musgrove P, Evans T (2007). Protecting households from catastrophic health spending. Health A$. 26(4):972–83. doi:10.1377/hltha$.26.4.972. Xu K, Evans DB, Kawabata K, Zeramdini R, Klavus J, Murray CJL (2003). Household catastrophic health expenditure: a multicountry analysis. Lancet 362(9378):111–7. doi:10.1016/S0140-6736(03)13861-5. 1 Të gjitha faqet e internetit kanë qenë të arritshme në 27 tetor 2020. A mund t’i përballojnë njerëzit pagesat për kujdesin shëndetësor në Shqipëri? 18 Fjalori i termave2 Aftësia për të paguar për kujdesin shëndetësor: Aftësia për të paguar i referohet tërësisë së burimeve financiare në dispozicion të një familjeje. Gjatë monitorimit të mbrojtjes financiare ndaj shpenzimeve për kujdesin shëndetësor, ‘qasja e aftësisë për të paguar’ presupozon se të gjitha burimet e një familjeje janë të disponueshme për të paguar për kujdesin shëndetësor, në ndryshim nga ‘qasja e mundësisë për të paguar’ (shih më poshtë), e cila presupozon se disa nga burimet financiare të një familjeje duhet të shërbejnë për të përmbushur nevojat bazë. Në praktikë, matja e aftësisë për të paguar shpesh bazohet mbi të dhënat e anketimit të familjeve për nivelet e raportuara të shpenzimeve të konsumit ose të ardhurave gjatë një periudhe të caktuar kohe. Të dhënat e disponueshme rrallë përfshijnë të gjitha burimet financiare të disponueshme për një familje - për shembull, burimet në formën e kursimeve dhe investimeve. Anketimi i buxhetit të familjeve: Zakonisht anketimet kombëtare të kampioneve, që shpesh zhvillohen nga zyrat statistikore kombëtare, për të matur konsumin e familjeve gjatë një periudhe të caktuar kohe. Ndonjëherë referohen si anketime për shpenzimet e konsumit të familjes ose anketime për shpenzimet e familjes. Vendet e Bashkimit Evropian duhet të zhvillojnë një anketim për buxhetin e familjeve të paktën një herë në pesë vjet. Bashkëpagesat (tarifat e përdoruesit): Para që njerëzit duhet të paguajnë në momentin e përdorimit të shërbimeve shëndetësore që mbulohen nga një palë e tretë si: qeveria, një fond sigurimesh shëndetësore ose një kompani private sigurimesh. Bashkëpagesat fikse janë një shumë fikse (e sheshtë) për çdo mall ose shërbim; bashkëpagesat me përqindje (referuar gjithashtu si bashkësigurime) kërkojnë që përdoruesi të paguajë një pjesë të çmimit të mallit ose shërbimit; shuma e zbritshme kërkojnë që përdoruesit të paguajnë deri në një shumë fikse fillimisht, përpara se pala e tretë të mbulojë ndonjë kosto. Llojet e tjera të tarifave të përdoruesit përfshijnë faturimin e shumës së mbetur3 (një sistem Ability to pay for health care: Ability to pay refers to all the financial resources at a household’s disposal. When monitoring financial protection, an ability to pay approach assumes that all of a household’s resources are available to pay for health care, in contrast to a capacity to pay approach (see below), which assumes that some of a household’s resources must go towards meeting basic needs. In practice, measures of ability to pay are often derived from household survey data on reported levels of consumption expenditure or income over a given time period. The available data rarely capture all of the financial resources available to a household – for example, resources in the form of savings and investments. Household budget survey: Usually national sample surveys, often carried out by national statistical o#ces, to measure household consumption over a given period of time. Sometimes referred to as household consumption expenditure or household expenditure surveys. European Unioncountries are required to carry out a household budget survey at least once every five years. Co-payments (user charges or user fees): Money people are required to pay at the point of using health services covered by a third party such as the government, a health insurance fund or a private insurance company. Fixed co-payments are a flat amount per good or service; percentage co-payments (also referred to as co-insurance) require the user to pay a share of the good or service price; deductibles require users to pay up to a fixed amount first, before the third party will cover any costs. Other types ofuser charges include balance billing(a system in which providers are allowed to charge patients more than the price or tari$ determined by the third party 2 Termat jane listuar në shqip dhe anglisht. 