Авторы: Мельник Роман Сергеевич, профессор, М.С. Нәрікбаев атындағы КАЗГЮУ Университетінің Әкімшілік және неміс құқығы ғылыми мектебінің директоры, з.ғ.д. Подопригора Роман Анатольевич, Каспий университетіндегі Жария құқық ҒЗИ директоры, з.ғ.д.
Бұл кітапша ЕҚЫҰ-ның Астанадағы бағдарламалар Офисі мен Фридрих Эберт (FES) қорының Қазақстандағы өкілдігінің қолдауымен шығарылған. Бұл басылымның мазмұны ЕҚЫҰ-ның Астанадағы бағдарламалар Офисі мен Фридрих Эберт (FES) қорының Қазақстандағы өкілдігінің көзқарасын немесе ұстанатын саясатын білдірмейді және мақұлдауын айқындамайды. ӘКІМШІЛІК РӘСІМДІК-ПРОЦЕСТІК КОДЕКСТЕ (ӘРПК)
НЕ ЖАЗЫЛҒАН?
РӘСІМДЕР: мемлекеттік органдар мен әкімшілік органдарда тіркеу, рұқсат, келісім, тағайындаулар мен тексерулер, мүлік беру істері қалай қарастырылатыны
ПРОЦЕСС: сот мемлекеттік органдардың (әкімшілік органдардың) митиң өткізуге келісім бермеуі, қызметін шектеуі, лицензия беруден бас тартуы, қосымша салықтар, полиция қызметкерлерінің күш қолдануына қатысты дауларды қалай қарастыратыны жазылған.
3 ! ӘРПК КӨМЕГІМЕН ІСКЕ АСЫРУҒА БОЛАТЫН ӘРЕКЕТТЕР:
Ең алдымен, құқық беру, міндеттерді жою, тыйымдарды алып тастау жөніндегі өз мәселелерін шешу үшін мемлекеттік органдарға (әкімшілік органдарға) немесе ол мәселелер шешілмесе, сотқа жүгінуге болады.
! Бұл ретте ӘРПК қылмыстық және әкімшілік жауапкершілік мәселелерін, азаматтардың өзара дауларын қарастырмайды.
Сонымен бірге ӘРПК сізге мемлекеттік орган қызметіндегі кемшіліктер туралы хабарлауға, сол органдардың қызметкерлерін мақтауға немесе олар туралы сын айтуға, ақпарат сұрауға, заңға өзгертулер енгізуге мүмкіндік береді (12-тарауды қараңыз).
ӘРПК қолданылатын салалары мен міндеттері туралы 3 және 5-баптан толығырақ оқи аласыз.
4 ? ӘРПК СІЗГЕ ҚАЙ ЖАҒДАЙДА КӨМЕКТЕСЕДІ?
мемлекеттік органдармен қарым- 1 қатынас кезінде қорғайды;
ісіңіздің әкімшілік органда 2 қаралғанын бақылайды;
шешім сіздің пайдаңызға 3 шығарылуы үшін әкімшілік органға ықпал етуге мүмкіндік береді;
әкімшілік органның шешімі мен 4 әрекеті туралы жоғары тұрған органдарға немесе әкімшілік сотқа қарсы пікір білдіру құқығын береді; мемлекетпен арада болған дауды 5 қарастырғандағы сот көмегі;
сіз ұсынған шарттарға сүйеніп 6 мемлекетпен мәмілеге келуге мүмкіндік береді.
5 ! ӘРПК-де ӘКІМШІЛІК ОРГАНДАРҒА ҚОЙЫЛАТЫН ТАЛАПТАР МЕН ОЛАРДЫҢ МІНДЕТТЕРІ ЖАЗЫЛҒАН.
ОЛАР ОРЫНДАЛМАСА, МЕМЛЕКЕТ ШЫҒАРҒАН ӘКІМШІЛІК ШЕШІМДЕР КҮШІ ЖОЙЫЛУЫ МҮМКІН ОРГАН: • өз қалауына қарай бұрын қабылдаған шешімдерін жоя алмайды; • азаматтың құқығын аз шектейтін шешімге басымдық беруге міндетті;
• формал талаптармен зиян келтіре алмайды;
• әдетте сотта дәлелдеу міндеті жүктеледі.
АЗАМАТ: • барлық күмән мен қарама-қайшылықтар оның пайдасына түсіндіріледі; • ол тапсырған барлық құжаттарды әкімшілік орган шынайы деп санайды; • сот оған талаптарды дұрыс құруға, дәлел- дер жинауға және іс бойынша шығарылған шешім туралы пікірін алдын ала білдіруге көмектеседі.
Әкімшілік рәсімдер мен әкімшілік сот істерінің принциптері туралы ӘРПК 6–18 баптарынан толығырақ оқи аласыз.
6 ? ЖАЗБАША НЕМЕСЕ АУЫЗША АРЫЗЫҢЫЗДЫ ҚАЙ ӘКІМШІЛІК ОРГАН ҚАБЫЛДАЙДЫ?
