World Health Organization Regional O ce for Europe UN City, Marmorvej 51, DK-2100 Copenhagen Ø, Denmark Tel.: +45 45 33 70 00 Fax: +45 45 33 70 01 E-mail: euwhocontact@who.int Website: www.euro.who.int The WHO Regional O ce for Europe The World Health Organization (WHO) is a specialized agency of the United Nations created in 1948 with the primary responsibility for international health matters each with its own programme geared to the particular health conditions of the countries it serves. Member States Albania Andorra Armenia Austria Azerbaijan Belarus Belgium Bosnia and Herzegovina Bulgaria Croatia Cyprus Czechia Denmark Estonia Finland France Georgia Germany Greece Hungary Iceland Ireland Israel Italy Kazakhstan Kyrgyzstan Latvia Lithuania Luxembourg Malta Monaco Montenegro Netherlands Romania Russian Federation San Marino Serbia Slovakia Slovenia Spain Sweden Switzerland Tajikistan Turkey Turkmenistan Ukraine United Kingdom Uzbekistan North Macedonia Norway Poland Portugal Republic of Moldova WHO/EURO:2022-1558-41309-63346 Europejskie Centrum Środowiska i Zdrowia WHO Platz der Vereinten Natio n 1, D-53113 Bonn, Niemcy Tel.: +49 228 815 0400 Adres e-mail: euroeceh@who.int Strona internetowa: http://www.euro.who.int/ecehbonn Regionalne Biuro WHO dla Europy Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) jest utworzoną w 1948 r., wyspecjalizowaną agencją ONZ będącą wiodącym autorytetem w sprawach zdrowia na świecie. Biuro Regionalne WHO dla Europy jest jednym z sześciu biur regionalnych na całym świecie, z których każde ma własny program dostosowany do szczególnych warunków zdrowotnych panujących w obsługiwanych przez siebie krajach. Państwa członkowskie Albania Andora Armenia Austria Azerbejdżan Białoruś Belgia Bośnia i Hercegowina Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Gruzja Niemcy Grecja Węgry Islandia Irlandia Izrael Włochy Kazachstan Kirgistan Łotwa Litwa Luksemburg Malta Monako Czarnogóra Niderlandy Macedonia Północna Norwegia Polska Portugalia Republika Mołdawii Rumunia Rosja San Marino Serbia Słowacja Słowenia Hiszpania Szwecja Szwajcaria Tadżykistan Turcja Turkmenistan Ukraina Wielka Brytania Uzbekistan Europejskie Centrum Środowiska i Zdrowia WHO Platz der Vereinten Nationen 1, D-53113 Bonn, Niemcy Tel.: +49 228 815 0400 Adres e-mail: euroeceh@who.int Strona internetowa: http://www.euro.who.int/ecehbonn Regionalne Biuro WHO dla Europy Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) jest utworzoną w 1948 r., wyspecjalizowaną agencją ONZ będącą wiodącym autorytetem w sprawach zdrowia na świecie. Biuro Regionalne WHO dla Europy jest jednym z sześciu biur regionalnych na całym świecie, z których każde ma własny program dostosowany do szczególnych warunków zdrowotnych panujących w obsługiwa ych przez siebie krajac . Państwa członkowskie Albania Andora Armenia Austria Azerbejdżan Białoruś Belgia Bośnia i Hercegowina Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Gruzja Niemcy Grecja Węgry Islandia Irlandia Izrael Włochy Kazachstan Kirgistan Łotwa Litwa Luksemburg Malta Monako Czarnogóra Niderlandy Macedonia Północna Norwegia Polska Portugalia Republika Mołdawii Rumunia Rosja San Marino Serbia Słowacja Słowenia Hiszpania Szwecja Szwajcaria Tadżykistan Turcja Turkmenistan Ukraina Wielka Brytania Uzbekistan Europejskie Centrum Środowiska i Zdrowia WHO Platz der Vereinten Nationen 1, D-53113 Bonn, Niemcy Tel.: +49 228 815 0400 Adres e-mail: euroeceh@who.int Strona internetowa: http://www.euro.who.int/ecehbonn Regionalne Biuro WHO dla Europy Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) jest utworzoną w 1948 r., wyspecjalizowaną agencją ONZ będącą wiodącym autorytetem w sprawach zdrowia na świecie. Biuro Regionalne WHO dla Europy jest jednym z sześciu biur regionalnych na całym świecie, z których każde ma własny program dostosowany do szczególnych warunków zdrowotnych panujących w obsługiwanych przez siebie krajach. Państwa członkowskie Albania Andora Armenia Austria Azerbejdżan Białoruś Belgia Bośnia i Hercegowina Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Gruzja Niemcy Grecja Węgry Islandia Irlandia Izrael Włochy Kazachstan Kirgistan Łotwa Litwa Luksemburg Malta Monako Czarnogóra Niderlandy Macedonia Północna Norwegia Polska Portugalia Republika Mołdawii Rumunia Rosja San Marino Serbia Słowacja Słowenia Hiszpania Szwecja Szwajcaria Tadżykistan Turcja Turkmenistan Ukraina Wielka Brytania Uzbekistan E ro ejskie e tr Śro o iska i Z ro ia Platz der Vereinten ationen 1, -53113 Bonn, ie cy Tel.: +49 228 815 0400 Adres e- ail: euroeceh ho.int Strona interneto a: http:// .euro. ho.int/ecehbonn Regionalne Biuro H dla Europy Ś iato a Organizacja Zdro ia ( HO) jest ut orzoną 1948 r., yspecjalizo aną agencją ONZ będącą iodący autorytete spra ach zdro ia na ś iecie. Biuro Regionalne HO dla Europy jest jedny z sześciu biur regionalnych na cały ś iecie, z których każde a łasny progra dostoso any do szczególnych arunkó zdro otnych panujących obsługi anych przez siebie krajac . Państ a członko skie Albania Andora Ar enia Austria Azerbejdżan Białoruś Belgia Bośnia i Hercego ina Bułgaria Chor acja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Gruzja Nie cy Grecja ęgry Islandia Irlandia Izrael łochy Kazachstan Kirgistan Łot a Lit a Lukse burg alta onako Czarnogóra Niderlandy acedonia Północna Nor egia Polska Portugalia Republika ołda ii Ru unia Rosja San arino Serbia Sło acja Sło enia Hiszpania Sz ecja Sz ajcaria Tadżykistan Turcja Turk enistan Ukraina ielka Brytania Uzbekistan Europejskie Centrum Środowiska i Zdrowia WHO Platz der Vereinten Nationen 1, D-53113 Bonn, Niemcy Tel.: +49 228 815 0400 Adres e-mail: euroeceh@who.int Strona internetowa: http://www.euro.who.int/ecehbonn Regionalne Biuro WHO dla Europy Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) jest utworzoną w 1948 r., wyspecjalizowaną agencją ONZ będącą wiodącym autorytetem w sprawach zdrowia na świecie. Biuro Regionalne WHO dla Europy jest jednym z sześciu biur regionalnych na całym świecie, z których każde ma własny program dostosowany do szczególnych warunków zdrowotnych panujących w obsługiwanych przez siebie krajach. Państwa członkowskie Albania Andora Armenia Austria Azerbejdżan Białoruś Belgia Bośnia i Hercegowina Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Gruzja Niemcy Grecja Węgry Islandia Irlandia Izrael Włochy Kazachstan Kirgistan Łotwa Litwa Luksemburg Malta Monako Czarnogóra Niderlandy Macedonia Północna Norwegia Polska Portugalia Republika Mołdawii Rumunia Rosja San Marino Serbia Słowacja Słowenia Hiszpania Szwecja Szwajcaria Tadżykistan Turcja Turkmenistan Ukraina Wielka Brytania Uzbekistan Europejskie Centrum Środowiska i Zdrowia WHO Platz der Vereinten Nationen 1, D-53113 Bonn, Niemcy Tel.: +49 228 815 0400 Adres e-mail: euroeceh@who.int Strona internetowa: http://www.euro.who.int/ecehbonn Regionalne Biuro WHO dla Europy Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) jest utworzoną w 1948 r., wyspecjalizowaną agencją ONZ będącą wiodącym autorytetem w sprawach zdrowia na świecie. Biuro Regionalne WHO dla Europy jest jednym z sześciu biur regionalnych na całym świecie, z których każde ma własny program dostosowany do szczególnych warunków zdrowotnych panujących w obsługiwanych przez siebie krajach. Państwa członkowskie Albania Andora Armenia Austria Azerbejdżan Białoruś Belgia Bośnia i Hercegowina Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Gruzja Niemcy Grecja Węgry Islandia Irlandia Izrael Włochy Kazachstan Kirgistan Łotwa Litwa Luksemburg Malta Monako Czarnogóra Niderlandy Macedonia Północna Norwegia Polska Portugalia Republika Mołdawii Rumunia Rosja San Marino Serbia Słowacja Słowenia Hiszpania Szwecja Szwajcaria Tadżykistan Turcja Turkmenistan Ukraina Wielka Brytania Uzbekistan Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowi : wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów
Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów Grudzień 2020 r. Wnioski o zgodę na publikację należy kierować na adres Regionalnego Biura WHO dla Europy: Publications WHO Regional Office for Europe UN City, Marmorvej 51 DK-2100 Copenhagen Ø, Denmark Wnioski o udostępnienie dokumentacji, informacji zdrowotnych lub o zgodę na cytowanie lub tłumaczenie można również składać przez stronę internetową (http:// www.euro.who.int/pubrequest). Projekt graficzny: 4PLUS4.dk Abstrakt AirQ+ to oprogramowanie służące do kwantyfikacji obciążenia zdrowotnego i wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie opracowane przez Regionalne Biuro WHO dla Europy. Program AirQ+ zawiera metodologie oceny wpływu krótko- i długotrwałego narażenia na zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego. Główne metodologie opierają się na dowodach naukowych pochodzących z epidemiologicznych badań kohortowych, w których wykazano związek między średnią długotrwałego narażenia na zanieczyszczenie powietrza i ryzykiem umieralności w populacjach narażonych. Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie przydatna jest przy ocenie skutków planowanej czy też prowadzonej polityki i interwencji lub hipotetycznych scenariuszy. Pracując z programem AirQ+, zawsze należy korzystać z pomocy epidemiologa lub specjalisty ds. oceny oddziaływania zanieczyszczenia powietrza. Dla ułatwienia procesu analiz, użytkownicy programu AirQ+ mogą korzystać z serii podręczników wymagających coraz wyższego poziomu wiedzy. Niniejszy podręcznik ma na celu zapoznanie użytkowników programu AirQ+ z analizą wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie publiczne przy uwzględnieniu danych pochodzących z wielu obszarów. Nowe funkcje umożliwiające wprowadzania do programu AirQ+ danych z wielu obszarów są szczególnie przydatne, gdy analiza ma objąć więcej niż jeden obszar (na przykład kilka krajów, regionów, podregionów, miast), aby umożliwić przeprowadzenie kompleksowej oceny. Kluczowe słowa AIR POLLUTANTS PARTICULATE MATTER AIR POLLUTION – adverse effects AIR POLLUTION – exposure AIR POLLUTION – health impacts © World Health Organization 2022 Niektóre prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja jest udostępniana na licencji Creative Commons Attribution- NonCommercial-ShareAlike 3.0 IGO (CC BY-NC-SA 3.0 IGO; https:// creativecommons. org/licenses/by-nc-sa/3.0/igo). Zgodnie z warunkami licencji dozwolone jest kopiowanie, rozpowszechnianie i adaptowanie publikacji do celów niekomercyjnych pod warunkiem prawidłowego cytowania, o czym mowa poniżej. Wykorzystanie niniejszej publikacji nie może sugerować, że Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) popiera jakąkolwiek organizację, wyroby lub usługi. Wykorzystanie logo WHO jest niedozwolone. Adaptacja publikacji wymaga objęcia jej taką samą licencją Creative Commons lub równoważną. Tłumaczenie publikacji powinno zawierać zastrzeżenie prawne o następującej treści: „Niniejsze tłumaczenie nie zostało wykonane przez Światową Organizację Zdrowia (WHO). WHO nie odpowiada za treść ani wierność tłumaczenia. Wiążącym i autentycznym wydaniem jest oryginalne wydanie angielskie: Health impact assessment of air pollution: AirQ+ multiple-area data input. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2020”. Wszelkie mediacje dotyczące sporów wynikających z niniejszej licencji będą prowadzone zgodnie z zasadami mediacji Światowej Organizacji Własności intelektualnej. (http://www.wipo.int/amc/en/ mediation/rules/) Sugerowane cytowanie. Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów. Kopenhaga: Regionalne Biurj WHO dla Europy; 2022. Licencja: CC BY-NC-SA 3.0 IGO Katalogowanie u źródła (CIP). Dane CIP dostępne są na stronie http://apps.who.int/iris. Sprzedaż, prawa i udzielanie licencji. Nabycie publikacji WHO – zob. http://apps.who.int/ bookorders. Wniosek o komercyjne wykorzystanie publikacji oraz zapytania o prawa do utworu i udzielenie licencji – zob. http://www.who.int/ about/licensing. Materiały osób trzecich. W przypadku wykorzystania materiałów pochodzących z publikacji, których autorstwo przypisane jest osobom trzecim, np. tabeli, rysunków lub zdjęć, obowiązek ustalenia, czy potrzebna jest zgoda posiadacza praw autorskich i jej uzyskania spoczywa na użytkowniku. Odpowiedzialność za roszczenia z tytułu naruszenia praw osób trzecich do elementów niniejszej publikacji spożywa wyłącznie na użytkowniku. Zastrzeżenie ogólne. Określenia zastosowane w niniejszym materiale i sposób jego prezentacji nie sugerują opinii wyrażonych przez Światową Organizację Zdrowia dotyczących statusu prawnego jakiegokolwiek kraju, terytorium, miasta lub obszaru, władz bądź przebiegu granic. Przerywane linie na mapach odpowiadają przybliżonym liniom granicznym, które w momencie publikacji mogą nie być w pełni uzgodnione. Wzmianki o konkretnych firmach lub wyrobach konkretnych producentów nie sugerują, że są one popierane bądź zalecane przez Światową Organizację Zdrowia jako preferowane w stosunku do innych firm lub wyrobów niewymienionych w niniejszej publikacji. Nazwy własne wyrobów pisane są wielką literą z wyjątkiem pomyłek i przeoczeń. Światowa Organizacja Zdrowia podjęła wszelkie możliwe starania, aby zweryfikować informacje zawarte w niniejszej publikacji, niemniej opublikowany materiał rozpowszechniany jest bez jakiejkolwiek gwarancji – wyraźnie określonej lub domniemanej. Odpowiedzialność za interpretację i wykorzystanie niniejszego materiału spoczywa na czytelniku. Światowa Organizacja Zdrowia nie ponosi żadnej odpowiedzialności za szkody wynikające z wykorzystania niniejszego materiału. Numer dokumentu: WHO/EURO:2022-1558-41309-63346 Spis treści Podziękowania .......................................................................................................................................... iv Wprowadzenie .......................................................................................................................................... 1 Problemy i wyzwania .......................................................................................................................................................... 3 Ocena oddziaływania z wykorzystaniem danych pochodzących z wielu obszarów ............. 4 Przykład A. Analiza dwóch obszarów, dla których dostępne są trzyletnie dobowe dane o zanieczyszczeniu powietrza atmosferycznego: PM2.5 – skutki długookresowe – umieralność dorosłych....................................................................................................................................................... 4 Przykład B. Analiza trzech obszarów, dla których dostępne są roczne rozkłady dobowych danych o zanieczyszczeniu powietrza: PM2.5 – skutki długookresowe – umieralność dorosłych....................................................................................................................................................... 10 Przykład C. Analiza 12 obszarów, dla których dostępne są dobowe dane o zanieczyszczeniu powietrza atmosferycznego z jednego roku: PM2.5 – skutki długookresowe – umieralność dorosłych ................................................................................................................................................................................. 13 Przykład D. Analiza 13 obszarów, dla których dostępne są roczne średnie stężenia PM2.5 z jednego roku - skutki długookresowe – umieralność dorosłych ........................................................... 16 Przykład E. Analiza 647 obszarów, dla których dostępne są dobowe dane o zanieczyszczeniu powietrza atmosferycznego PM2.5 z jednego roku – skutki długookresowe – umieralność dorosłych ..................................................................................................................................................... 19 Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów iv Podziękowania Autorami niniejszej publikacji są: Pierpaolo Mudu (European Centre for Environment and Health, Biuro Regionalne WHO dla Europy) oraz Ingu Kim (European Centre for Environment and Health, Biuro Regionalne WHO dla Europy). Biuro Regionalne WHO dla Europy pragnie podziękować Magali Corso (Santé publique France), Sylvii Medina (Santé publique France), Michałowi Krzyżanowskiemu (Imperial College London, Wlk. Brytania) oraz Josephowi Spadaro (Spadaro Environmental Research Consultants, Filadelfia, Pensylwania, USA) za wniesione uwagi i sugestie. Pragniemy również podziękować Tiborowi Málnási (Narodowy Ośrodek Zdrowia Publicznego, Węgry) za wkład do wstępnego przygotowania niniejszej publikacji. Podziękowania kierujemy również do Doroty Jarosińskiej (European Centre for Environment and Health, Biuro Regionalne WHO dla Europy) za uwagi zgłoszone podczas prac końcowych nad publikacją. Projekt AirQ+ był częściowo finansowany przez niemieckie Federalne Ministerstwo Środowiska, Ochrony Przyrody i Bezpieczeństwa Reaktorów Atomowych. Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 1 Wprowadzenie Niniejsze opracowanie ma na celu wprowadzenie użytkowników programu AirQ+ do zagadnień analizy wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie publiczne, uwzględniającej dane pochodzące z wielu obszarów. Analiza ta jest szczególnie przydatna w sytuacji, gdy użytkownicy przeprowadzają kompleksową ocenę i w związku z tym analizują dane z więcej niż jednego obszaru (na przykład z kilku krajów, regionów, podregionów, miast). Dla ułatwienia analizy użytkownik program AirQ+ może wprowadzić dane o zanieczyszczeniu powietrza z wielu obszarów w plikach CSV (comma-separated values), w których jako separatora używa się średnika (;) i wykonać jednocześnie analizę obejmującą wiele obszarów łącznie, zamiast prowadzić kilka odrębnych analiz dla poszczególnych obszarów. Dane należy przygotować w formacie csv - pierwszy wiersz powinien zawierać nazwy pól (np. podregion; datę; średnie dobowe stężenie PM2.5), a w następnych wierszach powinny znaleźć się dane z obszaru 1 lub regionu 1, w kolejnych – dane z obszaru 2 lub regionu 2, itp. Aby zaimportować pliki danych, w oknie „Właściwości analizy” wybierz zakładkę „Dane o jakości powietrza”, a następnie wciśnij przycisk „Importuj dane”, aby aktywować okno „Importuj dane o jakości powierza” (rys. 1). Rys. 1. Okno „Importuj dane o jakości powietrza” w programie AirQ+ Wyniki analizy wieloobszarowej zawierają typowe wyniki w postaci szacowanego przypisanego odsetka, szacowanej liczby przypisanych przypadków oraz szacowanej liczby przypisanych przypadków na 100 tys. ludności narażonej dla każdego z analizowanych obszarów. Przypisany odsetek populacji obliczany jest dla każdego obszaru na Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 2 podstawie średniej ważonej liczbą ludności. Wyniki zawierają również sumaryczne wartości ogółem wyliczane na podstawie sumy wyników poszczególnych obszarów.1 Ponadto w oknie „Szczegółowe wyniki” wyświetlane są wyniki z wykorzystaniem średniego stężenia zanieczyszczenia powietrza ważonego liczbą ludności ze wszystkich analizowanych obszarów. Użytkownik może wziąć pod uwagę wyniki z wszystkich obszarów, jeżeli zasadne jest obliczanie średniej wartości, np. w przypadku regionów, które są częścią jednego kraju lub dzielnic miasta (zob. poniższe przykłady). Program AirQ+ posiada folder danych testowych (“testData”), który zawiera pięć przykładowych plików danych testowych. Tabela 1 zawiera dane dotyczące umieralności, populacji i jakości powietrza znajdujące się w każdym z plików. Tabela 1. Przykładowe pliki testowe dostępne w programie AirQ+ Przykład Nazwa pliku Opis A 02AreasTestPMDailyValues.csv Zawiera średnie stężenia PM2.5 z dwóch obszarów: podregionu 1 i podregionu 2 za okres trzech lat od 2004 do 2006 B 03AreasTestPMMinMaxDaysValues.csv Zawiera dane o jakości powietrza dotyczące stężeń PM2.5 w przedziale 10 do 190 µg/m 3 z trzech obszarów: podregionu 1, podregionu 2 i podregionu 3; dane o zanieczyszczeniu powietrza obejmują dane o częstotliwości dni, w których stężenie zanieczyszczenia mieściło się w określonym przedziale stężeń PM2.5, przedział o szerokości 10 µg/m3.2 C 12AreasTestPMDailyValues.csv Zawiera dobowe stężenia PM2.5 z 12 obszarów D 13AreasTestPMYearlyMeans.csv Zawiera dane z 13 obszarów o zróżnicowanych średnich rocznych stężeniach PM2.5, w przedziale od 12 µg/m3 do 40 µg/m3 E 647Areas_with Incidence and Population.csv Zawiera dane 647 obszarów o zróżnicowanych średnich rocznych stężeniach PM2.5, w przedziale od 2,74 µg/m3 do 16,37 µg/m3; dane modelowane dla populacji w przedziale od 1 do 24 408 z różnymi wartościami współczynników umieralności. W przykładach obejmujących dwa i trzy obszary (przykłady A i B) wykorzystano różne współczynniki umieralności dla populacji narażonych o porównywalnej wielkości. W przykładzie obejmującym 12 obszarów (przykład C) wykorzystano dane dotyczące populacji narażonych mieszczących się w przedziale od 1 091 660 do 1 610 406, przy czym współczynniki umieralności wahają się od 450 na 100 tys. ludności do 1200 na 100 tys. ludności. W przykładzie obejmującym 13 obszarów (przykład D) wykorzystano dane dotyczące populacji narażonych od 100 tys. do 5 mln., stosując ten sam współczynnik umieralności. 1 Szczegółowe informacje o kluczowych terminach zamieszczono w Glosariuszu Programu AirQ+ dostępnym w głównym oknie powitalnym. 2 Kategoria 0-10 obejmuje wszystkie stężenia zanieczyszczenia powietrza równe lub większe od 0 i mniejsze od 10 [x, x+10[. Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 3 Problemy i wyzwania Są dwie istotne kwestie, które należy wziąć pod uwagę. Po pierwsze, podane przykłady są wyłącznie teoretyczne i nie opierają się na danych żadnego kraju lub miasta. Po drugie, ryzyko względne związane z zanieczyszczeniem powietrza powinno być stosowane do obszarów o wystarczająco dużej liczbie ludności. Nie istnieje natomiast próg ilościowy określający, jak duża powinna być populacja mieszkająca na badanym obszarze. W przypadku obszarów zamieszkiwanych przez małą i bardzo małą liczbę ludności (np. kody pocztowe), na przykład poniżej 1 tys. mieszkańców należy rozważyć kilka zagadnień. Po pierwsze, kwestia porównywalności (rozkład wg wieku, płci itp.) niewielkiej badanej populacji w stosunku do populacji, dla której wygenerowano szacowane wartości ryzyka wykorzystane w ocenie. Druga kwestia związana jest z dostępnością danych o zapadalności, które w przypadku bardzo małej skali trudno jest uzyskać. Trzecia kwestia dotyczy sytuacji, w której w ramach jednego obszaru istnieje wiele różnych podobszarów, których wyodrębnienie musi być uzasadnione np. odmiennymi wielkościami narażenia. Proponuje się sprawdzenie typowego ogólnego oszacowania skutków dla całego obszaru. Podsumowując kwestię wielkości obszarów, warto zauważyć, że Briggs et al. (2007:p. 357)3 wskazują cztery cele epidemiologicznych badań środowiskowych, które zazwyczaj się uwzględnia: (a) zapewnienie jednolitej podstawy do sporządzania map, zarówno dla zobrazowania, jak i interpretacji danych oraz w celu ułatwienia analizy wzorców przestrzennych; (b) posiadanie systemu stref o wystarczającej dokładności, tak aby odzwierciedlał miejscowe zróżnicowanie narażenia i wskaźniki zachorowań, zwłaszcza na obszarach miejskich, gdzie tego typu gradienty mogą być ostro zarysowane; (c) osiągnięcie racjonalnie dużych i spójnych populacji we wszystkich strefach, aby uniknąć tzw. „problemu małych liczb”, który może spowodować wysoce niestabilne oszacowanie ryzyka oraz duże zróżnicowanie niepewności pomiędzy strefami; (d) zminimalizowanie potrzeby transformacji przestrzennej danych pomiędzy różnymi jednostkami przestrzennymi, ponieważ zawsze wiąże się to z uzyskaniem wartości, które są w pewnym stopniu przybliżone, co stanowi dodatkowe źródło błędu. W przypadku objęcia analizą małych obszarów należy dokładnie rozważyć informacje przestrzenne i czasowe, ponieważ adekwatność oszacowań ocenia się w odniesieniu do celu badania i stopnia niedokładności spowodowanej małą ilością objętych badaniem obszarów (Elliot et al., 2000).4 Zaleca się, aby pracując z programem AirQ+, zawsze korzystać z pomocy epidemiologa lub specjalisty ds. oceny oddziaływania zanieczyszczenia powietrza. 3 Briggs D, Fecht D, De Hoogh K (2007). Census data issues for epidemiology and health risk assessment: experiences from the Small Premature deaths in Area Health Statistics Unit. J R Stat Soc Ser A Stat Soc. 170(2):355–78. doi:https://doi.org/10.1111/j.1467 985X.2006.00467.x. 4 Elliot P, Wakefield JC, Best NG, Briggs DJ, editors (2000). Spatial epidemiology: methods and applications. Oxford: Oxford University Press. Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 4 Ocena oddziaływania z wykorzystaniem danych pochodzących z wielu obszarów Przykład A. Analiza dwóch obszarów, dla których dostępne są trzyletnie dobowe dane o zanieczyszczeniu powietrza atmosferycznego: PM2.5 – skutki długookresowe – umieralność dorosłych Pytanie: Ile zgonów (spośród ogółu zgonów z powodu przyczyn naturalnych) można przypisać długotrwałemu narażeniu na PM2.5 o stężeniu przekraczającym poziom określony w Wytycznych WHO o jakości powietrza (Wytycznych WHO AQG)5 z 2005 r. (10 µg/m3) w dwóch różnych obszarach miasta? Wprowadzanie danych W przykładzie A wykorzystano plik danych wejściowych „02AreasTestPMDailyValues.csv”. Dane obejmują próbkę średnich dobowych stężeń PM2.5 z dwóch obszarów - podregionu 1 i podregionu 2 za okres trzech lat od 2004 do 2006 r. W wierszu 1 opisane są nazwy pól. Wiersze 2–2193 zawierają nazwę obszaru, datę (w formacie „dzień.miesiąc.rok”) i średnie stężenie PM2.5. Przykładowe dane: wiersz 1: podregion;data;średnie dobowe stężenie PM2.5 wiersz 8: podregion 1;07.01.2004;29 wiersz 1184: podregion 2;27.03.2004;25. Oznacza to, że w dniu 7 stycznia 2004 r. średnie dobowe stężenie PM2.5 w podregionie 1 wynosiło 29 µg/m 3, a w dniu 27 marca 2004 r. średnie dobowe stężenie PM2.5 w podregionie 2 wynosiło 25 µg/m 3. W oknie „Nowa ocena oddziaływania” (rys. 2) dla wybranej lokalizacji zaznacz zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego, długookresowe skutki oraz zanieczyszczenie PM2.5 , a następnie zatwierdź przyciskiem OK. 5 WHO Regional Office for Europe (2006). Air quality guidelines: global update 2005: particulate matter, ozone, nitrogen dioxide, and sulfur dioxide. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe (http://www.euro.who.int/en/health-topics/environmentand-health/air- quality/publications/pre2009/air-quality-guidelines.-global-update-2005.-particulate-matter,-ozone,-nitrogendioxide-and-sulfur-dioxide, accessed 12 November 2019). Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 5 Rys. 2. Okno „Nowa ocena oddziaływania” w programie AirQ+ dla zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego – PM2.5 – skutki długookresowe W oknie „Właściwości analizy” (rys. 3) wprowadź liczbę ludności ogółem „4246375”. Program AirQ+ nie wykorzystuje do analizy liczby ludności ogółem, więc tę pozycję można potraktować jako dodatkową informację opisową.6 Ponieważ plik wejściowy zawiera dane dobowe, wybierz opcję „Dane wejściowe o jakości powietrza”. Rys. 3. Okno „Właściwości analizy” w programie AirQ+ dla zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego – PM2.5 – skutki długookresowe – umieralność dorosłych (wprowadzane dane: dobowe stężenia PM2.5 z podregionu 1 i podregionu 2 za lata 2004–2006) Naciśnij przycisk „Wprowadź dane o jakości powietrza” (rys. 3), aby przejść do okna „Importuj dane o jakości powietrza” (rys. 4). 6 Program AirQ+ wykorzystuje liczbę dorosłych (≥ 30 lat) ogółem narażonych na działanie zanieczyszczenia; jest to wartość, którą użytkownik wprowadza, tworząc nową analizę oddziaływania, co wyjaśniono w dalszej części tego rozdziału. Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 6 Rys. 4. Import danych o zanieczyszczeniu powietrza atmosferycznego– PM2.5 – skutki długookresowe – umieralność dorosłych (wprowadzane dane: dobowe stężenia PM2.5 z podregionu 1 i podregionu 2 za lata 2004–2006) Po zaimportowaniu danych o jakości powietrza program AirQ+ obliczy, że w obu obszarach łącznie (podregionach 1 i 2) w latach 2004-2006 występowało średnie stężenie PM2.5 wynoszące 27,50 µg/m 3 (rys. 5). Średnia arytmetyczna stężenia zanieczyszczenia powietrza wynosi 25,47 µg/m3 w podregionie 1 oraz 29,53 µg/m3 w podregionie 2. Korzystając z poniższych informacji, użytkownik może wprowadzić dane populacji narażonej, aby uzyskać stężenie ważone liczbą ludności, które jest wykorzystywane do dalszych obliczeń. Po utworzeniu nowej „Oceny oddziaływania” (przycisk w dolnej części okna „Właściwości analizy”, wprowadź następujące dane (rys. 5): Współczynnik umieralności dorosłych (≥ 30 lat) z powodu ogółu przyczyn naturalnych na 100 tys. ludności w: podregionie 1 - 940 podregionie 2 - 830 Liczba dorosłych (≥ 30 lat) ogółem narażonych na zanieczyszczenie7 w: podregionie 1 - 1 156 588 podregionie 2 - 1 391 237 domyślna wartość ryzyka względnego dla umieralności z powodu ogółu przyczyn wynosi 1,062 (CI 95% 1,040–1,083)8 domyślna wartość stężenia odniesienia według wytycznych WHO AQG z 2005 r. wynosi 10 µg/m3. 7 Populacja narażona ogółem w obu podregionach wynosi 2 547 825 (wyświetlana w ramce „Dane statystyczne o jakości powietrza” w oknie „Szczegółowe wyniki”, dane nie zostały pokazane). 8 Wartości ryzyka względnego oraz 95% przedział ufności (CI) pochodzą z wyników metaanalizy obejmującej 13 badań kohortowych autorstwa Hoek G, Krishnan RM, Beelen R, Peters A, Ostro B, Brunekreef B, et al. (2013). Long-term air pollution exposure and cardio- respiratory mortality: a review. Environ Health. 12(1):43. doi:10.1186/1476-069X-12-43. Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 7 W oknie „Ocena oddziaływania” pokazano, że w obu obszarach łącznie (podregionach 1 i 2) w latach 2004-2006 występowało średnie stężenie PM2.5 wynoszące 27,50 µg/m 3 (obliczone po zaimportowaniu przez użytkownika danych o jakości powietrza). Po wprowadzeniu danych populacji narażonej program AirQ+ oblicza stężenie ważone liczbą ludności wynoszące 27,69 µg/m3 (rys. 5), które jest wykorzystywane w dalszych obliczeniach (zob. okno „Wyniki” na rys. 6). Program AirQ+ generuje dwie różne wartości średniego stężenia: Średnie stężenie ważone liczbą ludności za okres trzech lata 2004–2006, wyświetlane w oknie „Ocena oddziaływania”; oraz Średnia arytmetyczna dobowych stężeń za okres trzech lat 2004–2006, wyświetlana w oknie „Szczegółowe wyniki”.9 Rys. 5. Okno „Ocena oddziaływania” w programie AirQ+ dla zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego– PM2.5 – skutki długookresowe – umieralność dorosłych (wprowadzane dane: dobowe stężenia PM2.5) Wciśnij przycisk „Oblicz” w oknie „Ocena oddziaływania” (rys. 5), aby przejść do okna „Wyniki” (rys. 6). Wyniki Program AirQ+ oblicza liczbę przypadków ogółem10 jako sumę wszystkich wyników ze wszystkich obszarów („Wszystkie obszary ogółem”). Wyniki w podregionach 1 i 2 wskazują, że odpowiednio 966 i 1280 przedwczesnych zgonów (środkowe oszacowanie) można przypisać długotrwałemu narażeniu na PM2.5 (rys. 6). Powyższe wyniki wskazują korzyści wynikające z obniżenia obecnego poziomu stężenia do poziomu wskazanego w wytycznych WHO AQG. Program AirQ+ wyświetla również sumę wyników z poszczególnych obszarów („Wszystkie obszary ogółem”). Suma przedwczesnych zgonów, które można przypisać narażeniu na PM2.5 wynosi 2246. 11 Można byłoby 9 Program wykorzystuje średnie stężenie ważone liczbą ludności, a średnią arytmetyczną podano wyłącznie dla celów edukacyjnych lub opisowych. 10 W oknie „Szczegółowe wyniki” program AirQ+ może wskazać liczbę przypadków ogółem w ramach jednego obliczenia wykonywanego dla jednego regionu obejmującego wszystkie obszary, co może być interesujące dla wyspecjalizowanych użytkowników. 11 Wynik ważony liczbą ludności i zapadalnością wskazuje, że 2263 przedwczesnych zgonów spowodowanych było długotrwałym narażeniem na PM2.5 (w oknie „Szczegółowe wyniki”, dane nie zostały pokazane). Różnica między tą wartością a wartością uzyskaną przez dodanie wyników z poszczególnych obszarów wynika z zastosowanych w obliczeniach przybliżeń. Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 8 im zapobiec, gdyby stężenia PM2.5 nie przekraczały 10 µg/m 3. W oknie poniżej pokazano wyniki poszczególnych obszarów w postaci szacowanego przypisywanego odsetka zgonów obliczane na podstawie średniego stężenia ważonego liczbą ludności i współczynnika zapadalności w danym obszarze. Rys. 6. Wyniki pokazane w programie AirQ+ dla zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego– PM2.5 – skutki długookresowe – umieralność dorosłych W oknie „Szczegółowe wyniki” podano wynik dla każdego podregionu, jak również dla wszystkich obszarów. Wyniki ogółem oblicza się na podstawie średniego stężenia ważonego liczbą ludności oraz współczynnika zapadalności ważonego liczbą ludności. Użytkownik może wybrać zakładkę „Dolny” i „Górny”, aby zobaczyć oszacowania obliczane odpowiednio w dolnym i górnym przedziale ufności (CI) ryzyka względnego. 