3 Faturimi i pjesës së mbetur, është një faturë mjekësore nga një ofrues i kujdesit shëndetësor që faturon një pacient për diferencën midis kostos totale të shërbimeve që tarifohen dhe shumës që paguan siguracioni. (Shënim i përkthyeses) A mund t’i përballojnë njerëzit pagesat për kujdesin shëndetësor në Shqipëri? 19 në të cilin ofruesit lejohen të tarifojnë pacientët më shumë se çmimi ose tarifa e përcaktuar nga paguesi i palës së tretë), faturimin shtesë (faturimi për shërbimet që nuk përfshihen në paketën e përfitimeve) dhe çmimin referues (një sistem në të cilin njerëzit duhet të paguajnë çdo diferencë midis çmimit ose tarifës së përcaktuar nga paguesi i palës së tretë - çmimi i referencës - dhe çmimit me pakicë). Buxheti: Shihni buxhetin e familjes. Buxheti i familjes: Gjithashtu referohet si konsumi i përgjithshëm i familjes. Shuma e vlerës monetare të të gjithë artikujve të konsumuar nga familja gjatë një periudhe të caktuar dhe vlerës së vendosur për artikujt që nuk blihen, por që prokurohen për konsum në mënyra të tjera. Familjet e tej-varfëruara: Familjet e varfra (konsumi i përgjithshëm i personave ekuivalentë të të cilave është nën kufirin e varfërisë ose nën kufirin e nevojave bazë) që kryejnë pagesa nga xhepi. Familjet e varfëruara: Familjet të cilat ishin jo të varfra para pagesave nga xhepi, por zbresin nën kufirin e varfërisë ose kufirit të nevojave bazë pas pagesave nga xhepi. Konsumi: Gjithashtu referohet si shpenzim për konsum. Konsumi i përgjithshëm i familjes është vlera monetare e të gjithë artikujve të konsumuar nga një familje gjatë një periudhe të caktuar. Ai përfshin vlerën që u është caktuar artikujve që nuk blihen, por që prokurohen për konsum në mënyra të tjera (për shembull, prodhimet e shtëpisë). Nevojat bazë: Burimet minimale të nevojshme për të jetuar, shpesh nënkuptojnë konsumin e të mirave materiale të tilla si: ushqimi, veshja dhe strehimi. payer), extra billing3 (billing for services that are not included in the benefits package) and reference pricing (a system in which people are required to pay any di$erence between the price or tari$ determined by the third party payer – the reference price – and the retail price). Budget: See household budget. Household budget: Also referred to as total household consumption. The sum of the monetary value of all items consumed by the household during a given period and the imputed value of items that are not purchased but are procured for consumption in other ways. Further impoverished households: Poor households (those whose equivalent person total consumption is below the poverty line or basic needs line) who incur out-of-pocket payments. Impoverished households: Households who were non- poor before out-of-pocket payments, but are pushed below the poverty line or basic needs line after out-of- pocket payments. Consumption: Also referred to as consumption expenditure. Total household consumption is the monetary value of all items consumed by a household during a given period. It includes the imputed value of items that are not purchased but are procured for consumption in other ways (for example, home-grown produce). Basic needs: The minimum resources needed for sustenance, often understood as the consumption of goods such as food, clothing and shelter. A mund t’i përballojnë njerëzit pagesat për kujdesin shëndetësor në Shqipëri? 