МЕМЛЕКЕТТІК ОРГАНДАР: министрліктер, агенттіктер, комитеттер, олардың құрылымдық 1 бөлімшелері мен өңірлік органдары, әкімдіктер;
ЖЕРГІЛІКТІ ӨЗІН-ӨЗІ БАСҚАРУ ОРГАНДАРЫ: 2 мәслихат, жергілікті қоғамдастықтың жиналысы (жиыны);
3 МЕМЛЕКЕТТІК МЕКЕМЕЛЕР: мектептер, ауруханалар, архивтер; БАСҚА ҰЙЫМДАР: «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы, Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы 4 қоры, техникалық тексеру операторлары.
Сонымен қатар хатыңызды ЛАУАЗЫМДЫ ТҰЛҒАҒА да, мысалы, әкімге, бас мемлекеттік санитарлық дәрігерге немесе сот орындаушысына жіберуіңізге болады.
7 ? ҚАЛАЙ АРЫЗ БЕРУГЕ БОЛАДЫ?
1-ҚАДАМ АДРЕСАТТЫ ТАҢДАҢЫЗ.
Хатты мәселеңізді шешуге жауапты органға жазу қажет. Мысалы, арызыңыз жеке кәсіпкерлік тіркеу мәселесіне қатысты болса, мемлекеттік кіріс органдарына жүгінесіз, заңды тұлғаларды тіркеумен «Азаматтарға арналған үкімет» немесе әділет органдары айналысады, ал жұмыссыздарды әкімдік тіркеуге алады. Егер хатты басқа адресатқа жолдап қойсаңыз, әкімшілік орган өзі хатыңызды қажет адресатқа жібереді.
АРЫЗ БЕРУ ТӘСІЛІН 2-ҚАДАМ ШЕШІП АЛЫҢЫЗ
Арызды әкімшілік органның өзіне беруге, ХҚКО арқылы жолдауға, үкіметтің уеб-порталынан немесе «е-Өтініш» платформасынан жіберуге болады. Ешкім арызыңызды
! қабылдамаймыз дей алмайды.
МАҢЫЗДЫ АҚПАРАТ: әкімшілік рәсім сіздің келісіміңізсіз-ақ басталуы мүмкін. Мысалы, әкімшілік орган жер учаскесін мемлекет қажетіне пайдалану туралы бастаманы өзі дербес көтереді.
Әкімшілік рәсімді қозғау туралы ӘРПК 9-тарауынан толығырақ оқи аласыз.
8 ? АРЫЗ БЕРГЕН СОҢ:
өз құқығыңыз мен міндеттеріңіз туралы түсініктемелер алуға; өтінішхат жазуға, дәлелдер ұсынуға, түсініктемелер беруге; шешім қабылдардан бұрын өз пікіріңізді білдіруге (артқы беттен қараңыз); іс материалдарымен танысуға, үзінді көшірмелер алуға және көшірмесін жасауға; өкіл тағайындауға;
ана тіліңізде сөйлеуге, аудармашының қызметіне жүгінуге; арызыңызды кері қайтарып алуға; шығарылған шешімге шағымдануға
! қақыңыз бар.
Әкімшілік орган арыз түскен уақыттан бастап 15 жұмыс күні ішінде шешімін айтуға міндетті (бірақ шешім шығару мерзімін екі айға дейін созуы мүмкін).
Әкімшілік іс жүргізудегі құқықтар мен міндеттер туралы толығырақ – АПК-нің 22-бабы
9 ! ЕГЕР ӘКІМШІЛІК ОРГАННЫҢ ШЕШІМІ ҚҰҚЫҒЫҢЫЗДЫ ШЕКТЕЙТІН, СІЗГЕ МІНДЕТТЕР ЖҮКТЕЙТІН НЕМЕСЕ БАСҚА ЖОЛДАРМЕН ЖАҒДАЙЫҢЫЗДЫ ҚИЫНДАТАТЫН БОЛСА, ӨЗ ҰСТАНЫМЫҢЫЗДЫ БІЛДІРУГЕ ЖӘНЕ ЖАҒДАЙДЫ ЖАҚСАРТУҒА ҚАҚЫҢЫЗ БАР.
ҚАЛАЙ?
• Әкімшілік органның алдын ала шығарылған шешімінің жобасына жазбаша жауап беріп • ақпараттық жүйелерді, бейнебайланысты пайдаланып; • әкімшілік органға барып өз ұстанымыңызды білдіруге болады. Егер қарсы пікіріңізді ауызша білдірсеңіз, сізді тыңдап, сөзіңізді хаттамаға түсіреді. Әкімшілік рәсімдегі құқықтар мен міндеттер туралы ӘРПК 22-бабынан, тыңдау құқығы туралы 73, 74-бабынан толығырақ оқи аласыз.
10 ! ӘКІМШІЛІК ОРГАННАН ӘКІМШІЛІК АКТ АЛАСЫЗ
Құқықтық басымдық беретін, міндет жүктейтін, шектеу қоятын немесе басқа да құқықтық салдары бар шешім
ҚАНДАЙ БОЛУЫ МҮМКІН?