95 procentowy przedział ufności obliczany jest na podstawie przedziału ufności wartości ryzyka względnego dla umieralności z powodu ogółu przyczyn, które użytkownik wprowadził, tworząc „Ocenę oddziaływania”. Na rys. 7 pokazano okno „Szczegółowe wyniki” z wykresem ilustrującym liczbę dodatkowych zgonów i ryzyko względne. Wybierając z rozwijanej listy opcję „Obszar” w oknie „Szczegółowe wyniki”, użytkownik może zobaczyć (i) wyniki poszczególnych obszarów lub (ii) obciążenie zdrowotne we wszystkich obszarach (traktowanych jako jeden region). Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 9 Rys. 7. Szczegółowe wyniki pokazane w programie AirQ+ dla zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego– PM2.5 – skutki długookresowe – umieralność dorosłych (wykres pokazujący dodatkowe przypadki w podregionie 1) Ponadto w zależności od wartości odniesienia, w każdym podregionie uzyskuje się inne wyniki. W tabeli 2 przedstawiono wyniki dla różnych wartości odniesienia. We wskazanych poniżej przypadkach korzyści, które można osiągnąć poprzez zmniejszenie poziomu zanieczyszczenia powietrza i umieralności wynoszą 2844 zgonów przy stężeniu odniesienia równym 5 µg/m3, 2002 zgonów przy stężeniu odniesienia wynoszącym 12 µg/m3 oraz 342 zgonów stężeniu odniesienia równym 25 µg/m3.12 Tabela 2. Wyniki uzyskiwane przy różnych stężeniach odniesienia Wskaźnik Stężenie odniesienia 5 µg/m3 Stężenie odniesienia 12 µg/m3 Stężenie odniesienia 25 µg/m3 Podregion 1 Podregion 2 Podregion 1 Podregion 2 Podregion 1 Podregion 2 Szacowany przypisany odsetek zgonów (%) 11,59 (7,72–15,06) 13,72 (9,17–17,77) 7,79 (5,15–10,19) 10.01 (6.64–13.05) 0.28 (0.19–0.38) 2.69 (1.76–3.55) Szacowana liczba przypisanych przypadków 1260 (839–1638) 1584 (1059–2051) 846 (560–1107) 1156 (767–1506) 31 (20–41) 311 (203–410) Szacowana liczba przypisanych przypadków na 100 tys. ludności narażonej 108.92 (72.53–141.58) 113.87 (76.14–147.46) 73.18 (48.38–95.75) 83.07 (55.15–108.28) 2.67 (1.74–3.54) 22.32 (14.62–29.45) Uwaga: liczby w nawiasach to wartości granic 95% przedziału ufności. 12 Szacuje się, że skutki narażenia ważone liczbą ludności i zapadalnością wynoszą 2860 przypisanych przypadków przy stężeniu odniesienia równym 5 μg/m3, 2019 przypisanych przypadków przy stężeniu odniesienia 12 μg/m3 oraz 360 przypisanych przypadków przy stężeniu odniesienia 25 μg/m3. Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 10 Przykład B. Analiza trzech obszarów, dla których dostępne są roczne rozkłady dobowych danych o zanieczyszczeniu powietrza: PM2.5 – skutki długookresowe – umieralność dorosłych Pytanie: Ile zgonów (spośród zgonów ogółem z powodu przyczyn naturalnych) można przypisać długotrwałemu narażeniu na PM2.5 o stężeniu przekraczającym poziom określony w wytycznych WHO AQG (10 µg/m 3) w trzech różnych regionach? Wprowadzanie danych W przykładzie B wykorzystano plik danych „03AreasTestPMMinMaxDaysValues.csv”. Zawiera on próbkę danych PM2.5 wykorzystywanych do analizy oddziaływania z uwzględnieniem danych o stężeniach w trzech obszarach - podregionie 1, podregionie 2 i podregionie 3 z jednego roku. W wierszu 1 opisane są nazwy pól. Wiersze 2–58 zawierają nazwę obszaru, minimalną wartość przedziału stężeń PM2.5, maksymalną wartość przedziału stężeń PM2.5 oraz liczbę dni. Przykładowe dane: wiersz 1 -podregion;min;max;dni wiersz 9 - podregion 1;70;80;6 wiersz 27: podregion 2;60;70;6. Oznacza to, że w podregionie 1 wystąpiło 6 dni ze stężeniami PM2.5 w przedziale 70 - 80 µg/m 3 1, a w podregionie 2 było 6 dni ze stężeniami PM2.5 w przedziale 60 -70 µg/m 3. W oknie „Nowa ocena oddziaływania” (rys. 2) dla wybranej lokalizacji zaznacz zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego, długookresowe skutki oraz zanieczyszczenie PM2.5. W oknie „Właściwości analizy” (rys. 3) wprowadź liczbę ludności ogółem „6746375”. Program AirQ+ nie wykorzystuje do analizy liczby ludności ogółem, więc tę pozycję można potraktować jako dodatkową informację opisową. Ponieważ plik wejściowy zawiera dane dobowe, wybierz opcję „Dane wejściowe o jakości powietrza” (rys.3). Kliknij przycisk „Wprowadź dane o jakości powietrza” (rys. 3), aby przejść do okna „Importuj dane o jakości powietrza”. Korzystając ze zbioru danych zawierającego wartości minimalne i maksymalne, zaznacz format wprowadzania danych: „Zagregowane” (zaznaczony w czerwonej ramce na rys. 8). Po zaimportowaniu danych o jakości powietrza program AirQ+ obliczy, że średnie stężenie zanieczyszczenia powietrza w podregionie 1 wynosi 38,42 µg/m3 , w podregionie 2 jest to 31,82 µg/m3 ,, a w podregionie 3 jest to 22,32 µg/m3. W trzech obszarach łącznie (podregionach 1 - 3) średnie stężenie PM2.5 wynosiło 30,85 µg/m 3. Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 11 Rys. 8. Import danych o zanieczyszczeniu powietrza atmosferycznego – PM2.5 – skutki długookresowe – umieralność dorosłych (wprowadzane dane: dobowe stężenia PM2.5 w podregionie 1, podregionie 2 oraz podregionie 3 za okres jednego roku) Po utworzeniu nowej „Oceny oddziaływania”, wprowadź następujące dane: umieralność dorosłych (≥ 30 lat) z powodu ogółu przyczyn naturalnych na 100 tys. ludności w: Podregionie 1 - 940 Podregionie 2- 830 Podregionie 3- 910 liczba dorosłych (≥ 30 lat) ogółem narażonych na zanieczyszczenie13 w: Podregionie 1- 1 156 588 Podregionie 2- 1 391 237 Podregionie 3- 1 500 000 Domyślna wartość ryzyka względnego dla umieralności z powodu ogółu przyczyn wynosi 1,062 (CI 1,040–1,083) Domyślna wartość stężenia odniesienia wg wytycznych WHO AQG z 2005 r. wynosi 10 µg/m3. Po wprowadzeniu danych o populacji narażonej program AirQ+ oblicza średnie stężenie ważone liczbą ludności wynoszące 30,19 µg/m3, które będzie wykorzystywane w dalszych obliczeniach. W tym przykładzie, wartość dobową stanowi trzyletnia średnia dostępnych wartości dobowych. 13 Populacja narażona ogółem we wszystkich podregionach wynosi 4 047 825 (wyświetlana w ramce „Dane statystyczne o jakości powietrza” w oknie „Szczegółowe wyniki”, rysunek nie został pokazany). Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 12 Wyniki Wyniki w podregionie 1, podregionie 2 i podregionie 3 wskazują, że długotrwałe narażenie na PM2.5spowodowało odpowiednio 1709, 1421 i 975 przedwczesnych zgonów (rys. 9). Jednocześnie wyniki wskazują na korzyści wynikające ze zmniejszenia stężenia zanieczyszczenia powietrza z obecnego poziomu do poziomu określonego w wytycznych WHO AQG. Suma wyników wskazuje 4104 przedwczesnych zgonów.14 Można byłoby im zapobiec, gdyby stężenie PM2.5 nie przekraczało 10 µg/m 3. W oknie „Szczegółowe wyniki” widoczne są wyniki poszczególnych obszarów, jak również wszystkich obszarów ogółem. Wyniki ogółem oblicza się na podstawie średniego stężenia ważonego liczbą ludności oraz zapadalności ważonej liczbą ludności. Wartości w kolumnach „Dolna” i „Górna” odpowiadają oszacowaniom obliczanych z odpowiednio dolną i górną granicą przedziału ufności ryzyka względnego. Przedział między dolnymi a górnymi wartościami odzwierciedla niepewność związaną z przybliżeniem. Korzystając z rozwijanej listy, użytkownicy mogą wyświetlać wykresy wskazujące liczbę dodatkowych zgonów oraz ryzyko względne dla każdego obszaru lub dla wszystkich obszarów ogółem. Rys. 9. Wyniki programu AirQ+ dla zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego– PM2.5 – skutki długookresowe— umieralność dorosłych 14 Wyniki ważone liczbą ludności i zapadalnością wskazują, że przyczyną 4124 przedwczesnych zgonów było długotrwałe narażenie na PM2.5. (wyświetlane w ramce „Dane statystyczne o jakości powietrza” w oknie „Szczegółowe wyniki, dane nie zostały pokazane). Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 13 Przykład C. Analiza 12 obszarów, dla których dostępne są dobowe dane o zanieczyszczeniu powietrza atmosferycznego z jednego roku: PM2.5 – skutki długookresowe – umieralność dorosłych Pytanie: Ile zgonów (spośród ogółu zgonów z powodu przyczyn naturalnych) można przypisać długotrwałemu narażeniu na pył zawieszony PM2.5 o stężeniu przekraczającym poziom określony w wytycznych WHO AQG (10 µg/ m3) w 12 różnych obszarach? Wprowadzanie danych W przykładzie C wykorzystano plik danych wejściowych „12AreasTestPMDailyValues.csv”. Zawiera on dane o średnich dobowych stężeniach pyłu zawieszonego PM2.5 z jednego roku w 12 obszarach. Podobnie jak w poprzednich przykładach, w oknie „Nowa ocena oddziaływania” zaznacz zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego, skutki długookresowe i zanieczyszczenie PM2.5. W oknie „Właściwości analizy” wprowadź liczbę ludności ogółem: „26843985”. Program AirQ+ nie wykorzystuje do analizy liczby ludności ogółem, więc tę pozycję można potraktować jako dodatkową informację opisową. Ponieważ plik wejściowy zawiera dane dobowe, wybierz opcję „Dane wejściowe o jakości powietrza”. Korzystając z instrukcji z poprzednich przykładów, aby zaimportować dane, użyj okna „Importuj dane o jakości powietrza” (rys. 10); Program AirQ+ obliczy, że we wszystkich 12 obszarach łącznie średnie stężenie PM2.5 wynosiło 28,32 µg/ m3. Po wprowadzeniu danych populacji narażonej, program AirQ+ obliczy średnie stężenie ważone liczbą ludności wynoszące 28,33 µg/m3, które będzie wykorzystywane w dalszych obliczeniach; wyniki widoczne są w oknie „Szczegółowe wyniki” (rysunku nie pokazano). Rys. 10. Import danych o zanieczyszczeniu powietrza atmosferycznego: PM2.5 – skutki długookresowe – umieralność dorosłych (wprowadzane dane: średnie dobowe stężenie PM2.5 w jednym roku w 12 obszarach) Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 14 W tym przykładzie średnia wartość obliczana jest jako średnia ze średnich wartości dobowych z 12 obszarów za 2006 r. Średnie wartości stężenia PM2.5 w 12 obszarach wynoszą: Obszar 01: 28,21 µg/m3 Obszar 05: 28,11 µg/m3 Obszar 09: 28,22 µg/m3 Obszar 02: 28,41 µg/m3 Obszar 06: 28,44 µg/m3 Obszar 10: 28,45 µg/m3 Obszar 03: 28,14 µg/m3 Obszar 07: 28,01 µg/m3 Obszar 11: 28,28 µg/m3 Obszar 04: 29,07 µg/m3 Obszar 08: 28,41 µg/m3 Obszar 12: 28,12 µg/m3 Po utworzeniu nowej „Oceny oddziaływania” wprowadź następujące dane: Umieralność dorosłych (≥ 30 lat) z powodu ogółu przyczyny naturalnych na 100 tys. ludności w: Obszar 01: 939 Obszar 05: 730 Obszar 09: 1200 Obszar 02: 830 Obszar 06: 462 Obszar 10: 450 Obszar 03: 564 Obszar 07: 752 Obszar 11: 700 Obszar 04: 670 Obszar 08: 530 Obszar 12: 620 Liczba dorosłych (≥ 30 lat) ogółem narażonych na zanieczyszczenie15 w: Obszar 01: 1 156 588 Obszar 05: 1 112 430 Obszar 09: 1 402 235 Obszar 02: 1 391 237 Obszar 06: 1 091 660 Obszar 10: 1 350 700 Obszar 03: 1 427 400 Obszar 07: 1 481 370 Obszar 11: 1 610 406 Obszar 04: 1 501 320 Obszar 08: 1 330 210 Obszar 12: 1 250 835 Domyślna wartość ryzyka względnego dla umieralności z powodu ogółu przyczyn wynosi 1,062 (CI 95% 1,040–1,083) Domyślna wartość stężenia odniesienia zgodnie z wytycznymi WHO AQG z 2005 r. wynosi 10 µg/m3. 15 Populacja narażona ogółem liczy 16 106 391 osób (wyświetlane w ramce „Dane statystyczne o jakości powietrza” w oknie „Szczegółowe wyniki”; rysunek nie został pokazany). Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 15 Wyniki Wyniki wskazują, że można by „uniknąć” ogółem 11 870 dodatkowych zgonów w 12 analizowanych obszarach łącznie, jeżeli przestrzegane byłyby wytyczne WHO AQG dla stężenia PM2.5 (rys. 11). 16 Liczba przedwczesnych zgonów w poszczególnych obszarach wynosi: Obszar 01: 1127 Obszar 05: 838 Obszar 09: 1747 Obszar 02: 1211 Obszar 06: 529 Obszar 10: 638 Obszar 03: 832 Obszar 07: 1144 Obszar 11: 1174 Obszar 04: 1090 Obszar 08: 739 Obszar 12: 801 Rys. 11. Wyniki programu AirQ+ dotyczące zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego - PM2.5 – skutki długookresowe – umieralność dorosłych w 12 obszarach Na Rys. 11 pokazane są wyniki dla obszarów 08-12 oraz dla wszystkich obszarów ogółem. Wyniki dla obszarów 01- 07 można zobaczyć przesuwając suwaki po prawej stronie tabeli. W oknie „Szczegółowe wyniki” widoczne są wykresy wskazujące liczbę dodatkowych zgonów oraz ryzyko względne w 12 analizowanych obszarach w 2006 r. Wybierając z rozwijanej listy „Obszar”, użytkownik może zobaczyć konkretne wyniki dla każdego z obszarów lub obciążenie ogółem we wszystkich obszarach (traktowanych jako jeden region). 16 Wyniki ważone liczbą ludności i zapadalnością wskazują, że przyczyną 11 880 przedwczesnych zgonów było długotrwałe narażenie na PM2.5 (wyświetlane w ramce „Dane statystyczne o jakości powietrza”, w oknie „Szczegółowe wyniki”; rysunek nie został pokazany). Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 16 Przykład D. Analiza 13 obszarów, dla których dostępne są roczne średnie stężenia PM2.5 z jednego roku - skutki długookresowe – umieralność dorosłych Pytanie: Ile zgonów (spośród ogółu zgonów z powodu przyczyn naturalnych) można przypisać długotrwałemu narażeniu na PM2.5 o stężeniach przekraczających poziom określony w wytycznych WHO AQG (10 µg/m 3) w 13 różnych obszarach? Wprowadzanie danych W przykładzie D wykorzystano plik danych wejściowych „13AreasTestPMYearlyMeans.csv”. Zawiera on dane o rocznych średnich stężeniach PM2.5 z jednego roku w 13 obszarach. Podobnie jak w poprzednich przykładach, w oknie „Nowa ocena oddziaływania” zaznacz zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego, skutki długookresowe i zanieczyszczenie PM2.5. W oknie „Właściwości analizy” wprowadź liczbę ludności ogółem „39333333”. Program AirQ+ nie wykorzystuje do analizy liczby ludności ogółem, więc użytkownik może potraktować tę pozycję jako dodatkową informację opisową. Wybierz opcję „Dane wejściowe o jakości powietrza”. Korzystając z instrukcji z poprzednich przykładów, aby zaimportować dane, użyj okna „Importuj dane o jakości powietrza” (rys. 12); Program AirQ+ obliczy, że we wszystkich 13 obszarach łącznie występowało średnie stężenie PM2.5 wynoszące 27,46 µg/m 3. Po wprowadzeniu danych populacji narażonej, program AirQ+ obliczy średnie stężenie ważone liczbą ludności wynoszące 21,06 µg/m3 i będzie je wykorzystywać w dalszych obliczeniach; wyniki widoczne są w oknie „Szczegółowe wyniki” (rysunku nie pokazano). W przypadku korzystania z zestawu danych z wartościami minimalnymi i maksymalnymi wybierz opcję formatu wejściowego - „Zagregowane”. W tym przykładzie średnią wartość stanowi średnia dostępnych średnich wartości rocznych z 13 obszarów 2006 r. Średnie stężenia PM2.5 w 13 obszarach wynoszą: Obszar 01: 12 µg/m3 Obszar 06: 26 µg/m3 Obszar 11: 36 µg/m3 Obszar 02: 15 µg/m3 Obszar 07: 28 µg/m3 Obszar 12: 38 µg/m3 Obszar 03: 20 µg/m3 Obszar 08: 30 µg/m3 Obszar 13: 40 µg/m3 Obszar 04: 22 µg/m3 Obszar 09: 32 µg/m3 Obszar 05: 24 µg/m3 Obszar 10: 34 µg/m3 Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 17 Rys. 12. Import danych o zanieczyszczeniu powietrza atmosferycznego: PM2.5 – skutki długookresowe – umieralność dorosłych (wprowadzane dane: minimalne i maksymalne stężenia PM2.5 wraz z liczbą dni narażenia w jednym roku w 13 obszarach) Po utworzeniu nowej „Oceny oddziaływania” wprowadź następujące dane: Umieralność dorosłych (≥ 30 lat) z powodu ogółu przyczyn naturalnych na 100 tys. ludności w: Obszar 01: 900 Obszar 06: 900 Obszar 11: 900 Obszar 02: 900 Obszar 07: 900 Obszar 12: 900 Obszar 03: 900 Obszar 08: 900 Obszar 13: 900 Obszar 04: 900 Obszar 09: 900 Obszar 05: 900 Obszar 10: 900 Liczba dorosłych (≥ 30 lat) ogółem narażonych na zanieczyszczenie17 w: Obszar 01: 5 000 000 Obszar 06: 1 750 000 Obszar 11: 500 000 Obszar 02: 4 000 000 Obszar 07: 1 500 000 Obszar 12: 250 000 Obszar 03: 3 000 000 Obszar 08: 1 250 000 Obszar 13: 100 000 Obszar 04: 2 500 000 Obszar 09: 1 000 000 Obszar 05: 2 000 000 Obszar 10: 750 000 17 Populacja narażona ogółem wynosi 23 600 000 osób (wyświetlane w ramce „Dane statystyczne o jakości powietrza”, w oknie „Szczegółowe wyniki”, rysunku nie pokazano). Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 18 Domyślna wartość ryzyka względnego dla umieralności z powodu ogółu przyczyn wynosi 1,062 (CI 95% 1,040–1,083) Domyślna wartość stężenia odniesienia zgodnie z wytycznymi WHO AQG z 2005 r wynosi 10 µg/m3. Wyniki Wyniki wskazują, że suma wszystkich skutków w 13 obszarach łącznie wynosi 13 479 dodatkowych zgonów, których można by „uniknąć”, jeżeli przestrzegane byłyby wytyczne WHO AQG dla stężenia PM2.5 (rys. 13). 