20 Kufiri i nevojave bazë: Një masë e nivelit të të ardhurave personale ose familjare ose e konsumit të nevojshëm për të përmbushur nevojat bazë, të tilla si: ushqimi, strehimi dhe shërbimet utilitare (komunale). Kufiri i nevojave bazë, si: kufijtë e varfërisë, mund të përcaktohen në mënyra të ndryshme. Ato përdoren për të matur pagesat varfëruese nga xhepi juaj. Në këtë studim, kufirinevojave bazë përkufizohet si vlera mesatare e shpenzuar për ushqim, strehim dhe shërbime utilitare nga familjet që qëndrojnë midis percentiles 25 dhe 35 të ghithë shpërndarjes së konsumit familjar, të përshtatur sipas madhësisë dhe përbërjes familjare. Kufiri i nevojave bazë dhe kufiri i varfërisë përdoren me të njëjtin kuptim dhe mund të zëvendësojnë njëra-tjetrën. Shihni kufirin e varfërisë. Kufiri i përfitimeve: Një mekanizëm për të mbrojtur paguesit që mbulojnë shpenzimet e kujdesit shëndetësor dhe janë palë të treta, si: qeveria, një fond sigurimesh shëndetësore ose një kompani private sigurimesh. Kufiri i përfitimeve është një shumë maksimale që një pagues palë e tretë duhet të mbulojë për artikull ose shërbim ose në një periudhë të caktuar kohe. Zakonisht përcaktohet si një shumë absolute. Pasi arrihet një shumë e tillë, përdoruesi duhet të paguajë të gjitha kostot që mbeten. Ndonjëherë referohet si një maksimum përfitimi ose tavan. Kufiri i varfërisë: Një nivel të ardhurash ose konsumi personal ose familjar nën të cilin një person ose familje klasifikohet si e varfër. Kufijtë e varfërisë përcaktohen në mënyra të ndryshme. Ky studim përdor kufirin e nevojave bazë dhe kufirin e varfërisë me të njëjtin kuptim dhe të dyja termat mund të zëvendësojnë njëra-tjetrën. Shihni kufirin e nevojave bazë. Kufiri për tarifat e përdoruesit (bashkëpagesa): Një mekanizëm për të mbrojtur njerëzit nga pagesat nga xhepi. Kufiri për tarifat e përdoruesit është një shumë maksimale që një person ose familje duhet të paguajë nga xhepi sipas tarifave të përdoruesit për artikull ose shërbim ose në një periudhë të caktuar kohe. Mund të përkufizohet si një shumë absolute ose si pjesë e të ardhurave të një personi. Ndonjëherë referohet si një maksimum nga xhepi ose tavan. Basic needs line: A measure of the level of personal or household income or consumption required to meet basic needs such as food, housing and utilities. Basic needs lines, like poverty lines, can be defined in di$erent ways. They are used to measure impoverishing out-of-pocket payments. In this study the basic needs line is defined as the average amount spent on food, housing and utilities by households between the 25th and 35th percentiles of the household consumption distribution, adjusted for household size and composition. Basic needs line and poverty line are used interchangeably. See poverty line. Cap on benefits: A mechanism to protect third party payers such as the government, a health insurance fund or a private insurance company. A cap on benefits is a maximum amount a third party payer is required to cover per item or service or in a given period of time. It is usually defined as an absolute amount. After the amount is reached, the user must pay all remaining costs. Sometimes referred to as a benefit maximum or ceiling. Poverty line: A level of personal or household income or consumption below which a person or household is classified as poor. Poverty lines are defined in di$erent ways. This study uses basic needs line and poverty line interchangeably. See basic needs line. Cap on user charges (co-payments): A mechanism to protect people from out-of-pocket payments. A cap on user charges is a maximum amount a person or household is required to pay out of pocket through user charges per item or service or in a given period of time. It can be defined as an absolute amount or as a share of a person’s income. Sometimes referred to as an out of pocket maximum or ceiling. A mund t’i përballojnë njerëzit pagesat për kujdesin shëndetësor në Shqipëri? 