ҚОЛАЙЛЫ ЖАҒДАЙДЫ ҚИЫНДАТАТЫН заңды тұлғаны тіркеу лицензия беруден бас туралы бұйрық, жер тарту туралы бұйрық, учаскесін беру туралы құрылыс жұмыстарын шешім, карантин уақытша тоқтату шектеулерін алып туралы ұйғарым, тастау туралы қаулы салық төлеу керегі туралы хабарлама
Әкімшілік актілер туралы ӘРПК 11-тарауынан толығырақ оқи аласыз.
11 ! ӘКІМШІЛІК ОРГАННЫҢ ӘРЕКЕТ ЕТКЕНІ/ЕТПЕГЕНІ ӘКІМШІЛІК АКТ БОЛЫП САНАЛМАЙДЫ
Қажет кезде әкімшілік органның ӘРЕКЕТ ЕТКЕНІ немесе ӘРЕКЕТ ЕТПЕГЕНІ туралы жоғары тұрған органдарға шағымдануыңызға немесе сотта қарсы пікір білдіруіңізге болады.
ӘРЕКЕТ ЕТУ:
анықтамалар беру, есепке алу, көшелерді күзету, кеңес беру
ӘРЕКЕТ ЕТПЕУ:
санитарлық іс-шаралар немесе абадтандыру жұмыстарын жүргізбеу, апат салдарын жоймау..
12 ? ӘКІМШІЛІК ОРГАН ШЫҒАРҒАН ШЕШІМГЕ КЕЛІСПЕСЕҢІЗ, ОҒАН ҚАЛАЙ ШАҒЫМ ТҮСІРУГЕ БОЛАДЫ?
Жоғары тұрған органға немесе 1-ҚАДАМ әкімшілік орган бағынатын тұлғаның атына сіз қарсы пікір білдірмек болған шешім немесе әрекет туралы жазбаша шағым әзірлеу.
Қай әкімшілік органның шешіміне 2-ҚАДАМ немесе әрекетіне келіспесеңіз, сол әкімшілік органға шағым жазу.
Шағымыңыз бойынша жазбаша шешімді шағым келіп түскен 3-ҚАДАМ (поштамен немесе басқа тәсілмен жеткен) күннен бастап 20 жұмыс күні ішінде күту.
Берген шағым бойынша жоғары тұрған органның немесе лауазымды адамның шешіміне келіспесеңіз, бір 4-ҚАДАМ ай ішінде әкімшілік сотқа талап арыз жазыңыз.
Шағым жазу тәртібі туралы ӘРПК 91–101 баптарынан толығырақ оқи аласыз.
13 ? ӘКІМШІЛІК ОРГАНҒА ҚАРСЫ ТАЛАБЫҢЫЗДЫ ҚАЙ СОТ ҚАНДАЙ ЖАҒДАЙДА ҚАРАСТЫРАДЫ?
Көп жағдайда мұндай талапты мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сот (МАӘС) қарастырады. Мұндай сот әр облыста және ірі қалаларда бар.
астанада, республикалық маңызы бар қалада немесе облыс орталығында тұрмайтын болсаңыз, талапты өзіңіз тұратын аймақтағы аудандық (қалалық) сотқа берсеңіз болады; егер әскери қызмет атқарып жүріп, әскери басқару органдарына немесе әскери бөлімшелерге қарсы талап қоятын болсаңыз, онда гарнизондағы әскери сотқа жүгінесіз; егер Орталық сайлау комиссиясының немесе Орталық референдум комиссиясының шешіміне немесе әрекетіне шағымданатын болсаңыз, талабыңызды Жоғарғы сотқа жазасыз.
Сот ережелері және әкімшілік сот туралы ӘРПК 102–109 баптарынан толығырақ оқи аласыз.
14 ! ӘКІМШІЛІК СОТҚА ЖҮГІНЕРДЕН БҰРЫН МЫНАЛАРДЫ ЕСКЕРУ КЕРЕК:
мерзімін өткізіп алмау (талап түріне қарай мерзімі де әртүрлі, алайда жалпы мерзім – бір ай);
сотқа дейінгі шағым беру рәсімінен өту (дәлірек айтқанда, әкімшілік органның шешіміне қарсы жоғары тұрған органға немесе жоғары тұрған лауазымды тұлғаға шағым беру);
0,3 АЕК мөлшерінде мемлекеттік баж төлеу (кей жағдайда сот баж төлеуден босатуы мүмкін);
құқығыңыз, еркіндігіңіз немесе мүддеңіз расында бұзылғанына (және сіз сотқа бұзылғанын растайтын мәліметтерді беруге дайын екеніңізге) көз жеткізу.
Сотқа жүгіну шарттары туралы ӘРПК 5, 9, 91, 131, 136, 138-бабынан толығырақ оқи аласыз.
15 ? ӘКІМШІЛІК СОТҚА БЕРІЛЕТІН ТАЛАП ҚАЛАЙ РӘСІМДЕЛУГЕ ТИІС?