18 Liczba przedwczesnych zgonów w poszczególnych obszarach wynosi: Obszar 01: 538 Obszar 06: 1445 Obszar 11: 652 Obszar 02: 1067 Obszar 07: 1385 Obszar 12: 349 Obszar 03: 1576 Obszar 08: 1275 Obszar 13: 149 Obszar 04: 1567 Obszar 09: 1116 Obszar 05: 1454 Obszar 10: 907 Rys. 13. Wyniki programu AirQ+ dotyczące zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego: PM2.5 – skutki długookresowe – umieralność dorosłych w 13 obszarach W oknie „Szczegółowe wyniki” widoczne są wykresy wskazujące liczbę dodatkowych zgonów oraz ryzyko względne w 13 analizowanych obszarach. Po wybraniu (z rozwijanej listy) opcji „Obszar” wyświetlane są konkretne wyniki dla każdego z obszarów oraz obciążenie ogółem we wszystkich obszarach. 18 Wynik ważony liczbą ludności wynosi 13 670 dodatkowych zgonów. Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 19 Przykład E. Analiza 647 obszarów, dla których dostępne są dobowe dane o zanieczyszczeniu powietrza atmosferycznego PM2.5 z jednego roku – skutki długookresowe – umieralność dorosłych Pytanie: Ile zgonów (spośród ogółu zgonów z powodu przyczyn naturalnych) można przypisać długotrwałemu narażeniu na PM2.5 o stężeniach przekraczających 5 µg/m 3, wykorzystując dane z 647 różnych obszarów? Założenie W tym przykładzie użytkownik importuje wyłącznie średnie dane roczne pochodzące z wielu obszarów. Przed importem danych do programu AirQ+ utwórz plik danych w formacie CSV obejmujący cztery pola: obszar, zanieczyszczenie powietrza, zapadalność i populację zagrożoną. Następnie program AirQ+ wykona odpowiedni rozkład zanieczyszczenia powietrza, analogicznie jak w przypadku, gdy użytkownik wprowadza roczną średnią wartość dla jednego obszaru w oknie „Właściwości analizy”, z tym że tutaj dane pochodzą w wielu obszarów. Podobnie jak w pozostałych przypadkach importu danych z wielu obszarów, jeżeli nie zaimportuje się nowych danych o jakości powietrza, w analizie wykorzystywane będą wyłącznie obszary, których dane zostały już zaimportowane. Ten sam plik, który wykorzystywany jest do importu danych o zanieczyszczeniu powietrza można wykorzystać do importu danych o zapadalności i populacji narażonej. Najpierw wprowadź obszar oraz średnie roczne stężenie zanieczyszczenia powietrza. Następnie importuj dane o zapadalności i populacji narażonej, aby wygenerować pożądaną konfigurację obliczeń wykorzystywanych do analizy. Program AirQ+ musi sprawdzić prawidłowość pliku CSV. Na przykład może odrzucić wiersze, jeżeli wcześniej w panelu „Import danych” w oknie „Dane o jakości powietrza” nie zaimportowano nazwy obszaru. Po zaimportowaniu danych użytkownik nie może zmienić manualnie wartości zapadalności i populacji w zakładce „Ocena oddziaływania”. Aby zmienić te dane, edytuj plik (z czterema polami) zawierający dane wejściowe, a następnie ponownie importuj nowe dane do programu AirQ+. Wprowadzanie danych W przykładzie E wykorzystano plik danych „647Areas_with Incidence & Population.csv”. Zawiera on dane o rocznych średnich stężeniach PM2.5 z 647 obszarów. Podobnie jak w poprzednich przykładach, w oknie „Nowa ocena oddziaływania” zaznacz zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego, skutki długookresowe i zanieczyszczenie PM2.5. W oknie „Właściwości analizy” wprowadź liczbę ludności ogółem „1372989”. Program AirQ+ nie wykorzystuje do analizy liczby ludności ogółem, więc tę pozycję można potraktować jako dodatkową informację opisową. Ponieważ plik wejściowy zawiera dane z wielu obszarów, wybierze opcję „Dane wejściowe o jakości powietrza”. Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 20 Jako format wprowadzanych danych wybierz średnie wartości roczne, ponieważ inne opcje nie są dozwolone. W tym przykładzie średnią wartość stanowi średnia wszystkich rocznych średnich z 647 obszarów. Średnie roczne stężenia PM2.5 w pierwszych 10 i ostatnich pięciu obszarach wynoszą: Obszar 01: 16,37 µg/m3 Obszar 07: 15,38 µg/m3 Obszar 644: 3,85 µg/m3 Obszar 02: 15,98 µg/m3 Obszar 08: 15,29 µg/m3 Obszar 645: 3,56 µg/m3 Obszar 03: 15,92 µg/m3 Obszar 09: 15,19 µg/m3 Obszar 646: 2,94 µg/m3 Obszar 04: 15,85 µg/m3 Obszar 10: 14,99 µg/m3 Obszar 647: 2,74 µg/m3 Obszar 05: 15,62 µg/m3 … Obszar 06: 15,39 µg/m3 Obszar 643: 4,09 µg/m3 Rys. 14. Import danych o zanieczyszczeniu powietrza atmosferycznego: PM2.5 – skutki długookresowe – umieralność dorosłych (wprowadzane dane: średnie roczne stężenia PM2.5 z 647 obszarów) Po utworzeniu nowej „Oceny oddziaływania” (rys. 15), importuj dane o zapadalności i populacji narażonej, wybierając odpowiednie kolumny w oknie „Importuj dane o zapadalności” (rys. 16). Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 21 Rys. 15. Okno „Ocena oddziaływana” w programie AirQ+ z wynikami importu danych o zapadalności i populacji narażonej na zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego: PM2.5 – skutki długookresowe – umieralność dorosłych (wprowadzane dane: średnie roczne stężenia PM2.5 z 647 obszarów) Użytkownik może wybrać „Zapadalność” i „Populację narażoną”, wykorzystując rozwijaną ramkę na rys. 16 (podświetlona w czerwonej ramce). Rys. 16. Okno „Import wartości zapadalności” w programie AirQ+ z wartościami zapadalności i populacji narażonej na zanieczyszczenie powietrza: PM2.5 – skutki długookresowe – umieralność dorosłych (wprowadzane dane: średnie roczne stężenia PM2.5 z 647 obszarów) Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 22 Dodatkowe dane do analizy: Umieralność dorosłych (≥ 30 lat) z powodu ogółu przyczyn naturalnych na 100 tys. ludności w: Obszar 01: 1005 Obszar 09: 815 Obszar 642: 919 Obszar 02: 882 Obszar 10: 1020 Obszar 643: 898 Obszar 03: 882 … Obszar 644: 1106 Obszar 04: 929 Obszar 637: 1106 Obszar 645: 929 Obszar 05: 732 Obszar 638: 923 Obszar 646: 898 Obszar 06: 1020 Obszar 639: 929 Obszar 647: 1110 Obszar 07: 942 Obszar 640: 945 Obszar 08: 1030 Obszar 641: 945 Liczba dorosłych (≥ 30 lat) ogółem narażonych na zanieczyszczenie w: Obszar 01: 31 Obszar 08: 77 Obszar 642: 10 Obszar 02: 2 Obszar 09: 9 Obszar 643: 12 Obszar 03: 106 Obszar 10: 109 Obszar 644: 6 Obszar 04: 23 … Obszar 645: 74 Obszar 05: 27 Obszar 638: 37 Obszar 646: 2 Obszar 06: 7 Obszar 639: 134 Obszar 647: 5 Obszar 07: 37 Obszar 640: 38 Obszar 08: 6 Obszar 641: 39 Domyślna wartość ryzyka względnego dla umieralności z powodu ogółu przyczyn wynosi 1,08 (CI 95% 1,060-1,10) Domyślna wartość stężenia odniesienia wynosi 5 µg/m3. Wskazany przykład działa prawidłowo, jeżeli zastosuje się wyższe od zazwyczaj wykorzystywanych wartości ryzyka względnego przy niskich poziomach narażenia i stężeniach odniesienia poniżej poziomu wskazanego dla PM2.5 w wytycznych WHO AQG. Stosując wyższe wartości ryzyka względnego od tych proponowanych w projekcie HRAPIE19 , przyjmuje się założenie, że przykładowa populacja narażona na niskie stężenia PM2.5, może być bardziej podatna na ryzyko przedwczesnego zgonu niż populacja narażona na średnie stężenia PM2.5. 19 WHO Regional Office for Europe (2013). Health risks of air pollution in Europe – HRAPIE project. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe ((http://www.euro.who.int/en/health-topics/environment-and-health/air-quality/publications/2013/health- risks-of-air-pollution- in-europe-hrapie-project.-new-emerging-risks-to-health-from-air-pollution-results-from-the-survey-of- experts, dostęp 25 listopada 2019). Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie: wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów 23 Wyniki Wyniki wskazują, że jeżeli stężenie PM2.5 zostanie zmniejszone do poziomu 5 µg/m 3 20, to po podsumowaniu wszystkich przypisanych zgonów z wszystkich obszarów można uzyskać szacowane zmniejszenie liczby zgonów o 454 (CI 95%: 345–560) w 647 obszarach łącznie. Liczba przedwczesnych zgonów w poszczególnych obszarach: Obszar 01: 0,03 Obszar 05: 0,02 Obszar 09: 0,05 Obszar 02: 0,00 Obszar 06: 0,01 Obszar 10: 0,01 Obszar 03: 0,08 Obszar 07: 0,03 … Obszar 04: 0,02 Obszar 08: 0,00 Obszar 638–647: 0,00 Liczba przedwczesnych zgonów wynosi 0, jeżeli ryzyko względne wynosi 1, czyli w przypadku, gdy poziom narażenia jest niższy niż wybrana wartość stężenia odniesienia. Na rys. 18 pokazano okno „Wyników” analizy. Rys. 17. Wyniki program AirQ+ dla zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego: PM2.5 – skutki długookresowe – umieralność dorosłych w 647 obszarach Liczbę dodatkowych zgonów sprawdź w zakładce „Szczegółowe wyniki”. Po wybraniu z rozwijanej listy opcji „Obszar”, wyświetlają się wyniki z każdego obszaru. Szczegółowe wyniki można wyeksportować i analizować za pomocą oprogramowania zewnętrznego (poza programem AirQ+). 