21 Quintile: One of five equal groups (fifths) of a population. This study commonly divides households into quintiles based on per equivalent person household consumption. The first quintile is the fifth of households with the lowest consumption, referred to in the study as the poorest quintile; the fifth quintile has the highest consumption, referred to in the study as the richest quintile. Financial protection: The absence of financial hardship when using health services. Where health systems fail to provide adequate financial protection, households may not have enough money to pay for health care or to meet other basic needs. Lack of financial protection can lead to a range of negative health and economic consequences, potentially reducing access to health care, undermining health status, deepening poverty and exacerbating health and socioeconomic inequalities. Universal health coverage: Everyone can use the quality health services they need without experiencing financial hardship. Capacity to pay for health care: In this study capacity to pay is measured as a household’s consumption minus a normative (standard) amount to cover basic needs such as food, housing and utilities. This amount is deducted consistently for all households. It is referred to as a poverty line or basic needs line. Unmet need for health care: An indicator of access to health care. Instances in which people need health care but do not receive it due to access barriers. Impoverishing out-of-pocket payments: Also referred to as impoverishing health spending. An indicator of financial protection. Out-of-pocket payments that Kuintili: Një nga pesë grupet e barabarta (një të pestat) e një popullsie. Ky studim zakonisht ndan ekonomitë familjare në kuintile bazuar në konsumin e familjes për person ekuivalent. Kuintili i parë është 20% (1/5) i familjeve me konsumin më të ulët, referuar në studim si kuintili më i varfër; kuintili i pestë ka konsumin më të lartë, referuar në studim si kuintili më i pasur. Mbrojtja financiare: Mungesa e vështirësive financiare në rastet e përdorimit të shërbimeve shëndetësore. Aty ku sistemet shëndetësore nuk arrijnë të sigurojnë mbrojtje të duhur financiare, familjet mund të mos kenë para të mjaftueshme për të paguar për kujdesin shëndetësor ose për të përmbushur nevojat e tjera bazë. Mungesa e mbrojtjes financiare mund të çojë në një sërë pasojash negative shëndetësore dhe ekonomike, duke zvogëluar potencialisht aksesin në kujdesin shëndetësor, duke dëmtuar statusin shëndetësor, duke thelluar varfërinë dhe përkeqësuar pabarazitë shëndetësore dhe socio-ekonomike. Mbulimi shëndetësor universal: Çdokush mund të përdorë shërbimet shëndetësore cilësore që u duhen pa përjetuar vështirësi financiare. Mundësia (Kapaciteti) për të paguar për kujdesin shëndetësor: Në këtë studim mundësia për të paguar matet si konsumi i një familje minus një shumë normative (standarde) për të mbuluar nevojat themelore të tilla si: ushqimi, strehimi dhe shërbimet utilitare (komunale). Kjo shumë zbritet vazhdimisht për të gjitha familjet. Referohet si kufiri i varfërisë ose kufiri i nevojave bazë. Nevoja e paplotësuar për kujdes shëndetësor: Një tregues i aksesit në kujdesin shëndetësor. Raste në të cilat njerëzit kanë nevojë për kujdes shëndetësor, por nuk e marrin atë për shkak të pengesave të aksesit. Pagesa nga xhepi varfëruese: Gjithashtu referohet si nga shpenzime shëndetësore varfëruese. Një tregues i mbrojtjes financiare. Pagesat nga xhepi që i shtyjnë A mund t’i përballojnë njerëzit pagesat për kujdesin shëndetësor në Shqipëri? 