ТАЛАПТА МЫНАЛАР ҚАМТЫЛУЫ КЕРЕК: • сот атауы; • талапкер мен жауапкер туралы толық және дұрыс деректер; • әкімшілік органға қойылған талаптар, азамат құқығының бұзылуы мазмұны мен дәлелдері; • әкімшілік органның шешімдеріне немесе әрекеттеріне сотқа дейін шағым берілгені туралы ақпарат; • талапқа қоса өткізілген құжаттар тізімі; • мемлекеттік баж төленгенін растайтын құжат; • талапкердің қолтаңбасы. Талапты компьютерде теріп немесе қолмен жазуға, сотқа жазбаша немесе сандық қолтаңбамен (сот кабинеті арқылы) электрон құжат түрінде өткізуге болады. Жауапкер саны қанша болса, сонша талап пен қосымша құжаттардың көшірмесін жасап өткізу керек.
Талапқа қойылатын шарттар туралы ӘРПК 131-бабынан толығырақ оқи аласыз.
16 ? ӘКІМШІЛІК СОТ ІСІҢІЗДІ ҚАНША УАҚЫТ ҚАРАЙДЫ?
ЖАЛПЫ ТӘРТІП: Жалпы тәртіп: талап қойылған күннен бастап ҮШ АЙҒА дейін
Істің қиындығына қарай тағы үш ай қосылып ЕҢ КӨБІ АЛТЫ АЙ қаралуы мүмкін.
Істердің кей санаттары бойынша сот аз уақытта шешім шығарады:
10 жұмыс күні ішінде (мемлекеттік сатып алулар және сот орындаушыларының қызметі); бес күнтізбелік күнге дейін (сайлау және референдумдар мәселесі);
екі күнге дейін (сот ісіне қатысу үшін сайланатын адамды іріктеу мәселесі).
Істерді қарау мерзімі туралы ӘРПК 146, 163, 166-бабынан толығырақ оқи аласыз.
17 ! ӘКІМШІЛІК СОТ ІСІНЕ ҚАТЫСУШЫЛАРДЫҢ ҚҰҚЫҒЫМЕН ҚАТАР МІНДЕТТЕРІ ДЕ БАР
ҚҰҚЫҒЫ МІНДЕТТЕРІ әрбір талқылауға азаматтың қатысушылардың сот талқылауына ешбірі сот белсенді ісіне кедергі қатысуы келтірмеуі үшін қажет үшін қажет
Құқығыңыз бен міндеттеріңізді өзіңіз тікелей пай- далануыңызға немесе адвокаттардың, заң кеңес- шілерінің қызметіне жүгінуіңізге болады.
МАҢЫЗДЫ АҚПАРАТ: сіздің сотқа қатысқаныңыз өкіл тағайындау құқығыңызды шектемейді.
Әкімшілік сот өз құқығыңызды толық пайда- лануға көмектесуге міндетті, алайда оны заң- сыз іске, мысалы, мерзімін созуға, дәлелдерді жасыруға пайдалануға болмайды.
18 ? ТАЛАП ҚОЙҒАННАН КЕЙІН:
СІЗДІҢ ҚҰҚЫҒЫҢЫЗ:
іс материалдарымен танысуға, олардан үзінді көшірмелер алуға және көшірмелерін жасауға;
дәлелдемелер ұсынуға және оларды зерттеуге қатысуға;
түсініксіз мәселелерді түсініп алу үшін соттың көмегіне жүгінуге;
ауызша және жазбаша түсініктемелер, түсініктер беруге, талапқа байланысты дәлелдер келтіруге;
істегі басқа қатысушыларға сұрақ қоюға;
қолдауға немесе қарсылық білдіруге; сот шешіміне шағым беруге;
аудармашының көмегіне жүгінуге қақыңыз бар.
19 ? ТАЛАП ҚОЙҒАННАН КЕЙІН :
CІЗДІҢ МІНДЕТІҢІЗ:
істің мән-жайы туралы сотқа шынайы және толық ақпарат беруге;
сотқа іс бойынша дұрыс шешім қабылдауға септігін тигізетін құжаттар ұсынуға;
сотқа шақырғанда баруға;
сотқа құрметпен қарауға;
соттың нұсқаулары мен өкімдерін орындауға;
өз құқығын адал пайдалануға;
сотта тәртіп сақтауға міндетті боласыз Әкімшілік соттағы құқық пен міндеттер туралы ӘРПК 16, 28, 128– 130, 143, 147-бабынан толығырақ оқи аласыз.
20 ? ӘКІМШІЛІК СОТ ҚАНДАЙ ШЕШІМ ШЫҒАРУЫ МҮМКІН?
! Әкімшілік сот қандай жағдай болса да, ЕШҚАШАН азаматтарды ЖАЗАЛАМАЙДЫ! Ең ауыр деген шешім – талапты қабылдамай қою.
ӘКІМШІЛІК СОТТАН КҮТУГЕ БОЛАТЫН ӘРЕКЕТТЕР: әкімшілік орган шығарған шешімді немесе әрекетті заңсыз деп тану және жою; әкімшілік органды өз шешімін орындауын тоқтатуға міндеттеу; әкімшілік органды талапкерге маңызды шешім шығаруға немесе әрекет етуге міндеттейді; әкімшілік органның шешім шығаруына немесе әрекет етуіне тыйым салу; талапкердің белгілі бір құқығы барын айқындау; әкімшілік органды талапкерге келген залалдарды өтеуге міндеттеу.