20 Skutek ważony liczbą ludności i zapadalnością wynosi 456 zgonów. World Health Organization Regional O ce for Europe UN City, Marmorvej 51, DK-2100 Copenhagen Ø, Denmark Tel.: +45 45 33 70 00 Fax: +45 45 33 70 01 E-mail: euwhocontact@who.int Website: www.euro.who.int The WHO Regional O ce for Europe The World Health Organization (WHO) is a specialized agency of the United Nations created in 1948 with the primary responsibility for international health matters each with its own programme geared to the particular health conditions of the countries it serves. Member States Albania Andorra Armenia Austria Azerbaijan Belarus Belgium Bosnia and Herzegovina Bulgaria Croatia Cyprus Czechia Denmark Estonia Finland France Georgia Germany Greece Hungary Iceland Ireland Israel Italy Kazakhstan Kyrgyzstan Latvia Lithuania Luxembourg Malta Monaco Montenegro Netherlands Romania Russian Federation San Marino Serbia Slovakia Slovenia Spain Sweden Switzerland Tajikistan Turkey Turkmenistan Ukraine United Kingdom Uzbekistan North Macedonia Norway Poland Portugal Republic of Moldova WHO/EURO:2022-1558-41309-63346 Europejskie Centrum Środowiska i Zdrowia WHO Platz der Vereinten Natio n 1, D-53113 Bonn, Niemcy Tel.: +49 228 815 0400 Adres e-mail: euroeceh@who.int Strona internetowa: http://www.euro.who.int/ecehbonn Regionalne Biuro WHO dla Europy Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) jest utworzoną w 1948 r., wyspecjalizowaną agencją ONZ będącą wiodącym autorytetem w sprawach zdrowia na świecie. Biuro Regionalne WHO dla Europy jest jednym z sześciu biur regionalnych na całym świecie, z których każde ma własny program dostosowany do szczególnych warunków zdrowotnych panujących w obsługiwanych przez siebie krajach. Państwa członkowskie Albania Andora Armenia Austria Azerbejdżan Białoruś Belgia Bośnia i Hercegowina Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Gruzja Niemcy Grecja Węgry Islandia Irlandia Izrael Włochy Kazachstan Kirgistan Łotwa Litwa Luksemburg Malta Monako Czarnogóra Niderlandy Macedonia Północna Norwegia Polska Portugalia Republika Mołdawii Rumunia Rosja San Marino Serbia Słowacja Słowenia Hiszpania Szwecja Szwajcaria Tadżykistan Turcja Turkmenistan Ukraina Wielka Brytania Uzbekistan Europejskie Centrum Środowiska i Zdrowia WHO Platz der Vereinten Nationen 1, D-53113 Bonn, Niemcy Tel.: +49 228 815 0400 Adres e-mail: euroeceh@who.int Strona internetowa: http://www.euro.who.int/ecehbonn Regionalne Biuro WHO dla Europy Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) jest utworzoną w 1948 r., wyspecjalizowaną agencją ONZ będącą wiodącym autorytetem w sprawach zdrowia na świecie. Biuro Regionalne WHO dla Europy jest jednym z sześciu biur regionalnych na całym świecie, z których każde ma własny program dostosowany do szczególnych warunków zdrowotnych panujących w obsługiwa ych przez siebie krajac . Państwa członkowskie Albania Andora Armenia Austria Azerbejdżan Białoruś Belgia Bośnia i Hercegowina Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Gruzja Niemcy Grecja Węgry Islandia Irlandia Izrael Włochy Kazachstan Kirgistan Łotwa Litwa Luksemburg Malta Monako Czarnogóra Niderlandy Macedonia Północna Norwegia Polska Portugalia Republika Mołdawii Rumunia Rosja San Marino Serbia Słowacja Słowenia Hiszpania Szwecja Szwajcaria Tadżykistan Turcja Turkmenistan Ukraina Wielka Brytania Uzbekistan Europejskie Centrum Środowiska i Zdrowia WHO Platz der Vereinten Nationen 1, D-53113 Bonn, Niemcy Tel.: +49 228 815 0400 Adres e-mail: euroeceh@who.int Strona internetowa: http://www.euro.who.int/ecehbonn Regionalne Biuro WHO dla Europy Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) jest utworzoną w 1948 r., wyspecjalizowaną agencją ONZ będącą wiodącym autorytetem w sprawach zdrowia na świecie. Biuro Regionalne WHO dla Europy jest jednym z sześciu biur regionalnych na całym świecie, z których każde ma własny program dostosowany do szczególnych warunków zdrowotnych panujących w obsługiwanych przez siebie krajach. Państwa członkowskie Albania Andora Armenia Austria Azerbejdżan Białoruś Belgia Bośnia i Hercegowina Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Gruzja Niemcy Grecja Węgry Islandia Irlandia Izrael Włochy Kazachstan Kirgistan Łotwa Litwa Luksemburg Malta Monako Czarnogóra Niderlandy Macedonia Północna Norwegia Polska Portugalia Republika Mołdawii Rumunia Rosja San Marino Serbia Słowacja Słowenia Hiszpania Szwecja Szwajcaria Tadżykistan Turcja Turkmenistan Ukraina Wielka Brytania Uzbekistan E ro ejskie e tr Śro o iska i Z ro ia Platz der Vereinten ationen 1, -53113 Bonn, ie cy Tel.: +49 228 815 0400 Adres e- ail: euroeceh ho.int Strona interneto a: http:// .euro. ho.int/ecehbonn Regionalne Biuro H dla Europy Ś iato a Organizacja Zdro ia ( HO) jest ut orzoną 1948 r., yspecjalizo aną agencją ONZ będącą iodący autorytete spra ach zdro ia na ś iecie. Biuro Regionalne HO dla Europy jest jedny z sześciu biur regionalnych na cały ś iecie, z których każde a łasny progra dostoso any do szczególnych arunkó zdro otnych panujących obsługi anych przez siebie krajac . Państ a członko skie Albania Andora Ar enia Austria Azerbejdżan Białoruś Belgia Bośnia i Hercego ina Bułgaria Chor acja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Gruzja Nie cy Grecja ęgry Islandia Irlandia Izrael łochy Kazachstan Kirgistan Łot a Lit a Lukse burg alta onako Czarnogóra Niderlandy acedonia Północna Nor egia Polska Portugalia Republika ołda ii Ru unia Rosja San arino Serbia Sło acja Sło enia Hiszpania Sz ecja Sz ajcaria Tadżykistan Turcja Turk enistan Ukraina ielka Brytania Uzbekistan Europejskie Centrum Środowiska i Zdrowia WHO Platz der Vereinten Nationen 1, D-53113 Bonn, Niemcy Tel.: +49 228 815 0400 Adres e-mail: euroeceh@who.int Strona internetowa: http://www.euro.who.int/ecehbonn Regionalne Biuro WHO dla Europy Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) jest utworzoną w 1948 r., wyspecjalizowaną agencją ONZ będącą wiodącym autorytetem w sprawach zdrowia na świecie. Biuro Regionalne WHO dla Europy jest jednym z sześciu biur regionalnych na całym świecie, z których każde ma własny program dostosowany do szczególnych warunków zdrowotnych panujących w obsługiwanych przez siebie krajach. Państwa członkowskie Albania Andora Armenia Austria Azerbejdżan Białoruś Belgia Bośnia i Hercegowina Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Gruzja Niemcy Grecja Węgry Islandia Irlandia Izrael Włochy Kazachstan Kirgistan Łotwa Litwa Luksemburg Malta Monako Czarnogóra Niderlandy Macedonia Północna Norwegia Polska Portugalia Republika Mołdawii Rumunia Rosja San Marino Serbia Słowacja Słowenia Hiszpania Szwecja Szwajcaria Tadżykistan Turcja Turkmenistan Ukraina Wielka Brytania Uzbekistan Europejskie Centrum Środowiska i Zdrowia WHO Platz der Vereinten Nationen 1, D-53113 Bonn, Niemcy Tel.: +49 228 815 0400 Adres e-mail: euroeceh@who.int Strona internetowa: http://www.euro.who.int/ecehbonn Regionalne Biuro WHO dla Europy Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) jest utworzoną w 1948 r., wyspecjalizowaną agencją ONZ będącą wiodącym autorytetem w sprawach zdrowia na świecie. Biuro Regionalne WHO dla Europy jest jednym z sześciu biur regionalnych na całym świecie, z których każde ma własny program dostosowany do szczególnych warunków zdrowotnych panujących w obsługiwanych przez siebie krajach. Państwa członkowskie Albania Andora Armenia Austria Azerbejdżan Białoruś Belgia Bośnia i Hercegowina Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Gruzja Niemcy Grecja Węgry Islandia Irlandia Izrael Włochy Kazachstan Kirgistan Łotwa Litwa Luksemburg Malta Monako Czarnogóra Niderlandy Macedonia Północna Norwegia Polska Portugalia Republika Mołdawii Rumunia Rosja San Marino Serbia Słowacja Słowenia Hiszpania Szwecja Szwajcaria Tadżykistan Turcja Turkmenistan Ukraina Wielka Brytania Uzbekistan Ocena wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowi : wprowadzanie do programu AirQ+ danych z wielu obszarów