22 push people into poverty or deepen their poverty. A household is measured as being impoverished if its total consumption was above the national or international poverty line or basic needs line before out-of-pocket payments and falls below the line after out-of-pocket payments. Catastrophic out-of-pocket payments: Also referred to as catastrophic health spending. An indicator of financial protection. Catastrophic out-of-pocket payments can be measured in di$erent ways. This study defines them as out-of-pocket payments that exceed 40% of a household’s capacity to pay for health care. The incidence of catastrophic health spending includes households who are impoverished and households who are further impoverished. Informal payment: a direct contribution made in addition to any contribution determined by the terms of entitlement, in cash or in kind, by patients or others acting on their behalf, to health care providers for services to which patients are entitled. Out-of-pocket payments: Also referred to as household expenditure (spending) on health. Any payment made by people at the time of using any health good or service provided by any type of provider. Out-of- pocket payments include: formal co-payments (user charges or user fees) for covered goods and services; formal payments for the private purchase of goods and services; and informal payments for covered or privately purchased goods and services. They exclude pre-payment (for example, taxes, contributions or premiums) and reimbursement of the household by a third party such as the government, a health insurance fund or a private insurance company. Equivalent person: To ensure comparisons of household spending account for di$erences in household size and composition, equivalence scales are used to calculate spending levels per equivalent adult in a household. This review uses the Oxford scale (also known as the Organisation for Economic Co-operation and Development equivalence scale), in which the first njerëzit në varfëri ose në thellimin e varfërisë së tyre. Një familje matet si e varfëruar nëse konsumi i saj i përgjithshëm ka qenë mbi kufirin kombëtar ose ndërkombëtar të varfërisë ose kufirin e nevojave bazë para pagesave nga xhepi dhe bie nën këtë kufi pas pagesave nga xhepi. Pagesat katastrofike nga xhepi: Gjithashtu referohen si shpenzime katastrofike për shëndetin. Një tregues i mbrojtjes financiare. Pagesat katastrofike nga xhepi mund të maten në mënyra të ndryshme. Ky studim i përcakton ato si pagesa nga xhepi që tejkalojnë 40% të mundësisë së një familjeje për të paguar për kujdesin shëndetësor. Incidenca e shpenzimeve katastrofike për shëndetin përfshin familjet që janë në varfëri dhe familjet që janë duke u varfëruar edhe më tej. Pagesë informale: një kontribut i drejtpërdrejtë i bërë veçmas çdo kontributi të përcaktuar nga kushtet e përfitimve, në të holla ose në natyrë, nga pacientë ose të tjerë që veprojnë në emër të tyre, për ofruesit e kujdesit shëndetësor për shërbimet për të cilat pacientët kanë të drejtë t’i përfitojnë. Pagesat nga xhepi: Gjithashtu referohen si shpenzime të familjes (shpenzime) për shëndetin. Çdo pagesë e bërë nga njerëzit në kohën e përdorimit të çfarëdo produkti shëndetësor ose shërbimi të ofruar nga çdo lloj ofruesi. Pagesat nga xhepi përfshijnë: bashkëpagesat formale/zyrtare (tarifat e përdoruesit) për mallrat dhe shërbimet që mbulohen; pagesat formale/zyrtare për blerjen private të mallrave dhe shërbimeve; dhe pagesat informale për mallra dhe shërbime që mbulohen ose blihen privatisht. Ato përjashtojnë parapagimin (për shembull, taksat, kontributet ose primet) dhe rimbursimin e familjes nga një palë e tretë siç janë: qeveria, një fond sigurimesh shëndetësore ose një kompani private sigurimesh. Personi ekuivalent: Për të siguruar krahasimet e llogarisë së shpenzimeve familjare për ndryshimet në madhësinë dhe përbërjen e familjes, shkallët e ekuivalencës përdoren për të llogaritur nivelet e shpenzimeve për ekuivalentin e një të rrituri në një familje. Kjo analizë përdor shkallën e Oksfordit (e njohur gjithashtu si shkalla e ekuivalencës e A mund t’i përballojnë njerëzit pagesat për kujdesin shëndetësor në Shqipëri? 