21 ! ӘКІМШІЛІК СОТТЫҢ ШЕШІМІ ТАЛАП ТҮРІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ БОЛАДЫ
ТАЛАП ТҮРЛЕРІ:
ДАУ АЙТУ жөніндегі талап бойынша:
әкімшілік органның әкімшілік органды шешімін заңсыз деп шешімді орындамауға таниды және оны және талапкерді толығымен немесе бастапқы жағдайға ішінара жояды, қайтаруға міндеттейді; МӘЖБҮРЛЕУ жөніндегі талап бойынша:
әкімшілік органды әкімшілік органды талапкерге қажет талапкерге қарсы шешім шығаруға шешім шығармауға міндеттейді, міндеттейді; ӘРЕКЕТ ЕТУ жөніндегі талап бойынша:
әкімшілік органды келешекте әкімшілік нақты әрекет етуге органның нақты әрекет міндеттейді, етуіне тыйым салады; ТАНУ жөніндегі талап бойынша:
құқықтық қатынас не актінің күші оның мазмұны бар жойылғанымен, немесе жоқ екенін жағымсыз салдарға мойындайды, себеп болса, оны заңсыз деп таниды.
Әкімшілік соттың шешімдері туралы ӘРПК 156–160 баптарынан толығырақ оқи аласыз.
22 ? ІСІҢІЗ БОЙЫНША ӘКІМШІЛІК СОТ ШЫҒАРҒАН ШЕШІМГЕ ҚАЛАЙ ШАҒЫМ ТҮСІРУГЕ БОЛАДЫ?
! АПЕЛЛЯЦИЯЛЫҚ ШАҒЫМ БЕРУ — Облыстық соттың әкімшілік істер жөніндегі сот алқасына шығарылған шешімнің заңды екенін тексеру талабымен жүгіну
Талапкер Сот шешімі шыққан күннен бастап ЕКІ АЙ ішінде шағым бере алады. Белгіленген осы мерзімнен кешігіп қалса, бұл шағымды қараудан бас тартуға негіз болады. Сот алқасына шағымды қарауға түскен күннен бастап ҮШ АЙ ішінде қарауға уақыт беріледі (ең ұзағы жарты жылға дейін жетуі мүмкін). Істердің кей санаттары бойынша істі аз уақытта қарап, шешім шығарады. Талапкер сот шешіміне де, сот ұйғарымына да апелляция бере алады. Әкімшілік сот шығарған шешімге берілген апелляциялық шағымдарды кемінде үш судья қарайды.
Апелляциялық шағым туралы ӘРПК 24, 25, 168-бабынан толығырақ оқи аласыз.
23 ЖАЗБАЛАР ҮШІН ЖАЗБАЛАР ҮШІН ЖАЗБАЛАР ҮШІН
АППК
ПРОСТО О СЛОЖНОМ Авторы: Мельник Роман Сергеевич, профессор, директор Научной школы административного и немецкого права Университета КАЗГЮУ имени М.С. Нарикбаева, д.ю.н. Подопригора Роман Анатольевич, профессор, директор НИИ публичного права Каспийского университета, д.ю.н.
Данная информационная брошюра подготовлена при поддержке Офиса программ ОБСЕ в Астане и Представительства Фонда Фридриха Эберта (FES) в Казахстане. Содержание этой публикации не отражает взгляды или политику Офиса Программ ОБСЕ в Астане и Представительства Фонда Фридриха Эберта (FES) в Казахстане и не подразумевает их одобрения. АДМИНИСТРАТИВНЫЙ ПРОЦЕДУРНО- ПРОЦЕССУАЛЬНЫЙ КОДЕКС (АППК)
— ЭТО О ЧЁМ?
ПРОЦЕДУРЫ: как в госорганах и других адморганах рассматривают дела о регистрации, разрешениях, согласованиях, назначении и проведении проверок, предоставлении имущества…
ПРОЦЕСС: как суды рассматривают споры с госорганами (адморганами) по отказу в проведении митинга или в выдаче лицензии, ограничению деятельности, доначислению налогов, применению полицейскими физической силы…
3 ! С ПОМОЩЬЮ АППК МОЖНО…
В первую очередь, обратиться в госорганы (адморганы) для решения собственных проблем — за предоставлением прав, устранением обязанностей, снятием запретов — или в суды, если эти вопросы не решаются.
! При этом АППК не касается вопросов уголовной и административной ответственности, споров граждан между собой.
Кроме этого, АППК позволяет вам сообщить о недостатках в деятельности госоргана, похвалить или покритиковать его сотрудников, запросить информацию, предложить изменения в закон (смотрите главу 12).
Подробнее о сфере действия и задачах АППК — статьи 3 и 5
4 ? ЧТО ВАМ ДАЁТ АППК?
1 ЗАЩИТУ в отношениях с государством;
КОНТРОЛЬ за рассмотрением 2 вашего дела в адморгане;
ВОЗМОЖНОСТЬ ПОВЛИЯТЬ 3 на адморган, чтобы решение было принято в вашу пользу;
ПРАВО ОСПОРИТЬ акты и действия адморгана в 4 вышестоящем органе или административном суде;
СОДЕЙСТВИЕ СУДА при 5 рассмотрении спора с государством;
ВОЗМОЖНОСТЬ ПОМИРИТЬСЯ 6 с государством на ваших условиях.
5 ! АППК СОДЕРЖИТ ТРЕБОВАНИЯ К АДМОРГАНАМ И ИХ ОБЯЗАННОСТИ.
ЕСЛИ ОНИ НЕ ВЫПОЛНЯЮТСЯ, РЕШЕНИЯ ГОСУДАРСТВА МОГУТ БЫТЬ ОТМЕНЕНЫ
АДМОРГАН… • не может по собственному желанию отменять свои ранее принятые решения; • обязан отдавать приоритет решению, которое меньше ограничивает права гражданина; • не может злоупотреблять формальными требованиями; • часто несёт обязанность доказывания в суде.
ГРАЖДАНИН… • в его пользу трактуются все сомнения и противоречия; • все документы от него адморган по умол- чанию считает достоверными; • суд помогает ему сформулировать требо- вания, собрать доказательства и высказы- вает предварительное мнение о решении по делу.
Подробнее о принципах административных процедур и административного судопроизводства — статьи 6–18 АППК
6 ? В КАКИХ АДМОРГАНАХ ПРИМУТ ВАШЕ ПИСЬМЕННОЕ ИЛИ УСТНОЕ ЗАЯВЛЕНИЕ?
В ГОСОРГАНАХ: министерства, агентства, комитеты, их 1 структурные подразделения и территориальные органы, акиматы;
В ОРГАНАХ МЕСТНОГО САМОУПРАВЛЕНИЯ: 2 маслихаты, собрания (сходы) местного сообщества;
3 В ГОСУЧРЕЖДЕНИЯХ: школы, больницы, архивы;
В ИНЫХ ОРГАНИЗАЦИЯХ: госкорпорация «Правительство для граждан», Единый 4 накопительный пенсионный фонд, операторы техосмотра.
Вы также можете адресовать свое обращение ДОЛЖНОСТНОМУ ЛИЦУ — например, акиму, главному государственному санитарному врачу или судебному исполнителю
7 ? КАК ПОДАТЬ ЗАЯВЛЕНИЕ?
ШАГ 1. ВЫБЕРИТЕ АДРЕСАТОВ
Обращение следует подавать в тот орган, который уполномочен решить ваш вопрос. Например, если вас интересует регистрация ИП, вам следует обратиться в органы госдоходов, регистрацией юрлиц занимаются «Правительство для граждан» или органы юстиции, а безработных регистрируют акиматы. В случае ошибки адморган сам перенаправит ваше обращение нужному адресату.
ОПРЕДЕЛИТЕСЬ СО ШАГ 2. СПОСОБОМ ПОДАЧИ ЗАЯВЛЕНИЯ Заявление можно подать в сам адморган, направить через ЦОН, веб-портал электронного правительства или платформу «е-Өтініш». В приёме заявления вам не
! могут отказать.
ВАЖНО: административная процедура может быть начата и без согласования с вами. Например, адморган самостоя- тельно инициирует изъятие земельного участка для государственных нужд.
Подробнее о возбуждении административной процедуры — глава 9 АППК
8 ? ВЫ ПОДАЛИ ЗАЯВЛЕНИЕ. НА ЧТО ВЫ ТЕПЕРЬ ИМЕЕТЕ ПРАВО?
Получить разъяснения о своих правах и обязанностях; заявлять ходатайства, представлять доказательства, давать объяснения; быть заслушанным перед принятием решения (смотрите на обратной стороне); ознакомиться с материалами дела, делать выписки и снимать копии; иметь представителя; выступать на родном языке, пользоваться услугами переводчика; отозвать заявление; подать жалобу на принятое решение.
! Адморган обязан предоставить вам решение в течение 15 рабочих дней с момента поступления заявления (но может продлить срок до двух месяцев).
Подробнее о правах и обязанностях в административной процедуре — статья 22 АППК
9 ! ЕСЛИ РЕШЕНИЕ АДМОРГАНА ОГРАНИЧИТ ВАШИ ПРАВА, НАЛОЖИТ НА ВАС ОБЯЗАННОСТИ ИЛИ ЛЮБЫМ ДРУГИМ ОБРАЗОМ УХУДШИТ ВАШЕ ПОЛОЖЕНИЕ, ВЫ ИМЕЕТЕ ПРАВО ВЫРАЗИТЬ СВОЮ ПОЗИЦИЮ И ИСПРАВИТЬ СИТУАЦИЮ
КАК?
• Письменно ответить на проект предварительного решения адморгана; • использовать информационные системы или видеосвязь; • лично посетить адморган. Если вы выразили свои возражения устно, результаты заслушивания оформят в протоколе.