23 Organizatës për Bashkëpunim Ekonomik dhe Zhvillim), në të cilën i rrituri i parë në një familje llogaritet si një i rritur ekuivalent, anëtarët vijues të familjes të moshës 13 vjeç ose më lart llogariten si 0.7 të rritur ekuivalentë dhe fëmijët nën 13 vjeç llogariten si 0,5 të rritur ekuivalentë. Përjashtimi nga tarifat ndaj përdoruesit (bashkëpagesat): Një mekanizëm për të mbrojtur njerëzit prej pagesave nga xhepi. Përjashtimet mund të zbatohen për grupe njerëzish, gjendje, sëmundje, mallra ose shërbime. Rreziku i varfërimit pas pagesave nga xhepi: Pasi të ketë paguar nga xhepi për kujdesin shëndetësor, një familje mund të varfërohet më tej, të varfërohet, të jetë në rrezik varfërimi ose të mos jetë në rrezik varfërimi. Një familje është në rrezik varfërimi (ose jo në rrezik varfërimi) nëse shpenzimet e saj totale pas pagesave nga xhepi i afrohen (ose nuk i afrohen) kufirit të varfërisë ose kufirin e nevojave bazë. Shërbimet shëndetësore: Çdo mall ose shërbim i ofruar në sistemin shëndetësor, përfshirë barnat, produktet mjekësore, testet diagnostike, kujdesin dentar, kujdesin ambulator dhe kujdesin spitalor. Përdoret në vend të termit “kujdes shëndetësor” dhe të dyja termat mund të zëvendësojnë njëra-tjetrën. Shërbimet utilitare (komunale): Uji, energjia elektrike dhe karburanti që përdoret për gatim dhe ngrohje. Tarifat e përdoruesit: Gjithashtu referohen si kuotat e përdoruesit. Shihni bashkëpagesat. Vështirësitë financiare: Njerëzit përjetojnë vështirësi financiare kur pagesat nga xhepi janë të mëdha në krahasim me aftësinë e tyre për të paguar për kujdesin shëndetësor. adult in a household counts as one equivalent adult, subsequent household members aged 13 years or over count as 0.7 equivalent adults and children under 13 count as 0.5equivalent adults. Exemption from user charges (co-payments): A mechanism to protect people from out-of-pocket payments. Exemptions can apply to groups of people, conditions, diseases, goods or services. Risk of impoverishment after out-of-pocket payments: After paying out of pocket for health care, a household may be further impoverished, impoverished, at risk of impoverishment or not at risk of impoverishment. A household is at risk of impoverishment (or not at risk of impoverishment) if its total spending after out-of- pocket payments comes close to (or does not come close to) the poverty line or basic needs line. Health services: Any good or service delivered in the health system, including medicines, medical products, diagnostic tests, dental care, outpatient care and inpatient care. Used interchangeably with health care. Utilities: Water, electricity and fuels used for cooking and heating. User charges: Also referred to as user fees. See co-payments. Financial hardship: People experience financial hardship when out-of-pocket payments are large in relation to their ability to pay for health care. A mund t’i përballojnë njerëzit pagesat për kujdesin shëndetësor në Shqipëri? 24

Zyra Rajonale e OBSH-së për Evropën Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) është një agjenci e specializuar e Kombeve të Bashkuara e krijuar në vitin 1948 dhe ka si përgjegjësi kryesore çështjet shëndetësore ndërkombëtare dhe shëndetin publik. Zyra Rajonale e OBSH-së për Evropën është një nga gjashtë zyrat rajonale në të gjithë botën, secila me programin e vet të përshtatur për kushtet e veçanta shëndetësore të vendeve që u shërben. World Health Organization Regional O!ce for Europe UN City, Marmorvej 51, DK-2100 Copenhagen Ø, Denmark Tel.: +45 45 33 70 00 Fax: +45 45 33 70 01 Email: eurocontact@who.int Website: www.euro.who.int Shtetet anëtare Andora Armeni Austri Azerbajxhan Belgjikë Bjellorusi Bosnia dhe Hercegovina Bullgari Çeki Danimarkë Estoni Federata Ruse Finlandë Francë Gjeorgji Gjermani Greqi Hollandë Hungari Irlandë Islandë Itali Izrael Kazakistan Kirgizstan Kroaci Letoni Lituani Luksemburg Mal i Zi Maltë Maqedoni e Veriut Mbretëri e Bashkuar Monako Norvegji Poloni Portugali Qipro Republika e Moldavisë Rumani San Marino Serbi Shqipëri Sllovaki Slloveni Spanjë Suedi Taxhikistan Turkmenistan Turqi Ukrainë Uzbekistan Zvicër WHO/EURO:2020-1357-41107-55853