Подробнее о праве на заслушивание — статьи 73–74 АППК
10 ! ВЫ ПОЛУЧИТЕ ОТ АДМОРГАНА АДМИНИСТРАТИВНЫЙ АКТ
Решение, которое предоставляет права, накладывает или устраняет обязанности, устанавливает или снимает ограничения или влечет другие правовые последствия
КАКИМ ОНО МОЖЕТ БЫТЬ?
БЛАГОПРИЯТНЫМ ОБРЕМЕНЯЮЩИМ приказ о регистрации приказ об отказе в юрлица, решение выдаче лицензии, о выделении предписание о земельного участка, приостановлении постановление о строительных работ, снятии карантинных уведомление о ограничений необходимости уплаты налога
Подробнее об административных актах — глава 11 АППК
11 ! ВСЕ, ЧТО НЕ ОТНОСИТСЯ К АДМИНИСТРАТИВНОМУ АКТУ, — ЭТО ДЕЙСТВИЕ ИЛИ БЕЗДЕЙСТВИЕ АДМОРГАНОВ
В необходимых случаях вы также можете обжаловать в вышестоящем органе или оспорить в суде ДЕЙСТВИЯ или БЕЗДЕЙСТВИЕ адморгана.
ДЕЙСТВИЯ:
выдача справок, ведение учётов, патрулирование улиц, проведение консультаций.
БЕЗДЕЙСТВИЕ:
непроведение санитарных мероприятий или работ по благоустройству, неустранение последствий аварии.
12 ? КАК ОСПОРИТЬ АКТ ИЛИ ДЕЙСТВИЕ АДМОРГАНА, ЕСЛИ ВЫ С НИМ НЕ СОГЛАСНЫ?
Подготовить письменную жалобу ШАГ 1. в вышестоящий орган или на имя того, кому подчинён адморган, акт или действие которого вы намерены оспорить.
Подать жалобу именно через тот ШАГ 2. адморган, актом или действием которого вы недовольны.
Ожидать письменного решения по вашей жалобе в течение ШАГ 3. 20 рабочих дней со дня её поступления (придёт по почте или иным способом).
В течение месяца подать иск в административный суд, если вас ШАГ 4. не устроит решение вышестоящего органа или должностного лица по поданной вами жалобе.
Подробнее о порядке подачи жалобы — статьи 91–101 АППК
13 ? КАКИЕ СУДЫ И ПРИ КАКИХ УСЛОВИЯХ РАССМОТРЯТ ВАШ ИСК К АДМОРГАНУ?
Большинство таких исков рассматривают специализированные межрайонные административные суды (СМАС). Они есть в каждой области и в крупных городах.
Если вы живёте не в столице, городе республиканского значения и не в областном центре, вы можете подать иск в районный (городской) суд по месту жительства; если вы военнослужащий и подаёте иск против органов военного управления или воинских частей, вы должны обращаться в военные суды гарнизонов; если вы собираетесь обжаловать решение или действие Центральной избирательной комиссии или Центральной комиссии референдума, ваш иск примет Верховный суд.
Подробнее о правилах подсудности дел административным судам — статьи 102–109 АППК
14 ! ПЕРЕД ОБРАЩЕНИЕМ В АДМИНИСТРАТИВНЫЙ СУД ВАМ НЕОБХОДИМО…
Не пропустить срок (для различных исков установлены разные сроки, однако общий срок — один месяц);
пройти процедуру досудебного обжалования (то есть подать жалобу на акт или действие адморгана в вышестоящий орган или вышестоящему должностному лицу);
оплатить госпошлину в размере 0,3 МРП (в отдельных случаях суд может освободить вас от этого);
убедиться, что ваши права, свободы или интересы действительно были нарушены (и вы готовы предоставить суду данные, подтверждающие это).
Подробнее об условиях для обращения в суд — статьи 5, 9, 91, 131, 136, 138 АППК
15 ? КАК ДОЛЖЕН ВЫГЛЯДЕТЬ ИСК В АДМИНИСТРАТИВНЫЙ СУД?
ИСК ДОЛЖЕН ВКЛЮЧАТЬ:
• наименование суда; • полные и точные данные истца и ответчика; • требования к адморгану, суть и доказательства нарушений прав гражданина; • информацию о досудебном обжаловании актов или действий; • перечень документов, прилагаемых к иску; • подтверждение уплаты госпошлины; • подпись истца.
Документ можно напечатать или написать от руки, подать в суд в письменной форме или в форме электронного документа с цифровой подписью (через Судебный кабинет). К иску нужно приложить его копии, а также копии всех документов по числу ответчиков.
Подробнее о требованиях к иску — статья 131 АППК
16 ? КАК ДОЛГО АДМИНИСТРАТИВНЫЙ СУД БУДЕТ РАССМАТРИВАТЬ ВАШЕ ДЕЛО?
ОБЩИЙ ПОРЯДОК: до ТРЕХ месяцев со дня предъявления иска.
В зависимости от сложности дела срок может быть продлён ещё на три месяца и составит МАКСИМУМ ШЕСТЬ МЕСЯЦЕВ. По отдельным категориям дел суд вынесет решение в более короткие сроки: в течение десяти рабочих дней (госзакупки и деятельность судебных исполнителей); до пяти календарных дней (вопросы выборов и референдумов); до двух рабочих дней (вопросы отбора присяжных заседателей).
Подробнее о сроках рассмотрения дел — статьи 146, 163, 166 АППК
17 ! У УЧАСТНИКОВ АДМИНИСТРАТИВНОГО СУДЕБНОГО ПРОЦЕССА ЕСТЬ КАК ПРАВА, ТАК И ОБЯЗАННОСТИ
ПРАВА ОБЯЗАННОСТИ необходимы нужны, чтобы для того, чтобы никто из каждый гражданин участников мог активно не создавал принимать участие препятствий в судебном для работы разбирательстве суда
Вы можете непосредственно реализовывать свои права и обязанности или воспользоваться услугами адвокатов, юридических консультантов.
ВАЖНО: ваше личное участие в деле не лишает вас права иметь представителя.
Административный суд обязан оказать вам содействие и помощь в использовании пре- доставленных прав, однако не стоит злоупо- треблять ими — например, затягивать сроки или скрывать доказательства.
18 ? ВЫ ПОДАЛИ ИСК. НА ЧТО ВЫ ТЕПЕРЬ ИМЕЕТЕ ПРАВО?
ВАШИ ПРАВА:
ознакомиться с материалами дела, делать выписки и снимать копии;
представлять доказательства и участвовать в их исследовании;
рассчитывать на помощь суда в разъяснении непонятных вопросов;
давать устные и письменные объяснения, показания и приводить доводы в связи с иском;
задавать вопросы другим участникам процесса;
заявлять ходатайства и отводы;
подавать жалобы на решения суда;
пользоваться помощью переводчика.
19 ? ВЫ ПОДАЛИ ИСК. КАКИЕ ОБЯЗАННОСТИ У ВАС ПОЯВИЛИСЬ?
ВАШИ ОБЯЗАННОСТИ:
правдиво и полно информировать суд об обстоятельствах дела;
предоставлять суду документы и сведения, способствующие правильному решению по делу;
явиться в суд в случае вызова;
уважительно относиться к суду;
выполнять указания и распоряжения суда;
добросовестно пользоваться своими правами;
соблюдать порядок в суде.
Подробнее о правах и обязанностях в административном суде — статьи 16, 28, 128–130, 143, 147 АППК
20 ? КАКОЕ РЕШЕНИЕ МОЖЕТ ПРИНЯТЬ АДМИНИСТРАТИВНЫЙ СУД?
! Административный суд НИКОГДА и ни при каких обстоятельствах НЕ НАКАЗЫВАЕТ граждан! Худшее, что с вами может произойти, — отказ в удовлетворении иска.
АДМИНИСТРАТИВНЫЙ СУД МОЖЕТ: признать акт или действие адморгана незаконным и отменить его; обязать адморган прекратить исполнение его акта; приказать адморгану принять важный для истца акт или совершить действие; запретить адморгану принимать акт или совершать действие; установить, что истец имеет определенное право; обязать адморган возместить истцу причинённые убытки.
21 ! РЕШЕНИЕ АДМИНИСТРАТИВНОГО СУДА ЗАВИСИТ ОТ ВИДА ИСКА
СУД МОЖЕТ:
по иску об ОСПАРИВАНИИ —
признать акт обязать адморган адморгана незаконным не исполнять акт и и отменить его возвратить истца полностью или в первоначальное частично положение по иску о ПРИНУЖДЕНИИ —
обязать адморган обязать адморган не принять необходимый принимать акт против истцу акт истца по иску о СОВЕРШЕНИИ ДЕЙСТВИЯ —
обязать адморган запретить адморгану совершить конкретные совершать действия в действия будущем по иску о ПРИЗНАНИИ —
признать наличие признать акт или отсутствие незаконным, даже правоотношения или если он утратил силу, его содержание но повлёк негативные последствия
Подробнее о решениях административного суда — статьи 156–160 АППК
22 ? КАК ОБЖАЛОВАТЬ РЕШЕНИЕ АДМИНИСТРАТИВНОГО СУДА ПО ВАШЕМУ ДЕЛУ?
! ПОДАТЬ АПЕЛЛЯЦИОННУЮ ЖАЛОБУ — обратиться к Судебной коллегии по административным делам областного суда с требованием проверить законность принятого решения.
ДВА МЕСЯЦА — столько времени даётся истцу для подачи жалобы со дня вынесения судебного решения. Пропуск этого срока — основание для отказа в рассмотрении жалобы по существу. ТРИ МЕСЯЦА — столько времени даётся судебной коллегии для рассмотрения жалобы со дня поступления (максимальный срок может достигать 6 месяцев). По отдельным категориям дел приняты более короткие сроки рассмотрения. Истец может подать апелляцию как на решения, так и на определения суда. Апелляционные жалобы на решения адмсуда рассматривают не менее трёх судей.
Подробнее об апелляционном обжаловании — статьи 24, 25, 168 АППК
23 ДЛЯ ЗАМЕТОК ДЛЯ ЗАМЕТОК ДЛЯ ЗАМЕТОК